Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಸ್ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातस्त्रिमर्मीयचिकित्सितमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ದ್ವಿವ್ರಣೀಯೇ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಾನನ್ತರಂ ತ್ರಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನಶಿರೋಬಸ್ತಿಹೃದಯಮರ್ಮರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಉಚ್ಯತೇ| ತ್ರಿಮರ್ಮಶಬ್ದೇನ ಹಿ ತ್ರಿಮರ್ಮಾಶ್ರಿತಾ ರೋಗಾಸ್ತಸ್ಯೋಪಚಾರಶ್ಚಾಭಿಧೀಯತೇ; ತೇನ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯರೋಗಾನಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೧-೨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ಸಪ್ತೋತ್ತರಂ ಮರ್ಮಶತಂ ಯದುಕ್ತಂ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಮಧಿಕೃತ್ಯ ತೇಭ್ಯಃ|
ಮರ್ಮಾಣಿ ಬಸ್ತಿಂ ಹೃದಯಂ ಶಿರಶ್ಚ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾನಿ ವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ||೩||
ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಾತ್, ತಾನಿ ಹಿ ಪೀಡಯನ್ತೋ ವಾತಾದಯೋಽಸೂನಪಿ ಪೀಡಯನ್ತಿ|
ತತ್ಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮನುಪಾಲನಾರ್ಥಂ ಮಹಾಗದಾನಾಂ ಶೃಣು ಸೌಮ್ಯ ರಕ್ಷಾಮ್||೪||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतं यदुक्तं शरीरसङ्ख्यामधिकृत्य तेभ्यः|
मर्माणि बस्तिं हृदयं शिरश्च प्रधानभूतानि वदन्ति तज्ज्ञाः||३||
प्राणाश्रयात्, तानि हि पीडयन्तो वातादयोऽसूनपि पीडयन्ति|
तत्संश्रितानामनुपालनार्थं महागदानां शृणु सौम्य रक्षाम्||४||
ಪ್ರಕೃತಪ್ರಧಾನಮರ್ಮತ್ರಯಮವಧಾರಯತಿ- ಸಪ್ತೋತ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಮಧಿಕೃತ್ಯೇತಿ ಶರೀರಸಙ್ಖ್ಯಾಶಾರೀರೇ (ಶಾ.ಅ.೭) ಉಕ್ತಮಧಿಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃದಯಾದಿಮರ್ಮಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಾದಿತಿ| ಹೃದಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯತ್ವೇ ಏವೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಾದ್ಯುಪಘಾತೇನ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷತಃ ಪ್ರಾಣೋಪಘಾತೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ ಹೃದಯಾದ್ಯಾಶ್ರಿತಾಃ ಪ್ರಾಣಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ; ಯಥಾ ಭಿತ್ತ್ಯುಪಘಾತೋಪಹನ್ಯಮಾನಂ ಚಿತ್ರಂ ಭಿತ್ತ್ಯಾಶ್ರಯಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ಹೃದಯಾದೀನಾಂ; ಸಂಶ್ರಿತಶಬ್ದೇನ ಹಿ ಸಂಶ್ರಯ ಉಚ್ಯತೇ| ಮಹಾನ್ತೋ ಗದಾ ಯೇಷು ಭವನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಮಹಾಗದಾನಾಂ ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಮನುಪಾಲನಾರ್ಥಂ ರಕ್ಷಾಂ ಶೃಣು; ಕಿಂವಾ ತತ್ಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮಿತಿ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಸಂಶ್ರಿತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಮನುಪಾಲನಾರ್ಥಂ, ಮಹಾಗದಾನಾಂ ಮಹಾಮರ್ಮಬಸ್ತ್ಯಾದಿವ್ಯಾಪಕೋದಾವರ್ತಾದೀನಾಂ, ರಕ್ಷಾಮಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮ್||೩-೪||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
ಕಷಾಯತಿಕ್ತೋಷಣರೂಕ್ಷಭೋಜ್ಯೈಃ ಸನ್ಧಾರಣಾಭೋಜನಮೈಥುನೈಶ್ಚ |
ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಕುಪ್ಯತಿ ಚೇದಪಾನಃ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಧೋಗಾನಿ ಬಲೀ ಸ ರುದ್ಧ್ವಾ||೫||
ಕರೋತಿ ವಿಣ್ಮಾರುತಮೂತ್ರಸಙ್ಗಂ ಕ್ರಮಾದುದಾವರ್ತಮತಃ ಸುಘೋರಮ್|
ರುಗ್ಬಸ್ತಿಹೃತ್ಕುಕ್ಷ್ಯುದರೇಷ್ವಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸಪೃಷ್ಠಪಾರ್ಶ್ವೇಷ್ವತಿದಾರುಣಾ ಸ್ಯಾತ್||೬||
ಆಧ್ಮಾನಹೃಲ್ಲಾಸವಿಕರ್ತಿಕಾಶ್ಚ ತೋದೋಽವಿಪಾಕಶ್ಚ ಸಬಸ್ತಿಶೋಥಃ|
ವರ್ಚೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಜಠರೇ ಚ ಗಣ್ಡಾನ್ಯೂರ್ಧ್ವಶ್ಚ ವಾಯುರ್ವಿಹತೋ ಗುದೇ ಸ್ಯಾತ್||೭||
ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಚಿರಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾ ತನುಃ ಸ್ಯಾತ್ ಖರರೂಕ್ಷಶೀತಾ|
ತತಶ್ಚ ರೋಗಾ ಜ್ವರಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಪ್ರವಾಹಿಕಾಹೃದ್ಗ್ರಹಣೀಪ್ರದೋಷಾಃ||೮||
ವಮ್ಯಾನ್ಧ್ಯಬಾಧಿರ್ಯಶಿರೋಽಭಿತಾಪವಾತೋದರಾಷ್ಠೀಲಮನೋವಿಕಾರಾಃ|
ತೃಷ್ಣಾಸ್ರಪಿತ್ತಾರುಚಿಗುಲ್ಮಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾರ್ದಿತಪಾರ್ಶ್ವರೋಗಾಃ||೯||
ಅನ್ಯೇ ಚ ರೋಗಾ ಬಹವೋಽನಿಲೋತ್ಥಾ ಭವನ್ತ್ಯುದಾವರ್ತಕೃತಾಃ ಸುಘೋರಾಃ|
ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಸ್ಯ ಯಥಾವದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ತಚ್ಛೃಣು ಚಾಗ್ನಿವೇಶ!||೧೦||
View original
कषायतिक्तोषणरूक्षभोज्यैः सन्धारणाभोजनमैथुनैश्च |
पक्वाशये कुप्यति चेदपानः स्रोतांस्यधोगानि बली स रुद्ध्वा||५||
करोति विण्मारुतमूत्रसङ्गं क्रमादुदावर्तमतः सुघोरम्|
रुग्बस्तिहृत्कुक्ष्युदरेष्वभीक्ष्णं सपृष्ठपार्श्वेष्वतिदारुणा स्यात्||६||
आध्मानहृल्लासविकर्तिकाश्च तोदोऽविपाकश्च सबस्तिशोथः|
वर्चोऽप्रवृत्तिर्जठरे च गण्डान्यूर्ध्वश्च वायुर्विहतो गुदे स्यात्||७||
कृच्छ्रेण शुष्कस्य चिरात् प्रवृत्तिः स्याद्वा तनुः स्यात् खररूक्षशीता|
ततश्च रोगा ज्वरमूत्रकृच्छ्रप्रवाहिकाहृद्ग्रहणीप्रदोषाः||८||
वम्यान्ध्यबाधिर्यशिरोऽभितापवातोदराष्ठीलमनोविकाराः|
तृष्णास्रपित्तारुचिगुल्मकासश्वासप्रतिश्यार्दितपार्श्वरोगाः||९||
अन्ये च रोगा बहवोऽनिलोत्था भवन्त्युदावर्तकृताः सुघोराः|
चिकित्सितं चास्य यथावदूर्ध्वं प्रवक्ष्यते तच्छृणु चाग्निवेश!||१०||
ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಜಾನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಹೇತ್ವಾದಿಮಾಹ- ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಊಷಣಃ ಕಟುಕಃ| ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಉದಾವರ್ತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನಿ ಪ್ರಾಹ| ನನು ಕಥಮಪಾನಃ ಕುಪಿತೋಽಪಾನಸ್ಯೈವ ಸಙ್ಗಂ ಕರೋತೀತಿ ಮಾರುತಸಙ್ಗಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ? ಬ್ರೂಮಃ- ಆತ್ಮನೈವಾಯಂ ದುಷ್ಟಃ ಸಮ್ಯಗಪ್ರವರ್ತಮಾನ ಆತ್ಮನಃ ಸಙ್ಗಂ ಕರೋತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಯಥಾ ಮನ ಏವ ಮನೋನಿಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ “ಇನ್ದ್ರಿಯಾಭಿಗ್ರಹಃ ಕರ್ಮ ಮನಸಃ ಸ್ವಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಃ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಊರ್ಧ್ವಶ್ಚೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಮನಸ್ವಭಾವಃ||೫-೧೦||
Adhikarana 4 (11-17) · Śloka 17
ತಂ ತೈಲಶೀತಜ್ವರನಾಶನಾಕ್ತಂ ಸ್ವೇದೈರ್ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಪ್ರವಿಲೀನದೋಷಮ್|
ಉಪಾಚರೇದ್ವರ್ತಿನಿರೂಹಬಸ್ತಿಸ್ನೇಹೈರ್ವಿರೇಕೈರನುಲೋಮನಾನ್ನೈಃ||೧೧||
ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃನ್ಮಾಗಧಿಕಾಂ ಸದನ್ತೀಂ ಗೋಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟಾಂ ದಶಭಾಗಮಾಷಾಮ್|
ಸನೀಲಿಕಾಂ ದ್ವಿರ್ಲವಣಾಂ ಗುಡೇನ ವರ್ತಿಂ ಕರಾಙ್ಗುಷ್ಠನಿಭಾಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್||೧೨||
ಪಿಣ್ಯಾಕಸೌವರ್ಚಲಹಿಙ್ಗುಭಿರ್ವಾ ಸಸರ್ಷಪತ್ರ್ಯೂಷಣಯಾವಶೂಕೈಃ|
ಕ್ರಿಮಿಘ್ನಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಶಙ್ಖಿನೀಭಿಃ ಸುಧಾರ್ಕಜಕ್ಷೀರಗುಡೈರ್ಯುತಾಭಿಃ||೧೩||
ಸ್ಯಾತ್ ಪಿಪ್ಪಲೀಸರ್ಷಪರಾಢವೇಶ್ಮಧೂಮೈಃ ಸಗೋಮೂತ್ರಗುಡೈಶ್ಚ ವರ್ತಿಃ|
ಶ್ಯಾಮಾಫಲಾಲಾಬುಕಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ನಾಡ್ಯಾಽಥವಾ ತತ್ ಪ್ರಧಮೇತ್ತು ಚೂರ್ಣಮ್||೧೪||
ರಕ್ಷೋಘ್ನತುಮ್ಬೀಕರಹಾಟಕೃಷ್ಣಾಚೂರ್ಣಂ ಸಜೀಮೂತಕಸೈನ್ಧವಂ ವಾ|
ಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಗುದೇ ತಾನ್ಯನುಲೋಮಯನ್ತಿ ನರಸ್ಯ ವರ್ಚೋಽನಿಲಮೂತ್ರಸಙ್ಗಮ್||೧೫||
ತೇಷಾಂ ವಿಘಾತೇ ತು ಭಿಷಗ್ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತಸುಸ್ವಿನ್ನತನೋರ್ನಿರೂಹಮ್|
ಊರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮೌಷಧಮೂತ್ರತೈಲಕ್ಷಾರಾಮ್ಲವಾತಘ್ನಯುತಂ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣಮ್||೧೬||
ವಾತೇಽಧಿಕೇಽಮ್ಲಂ ಲವಣಂ ಸತೈಲಂ, ಕ್ಷೀರೇಣ ಪಿತ್ತೇ ತು, ಕಫೇ ಸಮೂತ್ರಮ್|
ಸ ಮೂತ್ರವರ್ಚೋಽನಿಲಸಙ್ಗಮಾಶು ಗುದಂ ಸಿರಾಶ್ಚ ಪ್ರಗುಣೀಕರೋತಿ||೧೭||
View original
तं तैलशीतज्वरनाशनाक्तं स्वेदैर्यथोक्तैः प्रविलीनदोषम्|
उपाचरेद्वर्तिनिरूहबस्तिस्नेहैर्विरेकैरनुलोमनान्नैः||११||
श्यामात्रिवृन्मागधिकां सदन्तीं गोमूत्रपिष्टां दशभागमाषाम्|
सनीलिकां द्विर्लवणां गुडेन वर्तिं कराङ्गुष्ठनिभां विदध्यात्||१२||
पिण्याकसौवर्चलहिङ्गुभिर्वा ससर्षपत्र्यूषणयावशूकैः|
क्रिमिघ्नकम्पिल्लकशङ्खिनीभिः सुधार्कजक्षीरगुडैर्युताभिः||१३||
स्यात् पिप्पलीसर्षपराढवेश्मधूमैः सगोमूत्रगुडैश्च वर्तिः|
श्यामाफलालाबुकपिप्पलीनां नाड्याऽथवा तत् प्रधमेत्तु चूर्णम्||१४||
रक्षोघ्नतुम्बीकरहाटकृष्णाचूर्णं सजीमूतकसैन्धवं वा|
स्निग्धे गुदे तान्यनुलोमयन्ति नरस्य वर्चोऽनिलमूत्रसङ्गम्||१५||
तेषां विघाते तु भिषग्विदध्यात् स्वभ्यक्तसुस्विन्नतनोर्निरूहम्|
ऊर्ध्वानुलोमौषधमूत्रतैलक्षाराम्लवातघ्नयुतं सुतीक्ष्णम्||१६||
वातेऽधिकेऽम्लं लवणं सतैलं, क्षीरेण पित्ते तु, कफे समूत्रम्|
स मूत्रवर्चोऽनिलसङ्गमाशु गुदं सिराश्च प्रगुणीकरोति||१७||
ತೈಲಜ್ವರನಾಶನಾಕ್ತಮಿತಿ ಶೀತಜ್ವರನಾಶನಾಗುರ್ವಾದ್ಯಾಕ್ತಮ್| ಶ್ಯಾಮೇತ್ಯಾದಿಫಲವರ್ತೌ ಶ್ಯಾಮಾ ತ್ರಿವೃದ್ಭೇದಃ| ದಶಭಾಗಾ ಮಾಷಸ್ಯ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ದಶಭಾಗಮಾಷಾ| ದ್ವಿರ್ಲವಣಾಮಿತಿ ದ್ವಿಭಾಗಲವಣಾಮ್| ಗುಡೇನೇತಿವಚನೇನ ಯಾವತಾ ಗುಡೇನ ವರ್ತಿಃ ಕರ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ ತಾವನ್ಮಾನೋ ಗುಡೋ ದೇಯಃ| ಯಾವಶೂಕೈರಿತ್ಯನ್ತೇನ ದ್ವಿತೀಯಾ ವರ್ತಿರ್ಗುಡೈನೈವ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಶಙ್ಖಿನೀ ಶ್ವೇತಬುಹ್ನಾ| ರಾಢಃ ಮದನಫಲಮ್| ವೇಶ್ಮಧೂಮಃ ಅಗಾರಧೂಮಃ| ರಕ್ಷೋಘ್ನಃ ಸರ್ಷಪಃ| ಕರಹಾಟಃ ಮದನಃ| ತೇಷಾಂ ವಿಘಾತೇ ಇತಿ ಫಲವರ್ತಿಚೂರ್ಣನಾಮುಕ್ತಾನಾಂ ಕಾರ್ಯಾಕರಣೇ| ಊರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮೌಷಧಂ ವಮನವಿರೇಚನೌಷಧಮ್| ವಾತೇಽಧಿಕ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದೋಷಭೇದೇನ ಬಸ್ತಾವಾವಾಪಮಾಹ| ಉದಾವರ್ತೇ ಪಿತ್ತಕಫೌ ವಾತಕೋಪಿತಾವೇವ ಜ್ಞೇಯೌ| ಸ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿಃ||೧೧-೧೭||
Adhikarana 5 (18) · Śloka 18
ತ್ರಿವೃತ್ಸುಧಾಪತ್ರತಿಲಾದಿಶಾಕಗ್ರಾಮ್ಯೌದಕಾನೂಪರಸೈರ್ಯವಾನ್ನಮ್|
ಅನ್ಯೈಶ್ಚ ಸೃಷ್ಟಾನಿಲಮೂತ್ರವಿಡ್ಭಿರದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸನ್ನಾಗುಡಸೀಧುಪಾಯೀ||೧೮||
View original
त्रिवृत्सुधापत्रतिलादिशाकग्राम्यौदकानूपरसैर्यवान्नम्|
अन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविड्भिरद्यात् प्रसन्नागुडसीधुपायी||१८||
ಪ್ರಸನ್ನಾ ಮದ್ಯೋಪರಿ ಸ್ವಚ್ಛೋ ಭಾಗಃ| ಗುಡಕೃತಃ ಸೀಧುಃ ಗುಡಸೀಧುಃ||೧೮||
Adhikarana 6 (19) · Śloka 19
ಭೂಯೋಽನುಬನ್ಧೇ ತು ಭವೇದ್ವಿರೇಚ್ಯೋ ಮೂತ್ರಪ್ರಸನ್ನಾದಧಿಮಣ್ಡಶುಕ್ತೈಃ|
ಸ್ವಸ್ಥಂ ತು ಪಶ್ಚಾದನುವಾಸಯೇತ್ತಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ಧಿ ಸಙ್ಗೋಽನಿಲವರ್ಚಸೋಶ್ಚೇತ್||೧೯||
View original
भूयोऽनुबन्धे तु भवेद्विरेच्यो मूत्रप्रसन्नादधिमण्डशुक्तैः|
स्वस्थं तु पश्चादनुवासयेत्तं रौक्ष्याद्धि सङ्गोऽनिलवर्चसोश्चेत्||१९||
ಭೂಯೋಽನುಬನ್ಧೇ ಇತಿ ಬಸ್ತಿಪ್ರಯೋಗೇ ಸತ್ಯಪ್ಯುದಾವರ್ತಾನುಬನ್ಧೇ| ಏತಚ್ಚ ವಿರೇಚನಂ ಬಸ್ತಿದಾನಾತ್ ಸಪ್ತಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ನರೋ ವಿರಿಕ್ತಸ್ತು ನಿರೂಹದಾನಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ಸಪ್ತದಿನಾನ್ಯವಶ್ಯಮ್| ಶುದ್ಧೋ ನಿರೂಹೇಣ ವಿರೇಚನಂ ಚ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತಿ||೧೯||
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 22
ದ್ವಿರುತ್ತರಂ ಹಿಙ್ಗು ವಚಾಗ್ನಿಕುಷ್ಠಂ ಸುವರ್ಚಿಕಾ ಚೈವ ವಿಡಙ್ಗಚೂರ್ಣಮ್|
ಸುಖಾಮ್ಬುನಾಽಽನಾಹವಿಸೂಚಿಕಾರ್ತಿಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮೋರ್ಧ್ವಸಮೀರಣಘ್ನಮ್ ||೨೦||
ವಚಾಭಯಾಚಿತ್ರಕಯಾವಶೂಕಾನ್ ಸಪಿಪ್ಪಲೀಕಾತಿವಿಷಾನ್ ಸಕುಷ್ಠಾನ್|
ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾಽಽನಾಹವಿಮೂಢವಾತಾನ್ ಪೀತ್ವಾ ಜಯೇದಾಶು ರಸೌದನಾಶೀ||೨೧||
ಹಿಙ್ಗೂಗ್ರಗನ್ಧಾಬಿಡಶುಣ್ಠ್ಯಜಾಜೀಹರೀತಕೀಪುಷ್ಕರಮೂಲಕುಷ್ಠಮ್|
ಯಥೋತ್ತರಂ ಭಾಗವಿವೃದ್ಧಮೇತತ್ ಪ್ಲೀಹೋದರಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾಸು||೨೨||
View original
द्विरुत्तरं हिङ्गु वचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम्|
सुखाम्बुनाऽऽनाहविसूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ||२०||
वचाभयाचित्रकयावशूकान् सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान्|
उष्णाम्बुनाऽऽनाहविमूढवातान् पीत्वा जयेदाशु रसौदनाशी||२१||
हिङ्गूग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजीहरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम्|
यथोत्तरं भागविवृद्धमेतत् प्लीहोदराजीर्णविसूचिकासु||२२||
ದ್ವಿರುತ್ತರೇತ್ಯಾದೌ ಯಥೋತ್ತರಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮ್| ಸುವರ್ಚಿಕಾ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕ್ಷಾರಃ| ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ‘ಪೀತಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಉಗ್ರಗನ್ಧಾ ಅಜಮೋದಾ||೨೦-೨೨||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
ಸ್ಥಿರಾದಿವರ್ಗಸ್ಯ ಪುನರ್ನವಾಯಾಃ ಶಮ್ಪಾಕಪೂತೀಕಕರಞ್ಜಯೋಶ್ಚ|
ಸಿದ್ಧಃ ಕಷಾಯೇ ದ್ವಿಪಲಾಂಶಿಕಾನಾಂ ಪ್ರಸ್ಥೋ ಘೃತಾತ್ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿರುದ್ಧವಾತೇ||೨೩||
View original
स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः शम्पाकपूतीककरञ्जयोश्च|
सिद्धः कषाये द्विपलांशिकानां प्रस्थो घृतात् स्यात् प्रतिरुद्धवाते||२३||
ಸ್ಥಿರಾದಿವರ್ಗಸ್ಯೇತಿ ಅಲ್ಪಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ| ಶಮ್ಪಾಕಪೂತೀಕಕರಞ್ಜಯೋಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಪೂತೀಕಶಬ್ದಃ ಕರಞ್ಜವಿಶೇಷಣಮ್| ತಥಾಹಿ ಜತೂಕರ್ಣಃ- “ಆರಗ್ವಧಪೂತಿಕಪುನರ್ನವಾಸ್ಥಿರಾದ್ಯೈರ್ಘೃತಂ ಸಿದ್ಧಮಃ” ಇತ್ಯಾದಿ||೨೩||
Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25
ಫಲಂ ಚ ಮೂಲಂ ಚ ವಿರೇಚನೋಕ್ತಂ ಹಿಙ್ಗ್ವರ್ಕಮೂಲಂ ದಶಮೂಲಮಗ್ರ್ಯಮ್|
ಸ್ನುಕ್ ಚಿತ್ರಕಶ್ಚೈವ ಪುನರ್ನವಾ ಚ ತುಲ್ಯಾನಿ ಸರ್ವೈರ್ಲವಣಾನಿ ಪಞ್ಚ||೨೪||
ಸ್ನೇಹೈಃ ಸಮೂತ್ರೈಃ ಸಹ ಜರ್ಜರಾಣಿ ಶರಾವಸನ್ಧೌ ವಿಪಚೇತ್ ಸುಲಿಪ್ತೇ|
ಪಕ್ವಂ ಸುಪಿಷ್ಟಂ ಲವಣಂ ತದನ್ನೈಃ ಪಾನೈಸ್ತಥಾಽಽನಾಹರುಜಾಘ್ನಮದ್ಯಾತ್||೨೫||
View original
फलं च मूलं च विरेचनोक्तं हिङ्ग्वर्कमूलं दशमूलमग्र्यम्|
स्नुक् चित्रकश्चैव पुनर्नवा च तुल्यानि सर्वैर्लवणानि पञ्च||२४||
स्नेहैः समूत्रैः सह जर्जराणि शरावसन्धौ विपचेत् सुलिप्ते|
पक्वं सुपिष्टं लवणं तदन्नैः पानैस्तथाऽऽनाहरुजाघ्नमद्यात्||२५||
ಫಲಂ ಚ ಮೂಲಂ ಚ ವಿರೇಚನೋಕ್ತಮಿತಿ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೧) ಮೂಲಿನೀಫಲಿನೀವಿರೇಚನಕರ್ಮಣ್ಯುಕ್ತಂ; ಕಿಂವಾ ಕಲ್ಪೇ ವಿರೇಚನಯೋಗೇಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್||೨೪-೨೫||
Adhikarana 10 (26-31) · Śloka 31
ಹೃತ್ಸ್ತಮ್ಭಮೂರ್ಧಾಮಯಗೌರವಾಭ್ಯಾಮುದ್ಗಾರಸಙ್ಗೇನ ಸಪೀನಸೇನ|
ಆನಾಹಮಾಮಪ್ರಭವಂ ಜಯೇತ್ತು ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೈರ್ಲಙ್ಘನಪಾಚನೈಶ್ಚ||೨೬||
(ಗುಲ್ಮೋದರಬ್ರಧ್ನಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹೋದಾವರ್ತಯೋನಿಶುಕ್ರಗದೇ |
ಮೇದಃಕಫಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಮಾರುತರಕ್ತೇಽವಗಾಢೇ ಚ||೨೭||
ಗೃಧ್ರಸಿಪಕ್ಷವಧಾದಿಷು ವಿರೇಚನಾರ್ಹೇಷು ವಾತರೋಗೇಷು|
ವಾತೇ ವಿಬದ್ಧಮಾರ್ಗೇ ಮೇದಃಕಫಪಿತ್ತರಕ್ತೇನ||೨೮||
ಪಯಸಾ ಮಾಂಸರಸೈರ್ವಾ ತ್ರಿಫಲಾರಸಯೂಷಮೂತ್ರಮದಿರಾಭಿಃ|
ದೋಷಾನುಬನ್ಧಯೋಗಾತ್ ಪ್ರಶಸ್ತಮೇರಣ್ಡಜಂ ತೈಲಮ್||೨೯||
ತದ್ವಾತನುತ್ಸ್ವಭಾವಾತ್ ಸಂಯೋಗವಶಾದ್ವಿರೇಚನಾಚ್ಚ ಜಯೇತ್|
ಮೇದೋಸೃಕ್ಪಿತ್ತಕಫೋನ್ಮಿಶ್ರಾನಿಲರೋಗಜಿತ್ತಸ್ಮಾತ್||೩೦||
ಬಲಕೋಷ್ಠವ್ಯಾಧಿವಶಾದಾಪಞ್ಚಪಲಾ ಭವೇನ್ಮಾತ್ರಾ|
ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಲ್ಪಬಲಾನಾಂ ಸಹ ಭೋಜ್ಯಂ ತತ್ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಸ್ಯತ್)||೩೧||
ಇತ್ಯುದಾವರ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
हृत्स्तम्भमूर्धामयगौरवाभ्यामुद्गारसङ्गेन सपीनसेन|
आनाहमामप्रभवं जयेत्तु प्रच्छर्दनैर्लङ्घनपाचनैश्च||२६||
(गुल्मोदरब्रध्नार्शःप्लीहोदावर्तयोनिशुक्रगदे |
मेदःकफसंसृष्टे मारुतरक्तेऽवगाढे च||२७||
गृध्रसिपक्षवधादिषु विरेचनार्हेषु वातरोगेषु|
वाते विबद्धमार्गे मेदःकफपित्तरक्तेन||२८||
पयसा मांसरसैर्वा त्रिफलारसयूषमूत्रमदिराभिः|
दोषानुबन्धयोगात् प्रशस्तमेरण्डजं तैलम्||२९||
तद्वातनुत्स्वभावात् संयोगवशाद्विरेचनाच्च जयेत्|
मेदोसृक्पित्तकफोन्मिश्रानिलरोगजित्तस्मात्||३०||
बलकोष्ठव्याधिवशादापञ्चपला भवेन्मात्रा|
मृदुकोष्ठाल्पबलानां सह भोज्यं तत्प्रयोज्यं स्यत्)||३१||
इत्युदावर्तचिकित्सा|
ಹೃದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಉದಾವರ್ತಸ್ಯೈವ ಹೇತುಲಕ್ಷಣವಿಶೇಷಕೃತಾಮಾನಾಹಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ತತ್ರ ಭೇಷಜಮಾಹ||೨೬-೩೧||
Adhikarana 11 (32-35) · Śloka 35
ವ್ಯಾಯಾಮತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧರೂಕ್ಷಮದ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗನಿತ್ಯದ್ರುತಪೃಷ್ಠಯಾನಾತ್|
ಆನೂಪಮತ್ಸ್ಯಾಧ್ಯಶನಾದಜೀರ್ಣಾತ್ ಸ್ಯುರ್ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ ನೃಣಾಮಿಹಾಷ್ಟೌ||೩೨||
ಪೃಥಙ್ಮಲಾಃ ಸ್ವೈಃ ಕುಪಿತಾ ನಿದಾನೈಃ ಸರ್ವೇಽಥವಾ ಕೋಪಮುಪೇತ್ಯ ಬಸ್ತೌ|
ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಂ ಪರಿಪೀಡಯನ್ತಿ ಯದಾ ತದಾ ಮೂತ್ರಯತೀಹ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್||೩೩||
ತೀವ್ರಾ ರುಜೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರೇ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಮುಹುರ್ಮೂತ್ರಯತೀಹ ವಾತಾತ್|
ಪೀತಂ ಸರಕ್ತಂ ಸರುಜಂ ಸದಾಹಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮುಹುರ್ಮೂತ್ರಯತೀಹ ಪಿತ್ತಾತ್||೩೪||
ಬಸ್ತೇಃ ಸಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಗುರುತ್ವಶೋಥೌ ಮೂತ್ರಂ ಸಪಿಚ್ಛಂ ಕಫಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ|
ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಾದ್ಭವನ್ತಿ ತತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಹಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್||೩೫||
View original
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात्|
आनूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात् स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणामिहाष्टौ||३२||
पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ|
मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात्||३३||
तीव्रा रुजो वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात्|
पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रान्मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात्||३४||
बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत् कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम्||३५||
ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ಬಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಯರೋಗೇಷು ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಣ್ಯಾಹ| ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಜಾನಾಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ| ತೀವ್ರಾ ಹಿ ರುಗಿತ್ಯಾದಿನಾ ಚತುರ್ಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ರೂಪಮಾಹ||೩೨-೩೫||
Adhikarana 12 (36) · Śloka 36
ವಿಶೋಷಯೇದ್ಬಸ್ತಿಗತಂ ಸಶುಕ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಪವನಃ ಕಫಂ ವಾ|
ಯದಾ ತದಾಽಶ್ಮರ್ಯುಪಜಾಯತೇ ತು ಕ್ರಮೇಣ ಪಿತ್ತೇಷ್ವಿವ ರೋಚನಾ ಗೋಃ||೩೬||
View original
विशोषयेद्बस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा|
यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः||३६||
ವಿಶೋಷಯೇದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಾನಪ್ಯಶ್ಮರೀರೋಗಾನಾಹ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಶ್ಮರ್ಯಸ್ತು ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶುಕ್ರಜಾ ಉಕ್ತಾಃ; ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಾಶ್ಮರೀಷು ದೋಷತ್ರಯಜನ್ಯತ್ವಮಸ್ತಿ, “ಸಂಹನ್ತ್ಯಾಪೋ ಯಥಾ ದಿವ್ಯಾ ಮಾರುತೋಽಗ್ನಿಶ್ಚ ವೈದ್ಯುತಃ| ತದ್ವದ್ಬಲಾಸಂ ಬಸ್ತಿಸ್ಥಮೂಷ್ಮಾ ಸಂಹನ್ತಿ ಸನಿಲಃ” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೩) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ; ತಥಾಽಪ್ಯುತ್ಕಟೈಕದೋಷಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವಾತಜಾದಿವ್ಯಪದೇಶೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ವಾತಜಾಯಾಮಶ್ಮರ್ಯಾಂ ಪ್ರಬಲೇನ ವಾಯುನಾ ಮೂತ್ರಶೋಷೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ತದ್ಗತಃ ಕಫ ಏವಾಶ್ಮರೀರೂಪಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ಏವಂ ಪಿತ್ತಾಶ್ಮರ್ಯಾಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಷ್ಠಾನಾಃ ಸರ್ವಾ ಏವಾಶ್ಮರ್ಯ ಉಕ್ತಾಃ| ಅಶ್ಮರ್ಯುತ್ಪಾದೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಪಿತ್ತೇಷ್ವಿವ ರೋಚನಾ ಗೋರಿತಿ; ಪಿತ್ತೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ಪಿತ್ತಬಹುತ್ವಾಪೇಕ್ಷಯಾ ||೩೬||
Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 39
ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಕೃತಿರಶ್ಮತುಲ್ಯಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ತ್ರಿಪುಟ್ಯಪ್ಯಥವಾಽಪಿ ಮೃದ್ವೀ|
ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚೇನ್ಮಾರ್ಗಮುಪೈತಿ ರುದ್ಧ್ವಾ ಮೂತ್ರಂ ರುಜಂ ತಸ್ಯ ಕರೋತಿ ಬಸ್ತೌ||೩೭||
ಸಸೇವನೀಮೇಹನಬಸ್ತಿಶೂಲಂ ವಿಶೀರ್ಣಧಾರಂ ಚ ಕರೋತಿ ಮೂತ್ರಮ್|
ಮೃದ್ನಾತಿ ಮೇಢ್ರಂ ಸ ತು ವೇದನಾರ್ತೋ ಮುಹುಃ ಶಕೃನ್ಮುಞ್ಚತಿ ಮೇಹತೇ ಚ||೩೮||
ಕ್ಷೋಭಾತ್ ಕ್ಷತೇ ಮೂತ್ರಯತೀಹ ಸಾಸೃಕ್ ತಸ್ಯಾಃ ಸುಖಂ ಮೇಹತಿ ಚ ವ್ಯಪಾಯಾತ್|೩೯|
View original
कदम्बपुष्पाकृतिरश्मतुल्या श्लक्ष्णा त्रिपुट्यप्यथवाऽपि मृद्वी|
मूत्रस्य चेन्मार्गमुपैति रुद्ध्वा मूत्रं रुजं तस्य करोति बस्तौ||३७||
ससेवनीमेहनबस्तिशूलं विशीर्णधारं च करोति मूत्रम्|
मृद्नाति मेढ्रं स तु वेदनार्तो मुहुः शकृन्मुञ्चति मेहते च||३८||
क्षोभात् क्षते मूत्रयतीह सासृक् तस्याः सुखं मेहति च व्यपायात्|३९|
ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಕೃತ್ಯಾದಯೋ ವಿಶೇಷಾ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ದೋಷಭೇದಾದುನ್ನೇಯಾಃ| ತತ್ರ ವಾತೇನ ಕದಮ್ಬಪುಷ್ಪಾಕೃತಿಸ್ತ್ರಿಪುಟೀ ಚ, ಪಿತ್ತೇನಾಶ್ಮತುಲ್ಯಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ, ಮೃದ್ವೀ ಕಫೇನ ಶುಕ್ರೇಣ ಚ| ಕ್ಷೋಭಾತ್ ಕ್ಷತ ಇತಿ ಅಶ್ಮರೀಕ್ಷೋಭಾನ್ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇ ಬಸ್ತೌ ವಾ ಕ್ಷತೇ| ತಸ್ಯಾ ಇತಿ ಅಶ್ಮರ್ಯಾಃ| ವ್ಯಪಾಯಾದಿತಿ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಾಪಗಮಾತ್| ಸುಖಮಿತಿ ನಿರ್ವೇದನಮ್||೩೭-೩೮||-
Adhikarana 14 (39-41) · Śloka 41
ಏಷಾಽಶ್ಮರೀ ಮಾರುತಭಿನ್ನಮೂರ್ತಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛರ್ಕರಾ ಮೂತ್ರಪಥಾತ್ ಕ್ಷರನ್ತೀ||೩೯||
(ರೇತೋಽಭಿಘಾತಾಭಿಹತಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಯಸ್ಯ ತು ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮ್|
ಸ್ಯಾದ್ವೇದನಾ ವಙ್ಕ್ಷಣಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರೇ ತಸ್ಯಾತಿಶೂಲಂ ವೃಷಣಾತಿವೃತ್ತೇ||೪೦||
ಶುಕ್ರೇಣ ಸಂರುದ್ಧಗತಿಪ್ರವಾಹೋ ಮೂತ್ರಂ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವಿಮುಞ್ಚತೀಹ|
ತಮಣ್ಡಯೋಃ ಸ್ತಬ್ಧಮಿತಿ ಬ್ರುವನ್ತಿ ರೇತೋಽಭಿಘಾತಾತ್ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್ )||೪೧||
View original
एषाऽश्मरी मारुतभिन्नमूर्तिः स्याच्छर्करा मूत्रपथात् क्षरन्ती||३९||
(रेतोऽभिघाताभिहतस्य पुंसः प्रवर्तते यस्य तु मूत्रकृच्छ्रम्|
स्याद्वेदना वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे तस्यातिशूलं वृषणातिवृत्ते||४०||
शुक्रेण संरुद्धगतिप्रवाहो मूत्रं स कृच्छ्रेण विमुञ्चतीह|
तमण्डयोः स्तब्धमिति ब्रुवन्ति रेतोऽभिघातात् प्रवदन्ति कृच्छ्रम् )||४१||
ಏಷೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶರ್ಕರಾಮಾಹ| ಭಿನ್ನಮೂರ್ತಿರಿತಿ ಅಣುರೂಪತಯಾ ಭೇದಿತಮೂರ್ತಿಃ| ಅತ ಏವ ಮೂತ್ರಪಥಾತ್ ಕ್ಷರನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತೇನ ವಾತೇನ ದ್ವಿಧಾ ತ್ರಿಧಾ ಭಿನ್ನಾಽನೇಕಧಾ ವಾಽಶ್ಮರೀ ಮೂತ್ರಪಥೇನ ಕ್ಷರನ್ತೀ ಶರ್ಕರೇವ ಭವತಿ||೩೯-೪೧||
Adhikarana 15 (42) · Śloka 43
ಶುಕ್ರಂ ಮಲಾಶ್ಚೈವ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗ್ವಾ ಮೂತ್ರಾಶಯಸ್ಥಾಃ ಪ್ರತಿವಾರಯನ್ತಿ|
ತದ್ವ್ಯಾಹತಂ ಮೇಹನಬಸ್ತಿಶೂಲಂ ಮೂತ್ರಂ ಸಶುಕ್ರಂ ಕುರುತೇ ವಿಬದ್ಧಮ್||೪೨||
ಸ್ತಬ್ಧಶ್ಚ ಶೂನೋ ಭೃಶವೇದನಶ್ಚ ತುದ್ಯೇತ ಬಸ್ತಿರ್ವೃಷಣೌ ಚ ತಸ್ಯ|೪೩|
View original
शुक्रं मलाश्चैव पृथक् पृथग्वा मूत्राशयस्थाः प्रतिवारयन्ति|
तद्व्याहतं मेहनबस्तिशूलं मूत्रं सशुक्रं कुरुते विबद्धम्||४२||
स्तब्धश्च शूनो भृशवेदनश्च तुद्येत बस्तिर्वृषणौ च तस्य|४३|
ಶುಕ್ರಂ ಮಲಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶುಕ್ರಜಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಲಕ್ಷಣಮ್| ಮೂತ್ರಾಶಯಸ್ಥಾ ಇತಿ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಸ್ಥಿತಾಃ||೪೨||-
Adhikarana 16 (43-44) · Śloka 44
ಕ್ಷತಾಭಿಘಾತಾತ್ ಕ್ಷತಜಂ ಕ್ಷಯಾದ್ವಾ ಪ್ರಕೋಪಿತಂ ಬಸ್ತಿಗತಂ ವಿಬದ್ಧಮ್||೪೩||
ತೀವ್ರಾರ್ತಿ ಮೂತ್ರೇಣ ಸಹಾಶ್ಮರೀತ್ವಮಾಯಾತಿ ತಸ್ಮಿನ್ನತಿಸಞ್ಚಿತೇ ಚ|
ಆಧ್ಮಾತತಾಂ ವಿನ್ದತಿ ಗೌರವಂ ಚ ಬಸ್ತೇರ್ಲಘುತ್ವಂ ಚ ವಿನಿಃಸೃತೇಽಸ್ಮಿನ್||೪೪||
ಇತಿ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರನಿದಾನಮ್|
View original
क्षताभिघातात् क्षतजं क्षयाद्वा प्रकोपितं बस्तिगतं विबद्धम्||४३||
तीव्रार्ति मूत्रेण सहाश्मरीत्वमायाति तस्मिन्नतिसञ्चिते च|
आध्माततां विन्दति गौरवं च बस्तेर्लघुत्वं च विनिःसृतेऽस्मिन्||४४||
इति मूत्रकृच्छ्रनिदानम्|
ಕ್ಷತೇತ್ಯಾದಿನಾ ರಕ್ತಜಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮಾಹ| ಕ್ಷತಜಮಿತಿ ರಕ್ತಮ್| ಕ್ಷಯಾದ್ವಾ ಪ್ರಕೋಪಿತಮಿತಿ ಅತಿವ್ಯವಾಯಾಚ್ಛುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ವಾಯುನೋದೀರ್ಯ ಬಸ್ತಿಮಾನೀತಮ್| ಆಧ್ಮಾತತಾಮಿತಿ ಬಸ್ತಿಪೂರ್ಣತಾಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ರಕ್ತೇ ಅತಿಸಞ್ಚಿತೇ| ಏವಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೋದ್ದಿಷ್ಟಾ ಅಷ್ಟೌ ಮೂತ್ರಘಾತಾ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಶಬ್ದೇನೇಹ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ವ್ಯಾಕೃತಾಃ| ಯೇ ತು ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಸಿದ್ಧೌ ತ್ರಯೋದಶ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾ ವಕ್ತವ್ಯಾಸ್ತೇ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽಸೂತ್ರಿತಾ ಅಪಿ ಏಕಾದಶಕ್ಷುದ್ರಕುಷ್ಠವದನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾಃ| ಮೂತ್ರಾಘಾತಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಯೋಶ್ಚಾಯಂ ವಿಶೇಷಃ- ಯನ್ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಮೂತ್ರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವಹತಿ, ಮೂತ್ರಾಘಾತೇ ಮೂತ್ರಂ ಶೋಷ್ಯತೇ ಪ್ರತಿಹನ್ಯತೇ ವಾ; ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಚ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರಾಘಾತಯೋರ್ವಿಶೇಷೋಽಧ್ಯಾಯಭೇದೇನೈವೋಕ್ತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರವಿಶೇಷಾನೇವ ಮೂತ್ರಾಘಾತಾನಾಹುಃ, ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಾದಿಚತುರ್ಷು ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇಷು ಮೂತ್ರಾಘಾತಾನನ್ತರ್ಭಾವಯನ್ತಿ; ತೇನ ನ ಪೃಥಙ್ಮೂತ್ರಾಘಾತಾಭಿಧಾನಮ್||೪೩-೪೪||
Adhikarana 17 (45-48) · Śloka 48
ಅಭ್ಯಞ್ಜನಸ್ನೇಹನಿರೂಹಬಸ್ತಿಸ್ನೇಹೋಪನಾಹೋತ್ತರಬಸ್ತಿಸೇಕಾನ್|
ಸ್ಥಿರಾದಿಭಿರ್ವಾತಹರೈಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಾನ್ ದದ್ಯಾದ್ರಸಾಂಶ್ಚಾನಿಲಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ||೪೫||
ಪುನರ್ನವೈರಣ್ಡಶತಾವರೀಭಿಃ ಪತ್ತೂರವೃಶ್ಚೀರಬಲಾಶ್ಮಭಿದ್ಭಿಃ|
ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಕುಲತ್ಥಕೋಲಯವೈಶ್ಚ ತೋಯೋತ್ಕ್ವಥಿತೇ ಕಷಾಯೇ||೪೬||
ತೈಲಂ ವರಾಹರ್ಕ್ಷವಸಾ ಘೃತಂ ಚ ತೈರೇವ ಕಲ್ಕೈರ್ಲವಣೈಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯಮ್|
ತನ್ಮಾತ್ರಯಾಽಽಶು ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ಪೀತಂ ಶೂಲಾನ್ವಿತಂ ಮಾರುತಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮ್||೪೭||
ಏತಾನಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ವರೌಷಧಾನಿ ಪಿಷ್ಟಾನಿ ಶಸ್ತಾನ್ಯಪಿ ಚೋಪನಾಹೇ|
ಸ್ಯುರ್ಲಾಭತಸ್ತೈಲಫಲಾನಿ ಚೈವ ಸ್ನೇಹಾಮ್ಲಯುಕ್ತಾನಿ ಸುಖೋಷ್ಣವನ್ತಿ||೪೮||
View original
अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहबस्तिस्नेहोपनाहोत्तरबस्तिसेकान्|
स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धान् दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे||४५||
पुनर्नवैरण्डशतावरीभिः पत्तूरवृश्चीरबलाश्मभिद्भिः|
द्विपञ्चमूलेन कुलत्थकोलयवैश्च तोयोत्क्वथिते कषाये||४६||
तैलं वराहर्क्षवसा घृतं च तैरेव कल्कैर्लवणैश्च साध्यम्|
तन्मात्रयाऽऽशु प्रतिहन्ति पीतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छ्रम्||४७||
एतानि चान्यानि वरौषधानि पिष्टानि शस्तान्यपि चोपनाहे|
स्युर्लाभतस्तैलफलानि चैव स्नेहाम्लयुक्तानि सुखोष्णवन्ति||४८||
ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅಭ್ಯಞ್ಜನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಮೂಲೈಃ| ವಾತಹರೈರಿತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ವಾತಹರತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೈಃ| ಪತ್ತೂರಃ ಶಾಲಿಞ್ಚಕಾ| ಅಶ್ಮಭಿತ್ ಪಾಷಾಣಭೇದಃ| ಅನ್ಯಾನೀತಿ ಏವಙ್ಗುಣಾನ್ಯೇವಾನ್ಯಾನಿ| ತೈಲಫಲಾನಿ ತಿಲೋಮಾಸ್ಫೋತಾದೀನಿ||೪೫-೪೮||
Adhikarana 18 (49-51) · Śloka 51
ಸೇಕಾವಗಾಹಾಃ ಶಿಶಿರಾಃ ಪ್ರದೇಹಾ ಗ್ರೈಷ್ಮೋ ವಿಧಿರ್ಬಸ್ತಿಪಯೋವಿರೇಕಾಃ|
ದ್ರಾಕ್ಷಾವಿದಾರೀಕ್ಷುರಸೈರ್ಘೃತೈಶ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಷು ಪಿತ್ತಪ್ರಭವೇಷು ಕಾರ್ಯಾಃ||೪೯||
ಶತಾವರೀಕಾಶಕುಶಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾವಿದಾರಿಶಾಲೀಕ್ಷುಕಶೇರುಕಾಣಾಮ್|
ಕ್ವಾಥಂ ಸುಶೀತಂ ಮಧುಶರ್ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್ ಪೈತ್ತಿಕಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೀ||೫೦||
ಪಿಬೇತ್ ಕಷಾಯಂ ಕಮಲೋತ್ಪಲಾನಾಂ ಶೃಙ್ಗಾಟಕಾನಾಮಥವಾ ವಿದಾರ್ಯಾಃ|
ದಣ್ಡೈರಕಾಣಾಮಥವಾಽಪಿ ಮೂಲಂ ಪೂರ್ವೇಣ ಕಲ್ಪೇನ ತಥಾಽಮ್ಬು ಶೀತಮ್||೫೧||
View original
सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रैष्मो विधिर्बस्तिपयोविरेकाः|
द्राक्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्याः||४९||
शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिशालीक्षुकशेरुकाणाम्|
क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिबेत् पैत्तिकमूत्रकृच्छ्री||५०||
पिबेत् कषायं कमलोत्पलानां शृङ्गाटकानामथवा विदार्याः|
दण्डैरकाणामथवाऽपि मूलं पूर्वेण कल्पेन तथाऽम्बु शीतम्||५१||
ಗ್ರೈಷ್ಮೋ ವಿಧಿರಿತಿ ತಸ್ಯಾಶೀತೀಯೋಕ್ತೋ ಗ್ರೀಷ್ಮವಿಧಿಃ| ತತ್ರ ಶಿಶಿರಾವೇವ ಸೇಕಾವಗಾಹೌ ಯದ್ಯಪ್ಯುಕ್ತೌ, ತಥಾಽಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿಶಿರಸೇಕಾವಗಾಹಕರಣಾರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಧಾನಮ್| ದಣ್ಡೈರಕಾ ‘ಹೋಗ್ಗಲ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಪೂರ್ವೇಣ ಕಲ್ಪೇನೇತಿ ಕ್ವಾಥೇನ ಮಧುಶರ್ಕರಯೋರ್ಯೋಗೇನ ಚ||೪೯-೫೧||
Adhikarana 19 (52-53) · Śloka 53
ಏರ್ವಾರುಬೀಜಂ ತ್ರಪುಷಾತ್ ಕುಸುಮ್ಭಾತ್ ಸಕುಙ್ಕುಮಃ ಸ್ಯಾದ್ವೃಷಕಶ್ಚ ಪೇಯಃ|
ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನಾಶ್ಮರಿಶರ್ಕರಾಸು ಸರ್ವೇಷು ಕೃಚ್ಛ್ರೇಷು ಪ್ರಶಸ್ತ ಏಷಃ||೫೨||
ಏರ್ವಾರುಬೀಜಂ ಮಧುಕಂ ಸದಾರು ಪೈತ್ತೇ ಪಿಬೇತ್ತಣ್ಡುಲಧಾವನೇನ|
ದಾರ್ವೀಂ ತಥೈವಾಮಲಕೀರಸೇನ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾಂ ಪಿತ್ತಕೃತೇ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರೇ||೫೩||
View original
एर्वारुबीजं त्रपुषात् कुसुम्भात् सकुङ्कुमः स्याद्वृषकश्च पेयः|
द्राक्षारसेनाश्मरिशर्करासु सर्वेषु कृच्छ्रेषु प्रशस्त एषः||५२||
एर्वारुबीजं मधुकं सदारु पैत्ते पिबेत्तण्डुलधावनेन|
दार्वीं तथैवामलकीरसेन समाक्षिकां पित्तकृते तु कृच्छ्रे||५३||
ತ್ರಪುಷಾತ್ ಕುಸುಮ್ಭಾದಿತ್ಯತ್ರ ಬೀಜಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೫೨-೫೩||
Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57
ಕ್ಷಾರೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧಮನ್ನಪಾನಂ ಸ್ವೇದೋ ಯವಾನ್ನಂ ವಮನಂ ನಿರೂಹಾಃ|
ತಕ್ರಂ ಸತಿಕ್ತೌಷಧಸಿದ್ಧತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಪಾನಂ ಕಫಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ||೫೪||
ವ್ಯೋಷಂ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾತ್ರುಟಿಸಾರಸಾಸ್ಥಿ ಕೋಲಪ್ರಮಾಣಂ ಮಧುಮೂತ್ರಯುಕ್ತಮ್|
ಪಿಬೇತ್ತ್ರುಟಿಂ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಾಂ ಕದಲ್ಯಾ ರಸೇನ ಕೈಡರ್ಯರಸೇನ ವಾಽಪಿ||೫೫||
ತಕ್ರೇಣ ಯುಕ್ತಂ ಶಿತಿವಾರಕಸ್ಯ ಬೀಜಂ ಪಿಬೇತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರವಿನಾಶಹೇತೋಃ|
ಪಿಬೇತ್ತಥಾ ತಣ್ಡುಲಧಾವನೇನ ಪ್ರವಾಲಚೂರ್ಣಂ ಕಫಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ||೫೬||
ಸಪ್ತಚ್ಛದಾರಗ್ವಧಕೇಬುಕೈಲಾಧವಂ ಕರಞ್ಜಂ ಕುಟಜಂ ಗುಡೂಚೀಮ್|
ಪಕ್ತ್ವಾ ಜಲೇ ತೇನ ಪಿಬೇದ್ಯವಾಗೂಂ ಸಿದ್ಧಂ ಕಷಾಯಂ ಮಧುಸಂಯುತಂ ವಾ||೫೭||
View original
क्षारोष्णतीक्ष्णौषधमन्नपानं स्वेदो यवान्नं वमनं निरूहाः|
तक्रं सतिक्तौषधसिद्धतैलमभ्यङ्गपानं कफमूत्रकृच्छ्रे||५४||
व्योषं श्वदंष्ट्रात्रुटिसारसास्थि कोलप्रमाणं मधुमूत्रयुक्तम्|
पिबेत्त्रुटिं क्षौद्रयुतां कदल्या रसेन कैडर्यरसेन वाऽपि||५५||
तक्रेण युक्तं शितिवारकस्य बीजं पिबेत् कृच्छ्रविनाशहेतोः|
पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे||५६||
सप्तच्छदारग्वधकेबुकैलाधवं करञ्जं कुटजं गुडूचीम्|
पक्त्वा जले तेन पिबेद्यवागूं सिद्धं कषायं मधुसंयुतं वा||५७||
ಕ್ಷಾರೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಕ್ಷಾರಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ ಭೇಷಜಮನ್ನಪಾನಂ ಚ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್| ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಕಟುಕಮ್| ತ್ರುಟಿಃ ಏಲಾ| ಸಾರಸಃ ಪಕ್ಷೀ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ| ಕೋಲಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಅಷ್ಟಮಾಷಕಮಾನಮ್| ಕೈಟರ್ಯಃ ಪಾರ್ವತೋ ನಿಮ್ಬಃ| ಶಿತಿವಾರಕಃ ಶಾಲಿಞ್ಚಃ||೫೪-೫೭||
Adhikarana 21 (58) · Śloka 58
ಸರ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಭವೇ ತು ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಕಾರ್ಯಮ್|
ತ್ರಿಭ್ಯೋಽಧಿಕೇ ಪ್ರಾಗ್ವಮನಂ ಕಫೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಃ ಪವನೇ ತು ಬಸ್ತಿಃ||೫೮||
ಇತಿ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
सर्वं त्रिदोषप्रभवे तु वायोः स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम्|
त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात् पित्ते विरेकः पवने तु बस्तिः||५८||
इति मूत्रकृच्छ्रचिकित्सा|
ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತದೇವ ವಾತಾದಿಭೇಷಜಂ ಮಿಲಿತಂ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಭವೇ ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ ಸಮೇಷ್ವಪಿ ದೋಷೇಷು ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ನ ಜ್ವರ ಇವ ತ್ರಿದೋಷಭವೇ ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಂ; ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ಯ ಸಮತ್ರಿದೋಷಾರಬ್ಧತ್ವೇಽಪಿ ವಾತಸ್ಥಾನಭವತ್ವೇನ ವಾಯುರೇವ ಪ್ರಥಮಂ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಭಾವಃ| ವಿಷಮಸನ್ನಿಪಾತಾರಬ್ಧೇ ಕ್ರಿಯಾಮಾಹ- ತ್ರಿಭ್ಯೋಽಧಿಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಭ್ಯೋಽಧಿಕೇ ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥಃ ಕಫೇ ತಥಾ ಪಿತ್ತೇ ತಥಾ ಪವನೇ ಇತ್ಯನೇನ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೫೮||
Adhikarana 22 (59-72) · Śloka 72
ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾ ಸಾಽಶ್ಮರಿಶರ್ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಯಥೈವೇಹ ಕಫಾನಿಲಾಭ್ಯಾಮ್|
ಕಾರ್ಯಾಽಶ್ಮರೀಭೇದನಪಾತನಾಯ ವಿಶೇಷಯುಕ್ತಂ ಶೃಣು ಕರ್ಮ ಸಿದ್ಧಮ್||೫೯||
ಪಾಷಾಣಭೇದಂ ವೃಷಕಂ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಪಾಠಾಭಯಾವ್ಯೋಷಶಟೀನಿಕುಮ್ಭಾಃ|
ಹಿಂಸ್ರಾಖರಾಶ್ವಾಶಿತಿವಾರಕಾಣಾಮೇರ್ವಾರುಕಾಣಾಂ ತ್ರಪುಷಸ್ಯ ಬೀಜಮ್||೬೦||
ಉತ್ಕುಞ್ಚಿಕಾ ಹಿಙ್ಗು ಸವೇತಸಾಮ್ಲಂ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವೇ ಬೃಹತ್ಯೌ ಹಪುಷಾ ವಚಾ ಚ|
ಚೂರ್ಣಂ ಪಿಬೇದಶ್ಮರಿಭೇದಪಕ್ವಂ ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ಗೋಮೂತ್ರಚತುರ್ಗುಣಂ ತೈಃ||೬೧||
ಮೂಲಂ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರೇಕ್ಷುರಕೋರುಬೂಕಾತ್ ಕ್ಷೀರೇಣ ಪಿಷ್ಟಂ ಬೃಹತೀದ್ವಯಾಚ್ಚ|
ಆಲೋಡ್ಯ ದಧ್ನಾ ಮಧುರೇಣ ಪೇಯಂ ದಿನಾನಿ ಸಪ್ತಾಶ್ಮರಿಭೇದನಾಯ||೬೨||
ಪುನರ್ನವಾಯೋರಜನೀಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಫಲ್ಗುಪ್ರವಾಲಾಶ್ಚ ಸದರ್ಭಪುಷ್ಪಾಃ|
ಕ್ಷೀರಾಮ್ಬುಮದ್ಯೇಕ್ಷುರಸೈಃ ಸುಪಿಷ್ಟಂ ಪೇಯಂ ಭವೇದಶ್ಮರಿಶರ್ಕರಾಸು||೬೩||
ತ್ರುಟಿಂ ಸುರಾಹ್ವಂ ಲವಣಾನಿ ಪಞ್ಚ ಯವಾಗ್ರಜಂ ಕುನ್ದುರುಕಾಶ್ಮಭೇದೌ|
ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಂ ಗೋಕ್ಷುರಕಸ್ಯ ಬೀಜಮೇರ್ವಾರುಬೀಜಂ ತ್ರಪುಷಸ್ಯ ಬೀಜಮ್||೬೪||
ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಚಿತ್ರಕಹಿಙ್ಗುಮಾಸೀಯವಾನಿತುಲ್ಯಂ ತ್ರಿಫಲಾದ್ವಿಭಾಗಮ್|
ಅಮ್ಲೈರಶುಕ್ತೈ ರಸಮದ್ಯಯುಷೈಃ ಪೇಯಂ ಹಿ ಗುಲ್ಮಾಶ್ಮರಿಭೇದನಾರ್ಥಮ್||೬೫||
ಬಿಲ್ವಪ್ರಮಾಣೋ ಘೃತತೈಲಭೃಷ್ಟೋ ಯೂಷಃ ಕೃತಃ ಶಿಗ್ರುಕಮೂಲಕಲ್ಕಾತ್|
ಶೀತೋಽಶ್ಮಭಿತ್ ಸ್ಯಾದ್ದಧಿಮಣ್ಡಯುಕ್ತಃ ಪೇಯಃ ಪ್ರಕಾಮಂ ಲವಣೇನ ಯುಕ್ತಃ||೬೬||
ಜಲೇನ ಶೋಭಾಞ್ಜನಮೂಲಕಲ್ಕಃ ಶೀತೋ ಹಿತಶ್ಚಾಶ್ಮರಿಶರ್ಕರಾಸು|
ಸಿತೋಪಲಾ ವಾ ಸಮಯಾವಶೂಕಾ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಭೇಷಜಂ ಸ್ಯಾತ್||೬೭||
ಪೀತ್ವಾಽಥ ಮದ್ಯಂ ನಿಗದಂ ರಥೇನ ಹಯೇನ ವಾ ಶೀಘ್ರಜವೇನ ಯಾಯಾತ್|
ತೈಃ ಶರ್ಕರಾ ಪ್ರಚ್ಯವತೇಽಶ್ಮರೀ ತು ಶಮ್ಯೇನ್ನ ಚೇಚ್ಛಲ್ಯವಿದುದ್ಧರೇತ್ತಾಮ್||೬೮||
ರೇತೋಭಿಘಾತಪ್ರಭವೇ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಂ ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಕುರ್ಯಾತ್|
ಕಾರ್ಪಾಸಮೂಲಂ ವೃಷಕಾಶ್ಮಭೇದೌ ಬಲಾ ಸ್ಥಿರಾದೀನಿ ಗವೇಧುಕಾ ಚ||೬೯||
ವೃಶ್ಚೀರ ಐನ್ದ್ರೀ ಚ ಪುನರ್ನವಾ ಚ ಶತಾವರೀ ಮಧ್ವಸನಾಖ್ಯಪರ್ಣ್ಯೌ|
ತತ್ಕ್ವಾಥಸಿದ್ಧಃ ಪವನೇ ರಸಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತೇಽಧಿಕೇ ಕ್ಷೀರಮಥಾಪಿ ಸರ್ಪಿಃ||೭೦||
ಕಫೇ ಚ ಯೂಷಾದಿಕಮನ್ನಪಾನಂ ಸಂಸರ್ಗಜೇ ಸರ್ವಹಿತಃ ಕ್ರಮಃ ಸ್ಯಾತ್|
ಏವಂ ನ ಚೇಚ್ಛಾಮ್ಯತಿ ತಸ್ಯ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ಸುರಾಂ ಪುರಾಣಾಂ ಮಧುಕಾಸವಂ ವಾ||೭೧||
ವಿಹಙ್ಗಮಾಂಸಾನಿ ಚ ಬೃಂಹಣಾಯ ಬಸ್ತೀಂಶ್ಚ ಶುಕ್ರಾಶಯಶೋಧನಾರ್ಥಮ್|
ಶುದ್ಧಸ್ಯ ತೃಪ್ತಸ್ಯ ಚ ವೃಷ್ಯಯೋಗೈಃ ಪ್ರಿಯಾನುಕೂಲಾಃ ಪ್ರಮದಾ ವಿಧೇಯಾಃ||೭೨||
View original
क्रिया हिता साऽश्मरिशर्कराभ्यां कृच्छ्रे यथैवेह कफानिलाभ्याम्|
कार्याऽश्मरीभेदनपातनाय विशेषयुक्तं शृणु कर्म सिद्धम्||५९||
पाषाणभेदं वृषकं श्वदंष्ट्रापाठाभयाव्योषशटीनिकुम्भाः|
हिंस्राखराश्वाशितिवारकाणामेर्वारुकाणां त्रपुषस्य बीजम्||६०||
उत्कुञ्चिका हिङ्गु सवेतसाम्लं स्याद्द्वे बृहत्यौ हपुषा वचा च|
चूर्णं पिबेदश्मरिभेदपक्वं सर्पिश्च गोमूत्रचतुर्गुणं तैः||६१||
मूलं श्वदंष्ट्रेक्षुरकोरुबूकात् क्षीरेण पिष्टं बृहतीद्वयाच्च|
आलोड्य दध्ना मधुरेण पेयं दिनानि सप्ताश्मरिभेदनाय||६२||
पुनर्नवायोरजनीश्वदंष्ट्राफल्गुप्रवालाश्च सदर्भपुष्पाः|
क्षीराम्बुमद्येक्षुरसैः सुपिष्टं पेयं भवेदश्मरिशर्करासु||६३||
त्रुटिं सुराह्वं लवणानि पञ्च यवाग्रजं कुन्दुरुकाश्मभेदौ|
कम्पिल्लकं गोक्षुरकस्य बीजमेर्वारुबीजं त्रपुषस्य बीजम्||६४||
चूर्णीकृतं चित्रकहिङ्गुमासीयवानितुल्यं त्रिफलाद्विभागम्|
अम्लैरशुक्तै रसमद्ययुषैः पेयं हि गुल्माश्मरिभेदनार्थम्||६५||
बिल्वप्रमाणो घृततैलभृष्टो यूषः कृतः शिग्रुकमूलकल्कात्|
शीतोऽश्मभित् स्याद्दधिमण्डयुक्तः पेयः प्रकामं लवणेन युक्तः||६६||
जलेन शोभाञ्जनमूलकल्कः शीतो हितश्चाश्मरिशर्करासु|
सितोपला वा समयावशूका कृच्छ्रेषु सर्वेष्वपि भेषजं स्यात्||६७||
पीत्वाऽथ मद्यं निगदं रथेन हयेन वा शीघ्रजवेन यायात्|
तैः शर्करा प्रच्यवतेऽश्मरी तु शम्येन्न चेच्छल्यविदुद्धरेत्ताम्||६८||
रेतोभिघातप्रभवे तु कृच्छ्रे समीक्ष्य दोषं प्रतिकर्म कुर्यात्|
कार्पासमूलं वृषकाश्मभेदौ बला स्थिरादीनि गवेधुका च||६९||
वृश्चीर ऐन्द्री च पुनर्नवा च शतावरी मध्वसनाख्यपर्ण्यौ|
तत्क्वाथसिद्धः पवने रसः स्यात् पित्तेऽधिके क्षीरमथापि सर्पिः||७०||
कफे च यूषादिकमन्नपानं संसर्गजे सर्वहितः क्रमः स्यात्|
एवं न चेच्छाम्यति तस्य युञ्ज्यात् सुरां पुराणां मधुकासवं वा||७१||
विहङ्गमांसानि च बृंहणाय बस्तींश्च शुक्राशयशोधनार्थम्|
शुद्धस्य तृप्तस्य च वृष्ययोगैः प्रियानुकूलाः प्रमदा विधेयाः||७२||
ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾ ಸೇತಿ ಯಾ ಕಫಮಾರುತೋತ್ಥೇ ಕೃಚ್ಛ್ರೇ ವಿಹಿತಾ ಸಾ ಮಿಲಿತೈವ ಶರ್ಕರಾಯಾಮಶ್ಮರ್ಯಾಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಖರಾಶ್ವಾ ಅಜಮೋದಾ| ಚೂರ್ಣಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯತ್ರ ಜಲೇನೈವ ಪಾನಮ್| ಇಕ್ಷುರಕಃ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಃ| ಕುನ್ದುರುಃ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ| ತ್ರಿಫಲಾದ್ವಿಭಾಗಮಿತಿ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮೂಲಭಾಗಾದ್ ಭಾಗದ್ವಯಮ್| ಅಮ್ಲೈರಿತಿ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಭಿಃ| ಅಶುಕ್ತೈರಿತಿ ಶುಕ್ತವರ್ಜಿತೈಃ| ಮದ್ಯಂ ಚಾತ್ರಾಮ್ಲಗ್ರಹಣಗೃಹೀತಮಪಿ ಬಸ್ತಿಶೋಧನತ್ವಾದಶಮರೀಭೇದಕತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ಅಶ್ಮಭಿದಿತಿ ಅಶ್ಮರೀಭೇದೀ| ಸಿತೋಪಲಾ ಶರ್ಕರಾ| ಶಲ್ಯವಿದುದ್ಧರೇದಿತಿ ಶಲ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವೇತ್ತಾ ತದುಕ್ತವಿಧಾನೇನಾಶ್ಮರೀಮಾಕರ್ಷೇತ್| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಮಿತಿ ದೋಷಮುಲ್ಬಣಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ| ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಮಧ್ವಸನಾಖ್ಯಪರ್ಣ್ಯೌ ಮಧುಪರ್ಣೀ ಗುಡೂಚೀ, ಅಸನಪರ್ಣೀ ಅಪರಾಜಿತಾ, ‘ದಾರುಪರ್ಣೀ’ ಇತ್ಯಪರೇ| ಸಂಸರ್ಗಜೇ ಇತಿ ತ್ರಿದೋಷಾನುಗತೇ| ವಿಹಙ್ಗಃ ಪಕ್ಷೀ||೫೯-೭೨||
Adhikarana 23 (73-75) · Śloka 75
ರಕ್ತೋದ್ಭವೇ ತೂತ್ಪಲನಾಲತಾಲಕಾಸೇಕ್ಷುಬಾಲೇಕ್ಷುಕಶೇರುಕಾಣಿ|
ಪಿಬೇತ್ ಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಯುತಾನಿ ಖಾದೇದಿಕ್ಷುಂ ವಿದಾರೀಂ ತ್ರಪುಷಾಣಿ ಚೈವ||೭೩||
ಘೃತಂ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಸ್ವರಸೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರೇಣ ಚೈವಾಷ್ಟಗುಣೇನ ಪೇಯಮ್|
ಸ್ಥಿರಾದಿಕಾನಾಂ ಕನಕಾದಿಕಾನಾಮೇಕೈಕಶೋ ವಾ ವಿಧಿನೈವ ತೇನ||೭೪||
ಕ್ಷೀರೇಣ ಬಸ್ತಿರ್ಮಧುರೌಷಧೈಃ ಸ್ಯಾತ್ತೈಲೇನ ವಾ ಸ್ವಾದುಫಲೋತ್ಥಿತೇನ|
ಯನ್ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ವಿಹಿತಂ ತು ಪೈತ್ತೇ ಕಾರ್ಯಂ ತು ತಚ್ಛೋಣಿತಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ||೭೫||
View original
रक्तोद्भवे तूत्पलनालतालकासेक्षुबालेक्षुकशेरुकाणि|
पिबेत् सिताक्षौद्रयुतानि खादेदिक्षुं विदारीं त्रपुषाणि चैव||७३||
घृतं श्वदंष्ट्रास्वरसेन सिद्धं क्षीरेण चैवाष्टगुणेन पेयम्|
स्थिरादिकानां कनकादिकानामेकैकशो वा विधिनैव तेन||७४||
क्षीरेण बस्तिर्मधुरौषधैः स्यात्तैलेन वा स्वादुफलोत्थितेन|
यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते कार्यं तु तच्छोणितमूत्रकृच्छ्रे||७५||
ಖಾದೇದಿತಿ ಅಸಿದ್ಧಾನ್ಯೇವ ಖಾದೇತ್| ಘೃತಂ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರೇತ್ಯಾದೌ ಸಾಹಚರ್ಯಾತ್ ಕೇಚಿಚ್ಛ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಸ್ವರಸಮಪ್ಯಷ್ಟಗುಣಂ ವದನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಸ್ವರಸಃ ಸ್ನೇಹಸಮ ಏವ ಸ್ನೇಹೇಷು ಭವತಿ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಜತೂಕರ್ಣೇ- “ಕಲ್ಕಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಸ್ವರಸಃ ಸ್ನೇಹಸಮ್ಮಿತಃ” ಇತಿ; ತೇನ ಕ್ಷೀರವತ್ ಸರ್ವಸ್ನೇಹೇಷು ಸ್ವರಸವಿಧಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸ್ಥಿರಾದಿಕಾನಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಕತಕಾದಿಃ ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧೇ (ವಿ.ಅ.೮) “...ಕತಕಕಾಶ್ಮರ್ಯ... ” ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೋ ಗಣೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ವಿಧಿನೈವ ತೇನೇತಿ ಪೂರ್ವಘೃತವಿಧಿನೈವ; ತೇನ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಸ್ಥಾನೇ ಸ್ಥಿರಾದೀನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕಲ್ಪನೀಯಾನಿ| ಸ್ವಾದುಫಲೋತ್ಥಿತೇನೇತಿ ಮಧೂಕಾಕ್ಷೋಟಾದಿಫಲನಿಷ್ಪನ್ನೇನ ತೈಲೇನ||೭೩-೭೫||
Adhikarana 24 (76) · Śloka 76
ವ್ಯಾಯಾಮಸನ್ಧಾರಣಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷಪಿಷ್ಟಾನ್ನವಾತಾರ್ಕಕರವ್ಯವಾಯಾನ್|
ಖರ್ಜೂರಶಾಲೂಕಕಪಿತ್ಥಜಮ್ಬೂಬಿಸಂ ಕಷಾಯಂ ನ ರಸಂ ಭಜೇತ||೭೬||
ಇತ್ಯಶ್ಮರೀಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
व्यायामसन्धारणशुष्करूक्षपिष्टान्नवातार्ककरव्यवायान्|
खर्जूरशालूककपित्थजम्बूबिसं कषायं न रसं भजेत||७६||
इत्यश्मरीचिकित्सा|
ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿನಾ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇಽಪಥ್ಯಾನ್ಯಾಹ||೭೬||
Adhikarana 25 (77-80) · Śloka 80
ವ್ಯಾಯಾಮತೀಕ್ಷ್ಣಾತಿವಿರೇಕಬಸ್ತಿಚಿನ್ತಾಭಯತ್ರಾಸಗದಾತಿಚಾರಾಃ|
ಛರ್ದ್ಯಾಮಸನ್ಧಾರಣಕರ್ಶನಾನಿ ಹೃದ್ರೋಗಕರ್ತೄಣಿ ತಥಾಽಭಿಘಾತಃ||೭೭||
ವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರಕಾಸಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯತೃಷಾಪ್ರಮೋಹಾಃ|
ಛರ್ದಿಃ ಕಫೋತ್ಕ್ಲೇಶರುಜೋಽರುಚಿಶ್ಚ ಹೃದ್ರೋಗಜಾಃ ಸ್ಯುರ್ವಿವಿಧಾಸ್ತಥಾಽನ್ಯೇ||೭೮||
ಹೃಚ್ಛೂನ್ಯಭಾವದ್ರವಶೋಷಭೇದಸ್ತಮ್ಭಾಃ ಸಮೋಹಾಃ ಪವನಾದ್ವಿಶೇಷಃ|
ಪಿತ್ತಾತ್ತಮೋದೂಯನದಾಹಮೋಹಾಃ ಸನ್ತ್ರಾಸತಾಪಜ್ವರಪೀತಭಾವಾಃ||೭೯||
ಸ್ತಬ್ಧಂ ಗುರು ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಚ ಮರ್ಮ ಕಫಾತ್ ಪ್ರಸೇಕಜ್ವರಕಾಸತನ್ದ್ರಾಃ|
ವಿದ್ಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಂ ತ್ವಪಿ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ತೀವ್ರಾರ್ತಿತೋದಂ ಕೃಮಿಜಂ ಸಕಣ್ಡೂಮ್||೮೦||
View original
व्यायामतीक्ष्णातिविरेकबस्तिचिन्ताभयत्रासगदातिचाराः|
छर्द्यामसन्धारणकर्शनानि हृद्रोगकर्तॄणि तथाऽभिघातः||७७||
वैवर्ण्यमूर्च्छाज्वरकासहिक्काश्वासास्यवैरस्यतृषाप्रमोहाः|
छर्दिः कफोत्क्लेशरुजोऽरुचिश्च हृद्रोगजाः स्युर्विविधास्तथाऽन्ये||७८||
हृच्छून्यभावद्रवशोषभेदस्तम्भाः समोहाः पवनाद्विशेषः|
पित्तात्तमोदूयनदाहमोहाः सन्त्रासतापज्वरपीतभावाः||७९||
स्तब्धं गुरु स्यात् स्तिमितं च मर्म कफात् प्रसेकज्वरकासतन्द्राः|
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं कृमिजं सकण्डूम्||८०||
ನಿದಾನಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಹೃದ್ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ| ಗದಾತಿಚಾರ ಇತಿ ರೋಗಾಣಾಮಸಮ್ಯಗುಪಚಾರಃ| ಹೃದ್ರೋಗಕರ್ತೄಣೀತಿ ಯಥಾ “ಭೀಷ್ಮಃ ಕುರೂಣಾಂ ಭಯಶೋಕಹರ್ತಾ”, ತೇನ “ತೃಜಕಾಭ್ಯಾಂ ಕರ್ತರಿ” (ಪಾ.ಅ.೨|೨|೧೫|) ಇತ್ಯನೇನಾತ್ರ ಸಮಾಸಃ| ವೈವರ್ಣ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ಹೃದ್ರೋಗಜಾ ಇತಿ ವಚನಾದ್ಧೃದ್ರೋಗಾನನ್ತರಕಾಲಭಾವಿತಯಾ ವೈವರ್ಣ್ಯಾದೀನಾಮುಪದ್ರವತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ; ಯೇ ತು ವೈವರ್ಣ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣತ್ವಮಾಹುಃ, ತೇ ಹೃದ್ರೋಗೇಣ ಸಮಂ ಜಾಯನ್ತೇ ಇತಿ ಹೃದ್ರೋಗಜಾ ಇತಿ ವಿಗ್ರಹಾಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ| ಹೃದ್ರೋಗಾಶ್ಚ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೧೭) ವಿಸ್ತರೇಣೋಕ್ತಾ ಅಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಕರಣಾದಿಹ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಭಿಧೀಯನ್ತೇ| ಮರ್ಮೇತಿ ಹೃದಯಮ್||೭೭-೮೦||
Adhikarana 26 (81-89) · Śloka 89
ತೈಲಂ ಸಸೌವೀರಕಮಸ್ತುತಕ್ರಂ ವಾತೇ ಪ್ರಪೇಯಂ ಲವಣಂ ಸುಖೋಷ್ಣಮ್|
ಮೂತ್ರಾಮ್ಬುಸಿದ್ಧಂ ಲವಣೈಶ್ಚ ತೈಲಮಾನಾಹಗುಲ್ಮಾರ್ತಿಹೃದಾಮಯಘ್ನಮ್||೮೧||
ಪುನರ್ನವಾಂ ದಾರು ಸಪಞ್ಚಮೂಲಂ ರಾಸ್ನಾಂ ಯವಾನ್ ಬಿಲ್ವಕುಲತ್ಥಕೋಲಮ್|
ಪಕ್ತ್ವಾ ಜಲೇ ತೇನ ವಿಪಾಚ್ಯ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಪಾನೇಽನಿಲಹೃದ್ಗದಧ್ನಮ್||೮೨||
ಹರೀತಕೀನಾಗರಪುಷ್ಕರಾಹ್ವೈರ್ವಯಃಕಯಸ್ಥಾಲವಣೈಶ್ಚ ಕಲ್ಕೈಃ|
ಸಹಿಙ್ಗುಭಿಃ ಸಾಧಿತಮಗ್ರ್ಯಸರ್ಪಿರ್ಗುಲ್ಮೇ ಸಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಗದೇಽನಿಲೋತ್ಥೇ||೮೩||
ಸಪುಷ್ಕರಾಹ್ವಂ ಫಲಪೂರಮೂಲಂ ಮಹೌಷಧಂ ಶಟ್ಯಭಯಾ ಚ ಕಲ್ಕಾಃ|
ಕ್ಷಾರಾಮ್ಬುಸರ್ಪಿರ್ಲವಣೈರ್ವಿಮಿಶ್ರಾಃ ಸ್ಯುರ್ವಾತಹೃದ್ರೋಗವಿಕರ್ತಿಕಾಘ್ನಾಃ||೮೪||
ಕ್ವಾಥಃ ಕೃತಃ ಪೌಷ್ಕರಮಾತುಲುಙ್ಗಪಲಾಶಭೂತೀಕಶಟೀಸುರಾಹ್ವೈಃ|
ಸನಾಗರಾಜಾಜಿವಚಾಯವಾನೀಕ್ಷಾರಃ ಸುಖೋಷ್ಣೋ ಲವಣಶ್ಚ ಪೇಯಃ||೮೫||
ಪಥ್ಯಾಶಟೀಪೌಷ್ಕರಪಞ್ಚಕೋಲಾತ್ ಸಮಾತುಲುಙ್ಗಾದ್ಯಮಕೇನ ಕಲ್ಕಃ|
ಗುಡಪ್ರಸನ್ನಾಲವಣೈಶ್ಚ ಭೃಷ್ಟೋ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠೋದರಯೋನಿಶೂಲೇ||೮೬||
ಸ್ಯಾತ್ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ದ್ವೇ ತ್ರಿಫಲೇ ಸಪಾಠೇ ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾಗೋಕ್ಷುರಕೌ ಬಲೇ ದ್ವೇ|
ಋದ್ಧಿಸ್ತ್ರುಟಿಸ್ತಾಮಲಕೀ ಸ್ವಗುಪ್ತಾ ಮೇದೇ ಮಧೂಕಂ ಮಧುಕಂ ಸ್ಥಿರಾ ಚ||೮೭||
ಶತಾವರೀ ಜೀವಕಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯೌ ದ್ರವ್ಯೈರಿಮೈರಕ್ಷಸಮೈಃ ಸುಪಿಷ್ಟೈಃ|
ಪ್ರಸ್ಥಂ ಘೃತಸ್ಯೇಹ ಪಚೇದ್ವಿಧಿಜ್ಞಃ ಪ್ರಸ್ಥೇನ ದಧ್ನಾ ತ್ವಥ ಮಾಹಿಷೇಣ||೮೮||
ಮಾತ್ರಾಂ ಪಲಂ ಚಾರ್ಧಪಲಂ ಪಿಚುಂ ವಾ ಪ್ರಯೋಜಯೇನ್ಮಾಕ್ಷಿಕಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಾಮ್|
ಶ್ವಾಸೇ ಸಕಾಸೇ ತ್ವಥ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಹಲೀಮಕೇ ಹೃದ್ಗ್ರಹಣೀಪ್ರದೋಷೇ||೮೯||
View original
तैलं ससौवीरकमस्तुतक्रं वाते प्रपेयं लवणं सुखोष्णम्|
मूत्राम्बुसिद्धं लवणैश्च तैलमानाहगुल्मार्तिहृदामयघ्नम्||८१||
पुनर्नवां दारु सपञ्चमूलं रास्नां यवान् बिल्वकुलत्थकोलम्|
पक्त्वा जले तेन विपाच्य तैलमभ्यङ्गपानेऽनिलहृद्गदध्नम्||८२||
हरीतकीनागरपुष्कराह्वैर्वयःकयस्थालवणैश्च कल्कैः|
सहिङ्गुभिः साधितमग्र्यसर्पिर्गुल्मे सहृत्पार्श्वगदेऽनिलोत्थे||८३||
सपुष्कराह्वं फलपूरमूलं महौषधं शट्यभया च कल्काः|
क्षाराम्बुसर्पिर्लवणैर्विमिश्राः स्युर्वातहृद्रोगविकर्तिकाघ्नाः||८४||
क्वाथः कृतः पौष्करमातुलुङ्गपलाशभूतीकशटीसुराह्वैः|
सनागराजाजिवचायवानीक्षारः सुखोष्णो लवणश्च पेयः||८५||
पथ्याशटीपौष्करपञ्चकोलात् समातुलुङ्गाद्यमकेन कल्कः|
गुडप्रसन्नालवणैश्च भृष्टो हृत्पार्श्वपृष्ठोदरयोनिशूले||८६||
स्यात्त्र्यूषणं द्वे त्रिफले सपाठे निदिग्धिकागोक्षुरकौ बले द्वे|
ऋद्धिस्त्रुटिस्तामलकी स्वगुप्ता मेदे मधूकं मधुकं स्थिरा च||८७||
शतावरी जीवकपृश्निपर्ण्यौ द्रव्यैरिमैरक्षसमैः सुपिष्टैः|
प्रस्थं घृतस्येह पचेद्विधिज्ञः प्रस्थेन दध्ना त्वथ माहिषेण||८८||
मात्रां पलं चार्धपलं पिचुं वा प्रयोजयेन्माक्षिकसम्प्रयुक्ताम्|
श्वासे सकासे त्वथ पाण्डुरोगे हलीमके हृद्ग्रहणीप्रदोषे||८९||
ತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ| ತೈಲಾದೀನಾಮತ್ರ ಸಮಭಾಗಾನಾಂ ಪೇಯತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಯಃಕಯಸ್ಥೇತಿ ವಯಃಸ್ಥಾಕಾಯಸ್ಥಯೋರ್ಗುಡೂಚ್ಯಾಮಲಕಯೋಃ ಸ್ವರಸಗ್ರಹಣಮ್| ಅಗ್ರ್ಯಸರ್ಪಿರಿತಿ ಅತ್ರಾಗ್ರ್ಯಪದಮಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ವಿಕರ್ತಿಕೇಹ ಹೃದಯಪರಿಕರ್ತಿಕಾಕಾರಾ ವೇದನಾ| ಕ್ವಾಥಃ ಕೃತ ಇತ್ಯಾದೌ ನಾಗರಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಕಂ ಪೌಷ್ಕರಾದಿಕ್ವಾಥೇ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಮಾಹುಃ| ಪಥ್ಯಾಶತೀತ್ಯಾದೌ ಯಮಕೇನ ಭೃಷ್ಟಃ ಕಲ್ಕಃ ಗುಡಪ್ರಸನ್ನಾಲವಣೈಶ್ಚ ಪೇಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ದ್ವೇ ತ್ರಿಫಲೇ ಇತ್ಯತ್ರ ದ್ರಾಕ್ಷಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಪರೂಷಕಾಣಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ತ್ರಿಫಲಾ| ತ್ರುಟಿಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾ||೮೧-೮೯||
Adhikarana 27 (90-95) · Śloka 95
ಶೀತಾಃ ಪ್ರದೇಹಾಃ ಪರಿಷೇಚನಾನಿ ತಥಾ ವಿರೇಕೋ ಹೃದಿ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇ|
ದ್ರಾಕ್ಷಾಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಪರೂಷಕೈಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛುದ್ಧೇ ತು ಪಿತ್ತಾಪಹಮನ್ನಪಾನಮ್||೯೦||
ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಿಕಾತಿಕ್ತಕರೋಹಿಣೀಭ್ಯಾಂ ಕಲ್ಕಂ ಪಿಬೇಚ್ಚಾಪಿ ಸಿತಾಜಲೇನ|
ಕ್ಷತೇ ಚ ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಹಿತಾನಿ ಸರ್ಪಿರ್ಗುಡಾಶ್ಚ ಯೇ ತಾನ್ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್||೯೧||
ದದ್ಯಾದ್ಭಿಷಗ್ಧನ್ವರಸಾಂಶ್ಚ ಗವ್ಯಕ್ಷೀರಾಶಿನಾಂ ಪಿತ್ತಹೃದಾಮಯೇಷು|
ತೈರೇವ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಶಮಂ ಪ್ರಯಾನ್ತಿ ಪಿತ್ತಾಮಯಾಃ ಶೋಣಿತಸಂಶ್ರಯಾ ಯೇ||೯೨||
ದ್ರಾಕ್ಷಾಬಲಾಶ್ರೇಯಸಿಶರ್ಕರಾಭಿಃ ಖರ್ಜೂರವೀರರ್ಷಭಕೋತ್ಪಲೈಶ್ಚ|
ಕಾಕೋಲಿಮೇದಾಯುಗಜೀವಕೈಶ್ಚ ಕ್ಷೀರೇಣ ಸಿದ್ಧಂ ಮಹಿಷೀಘೃತಂ ಸ್ಯಾತ್||೯೩||
ಕಶೇರುಕಾಶೈವಲಶೃಙ್ಗವೇರಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಮಧುಕಂ ಬಿಸಸ್ಯ|
ಗ್ರನ್ಥಿಶ್ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಪಯಸಾ ಪಚೇತ್ತೈಃ ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತಂ ಪಿತ್ತಹೃದಾಮಯಘ್ನಮ್||೯೪||
ಸ್ಥಿರಾದಿಕಲ್ಕೈಃ ಪಯಸಾ ಚ ಸಿದ್ಧಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನೇಕ್ಷುರಸೇನ ವಾಽಪಿ|
ಸರ್ಪಿರ್ಹಿತಂ ಸ್ವಾದುಫಲೇಕ್ಷುಜಾಶ್ಚ ರಸಾಃ ಸುಶೀತಾ ಹೃದಿ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇ||೯೫||
View original
शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे|
द्राक्षासिताक्षौद्रपरूषकैः स्याच्छुद्धे तु पित्तापहमन्नपानम्||९०||
यष्ट्याह्विकातिक्तकरोहिणीभ्यां कल्कं पिबेच्चापि सिताजलेन|
क्षते च सर्पींषि हितानि सर्पिर्गुडाश्च ये तान् प्रसमीक्ष्य सम्यक्||९१||
दद्याद्भिषग्धन्वरसांश्च गव्यक्षीराशिनां पित्तहृदामयेषु|
तैरेव सर्वे प्रशमं प्रयान्ति पित्तामयाः शोणितसंश्रया ये||९२||
द्राक्षाबलाश्रेयसिशर्कराभिः खर्जूरवीरर्षभकोत्पलैश्च|
काकोलिमेदायुगजीवकैश्च क्षीरेण सिद्धं महिषीघृतं स्यात्||९३||
कशेरुकाशैवलशृङ्गवेरप्रपौण्डरीकं मधुकं बिसस्य|
ग्रन्थिश्च सर्पिः पयसा पचेत्तैः क्षौद्रान्वितं पित्तहृदामयघ्नम्||९४||
स्थिरादिकल्कैः पयसा च सिद्धं द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि|
सर्पिर्हितं स्वादुफलेक्षुजाश्च रसाः सुशीता हृदि पित्तदुष्टे||९५||
ಶೀತಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಹೃದ್ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಕ್ಷತೇ ಇತಿ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ| ಶ್ರೇಯಸೀ ರಾಸ್ನಾ| ಖರ್ಜೂರಂ ಖರ್ಜೂರಫಲಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತಮಿತಿ ಸಾಧನೋತ್ತರಕಾಲಂ ಪಾದಿಕಮಧುಯುಕ್ತಮ್| ಸ್ವಾದುಫಲೇತ್ಯಾದೌ ಸ್ವರಸಾ ಇತಿ ರಸಾಃ||೯೦-೯೫||
Adhikarana 28 (96-99) · Śloka 99
ಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ವಾನ್ತಸ್ಯ ವಿಲಙ್ಘಿತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಕಫಘ್ನೀ ಕಫಮರ್ಮರೋಗೇ|
ಕೌಲತ್ಥಧಾನ್ಯೈಶ್ಚ ರಸೈರ್ವವಾನ್ನಂ ಪಾನಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಚ ಶಙ್ಕರಾಣಿ||೯೬||
ಮೂತ್ರೇ ಶೃತಾಃ ಕಟ್ಫಲಶೃಙ್ಗವೇರಪೀತದ್ರುಪಥ್ಯಾತಿವಿಷಾಃ ಪ್ರದೇಯಾಃ|
ಕೃಷ್ಣಾಶಟೀಪುಷ್ಕರಮೂಲರಾಸ್ನಾವಚಾಭಯಾನಾಗರಚೂರ್ಣಕಂ ಚ||೯೭||
ಉದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥವಟಾರ್ಜುನಾಖ್ಯೇ ಪಾಲಾಶರೌಹೀತಕಖಾದಿರೇ ಚ|
ಕ್ವಾಥೇ ತ್ರಿವೃತ್ತ್ರ್ಯೂಷಣಚೂರ್ಣಸಿದ್ಧೋ ಲೇಹಃ ಕಫಘ್ನೋಽಶಿಶಿರಾಮ್ಬುಯುಕ್ತಃ||೯೮||
ಶಿಲಾಹ್ವಯಂ ವಾ ಭಿಷಗಪ್ರಮತ್ತಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ಕಲ್ಪವಿಧಾನದಿಷ್ಟಮ್|
ಪ್ರಾಶಂ ತಥಾಽಽಗಸ್ತ್ಯಮಥಾಪಿ ಲೇಹಂ ರಸಾಯನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಮಥಾಮಲಕ್ಯಾಃ||೯೯||
View original
स्विन्नस्य वान्तस्य विलङ्घितस्य क्रिया कफघ्नी कफमर्मरोगे|
कौलत्थधान्यैश्च रसैर्ववान्नं पानानि तीक्ष्णानि च शङ्कराणि||९६||
मूत्रे शृताः कट्फलशृङ्गवेरपीतद्रुपथ्यातिविषाः प्रदेयाः|
कृष्णाशटीपुष्करमूलरास्नावचाभयानागरचूर्णकं च||९७||
उदुम्बराश्वत्थवटार्जुनाख्ये पालाशरौहीतकखादिरे च|
क्वाथे त्रिवृत्त्र्यूषणचूर्णसिद्धो लेहः कफघ्नोऽशिशिराम्बुयुक्तः||९८||
शिलाह्वयं वा भिषगप्रमत्तः प्रयोजयेत् कल्पविधानदिष्टम्|
प्राशं तथाऽऽगस्त्यमथापि लेहं रसायनं ब्राह्ममथामलक्याः||९९||
ಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಕಫಜಹೃದ್ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕಾರಃ| ಶಙ್ಕರಾಣೀತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕರಾಣೀ| ಉದುಮ್ಬರೇತ್ಯಾದೌ ಉದುಮ್ಬರಾದಿಕ್ವಾಥೇ ಭಾಗತ್ರಯೇ ತ್ರಿವೃತ್ತ್ರ್ಯೂಷಣಚೂರ್ಣಂ ಪಾದಿಕಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯಮ್| ಅಶಿಶಿರಾಮ್ಬುಯುಕ್ತ ಇತಿ ಉಷ್ಣಸಲಿಲಾನುಪಾನಃ| ಕಲ್ಪವಿಧಾನದಿಷ್ಟಮಿತಿ ರಸಾಯನೇ ವಿಹಿತಮ್; ಕಲ್ಪಶಬ್ದೇನ ಚ ಕ್ಷುದ್ರರಸಾಯನಮುಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಶ ಇತಿ ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶಃ| ಆಗಸ್ತ್ಯಮಿತಿ ಲೇಹವಿಶೇಷಣಮ್||೯೬-೯೯||
Adhikarana 29 (100) · Śloka 100
ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಲಙ್ಘನಮಾದಿತಃ ಸ್ಯಾದನ್ನಂ ಚ ಸರ್ವೇಷು ಹಿತಂ ವಿಧೇಯಮ್|
ಹೀನಾತಿಮಧ್ಯತ್ವಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಚೈವ ಕಾರ್ಯಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ಕರ್ಮ ಶಸ್ತಮ್||೧೦೦||
View original
त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम्|
हीनातिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम्||१००||
ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಆದೌ ಲಙ್ಘನವಿಧಾನಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ಕಫಸ್ಥಾನತಯಾ ತದ್ಗತೇ ತ್ರಿದೋಷಜೇಽಪಿ ಕಫ ಏವಾದೌ ಲಙ್ಘನೇನ ಜೇಯ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ಕೃತಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜೇ ತೂಲ್ಬಣದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾಹ- ಹೀನಾತೀತ್ಯಾದಿ| ಹೀನತ್ವಮಧಿಕತ್ವಂ ಮಧ್ಯಮತ್ವಂ ಚ ದೋಷಾಣಾಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಯತ್ ಕರ್ಮ ಶಸ್ತಮಧಿಕದೋಷವಿಜೇತೃತಯಾ ತತ್ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೧೦೦||
Adhikarana 30 (101-102) · Śloka 103
ಭುಕ್ತೇಽಧಿಕಂ ಜೀರ್ಯತಿ ಶೂಲಮಲ್ಪಂ ಜೀರ್ಣೇ ಸ್ಥಿತಂ ಚೇತ್ ಸುರದಾರುಕುಷ್ಠಮ್|
ಸತಿಲ್ವಕಂ ದ್ವೇ ಲವಣೇ ವಿಡಙ್ಗಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಸಾತಿವಿಷಂ ಪಿಬೇತ್ ಸಃ||೧೦೧||
ಜೀರ್ಣೇಽಧಿಕೇ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಂ ಸ್ಯಾತ್ ಫಲೈರ್ವಿರೇಚ್ಯೋ ಯದಿ ಜೀರ್ಯತಿ ಸ್ಯಾತ್|
ತ್ರಿಷ್ವೇವ ಕಾಲೇಷ್ವಧಿಕೇ ತು ಶೂಲೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಹಿತಂ ಮೂಲವಿರೇಚನಂ ಸ್ಯಾತ್||೧೦೨||
ಪ್ರಾಯೋಽನಿಲೋ ರುದ್ಧಗತಿಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತ್ಯಾಮಾಶಯೇ ಶೋಧನಮೇವ ತಸ್ಮಾತ್|
ಕಾರ್ಯಂ ತಥಾ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಂ ಚ ...|೧೦೩|
View original
भुक्तेऽधिकं जीर्यति शूलमल्पं जीर्णे स्थितं चेत् सुरदारुकुष्ठम्|
सतिल्वकं द्वे लवणे विडङ्गमुष्णाम्बुना सातिविषं पिबेत् सः||१०१||
जीर्णेऽधिके स्नेहविरेचनं स्यात् फलैर्विरेच्यो यदि जीर्यति स्यात्|
त्रिष्वेव कालेष्वधिके तु शूले तीक्ष्णं हितं मूलविरेचनं स्यात्||१०२||
प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः प्रकुप्यत्यामाशये शोधनमेव तस्मात्|
कार्यं तथा लङ्घनपाचनं च ...|१०३|
ಭುಕ್ತೇಽಧಿಕಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಹೃದ್ರೋಗೇ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿಶೂಲಂ ಲಕ್ಷಣಭೇದೇನ ವಿಭಜಞ್ಚಿಕಿತ್ಸತಿ| ಭುಕ್ತೇಽಧಿಕಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೂಲಮುಚ್ಯತೇ| ಸ್ಥಿತಮಿತಿ ಪ್ರಶಾನ್ತಮ್| ಜೀರ್ಣೇಽಧಿಕಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅನಿಲಶೂಲಂ, ಜೀರ್ಯತ್ಯಧಿಕಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಂ ಬ್ರೂತೇ| ಫಲೈರಿತಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಾದಿಭಿಃ| ತ್ರಿಷ್ವೇವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಶೂಲಮಾಹ| ಮೂಲವಿರೇಚನಂ ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲಾದಿಭಿರ್ವಿರೇಚನಮ್| ಅತ್ರ ವಿರೇಚನೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ಪ್ರಾಯೋಽನಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚಾನಿಲಕೋಪೇ ಯದ್ಯಪಿ ಬಸ್ತಿರುಚಿತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಮಾಶಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಽಮಾಶಯಶೋಧನಂ ವಿರೇಚನಮೇವ ದೇಯಮ್||೧೦೧-೧೦೨||-
Adhikarana 31 (103) · Śloka 103
... ಸರ್ವಂ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಕೃಮಿಹೃದ್ಗದೇ ಚ||೧೦೩||
ಇತಿ ಹೃದ್ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
... सर्वं कृमिघ्नं कृमिहृद्गदे च||१०३||
इति हृद्रोगचिकित्सा|
ಕೃಮಿಘ್ನಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿತರೂಪೀಯೇ (ವಿ. ಅ. ೭) ಕೃಮಿಹರತ್ವೇನೋಕ್ತಂ ವಿಧಾನಮ್||೧೦೩||
Adhikarana 32 (104-106) · Śloka 107
ಸನ್ಧಾರಣಾಜೀರ್ಣರಜೋತಿಭಾಷ್ಯಕ್ರೋಧರ್ತುವೈಷಮ್ಯಶಿರೋಭಿತಾಪೈಃ|
ಪ್ರಜಾಗರಾತಿಸ್ವಪನಾಮ್ಬುಶೀತೈರವಶ್ಯಯಾ ಮೈಥುನಬಾಷ್ಪಧೂಮೈಃ||೧೦೪||
ಸಂಸ್ತ್ಯಾನದೋಷೇ ಶಿರಸಿ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಮುದೀರಯೇತ್ತು|
ಘ್ರಾಣಾರ್ತಿತೋದೌ ಕ್ಷವಥುರ್ಜಲಾಭಃ ಸ್ರಾವೋಽನಿಲಾತ್ ಸಸ್ವರಮೂರ್ಧರೋಗಃ||೧೦೫||
ನಾಸಾಗ್ರಪಾಕಜ್ವರವಕ್ತ್ರಶೋಷತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಪೀತಸ್ರವಣಾನಿ ಪಿತ್ತಾತ್|
ಕಾಸಾರುಚಿಸ್ರಾವಘನಪ್ರಸೇಕಾಃ ಕಫಾದ್ಗುರುಃ ಸ್ರೋತಸಿ ಚಾಪಿ ಕಣ್ಡೂಃ||೧೦೬||
ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಸ್ಯುಃ ಪೀನಸೇ ತೀವ್ರರುಜೇಽತಿದುಃಖೇ |೧೦೭|
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः|
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः||१०४||
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु|
घ्राणार्तितोदौ क्षवथुर्जलाभः स्रावोऽनिलात् सस्वरमूर्धरोगः||१०५||
नासाग्रपाकज्वरवक्त्रशोषतृष्णोष्णपीतस्रवणानि पित्तात्|
कासारुचिस्रावघनप्रसेकाः कफाद्गुरुः स्रोतसि चापि कण्डूः||१०६||
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्युः पीनसे तीव्ररुजेऽतिदुःखे |१०७|
ಕ್ರಮಾಗತಶಿರೋರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ವಕ್ತವ್ಯಾಯಾಂ ಶಿರೋರೋಗಪ್ರಧಾನತ್ವಾದ್ಭೂರಿಶಿರೋರೋಗಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಮೇವ ತಾವದಾಹ| ಶಾಲಾಕ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸರ್ವೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯನಿಮಿತ್ತಜಾಃ| ತಸ್ಮಾದ್ರೋಗಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಪೂರ್ವಮೇವೋಪದಿಶ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯ ಉಕ್ತ ಏವ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರ ಯಕ್ಷ್ಮಪೂರ್ವರೂಪತಯೋಕ್ತಃ, ಇಹ ತು ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ರಜಃ ಧೂಲಿಃ| ಅತಿಸ್ವಪ್ನಃ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ| ಅವಶ್ಯಾಯಃ ತುಷಾರಃ| ಸಂಸ್ತ್ಯಾನದೋಷೇ ಇತಿ ಘನೀಭೂತದೋಷೇ| ಘ್ರಾಣಾರ್ತೀತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಾದಿಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಕ್ರಮಾಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಸಸ್ವರಮೂರ್ಧರೋಗ ಇತಿ ಸ್ವರರೋಗಃ ಸ್ವರಭೇದಃ| ಕಫಾದ್ಗುರುರಿತ್ಯಾದೌ ಗುರುಶಬ್ದಃ ಕಣ್ಡೂವಿಶೇಷಣಮ್| ಸ್ರೋತಸೀತಿ ನಾಸಾಸ್ರೋತಸಿ||೧೦೪-೧೦೬||-
Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109
ಸರ್ವೋಽತಿವೃದ್ಧೋಽಹಿತಭೋಜನಾತ್ತು ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯ ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸ್ಯಾತ್||೧೦೭||
ತತಸ್ತು ರೋಗಾಃ ಕ್ಷವಥುಶ್ಚ ನಾಸಾಶೋಷಃ ಪ್ರತೀನಾಹಪರಿಸ್ರವೌ ಚ|
ಘ್ರಾಣಸ್ಯ ಪೂತಿತ್ವಮಪೀನಸಶ್ಚ ಸಪಾಕಶೋಥಾರ್ಬುದಪೂಯರಕ್ತಾಃ||೧೦೮||
ಅರೂಂಷಿ ಶೀರ್ಷಶ್ರವಣಾಕ್ಷಿರೋಗಖಾಲಿತ್ಯಹರ್ಯರ್ಜುನಲೋಮಭಾವಾಃ|
ತೃಟ್ಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರರಕ್ತಪಿತ್ತವೈಸ್ವರ್ಯಶೋಷಾಶ್ಚ ತತೋ ಭವನ್ತಿ||೧೦೯||
View original
सर्वोऽतिवृद्धोऽहितभोजनात्तु दुष्टप्रतिश्याय उपेक्षितः स्यात्||१०७||
ततस्तु रोगाः क्षवथुश्च नासाशोषः प्रतीनाहपरिस्रवौ च|
घ्राणस्य पूतित्वमपीनसश्च सपाकशोथार्बुदपूयरक्ताः||१०८||
अरूंषि शीर्षश्रवणाक्षिरोगखालित्यहर्यर्जुनलोमभावाः|
तृट्श्वासकासज्वररक्तपित्तवैस्वर्यशोषाश्च ततो भवन्ति||१०९||
ಸರ್ವೋಽತಿವೃದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಜಾನ್ ಕ್ಷವಥ್ವಾದೀನಾಹ| ಅತ್ರ ಮುಖರೋಗಂ ಯೇ ನ ಪಠನ್ತಿ ತೇ ಶಿರೋರೋಗಗ್ರಹಣೇನೈವ ಮುಖರೋಗಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಏಷಾಂ ತು ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಕ್ಷವಥ್ವಾದೀನಾಂ ಶಾಲಾಕ್ಯಾದಿಷು ವಿಸ್ತರಃ, ಅತ್ರ ತು ಪರಾಧಿಕಾರತ್ವಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪ ಏವ||೧೦೭-೧೦೯||
Adhikarana 34 (110-117) · Śloka 117
ರೋಧಾಭಿಘಾತಸ್ರವಶೋಷಪಾಕೈರ್ಘ್ರಾಣಂ ಯುತಂ ಯಶ್ಚ ನ ವೇತ್ತಿ ಗನ್ಧಮ್|
ದುರ್ಗನ್ಧಿ ಚಾಸ್ಯಂ ಬಹುಶಃಪ್ರಕೋಪಿ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಮುದಾಹರೇತ್ತಮ್||೧೧೦||
ಸಂಸ್ಪೃಶ್ಯ ಮರ್ಮಾಣ್ಯನಿಲಸ್ತು ಮೂರ್ಧ್ನಿ ವಿಷ್ವಕ್ಪಥಸ್ಥಃ ಕ್ಷವಥುಂ ಕರೋತಿ|
ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸ ಸಂಶೋಷ್ಯ ಕಫಂ ತು ನಾಸಾಶೃಙ್ಗಾಟಕಘ್ರಾಣವಿಶೋಷಣಂ ಚ||೧೧೧||
ಉಚ್ಛ್ವಾಸಮಾರ್ಗಂ ತು ಕಫಃ ಸವಾತೋ ರುನ್ಧ್ಯಾತ್ ಪ್ರತೀನಾಹಮುದಾಹರೇತ್ತಮ್|
ಯೋ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಾದ್ಘನಪೀತಪಕ್ವಃ ಕಫಃ ಸ್ರವೇದೇಷ ಪರಿಸ್ರವಸ್ತು||೧೧೨||
ವೈವರ್ಣ್ಯದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮುಪೇಕ್ಷಯಾ ತು ಸ್ಯಾತ್ ಪೂತಿನಸ್ಯಂ ಶ್ವಯಥುರ್ಭ್ರಮಶ್ಚ|
ಆನಹ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ವಿಶುಷ್ಯತೇ ಚ ಪ್ರಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಧೂಪ್ಯತಿ ಚಾಪಿ ನಾಸಾ||೧೧೩||
ನ ವೇತ್ತಿ ಯೋ ಗನ್ಧರಸಾಂಶ್ಚ ಜನ್ತುರ್ಜುಷ್ಟಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ತಮಪೀನಸೇನ|
ತಂ ಚಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಭವಂ ವಿಕಾರಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸಮಾನಲಿಙ್ಗಮ್||೧೧೪||
ಸದಾಹರಾಗಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಸಪಾಕಃ ಸ್ಯಾದ್ ಘ್ರಾಣಪಾಕೋಽಪಿ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತ್|
ಘ್ರಾಣಾಶ್ರಿತಾಸೃಕ್ಪ್ರಭೃತೀನ್ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಕುರ್ವನ್ತಿ ನಾಸಾಶ್ವಯಥುಂ ಮಲಾಶ್ಚ||೧೧೫||
ಘ್ರಾಣೇ ತಥೋಚ್ಛ್ವಾಸಗತಿಂ ನಿರುಧ್ಯ ಮಾಂಸಾಸ್ರದೋಷಾದಪಿ ಚಾರ್ಬುದಾನಿ|
ಘ್ರಾಣಾತ್ ಸ್ರವೇದ್ವಾ ಶ್ರವಣಾನ್ಮುಖಾದ್ವಾ ಪಿತ್ತಾಕ್ತಮಸ್ರಂ ತ್ವಪಿ ಪೂಯರಕ್ತಮ್||೧೧೬||
ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಪಿತ್ತಃ ಪವನಸ್ತ್ವಗಾದೀನ್ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಚಾರೂಂಷಿ ಸಪಾಕವನ್ತಿ|
ನಾಸಾ ಪ್ರದೀಪ್ತೇವ ನರಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ದೀಪ್ತಂ ತು ತಂ ರೋಗಮುದಾಹರನ್ತಿ||೧೧೭||
ಇತಿ ನಾಸಾರೋಗನಿದಾನಮ್|
View original
रोधाभिघातस्रवशोषपाकैर्घ्राणं युतं यश्च न वेत्ति गन्धम्|
दुर्गन्धि चास्यं बहुशःप्रकोपि दुष्टप्रतिश्यायमुदाहरेत्तम्||११०||
संस्पृश्य मर्माण्यनिलस्तु मूर्ध्नि विष्वक्पथस्थः क्षवथुं करोति|
क्रुद्धः स संशोष्य कफं तु नासाशृङ्गाटकघ्राणविशोषणं च||१११||
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम्|
यो मस्तुलुङ्गाद्घनपीतपक्वः कफः स्रवेदेष परिस्रवस्तु||११२||
वैवर्ण्यदौर्गन्ध्यमुपेक्षया तु स्यात् पूतिनस्यं श्वयथुर्भ्रमश्च|
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा||११३||
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन|
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्||११४||
सदाहरागः श्वयथुः सपाकः स्याद् घ्राणपाकोऽपि च रक्तपित्तात्|
घ्राणाश्रितासृक्प्रभृतीन् प्रदूष्य कुर्वन्ति नासाश्वयथुं मलाश्च||११५||
घ्राणे तथोच्छ्वासगतिं निरुध्य मांसास्रदोषादपि चार्बुदानि|
घ्राणात् स्रवेद्वा श्रवणान्मुखाद्वा पित्ताक्तमस्रं त्वपि पूयरक्तम्||११६||
कुर्यात् सपित्तः पवनस्त्वगादीन् सन्दूष्य चारूंषि सपाकवन्ति|
नासा प्रदीप्तेव नरस्य यस्य दीप्तं तु तं रोगमुदाहरन्ति||११७||
इति नासारोगनिदानम्|
ರೋಧಾಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿನಾ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾದೀನಾಮರ್ಜುನಲೋಮಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ| ಕ್ರುದ್ಧ ಇತ್ಯಾದೌ ಸ ಇತಿ ಅನಿಲಃ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಾದಿತಿ ಮಸ್ತಿಷ್ಕಾತ್| ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಪಿತ್ತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅರುಂಷಿಕಾಮಾಹ; ಸಾ ತು ಶಿರೋಭವಾ ಜ್ಞೇಯಾ||೧೧೦-೧೧೭||
Adhikarana 35 (118) · Śloka 118
ಭೃಶಾರ್ತಿಶೂಲಂ ಸ್ಫುರತೀಹ ವಾತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸದಾಹಾರ್ತಿ ಕಫಾದ್ಗುರು ಸ್ಯಾತ್|
ಸರ್ವೈಸ್ತ್ರಿದೋಷಂ ಕ್ರಿಮಿಭಿಸ್ತು ಕಣ್ಡೂರ್ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯತೋದಾರ್ತಿಯುತಂ ಶಿರಃ ಸ್ಯಾತ್||೧೧೮||
ಇತಿ ಶಿರೋರೋಗನಿದಾನಮ್|
View original
भृशार्तिशूलं स्फुरतीह वातात् पित्तात् सदाहार्ति कफाद्गुरु स्यात्|
सर्वैस्त्रिदोषं क्रिमिभिस्तु कण्डूर्दौर्गन्ध्यतोदार्तियुतं शिरः स्यात्||११८||
इति शिरोरोगनिदानम्|
ಭೃಶಾರ್ತೀತ್ಯಾದಿನಾ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋತ್ಪನ್ನತ್ವೇನ ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋತ್ಪನ್ನಾನಾಮಪಿ ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಮೇತದೇವ ಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಂ ಮುಖರೋಗಾದಿಲಕ್ಷಣೇಷ್ವಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಸರ್ವೈಸ್ತ್ರಿದೋಷಮಿತಿ ವಾತಾದಿಲಕ್ಷಣೈರ್ಮಿಲಿತೈಸ್ತ್ರಿದೋಷಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೮||
Adhikarana 36 (119-123) · Śloka 123
ಮುಖಾಮಯೇ ಮಾರುತಜೇ ತು ಶೋಷಕಾರ್ಕಶ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಚಲಾ ರುಜಶ್ಚ|
ಕೃಷ್ಣಾರುಣಂ ನಿಷ್ಪತನಂ ಸಶೀತಂ ಪ್ರಸ್ರಂಸನಸ್ಪನ್ದನತೋದಭೇದಾಃ||೧೧೯||
ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಸ್ಫೋಟಕತಾಲುದಾಹಾ ಧೂಮಾಯನಂ ಚಾಪ್ಯವದೀರ್ಣತಾ ಚ|
ಪಿತ್ತಾತ್ ಸಮೂರ್ಚ್ಛಾ ವಿವಿಧಾ ರುಜಶ್ಚ ವರ್ಣಾಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಾರುಣವರ್ಣವರ್ಜ್ಯಾಃ||೧೨೦||
ಕಣ್ಡೂರ್ಗುರುತ್ವಂ ಸಿತವಿಜ್ಜಲತ್ವಂ ಸ್ನೇಹೋಽರುಚಿರ್ಜಾಡ್ಯಕಫಪ್ರಸೇಕೌ|
ಉತ್ಕ್ಲೇಶಮನ್ದಾನಲತಾ ಚ ತನ್ದ್ರಾ ರುಜಶ್ಚ ಮನ್ದಾಃ ಕಫವಕ್ರರೋಗೇ||೧೨೧||
ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ತು ವಕ್ರರೋಗೇ ಭವನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ತು ಸರ್ವಜಃ ಸ್ಯಾತ್|
ಸಂಸ್ಥಾನದೂಷ್ಯಾಕೃತಿನಾಮಭೇದಾಚ್ಚೈತೇ ಚತುಃಷಷ್ಟಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ||೧೨೨||
ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇಽಭಿಹಿತಾನಿ ತೇಷಾಂ ನಿಮಿತ್ತರೂಪಾಕೃತಿಭೇಷಜಾನಿ|
ಯಥಾಪ್ರದೇಶಂ ತು ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮುಖಾಮಯಸ್ಯ||೧೨೩||
ಇತಿ ಮುಖರೋಗನಿದಾನಮ್|
View original
मुखामये मारुतजे तु शोषकार्कश्यरौक्ष्याणि चला रुजश्च|
कृष्णारुणं निष्पतनं सशीतं प्रस्रंसनस्पन्दनतोदभेदाः||११९||
तृष्णाज्वरस्फोटकतालुदाहा धूमायनं चाप्यवदीर्णता च|
पित्तात् समूर्च्छा विविधा रुजश्च वर्णाश्च शुक्लारुणवर्णवर्ज्याः||१२०||
कण्डूर्गुरुत्वं सितविज्जलत्वं स्नेहोऽरुचिर्जाड्यकफप्रसेकौ|
उत्क्लेशमन्दानलता च तन्द्रा रुजश्च मन्दाः कफवक्ररोगे||१२१||
सर्वाणि रूपाणि तु वक्ररोगे भवन्ति यस्मिन् स तु सर्वजः स्यात्|
संस्थानदूष्याकृतिनामभेदाच्चैते चतुःषष्टिविधा भवन्ति||१२२||
शालाक्यतन्त्रेऽभिहितानि तेषां निमित्तरूपाकृतिभेषजानि|
यथाप्रदेशं तु चतुर्विधस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मुखामयस्य||१२३||
इति मुखरोगनिदानम्|
ನಿಷ್ಪತನಮಿತಿ ಮುಖಸ್ರಾವಃ| ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಜಮುಖರೋಗಲಕ್ಷಣಮ್| ಶಾಲಾಕ್ಯೇ ಪ್ರಪಞ್ಚೋಕ್ತಮುಖರೋಗಾಣಾಮತ್ರೈವ ಚತುರ್ವಿಧಮುಖರೋಗೇಽನ್ತರ್ಭಾವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸಂಸ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸ್ಥಾನಂ ಸ್ಥಾನಮೋಷ್ಠಾದಿ, ದೂಷ್ಯಂ ರಕ್ತಾದಿ, ಆಕೃತಿಃ ಲಿಙ್ಗಂ, ನಾಮ ಶೀತಾದಾದಿ, ಏಷಾಂ ಭೇದಾದ್ ವಿಕಲ್ಪಾಚ್ಚತುಃಷಷ್ಟಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ ಏವೋನ್ನೇಯಾಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಪಞ್ಚಷಷ್ಟಿಮುಖರೋಗಾ ಉಕ್ತಾಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ವೈದೇಹಮತಾನುಸಾರೇಣಾದೂರಾನ್ತರೇಣೇಯಂ ಚತುಃಷಷ್ಟಿಃ| ಯಥಾಪ್ರದೇಶಮಿತಿ ಯಥಾಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರದೇಶಮ್||೧೧೯-೧೨೩||
Adhikarana 37 (124-126) · Śloka 126
ವಾತಾದಿಭಿಃ ಶೋಕಭಯಾತಿಲೋಭಕ್ರೋಧೈರ್ಮನೋಘ್ನಾಶನಗನ್ಧರೂಪೈಃ|
ಅರೋಚಕಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪರಿಹೃಷ್ಟದನ್ತಃ ಕಷಾಯವಕ್ರಶ್ಚ ಮತೋಽನಿಲೇನ||೧೨೪||
ಕಟ್ವಮ್ಲಮುಷ್ಣಂ ವಿರಸಂ ಚ ಪೂತಿ ಪಿತ್ತೇನ ವಿದ್ಯಾಲ್ಲವಣಂ ಚ ವಕ್ರಮ್|
ಮಾಧುರ್ಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಗುರುತ್ವಶೈತ್ಯವಿಬದ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಂ ಕಫೇನ||೧೨೫||
ಅರೋಚಕೇ ಶೋಕಭಯಾನಿಲೋಭಕ್ರೋಧಾದ್ಯಹೃದ್ಯಾಶನಗನ್ಧಜೇ ಸ್ಯಾತ್|
ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ವಕ್ರಮಥಾರುಚಿಶ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಜೇ ನೈಕರಸಂ ಭವೇತ್ತು||೧೨೬||
ಇತ್ಯರೋಚಕನಿದಾನಮ್|
View original
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनगन्धरूपैः|
अरोचकाः स्युः परिहृष्टदन्तः कषायवक्रश्च मतोऽनिलेन||१२४||
कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्याल्लवणं च वक्रम्|
माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन||१२५||
अरोचके शोकभयानिलोभक्रोधाद्यहृद्याशनगन्धजे स्यात्|
स्वाभाविकं वक्रमथारुचिश्च त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु||१२६||
इत्यरोचकनिदानम्|
ಆಸ್ಯರೋಗಾನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟತ್ವಾದೇವಾರೋಚಕಾನಾಹ| ಯದ್ಯಪಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಪ್ಯರೋಚಕಾ ಉಕ್ತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಶೋಷೋಕ್ತಾರೋಚಕೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಗುತ್ಪನ್ನಾ ಏವಾರೋಚಕಾ ಅಭಿಧೀಯನ್ತ ಇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಅತಿಲೋಭೇನಾತ್ರಾರುಚಿರುಚ್ಯತೇ, ತತ್ರಾತಿಲೋಭೇನ ಕೃತಂ ಸತತಾಭ್ಯಾಸಮರುಚಿಕಾರಣಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವಿಬದ್ಧಸಮ್ಬದ್ಧಯುತಮಿತಿ ಬನ್ಧಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನೈಕರಸಮಿತಿ ಅನೇಕರಸಮ್||೧೨೪-೧೨೬||
Adhikarana 38 (127-128) · Śloka 128
ನಾದೋಽತಿರುಕ್ಕರ್ಣಮಲಸ್ಯ ಶೋಷಃ ಸ್ರಾವಸ್ತನುಶ್ಚಾಶ್ರವಣಂ ಚ ವಾತಾತ್|
ಶೋಫಃ ಸರಾಗೋ ದರಣಂ ವಿದಾಹಃ ಸಪೀತಪೂತಿಶ್ರವಣಂ ಚ ಪಿತ್ತಾತ್||೧೨೭||
ವೈಶ್ರುತ್ಯಕಣ್ಡೂಸ್ಥಿರಶೋಫಶುಕ್ಲಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ರುತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಭವೇಽಲ್ಪರುಕ್ ಚ|
ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ ಸ್ರಾವಶ್ಚ ತತ್ರಾಧಿಕದೋಷವರ್ಣಃ||೧೨೮||
ಇತಿ ಕರ್ಣರೋಗನಿದಾನಮ್|
View original
नादोऽतिरुक्कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात्|
शोफः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिश्रवणं च पित्तात्||१२७||
वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोफशुक्लस्निग्धश्रुतिः श्लेष्मभवेऽल्परुक् च|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः||१२८||
इति कर्णरोगनिदानम्|
ನಾದೋಽತಿರುಗಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕರ್ಣರೋಗಾನಾಹ| ಏತೇ ಚ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ ಯದ್ಯಪ್ಯಷ್ಟಾವಿಂಶತಿರುಕ್ತಾಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ಚತುರ್ಷ್ವೇವ ಕರ್ಣರೋಗೇಷು ಶೇಷಾಣಾಮಪ್ಯವರೋಧೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ, ಶೇಷಾಣಾಮಪಿ ವಾತಾದಿಜನ್ಯತ್ವಾತ್||೧೨೭-೧೨೮||
Adhikarana 39 (129-131) · Śloka 131
ಅಲ್ಪಸ್ತು ರಾಗೋಽನುಪದೇಹವಾಂಶ್ಚ ಸತೋದಭೇದೋಽನಿಲಜಾಕ್ಷಿರೋಗೇ|
ಪಿತ್ತಾತ್ ಸದಾಹೋಽತಿರುಜಃ ಸರಾಗಃ ಪೀತೋಪದೇಹಃ ಸುಭೃಶೋಷ್ಣವಾಹೀ||೧೨೯||
ಶುಕ್ಲೋಪದೇಹಂ ಬಹುಪಿಚ್ಛಿಲಾಶ್ರು ನೇತ್ರಂ ಕಫಾತ್ ಸ್ಯಾದ್ಗುರುತಾ ಸಕಣ್ಡುಃ|
ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಾನ್ನೇತ್ರಾಮಯಾಃ ಷಣ್ಣವತಿಸ್ತು ಭೇದಾತ್||೧೩೦||
ತೇಷಾಮಭಿವ್ಯಕ್ತಿರಭಿಪ್ರದಿಷ್ಟಾ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ|
ಪರಾಧಿಕಾರೇ ತು ನ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಿಃ ಶಸ್ತೇತಿ ತೇನಾತ್ರ ನ ನಃ ಪ್ರಯಾಸಃ||೧೩೧||
ಇತಿ ನೇತ್ರರೋಗನಿದಾನಮ್|
View original
अल्पस्तु रागोऽनुपदेहवांश्च सतोदभेदोऽनिलजाक्षिरोगे|
पित्तात् सदाहोऽतिरुजः सरागः पीतोपदेहः सुभृशोष्णवाही||१२९||
शुक्लोपदेहं बहुपिच्छिलाश्रु नेत्रं कफात् स्याद्गुरुता सकण्डुः|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातान्नेत्रामयाः षण्णवतिस्तु भेदात्||१३०||
तेषामभिव्यक्तिरभिप्रदिष्टा शालाक्यतन्त्रेषु चिकित्सितं च|
पराधिकारे तु न विस्तरोक्तिः शस्तेति तेनात्र न नः प्रयासः||१३१||
इति नेत्ररोगनिदानम्|
ಅಲ್ಪಸ್ತು ರಾಗ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚತ್ವಾರೋಽಕ್ಷಿರೋಗಾ ಅಭಿಧೀಯನ್ತೇ| ಉಪದೇಹಃ ದೂಷಿಕಾ| ಸುಭೃಶೋಷ್ಣವಾಹೀತಿ ಅತ್ಯರ್ಥೋಷ್ಣಸ್ರಾವೀ| ಅನುಕ್ತನೇತ್ರಾಮಯಾನಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ನೇತ್ರಾಮಯಾಃ ಷಣ್ಣವತಿರಿತಿ| ನೇತ್ರಾಮಯೇಷು ಆಚಾರ್ಯಾಣಾಂ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ; ನೇತ್ರರೋಗಾಣಾಂ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಂ ವಿದೇಹಃ ಪ್ರಾಹ, ಕರಾಲಸ್ತು ಷಣ್ಣವತಿಮ್, ಅಶೀತಿಂ ಸಾತ್ಯಕಿಃ ಪ್ರಾಹ| ತೇಷು ಕರಾಲಮತೇನೈವೈತದಭಿಧಾನಮ್, ಉಕ್ತಂ ಚ ತತ್ರ- “ವಿಂಶತಿಃ ಸಪ್ತ ವರ್ತ್ಮಸ್ಥಾ, ನವ ಸನ್ಧೌ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ| ತ್ರಯೋದಶ ತು ಶುಕ್ಲಸ್ಥಾಃ, ಷಡ್ರೋಗಾಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಜಾಃ|| ವಿಂಶತಿಃ ಪಞ್ಚ ದೃಷ್ಟಿಸ್ಥಾಃ, ಷೋಡಶೈವ ಚ ಸರ್ವಗಾಃ” ಇತಿ| ಏತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿರಿತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್| ನೇತ್ರರೋಗಪ್ರಪಞ್ಚಾನಭಿಧಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಪರಾಧಿಕಾರೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೧೨೯-೧೩೧||
Adhikarana 40 (132-133) · Śloka 133
ತೇಜೋಽನಿಲಾದ್ಯೈಃ ಸಹ ಕೇಶಭೂಮಿಂ ದಗ್ಧ್ವಾಽಽಶು ಕುರ್ಯಾತ್ ಖಲತಿಂ ನರಸ್ಯ|
ಕಿಞ್ಚಿತ್ತು ದಗ್ಧ್ವಾ ಪಲಿತಾನಿ ಕುರ್ಯಾದ್ಧರಿಪ್ರಭತ್ವಂ ಚ ಶಿರೋರುಹಾಣಾಮ್||೧೩೨||
ಇತ್ಯೂರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥಗದೈಕದೇಶಸ್ತನ್ತ್ರೇ ನಿಬದ್ಧೋಽಯಮಶೂನ್ಯತಾರ್ಥಮ್|
ಅತಃ ಪರಂ ಭೇಷಜಸಙ್ಗ್ರಹಂ ತು ನಿಬೋಧ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತ ಉಚ್ಯಮಾನಮ್||೧೩೩||
ಇತಿ ಖಾಲಿತ್ಯರೋಗನಿದಾನಮ್|
View original
तेजोऽनिलाद्यैः सह केशभूमिं दग्ध्वाऽऽशु कुर्यात् खलतिं नरस्य|
किञ्चित्तु दग्ध्वा पलितानि कुर्याद्धरिप्रभत्वं च शिरोरुहाणाम्||१३२||
इत्यूर्ध्वजत्रूत्थगदैकदेशस्तन्त्रे निबद्धोऽयमशून्यतार्थम्|
अतः परं भेषजसङ्ग्रहं तु निबोध सङ्क्षेपत उच्यमानम्||१३३||
इति खालित्यरोगनिदानम्|
ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಖಾಲಿತ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ತೇಜಃಶಬ್ದೇನ ದೇಹೋಷ್ಮಾಽಭಿಮತಃ; ಸ ವಾತಾದ್ಯೈರ್ಯುಕ್ತಃ ಖಾಲಿತ್ಯಾದಿ ಕರೋತೀತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಯೇ ತು ‘ತೇಜಃ ಸವಾತಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ತೇಜಃಶಬ್ದೇನ ಪಿತ್ತಮಪಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಹರಿಪ್ರಭತ್ವಮಿತಿ ಕಪಿಲತ್ವಮ್| ಶಿರೋರುಹಾಣಾಮಿತಿ ಕೇಶಾನಾಮ್| ಅಶೂನ್ಯತಾರ್ಥಮಿತಿ ಅಸ್ಯ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಶಾಲಾಕ್ಯಾಭಿಧೇಯರೋಗೈರಶೂನ್ಯತಾರ್ಥಮ್| ಭೇಷಜಸಙ್ಗ್ರಹಮಿತಿ ಭೇಷಜಾಭಿಧಾಯಕಂ ಗ್ರನ್ಥಮ್||೧೩೨-೧೩೩||
Adhikarana 41 (134-143) · Śloka 143
ವಾತಾತ್ ಸಕಾಸವೈಸ್ವರ್ಯೇ ಸಕ್ಷಾರಂ ಪೀನಸೇ ವೃತಮ್|
ಪಿಬೇದ್ರಸಂ ಪಯಶ್ಚೋಷ್ಣಂ ಸ್ನೈಹಿಕಂ ಧೂಮಮೇವ ವಾ||೧೩೪||
ಶತಾಹ್ವಾ ತ್ವಗ್ಬಲಾ ಮೂಲಂ ಸ್ಯೋನಾಕೈರಣ್ಡಬಿಲ್ವಜಮ್|
ಸಾರಗ್ವಧಂ ಪಿಬೇದ್ವರ್ತಿಂ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟವಸಾಘೃತೈಃ||೧೩೫||
ಅಥವಾ ಸಘೃತಾನ್ ಸಕ್ತೂನ್ ಕೃತ್ವಾ ಮಲ್ಲಕಸಮ್ಪುಟೇ|
ನವಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯವತಾಂ ಧೂಮಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೧೩೬||
ಶಙ್ಖಮೂರ್ಧಲಲಾಟಾರ್ತೌ ಪಾಣಿಸ್ವೇದೋಪನಾಹನಮ್|
ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತೇ ಕ್ಷವಥುಸ್ರಾವರೋಧಾದೌ ಸಙ್ಕರಾದಯಃ||೧೩೭||
ಘ್ರೇಯಾಶ್ಚ ರೋಹಿಷಾಜಾಜೀವಚಾತರ್ಕಾರಿಚೋರಕಾಃ|
ತ್ವಕ್ಪತ್ರಮರಿಚೈಲಾನಾಂ ಚೂರ್ಣಾ ವಾ ಸೋಪಕುಞ್ಚಿಕಾಃ||೧೩೮||
ಸ್ರೋತಃಶೃಙ್ಗಾಟನಾಸಾಕ್ಷಿಶೋಷೇ ತೈಲಂ ಚ ನಾವನಮ್|
ಪ್ರಭಾವ್ಯಾಜೇ ತಿಲಾನ್ ಕ್ಷೀರೇ ತೇನ ಪಿಷ್ಟಾಂಸ್ತದುಷ್ಮಣಾ||೧೩೯||
ಮನ್ದಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಚೂರ್ಣಾಂಸ್ತೇನೈವ ಪೀಡಯೇತ್|
ದಶಮೂಲಸ್ಯ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥೇ ರಾಸ್ನಾಮಧುಕಕಲ್ಕವತ್||೧೪೦||
ಸಿದ್ಧಂ ಸಸೈನ್ಧವಂ ತೈಲಂ ದಶಕೃತ್ವೋಽಣು ತತ್ ಸ್ಮೃತಮ್|
ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯಾಸ್ಥಾಪನೈರ್ದೋಷಂ ನಿರ್ಹರೇದ್ವಾತಪೀನಸೇ||೧೪೧||
ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲೋಷ್ಣೈಶ್ಚ ಲಘ್ವನ್ನಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಾದೀನಾಂ ರಸೈರ್ಹಿತಮ್|
ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಸ್ನಾನಪಾನೇ ನಿವಾತೋಷ್ಣಪ್ರತಿಶ್ರಯಃ||೧೪೨||
ಚಿನ್ತಾವ್ಯಾಯಾಮವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಾವ್ಯವಾಯವಿರತೋ ಭವೇತ್|
ವಾತಜೇ ಪೀನಸೇ ಧೀಮಾನಿಚ್ಛನ್ನೇವಾತ್ಮನೋ ಹಿತಮ್||೧೪೩||
View original
वातात् सकासवैस्वर्ये सक्षारं पीनसे वृतम्|
पिबेद्रसं पयश्चोष्णं स्नैहिकं धूममेव वा||१३४||
शताह्वा त्वग्बला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्|
सारग्वधं पिबेद्वर्तिं मधूच्छिष्टवसाघृतैः||१३५||
अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसम्पुटे|
नवप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत्||१३६||
शङ्खमूर्धललाटार्तौ पाणिस्वेदोपनाहनम्|
स्वभ्यक्ते क्षवथुस्रावरोधादौ सङ्करादयः||१३७||
घ्रेयाश्च रोहिषाजाजीवचातर्कारिचोरकाः|
त्वक्पत्रमरिचैलानां चूर्णा वा सोपकुञ्चिकाः||१३८||
स्रोतःशृङ्गाटनासाक्षिशोषे तैलं च नावनम्|
प्रभाव्याजे तिलान् क्षीरे तेन पिष्टांस्तदुष्मणा||१३९||
मन्दस्विन्नान् सयष्ट्याह्वचूर्णांस्तेनैव पीडयेत्|
दशमूलस्य निष्क्वाथे रास्नामधुककल्कवत्||१४०||
सिद्धं ससैन्धवं तैलं दशकृत्वोऽणु तत् स्मृतम्|
स्निग्धस्यास्थापनैर्दोषं निर्हरेद्वातपीनसे||१४१||
स्निग्धाम्लोष्णैश्च लघ्वन्नं ग्राम्यादीनां रसैर्हितम्|
उष्णाम्बुना स्नानपाने निवातोष्णप्रतिश्रयः||१४२||
चिन्ताव्यायामवाक्चेष्टाव्यवायविरतो भवेत्|
वातजे पीनसे धीमानिच्छन्नेवात्मनो हितम्||१४३||
ಅಥೈತೇಷಾಂ ಕ್ರಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಭಿಧೀಯತೇ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಧೂಮಸ್ಯ ನಿಷೇಧೋ ವೈರೇಚನಿಕಧೂಮಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕೃತಃ, ತೇನೇಹ ಸ್ನೈಹಿಕಧೂಮಾಭಿಧಾನಂ ನ ವಿರೋಧಿ| ಪಾಣಿಸ್ವೇದಂ ಚ ಉಪನಾಹನಂ ಚೇತಿ ಪಾಣಿಸ್ವೇದೋಪನಾಹನಮ್| ಕ್ಷವಥುಸ್ರಾವರೋಧಾದಾವಿತ್ಯತ್ರ ರೋಧಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತೀನಾಹೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಸಙ್ಕರಾದಯಃ ಸಙ್ಕರಪ್ರಸ್ತರಾದಯಃ ಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾಃ ಸ್ವೇದಾಃ| ತರ್ಕಾರೀ ಜಯನ್ತೀ| ಸ್ರೋತಃಶೃಙ್ಗಾಟನಾಸಾಕ್ಷಿಶೋಷೇ ಇತಿ ಘ್ರಾಣಶ್ರೋತ್ರಾಕ್ಷಿತರ್ಪಣೀನಾಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಶೃಙ್ಗಾಟಕಃ| ನಾವನಂ ತೈಲಮುಕ್ತಮಾಹಪ್ರಭಾವ್ಯಾಜೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತದುಷ್ಮಣೇತಿ ಅಜಾಕ್ಷೀರೋಷ್ಮಣಾ ಪಿಷ್ಟಸ್ವೇದನೇ ಮನ್ದೋತ್ಸ್ವಿನ್ನಾನ್| ಸಯಷ್ಠ್ಯಾಹ್ವಚೂರ್ಣಾನಿತಿ ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಚೂರ್ಣಸ್ಯಾಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ತಿಲಚೂರ್ಣಾತ್ ಪಾದಿಕತ್ವಮ್| ತೇನೈವ ಪೀಡಯೇದಿತಿ ಅಜಾಕ್ಷೀರೇಣ| ಏವಂ ನಿಷ್ಪನ್ನತೈಲಸ್ಯ ದಶಮೂಲನಿಷ್ಕ್ವಾಥಾದಿಭಿರ್ದಶಕೃತ್ವಃ ಪಾಕಾತ್ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮಣುತೈಲಂ ಸ್ಯಾತ್; ಅಣುತಾ ಚಾಸ್ಯ ಅಣುಸ್ರೋತೋನುಸಾರಿತ್ವಾತ್, ತಚ್ಚೇಹ ಭಾವನಯಾ ಪಾಕಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ನಿಷ್ಪೀಡನವಿಶೇಷೇಣ ಚ ಕ್ರಿಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ವಿದೇಹೇ- “ಭಾವನಾತ್ ಪಾಚನಾದ್ವಾಽಪಿ ತೈಲಾನಾಮಣುತೈಲತಾ| ಮರ್ದನಾದಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೇಹಾನಾಮಣುತೈಲತಾ” ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಾಮ್ಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಆಹಾರಾಚಾರಾವಾಹ| ನಿವಾತೋಷ್ಣಪ್ರತಿಶ್ರಯ ಇತಿ ನಿವಾತೋಷ್ಣಗೃಹಸ್ಥಾಯೀ||೧೩೪-೧೪೩||
Adhikarana 42 (144-148) · Śloka 148
ಪೈತ್ತೇ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇತ್ ಸಿದ್ಧಂ ಶೃಙ್ಗವೇರಶೃತಂ ಪಯಃ|
ಪಾಚನಾರ್ಥಂ ಪಿಬೇತ್ ಪಕ್ವೇ ಕಾರ್ಯಂ ಮೂರ್ಧವಿರೇಚನಮ್||೧೪೪||
ಪಾಠಾದ್ವಿರಜನೀಮೂರ್ವಾಪಿಪ್ಪಲೀಜಾತಿಪಲ್ಲವೈಃ|
ದನ್ತ್ಯಾ ಚ ಸಾಧಿತಂ ತೈಲಂ ನಸ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪಕ್ವಪೀನಸೇ||೧೪೫||
ಪೂಯಾಸ್ರೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಾಃ ಕಷಾಯಾ ನಾವನಾನಿ ಚ|
ಪಾಕದಾಹಾಢ್ಯರೂಕ್ಷೇಷು ಶೀತಾ ಲೇಪಾಃ ಸಸೇಚನಾಃ||೧೪೬||
ಘ್ರೇಯನಸ್ಯೋಪಚಾರಾಶ್ಚ ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಾಃ|
ಮನ್ದಪಿತ್ತೇ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿರೇಚನಮ್||೧೪೭||
ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಯವಾಃ ಶಾಲಿರ್ಗೋಧೂಮಾ ಜಾಙ್ಗಲಾ ರಸಾಃ|
ಶೀತಾಮ್ಲಾಸ್ತಿಕ್ತಶಾಕಾನಿ ಯೂಷಾ ಮುದ್ಗಾದಿಭಿರ್ಹಿತಾಃ||೧೪೮||
View original
पैत्ते सर्पिः पिबेत् सिद्धं शृङ्गवेरशृतं पयः|
पाचनार्थं पिबेत् पक्वे कार्यं मूर्धविरेचनम्||१४४||
पाठाद्विरजनीमूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः|
दन्त्या च साधितं तैलं नस्यं स्यात् पक्वपीनसे||१४५||
पूयास्रे रक्तपित्तघ्नाः कषाया नावनानि च|
पाकदाहाढ्यरूक्षेषु शीता लेपाः ससेचनाः||१४६||
घ्रेयनस्योपचाराश्च कषायाः स्वादुशीतलाः|
मन्दपित्ते प्रतिश्याये स्निग्धैः कुर्याद्विरेचनम्||१४७||
घृतं क्षीरं यवाः शालिर्गोधूमा जाङ्गला रसाः|
शीताम्लास्तिक्तशाकानि यूषा मुद्गादिभिर्हिताः||१४८||
ಪೈತ್ತೇ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇತ್ ಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರ ಶೃಙ್ಗವೇರಸಿದ್ಧಮೇವ ಸರ್ಪಿರ್ದೇಯಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಾ ಇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾಃ| ಮನ್ದಪಿತ್ತೇ ಇತಿ ಈಷತ್ಪಿತ್ತೇ||೧೪೪-೧೪೮||
Adhikarana 43 (149-157) · Śloka 157
ಗೌರವಾರೋಚಕೇಷ್ವಾದೌ ಲಙ್ಘನಂ ಕಫಪೀನಸೇ|
ಸ್ವೇದಾಃ ಸೇಕಾಶ್ಚ ಪಾಕಾರ್ಥಂ ಲಿಪ್ತೇ ಶಿರಸಿ ಸರ್ಪಿಷಾ||೧೪೯||
ಲಶುನಂ ಮುದ್ಗಚೂರ್ಣೇನ ವ್ಯೋಷಕ್ಷಾರಘೃತೈರ್ಯುತಮ್|
ದೇಯಂ ಕಫಘ್ನವಮನಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಶ್ಲೇಷ್ಮಣೇ ಹಿತಮ್||೧೫೦||
ಅಪೀನಸೇ ಪೂತಿನಸ್ಯೇ ಘ್ರಾಣಸ್ರಾವೇ ಸಕಣ್ಡುಕೇ|
ಧೂಮಃ ಶಸ್ತೋಽವಪೀಡಶ್ಚ ಕಟುಭಿಃ ಕಫಪೀನಸೇ||೧೫೧||
ಮನಃಶಿಲಾ ವಚಾ ವ್ಯೋಷಂ ವಿಡಙ್ಗಂ ಹಿಙ್ಗು ಗುಗ್ಗುಲುಃ|
ಚೂರ್ಣೋ ಘ್ರೇಯಃ ಪ್ರಧಮನಂ ಕಟುಭಿಶ್ಚ ಫಲೈಸ್ತಥಾ||೧೫೨||
ಭಾರ್ಗೀಮದನತರ್ಕಾರೀಸುರಸಾದಿವಿಪಾಚಿತೇ|
ಮೂತ್ರೇ ಲಾಕ್ಷಾ ವಚಾ ಲಮ್ಬಾ ವಿಡಙ್ಗಂ ಕುಷ್ಠಪಿಪ್ಪಲೀ||೧೫೩||
ಕೃತ್ವಾ ಕಲ್ಕಂ ಕರಞ್ಜಂ ಚ ತೈಲಂ ತೈಃ ಸಾರ್ಷಪಂ ಪಚೇತ್|
ಪಾಕಾನ್ಮುಕ್ತೇ ಘನೇ ನಸ್ಯಮೇತನ್ಮೇದೋನಿಭೇ ಕಫೇ||೧೫೪||
ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ವ್ಯಾಹತೇ ವೇಗೇ ಚ್ಛರ್ದನಂ ಕಫಪೀನಸೇ|
ವಮನೀಯಶೃತಕ್ಷೀರತಿಲಮಾಷಯವಾಗುನಾ||೧೫೫||
ವಾರ್ತಾಕಕುಲಕವ್ಯೋಷಕುಲತ್ಥಾಢಕಿಮುದ್ಗಜಾಃ|
ಯೂಷಾಃ ಕಫಘ್ನಮನ್ನಂ ಚ ಶಸ್ತಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುಸೇಚ(ವ)ನಮ್||೧೫೬||
ಸರ್ವಜಿತ್ ಪೀನಸೇ ದುಷ್ಟೇ ಕಾರ್ಯಂ ಶೋಫೇ ಚ ಶೋಫಜಿತ್|
ಕ್ಷಾರೋಽರ್ಬುದಾಧಿಮಾಂಸೇಷು ಕ್ರಿಯಾ ಶೇಷೇಷ್ವವೇಕ್ಷ್ಯ ಚ||೧೫೭||
ಇತಿ ಪೀನಸನಾಸಾರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
गौरवारोचकेष्वादौ लङ्घनं कफपीनसे|
स्वेदाः सेकाश्च पाकार्थं लिप्ते शिरसि सर्पिषा||१४९||
लशुनं मुद्गचूर्णेन व्योषक्षारघृतैर्युतम्|
देयं कफघ्नवमनमुत्क्लिष्टश्लेष्मणे हितम्||१५०||
अपीनसे पूतिनस्ये घ्राणस्रावे सकण्डुके|
धूमः शस्तोऽवपीडश्च कटुभिः कफपीनसे||१५१||
मनःशिला वचा व्योषं विडङ्गं हिङ्गु गुग्गुलुः|
चूर्णो घ्रेयः प्रधमनं कटुभिश्च फलैस्तथा||१५२||
भार्गीमदनतर्कारीसुरसादिविपाचिते|
मूत्रे लाक्षा वचा लम्बा विडङ्गं कुष्ठपिप्पली||१५३||
कृत्वा कल्कं करञ्जं च तैलं तैः सार्षपं पचेत्|
पाकान्मुक्ते घने नस्यमेतन्मेदोनिभे कफे||१५४||
स्निग्धस्य व्याहते वेगे च्छर्दनं कफपीनसे|
वमनीयशृतक्षीरतिलमाषयवागुना||१५५||
वार्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजाः|
यूषाः कफघ्नमन्नं च शस्तमुष्णाम्बुसेच(व)नम्||१५६||
सर्वजित् पीनसे दुष्टे कार्यं शोफे च शोफजित्|
क्षारोऽर्बुदाधिमांसेषु क्रिया शेषेष्ववेक्ष्य च||१५७||
इति पीनसनासारोगचिकित्सा|
ದೇಯಂ ಕಫಘ್ನವಮನಮಿತಿ ಕಫಘ್ನದ್ರವ್ಯಕೃತಂ ವಮನಂ ದೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಟುಭಿಃ ಫಲೈರಿತಿ ಮರಿಚಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಪಾಕಾನ್ಮುಕ್ತೇ ಇತಿ ಪಾಕಾವಸಾನಾಚ್ಚ್ಯುತೇ| ವ್ಯಾಹತೇ ವೇಗ ಇತಿ ಪೀನಸಸ್ಯ ವೇಗೇ ಮನ್ದೀಭೂತೇ| ಶೋಫೇ ಚೇತಿ ನಾಸಾಶೋಫೇ||೧೪೯-೧೫೭||
Adhikarana 44 (158-165) · Śloka 165
ವಾತಿಕೇ ಶಿರಸೋ ರೋಗೇ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಸ್ವೇದಾನ್ ಸನಾವನಾನ್|
ಪಾನಾನ್ನಮುಪನಾಹಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾತಾಮಯಾಪಹಾನ್||೧೫೮||
ತೈಲಭೃಷ್ಟೈರಗುರ್ವಾದ್ಯೈಃ ಸುಖೋಷ್ಣೈರುಪನಾಹನಮ್|
ಜೀವನೀಯೈಃ ಸುಮನಸಾ ಮತ್ಸ್ಯೈರ್ಮಾಂಸೈಶ್ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೫೯||
ರಾಸ್ನಾಸ್ಥಿರಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ಸಕ್ಷೀರಂ ನಸ್ಯಮರ್ತಿನುತ್|
ತೈಲಂ ರಾಸ್ನಾದ್ವಿಕಾಕೋಲೀಶರ್ಕರಾಭಿರಥಾಪಿ ವಾ||೧೬೦||
ಬಲಾಮಧೂಕಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವವಿದಾರೀಚನ್ದನೋತ್ಪಲೈಃ|
ಜೀವಕರ್ಷಭಕದ್ರಾಕ್ಷಾಶರ್ಕರಾಭಿಶ್ಚ ಸಾಧಿತಃ||೧೬೧||
ಪ್ರಸ್ಥಸ್ತೈಲಸ್ಯ ಸಕ್ಷೀರೋ ಜಾಙ್ಗಲಾರ್ಧತುಲಾರಸೇ|
ನಸ್ಯಂ ಸರ್ವೋರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥವಾತಪಿತ್ತಾಮಯಾಪಹಮ್||೧೬೨||
ದಶಮೂಲಬಲಾರಾಸ್ನಾತ್ರಿಫಲಾಮಧುಕೈಃ ಸಹ|
ಮಯೂರಂ ಪಕ್ಷಪಿತ್ತಾನ್ತ್ರಶಕೃತ್ತುಣ್ಡಾಙ್ಘ್ರಿವರ್ಜಿತಮ್||೧೬೩||
ಜಲೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ತಸ್ಮಿನ್ ಕ್ಷೀರಸಮಂ ಪಚೇತ್|
ಮಧುರೈಃ ಕಾರ್ಷಿಕೈಃ ಕಲ್ಕೈಃ ಶಿರೋರೋಗಾರ್ದಿತಾಪಹಮ್||೧೬೪||
ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿನಾಸಿಕಾಜಿಹ್ವಾತಾಲ್ವಾಸ್ಯಗಲರೋಗನುತ್|
ಮಾಯೂರಮಿತಿವಿಖ್ಯಾತಮೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಾಪಹಮ್||೧೬೫||
ಇತಿ ಮಾಯೂರಘೃತಮ್|
View original
वातिके शिरसो रोगे स्नेहान् स्वेदान् सनावनान्|
पानान्नमुपनाहांश्च कुर्याद्वातामयापहान्||१५८||
तैलभृष्टैरगुर्वाद्यैः सुखोष्णैरुपनाहनम्|
जीवनीयैः सुमनसा मत्स्यैर्मांसैश्च शस्यते||१५९||
रास्नास्थिरादिभिः सिद्धं सक्षीरं नस्यमर्तिनुत्|
तैलं रास्नाद्विकाकोलीशर्कराभिरथापि वा||१६०||
बलामधूकयष्ट्याह्वविदारीचन्दनोत्पलैः|
जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः||१६१||
प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे|
नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्||१६२||
दशमूलबलारास्नात्रिफलामधुकैः सह|
मयूरं पक्षपित्तान्त्रशकृत्तुण्डाङ्घ्रिवर्जितम्||१६३||
जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्|
मधुरैः कार्षिकैः कल्कैः शिरोरोगार्दितापहम्||१६४||
कर्णाक्षिनासिकाजिह्वाताल्वास्यगलरोगनुत्|
मायूरमितिविख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम्||१६५||
इति मायूरघृतम्|
ದಶಮೂಲೇತ್ಯಾದೌ ದಶಮೂಲಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿಪಲಮಾನೈಃ ಸಮಂ ಮಯೂರಂ ಪಕ್ಷಾದಿವರ್ಜಿತಂ ಜಲದ್ರೋಣೇ ಏವ ಪಚೇತ್| ಜಲದ್ರೋಣೋ ಹ್ಯತ್ರ ಕ್ವಾಥಾರ್ಥಂ ಪಾದಾವಶೇಷಃ ಸನ್ ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೋ ಭವತಿ| ಕಿಞ್ಚ ದಶಮೂಲಾದೀನಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ಪಲೇನ ಮಯೂರೇಣೈಕೇನ ಸಮಮದೂರಾನ್ತರಂ ಚತುಃಷಷ್ಟಿಪಲಂ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ದ್ರೋಣಮಾನೇ ಜಲೇ ದೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ ದಶಮೂಲಾದೀನಾಂ ಮಯೂರೇಣ ಚ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಯಾವತ್ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಭವತಿ ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಜಲಮುತ್ಸರ್ಗಪರಿಭಾಷಯೈವ ದೇಯಮ್| ಮಧುರೈರಿತಿ ಜೀವನೀಯಗಣೌಕ್ತೈರ್ದಶಭಿಃ, ಜೀವನೀಯಾನಿ ಹಿ ಮಧುರತ್ವಪ್ರಕರ್ಷಾದಿಹ ಮಧುರಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ||೧೫೮-೧೬೫||
Adhikarana 45 (166-175) · Śloka 175
ಏತೇನೈವ ಕಷಾಯೇಣ ಘೃತಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್|
ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಪಯಸಾ ಕಲ್ಕೈರೇಭಿಶ್ಚ ಕಾರ್ಷಿಕೈಃ||೧೬೬||
ಜೀವನ್ತೀತ್ರಿಫಲಾಮೇದಾಮೃದ್ವೀಕರ್ಧಿಪರೂಷಕೈಃ|
ಸಮಙ್ಗಾಚವಿಕಾಭಾರ್ಗೀಕಾಶ್ಮರೀಸುರದಾರುಭಿಃ||೧೬೭||
ಆತ್ಮಗುಪ್ತಾಮಹಾಮೇದಾತಾಲಖರ್ಜೂರಮಸ್ತಕೈಃ|
ಮೃಣಾಲಬಿಸಶಾಲೂಕಶೃಙ್ಗೀಜೀವಕಪದ್ಮಕೈಃ ||೧೬೮||
ಶತಾವರೀವಿದಾರೀಕ್ಷುಬೃಹತೀಸಾರಿವಾಯುಗೈಃ|
ಮೂರ್ವಾಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರರ್ಷಭಕಶೃಙ್ಗಾಟಕಕಸೇರುಕೈಃ||೧೬೯||
ರಾಸ್ನಾಸ್ಥಿರಾತಾಮಲಕೀಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾಶಟಿಪೌಷ್ಕರೈಃ|
ಪುನರ್ನವಾತುಗಾಕ್ಷೀರೀಕಾಕೋಲೀಧನ್ವಯಾಸಕೈಃ||೧೭೦||
ಖರ್ಜೂರಾಕ್ಷೋಟವಾತಾಮಮುಞ್ಜಾತಾಭಿಷುಕೈರಪಿ |
ದ್ರವ್ಯೈರೇಭಿರ್ಯಥಾಲಾಭಂ ಪೂರ್ವಕಲ್ಪೇನ ಸಾಧಿತಮ್||೧೭೧||
ನಸ್ಯೇ ಪಾನೇ ತಥಾಽಭ್ಯಙ್ಗೇ ಬಸ್ತೌ ಚೈವ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|
ಶಿರೋರೋಗೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಕಾಸೇ ಶ್ವಾಸೇ ಚ ದಾರುಣೇ||೧೭೨||
ಮನ್ಯಾಪೃಷ್ಠಗ್ರಹೇ ಶೋಷೇ ಸ್ವರಭೇದೇ ತಥಾಽರ್ದಿತೇ|
ಯೋನ್ಯಸೃಕ್ಶುಕ್ರದೋಷೇಷು ಶಸ್ತಂ ವನ್ಧ್ಯಾಸುತಪ್ರದಮ್||೧೭೩||
ಋತುಸ್ನಾತಾ ತಥಾ ನಾರೀ ಪೀತ್ವಾ ಪುತ್ರಂ ಪ್ರಸೂಯತೇ|
ಮಹಾಮಾಯೂರಮಿತ್ಯೇತದ್ಘೃತಮಾತ್ರೇಯಪೂಜಿತಮ್||೧೭೪||
ಇತಿ ಮಹಾಮಾಯೂರಘೃತಮ್|
ಆಖುಭಿಃ ಕುಕ್ಕುಟೈರ್ಹಂಸೈಃ ಶಶೈಶ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್|
ಕಲ್ಪೇನಾನೇನ ವಿಪಚೇತ್ ಸರ್ಪಿರೂರ್ಧ್ವಗದಾಪಹಮ್||೧೭೫||
View original
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्|
चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः||१६६||
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्धिपरूषकैः|
समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीसुरदारुभिः||१६७||
आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः|
मृणालबिसशालूकशृङ्गीजीवकपद्मकैः ||१६८||
शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः|
मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः||१६९||
रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशटिपौष्करैः|
पुनर्नवातुगाक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः||१७०||
खर्जूराक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि |
द्रव्यैरेभिर्यथालाभं पूर्वकल्पेन साधितम्||१७१||
नस्ये पाने तथाऽभ्यङ्गे बस्तौ चैव प्रयोजयेत्|
शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे श्वासे च दारुणे||१७२||
मन्यापृष्ठग्रहे शोषे स्वरभेदे तथाऽर्दिते|
योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्||१७३||
ऋतुस्नाता तथा नारी पीत्वा पुत्रं प्रसूयते|
महामायूरमित्येतद्घृतमात्रेयपूजितम्||१७४||
इति महामायूरघृतम्|
आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चापि हि बुद्धिमान्|
कल्पेनानेन विपचेत् सर्पिरूर्ध्वगदापहम्||१७५||
ಏತೇನೈವೇತಿ ದಶಮೂಲಾದಿಮಯೂರಕ್ವಾಥೇನ ಯಥೋಕ್ತವಿಧಾನಕೃತೇನ| ದ್ವಿತೀಯಖರ್ಜೂರಶಬ್ದೇನ ಖರ್ಜೂರಫಲಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಕ್ಷೋಟವಾತಾಮಾದೀನಿ ಔತ್ತರಾಪಥಿಕಾನಿ| ಪೂರ್ವಯೋಗೋಕ್ತಕ್ವಾಥವಿಧಾನಂ ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇನೈವ ಕಷಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಿದ್ಧಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪುನಃ ಪೂರ್ವಕಲ್ಪೇನೇತಿ ವಚನೇನ ಯಥಾಲಾಭಮಿತಿಪದೇನ ಚ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕರಣೀಯತ್ವಂ ಕಲ್ಕ ಏವ, ನ ಕ್ವಾಥೇ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಭೇದೇ ಜತೂಕರ್ಣಃ- “ತತ್ಕ್ವಾಥೋಚಿತಶಿಖಿನಂ ದಶಮೂಲಶ್ರೇಯಸೀಬಲಾಮಧುಕೈಸ್ತ್ರಿಪಲೈಃ ಸಹ ಸರ್ಪಿಷಾ ಜೀವನೀಯಕರ್ಷೈಃ ಪಚೇತ್ ಪಯಸಾ ಕ್ವಾಥೇಽಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಚತುಷ್ಕೇ ಪ್ರಸ್ಥಂ ಘೃತಂ ಯಥಾಲಾಭಂ ಜೀವನಬೃಂಹಣವಾತಾಮಾಕ್ಷೋಟತ್ರಿಫಲಾಪೂಗಮಧುಕೈಃ ಖರ್ಜೂರತಾಲಮಸ್ತಕತ್ವಗೇಲಾಪೌಷ್ಕರಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾತಾಮಲಕೀಬಿಸಭಾರ್ಗೀಕಸೇರುಶೃಙ್ಗಾಟಕಮೃಣಾಲ ರಾಸ್ನಾಸ್ಥಿರಾಸಮಙ್ಗಾಶೃಙ್ಗ್ಯಜಡಾಭಿಃ ಸಹ ತು ಮಾಯೂರಂ ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಾದೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದೇಷ್ವಮೃತವತ್” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮಯೂರಸ್ಥಾನೇ ಮೂಷಕಾದೀನ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಖುಭಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಆಖುನಾ ಮಯೂರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸ್ವಲ್ಪಮಾನೇನಾಪ್ಯತ್ರೈಕೇನಾಪಿ ಸಾಧನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ||೧೬೬-೧೭೫||
Adhikarana 46 (176-179) · Śloka 179
ಪೈತ್ತೇ ಘೃತಂ ಪಯಃ ಸೇಕಾಃ ಶೀತಾ ಲೇಪಾಃ ಸನಾವನಾಃ|
ಜೀವನೀಯಾನಿ ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಪಾನಾನ್ನಂ ಚಾಪಿ ಪಿತ್ತನುತ್||೧೭೬||
ಚನ್ದನೋಶೀರಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಬಲಾವ್ಯಾಘ್ರನಖೋತ್ಪಲೈಃ|
ಕ್ಷೀರಪಿಷ್ಟೈಃ ಪ್ರದೇಹಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛೃತೈರ್ವಾ ಪರಿಷೇಚನಮ್||೧೭೭||
ತ್ವಕ್ಪತ್ರಶರ್ಕರಾಕಲ್ಕಃ ಸುಪಿಷ್ಟಸ್ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ|
ಕಾರ್ಯೋಽವಪೀಡಃ ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ನಸ್ಯಂ ತಸ್ಯಾನು ಪೈತ್ತಿಕೇ||೧೭೮||
ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಚನ್ದನಾನನ್ತಾಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಹಿತಮ್|
ನಾವನಂ ಶರ್ಕರಾದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧೂಕೈರ್ವಾಽಪಿ ಪಿತ್ತಜೇ||೧೭೯||
View original
पैत्ते घृतं पयः सेकाः शीता लेपाः सनावनाः|
जीवनीयानि सर्पींषि पानान्नं चापि पित्तनुत्||१७६||
चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रनखोत्पलैः|
क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याच्छृतैर्वा परिषेचनम्||१७७||
त्वक्पत्रशर्कराकल्कः सुपिष्टस्तण्डुलाम्बुना|
कार्योऽवपीडः सर्पिश्च नस्यं तस्यानु पैत्तिके||१७८||
यष्ट्याह्वचन्दनानन्ताक्षीरसिद्धं घृतं हितम्|
नावनं शर्कराद्राक्षामधूकैर्वाऽपि पित्तजे||१७९||
ಶೃತೈರ್ವೇತ್ಯತ್ರ ಕ್ಷೀರಶೃತೈಃ| ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ನಸ್ಯಮಿತ್ಯತ್ರ ಅವಪೀಡಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸರ್ಪಿಷಾ ನಸ್ಯಂ ದೇಯಮ್||೧೭೬-೧೭೯||
Adhikarana 47 (180-186) · Śloka 186
ಕಫಜೇ ಸ್ವೇದಿತಂ ಧೂಮನಸ್ಯಪ್ರಧಮನಾದಿಭಿಃ|
ಶುದ್ಧಂ ಪ್ರಲೇಪಪಾನಾನ್ನೈಃ ಕಫಘ್ನೈಃ ಸಮುಪಾಚರೇತ್||೧೮೦||
ಪುರಾಣಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿರೇವ ಚ|
ಕಫಾನಿಲೋತ್ಥಿತೇ ದಾಹಃ ಶೇಷಯೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್||೧೮೧||
ಏರಣ್ಡನಲದಕ್ಷೌಮಗುಗ್ಗುಲ್ವಗುರುಚನ್ದನೈಃ|
ಧೂಮವರ್ತಿಂ ಪಿಬೇದ್ಗನ್ಧೈರಕುಷ್ಠತಗರೈಸ್ತಥಾ||೧೮೨||
ಸನ್ನಿಪಾತಭವೇ ಕಾರ್ಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ|
ಕ್ರಿಮಿಜೇ ಚೈವ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮೂರ್ಧವಿರೇಚನಮ್||೧೮೩||
ತ್ವಗ್ದನ್ತೀವ್ಯಾಘ್ರಕರಜವಿಡಙ್ಗನವಮಾಲಿಕಾಃ|
ಅಪಾಮಾರ್ಗಫಲಂ ಬೀಜಂ ನಕ್ತಮಾಲಶಿರೀಷಯೋಃ|
ಕ್ಷವಕೋಽಶ್ಮನ್ತಕೋ ಬಿಲ್ವಂ ಹರಿದ್ರಾ ಹಿಙ್ಗು ಯೂಥಿಕಾ||೧೮೪||
ಫಣಿಜ್ಝಕಶ್ಚ ತೈಸ್ತೈಲಮವಿಮೂತ್ರೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ|
ಸಿದ್ಧಂ ಸ್ಯಾನ್ನಾವನಂ ಚೂರ್ಣಂ ಚೈಷಾಂ ಪ್ರಧಮನಂ ಹಿತಮ್||೧೮೫||
ಫಲಂ ಶಿಗ್ರುಕರಞ್ಜಾಭ್ಯಾಂ ಸವ್ಯೋಷಂ ಚಾವಪೀಡಕಃ|
ಕಷಾಯಃ ಸ್ವರಸಃ ಕ್ಷಾರಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಕಲ್ಕೋಽವಪೀಡಕಃ||೧೮೬||
ಶುಕ್ತತಿಕ್ತಕಟುಕ್ಷೌದ್ರಕಷಾಯೈಃ ಕವಲಗ್ರಹಃ|
ಇತಿ ಶಿರೋರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
कफजे स्वेदितं धूमनस्यप्रधमनादिभिः|
शुद्धं प्रलेपपानान्नैः कफघ्नैः समुपाचरेत्||१८०||
पुराणसर्पिषः पानैस्तीक्ष्णैर्बस्तिभिरेव च|
कफानिलोत्थिते दाहः शेषयो रक्तमोक्षणम्||१८१||
एरण्डनलदक्षौमगुग्गुल्वगुरुचन्दनैः|
धूमवर्तिं पिबेद्गन्धैरकुष्ठतगरैस्तथा||१८२||
सन्निपातभवे कार्या सन्निपातहिता क्रिया|
क्रिमिजे चैव कर्तव्यं तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्||१८३||
त्वग्दन्तीव्याघ्रकरजविडङ्गनवमालिकाः|
अपामार्गफलं बीजं नक्तमालशिरीषयोः|
क्षवकोऽश्मन्तको बिल्वं हरिद्रा हिङ्गु यूथिका||१८४||
फणिज्झकश्च तैस्तैलमविमूत्रे चतुर्गुणे|
सिद्धं स्यान्नावनं चूर्णं चैषां प्रधमनं हितम्||१८५||
फलं शिग्रुकरञ्जाभ्यां सव्योषं चावपीडकः|
कषायः स्वरसः क्षारश्चूर्णं कल्कोऽवपीडकः||१८६||
शुक्ततिक्तकटुक्षौद्रकषायैः कवलग्रहः|
इति शिरोरोगचिकित्सा|
ಕಫಾನಿಲೋದ್ಭವೇ ದಾಹ ಇತ್ಯತ್ರ ಕಫೋದ್ಭವೇ ಅನಿಲೋದ್ಭವೇ ಚ ಸುಶ್ರುತವಚನಾಲ್ಲಲಾಟಶಙ್ಖದೇಶೇ ದಾಹಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಶಿರೋರೋಗಾಧಿಮನ್ಥಪ್ರಭೃತಿಷು ಭ್ರೂಲಲಾಟಶಙ್ಖಪ್ರದೇಶೇಷು ದಹೇತ್” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧೨) ಇತಿ| ಗನ್ಧೈರಕುಷ್ಠತಗರೈರಿತಿ ಅಗುರ್ವಾದಿಗನ್ಧೈಃ, ಕುಷ್ಠತಗರವರ್ಜನಂ ಚಾತ್ರ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಸ್ರಾವವರ್ಜನಾರ್ಥಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ- “ನತಕುಷ್ಠೇ ಸ್ರಾವಯತೋ ಧೂಮವರ್ತಿಪ್ರಯೋಜಿತೇ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ತಸ್ಮಾತ್ತೇ ನೈವ ಯೋಜಯೇತ್” ಇತಿ| ವ್ಯಾಘ್ರಕರಜಃ ನಖೀ| ಕ್ಷವಥುಃ ಛಿಕ್ಕಾಕಾರಕಃ||೧೮೦-೧೮೬||-
Adhikarana 48 (187-205) · Śloka 205
ಧೂಮಃ ಪ್ರಧಮನಂ ಶುದ್ಧಿರಧಶ್ಛರ್ದನಲಙ್ಘನಮ್||೧೮೭||
ಭೋಜ್ಯಂ ಚ ಮುಖರೋಗೇಷು ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷನುದ್ಧಿತಮ್|
ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಗುರುದಾರ್ವೀತ್ವಗ್ಯವಕ್ಷಾರರಸಾಞ್ಜನಮ್||೧೮೮||
ಪಾಠಾಂ ತೇಜೋವತೀಂ ಪಥ್ಯಾಂ ಸಮಭಾಗಂ ವಿಚೂರ್ಣಯೇತ್|
ಮುಖರೋಗೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ತದ್ವಿಧಾರಯೇತ್||೧೮೯||
ಸೀಧುಮಾಧವಮಾಧ್ವೀಕೈಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋಽಯಂ ಕವಲಗ್ರಹಃ|
ತೇಜೋಹ್ವಾಮಭಯಾಮೇಲಾಂ ಸಮಙ್ಗಾಂ ಕಟುಕಾಂ ಘನಮ್||೧೯೦||
ಪಾಠಾಂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಂ ಲೋಧ್ರಂ ದಾರ್ವೀಂ ಕುಷ್ಠಂ ಚ ಚೂರ್ಣಯೇತ್|
ದನ್ತಾನಾಂ ಘರ್ಷಣಂ ರಕ್ತಸ್ರಾವಕಣ್ಡೂರುಜಾಪಹಮ್||೧೯೧||
ಪಞ್ಚಕೋಲಕತಾಲೀಸಪತ್ರೈಲಾಮರಿಚತ್ವಚಃ|
ಪಲಾಶಮುಷ್ಕಕಕ್ಷಾರಯವಕ್ಷಾರಾಶ್ಚ ಚೂರ್ಣಿತಾಃ||೧೯೨||
ಗುಡೇ ಪುರಾಣೇ ದ್ವಿಗುಣೇ ಕ್ವಥಿತೇ ಗುಟಿಕಾಃ ಕೃತಾಃ|
ಕರ್ಕನ್ಧುಮಾತ್ರಾಃ ಸಪ್ತಾಹಂ ಸ್ಥಿತಾ ಮುಷ್ಕಕಭಸ್ಮನಿ||೧೯೩||
ಕಣ್ಠರೋಗೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಧಾರ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರಮೃತೋಪಮಾಃ|
ಗೃಹಧೂಮೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ ಪಾಠಾ ವ್ಯೋಷಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್||೧೯೪||
ತೇಜೋಹ್ವಾ ತ್ರಿಫಲಾ ಲೋಧ್ರಂ ಚಿತ್ರಕಶ್ಚೇತಿ ಚೂರ್ಣಿತಮ್|
ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಧಾರಯೇದೇತದ್ಗಲರೋಗವಿನಾಶನಮ್||೧೯೫||
ಕಾಲಕಂ ನಾಮ ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ದನ್ತಾಸ್ಯಗಲರೋಗನುತ್|
ಇತಿ ಕಾಲಕಚೂರ್ಣಮ್|
ಮನಃಶಿಲಾ ಯವಕ್ಷಾರೋ ಹರಿತಾಲಂ ಸಸೈನ್ಧವಮ್||೧೯೬||
ದಾರ್ವೀತ್ವಕ್ ಚೇತಿ ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಸಮಾಯುತಮ್|
ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ಕಣ್ಠರೋಗೇಷು ಧಾರಯೇತ್||೧೯೭||
ಮುಖರೋಗೇಷು ಚ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಪೀತಕಂ ನಾಮ ಕೀರ್ತಿತಮ್|
ಇತಿ ಪೀತಕಚೂರ್ಣಮ್|
ಮೃದ್ವೀಕಾ ಕಟುಕಾ ವ್ಯೋಷಂ ದಾರ್ವೀತ್ವಕ್ ತ್ರಿಫಲಾ ಘನಮ್||೧೯೮||
ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ಕಣ್ಠರೋಗೇಷು ಧಾರಯೇತ್|
ಪಾಠಾ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಮೂರ್ವಾ ತೇಜೋಹ್ವೇತಿ ಚ ಚೂರ್ಣಿತಮ್||೧೯೯||
ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಂ ವಿಧಾತವ್ಯಂ ಗಲರೋಗೇ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್|
ಯೋಗಾಸ್ತ್ವೇತೇ ತ್ರಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಾಃ||೨೦೦||
ಕಟುಕಾತಿವಿಷಾಪಾಠಾದಾರ್ವೀಮುಸ್ತಕಲಿಙ್ಗಕಾಃ|
ಗೋಮೂತ್ರಕ್ವಥಿತಾಃ ಪೇಯಾಃ ಕಣ್ಠರೋಗವಿನಾಶನಾಃ||೨೦೧||
ಸ್ವರಸಃ ಕ್ವಥಿತೋ ದಾರ್ವ್ಯಾ ಘನೀಭೂತೋ ರಸಕ್ರಿಯಾ|
ಸಕ್ಷೌದ್ರಾ ಮುಖರೋಗಾಸೃಗ್ದೋಷನಾಡೀವ್ರಣಾಪಹಾ||೨೦೨||
ತಾಲುಶೋಷೇ ತ್ವತೃಷ್ಣಸ್ಯ ಸರ್ಪಿರೌತ್ತರಭಕ್ತಿಕಮ್|
ನಾವನಂ ಮಧುರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಶೀತಾಶ್ಚೈವ ರಸಾ ಹಿತಾಃ||೨೦೩||
ಮುಖಪಾಕೇ ಸಿರಾಕರ್ಮ ಶಿರಃಕಾಯವಿರೇಚನಮ್|
ಮೂತ್ರತೈಲಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಕ್ಷೀರೈಶ್ಚ ಕವಲಗ್ರಹಾಃ||೨೦೪||
ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಸ್ತ್ರಿಫಲಾಪಾಠಾಮೃದ್ವೀಕಾಜಾತಿಪಲ್ಲವಾಃ|
ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಾಃ ಶೀತಾಃ ಕ್ವಾಥಾಶ್ಚ ಮುಖಧಾವನಾಃ||೨೦೫||
View original
धूमः प्रधमनं शुद्धिरधश्छर्दनलङ्घनम्||१८७||
भोज्यं च मुखरोगेषु यथास्वं दोषनुद्धितम्|
पिप्पल्यगुरुदार्वीत्वग्यवक्षाररसाञ्जनम्||१८८||
पाठां तेजोवतीं पथ्यां समभागं विचूर्णयेत्|
मुखरोगेषु सर्वेषु सक्षौद्रं तद्विधारयेत्||१८९||
सीधुमाधवमाध्वीकैः श्रेष्ठोऽयं कवलग्रहः|
तेजोह्वामभयामेलां समङ्गां कटुकां घनम्||१९०||
पाठां ज्योतिष्मतीं लोध्रं दार्वीं कुष्ठं च चूर्णयेत्|
दन्तानां घर्षणं रक्तस्रावकण्डूरुजापहम्||१९१||
पञ्चकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः|
पलाशमुष्ककक्षारयवक्षाराश्च चूर्णिताः||१९२||
गुडे पुराणे द्विगुणे क्वथिते गुटिकाः कृताः|
कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता मुष्ककभस्मनि||१९३||
कण्ठरोगेषु सर्वेषु धार्याः स्युरमृतोपमाः|
गृहधूमो यवक्षारः पाठा व्योषं रसाञ्जनम्||१९४||
तेजोह्वा त्रिफला लोध्रं चित्रकश्चेति चूर्णितम्|
सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम्||१९५||
कालकं नाम तच्चूर्णं दन्तास्यगलरोगनुत्|
इति कालकचूर्णम्|
मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम्||१९६||
दार्वीत्वक् चेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुतम्|
मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्||१९७||
मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम कीर्तितम्|
इति पीतकचूर्णम्|
मृद्वीका कटुका व्योषं दार्वीत्वक् त्रिफला घनम्||१९८||
मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्|
पाठा रसाञ्जनं मूर्वा तेजोह्वेति च चूर्णितम्||१९९||
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे भिषग्जितम्|
योगास्त्वेते त्रयः प्रोक्ता वातपित्तकफापहाः||२००||
कटुकातिविषापाठादार्वीमुस्तकलिङ्गकाः|
गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः||२०१||
स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया|
सक्षौद्रा मुखरोगासृग्दोषनाडीव्रणापहा||२०२||
तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरौत्तरभक्तिकम्|
नावनं मधुराः स्निग्धाः शीताश्चैव रसा हिताः||२०३||
मुखपाके सिराकर्म शिरःकायविरेचनम्|
मूत्रतैलघृतक्षौद्रक्षीरैश्च कवलग्रहाः||२०४||
सक्षौद्रास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः|
कषायतिक्तकाः शीताः क्वाथाश्च मुखधावनाः||२०५||
ಶುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ ಮುಖರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಶುದ್ಧಿರಧ ಇತಿ ವಿರೇಚನಮ್| ದಾರ್ವೀತ್ವಗಿತಿ ದಾರ್ವ್ಯಾಸ್ತ್ವಗ್| ರುಜಾಪಹಮಿತಿ ರೋಗಪೀಡಾಹರಮ್| ಪಞ್ಚಕೋಲೇತ್ಯಾದೌ ಚೂರ್ಣಸಮುದಾಯಾದ್ಗುಡೋ ದ್ವಿಗುಣಃ| ಕರ್ಕನ್ಧೂಮಾತ್ರಾ ಇತಿ ಅಷ್ಟಮಾಷಕಮಾನಾಃ| ಕೇಚಿದ್ ರೋಧ್ರಸ್ಥಾನೇ ಲೋಹಂ ಪಠನ್ತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ- “ಪಾಠಾ ರಸಾಞ್ಜನಂ ವ್ಯೋಷಂ ತೇಜೋಹ್ವಾ ತ್ರಿಫಲಾಽಗ್ನಿಕಃ| ಗೃಹಧೂಮೋ ಯವಕ್ಷಾರೋ ಶಸ್ತ್ರಂ ಚೂರ್ಣಂ ತು ಕಾಲಕಮ್” ಇತಿ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಾ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇವ ಕಾಲಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ಯೋಗಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಹರಾಃ| ರಸಕ್ರಿಯೇತಿ ಘನೀಭೂತರಸಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ತಾಲುಶೋಷೇ ಇತ್ಯಾದೌ ಅತೃಷ್ಣಸ್ಯೇತಿಪದೇನ ತೃಷ್ಣಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ತಾಲುಶೋಷೇ ಔತ್ತರಭಕ್ತಿಕಮಪಿ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ತಾಲುಶೋಷೇ ಚ “ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಪರೀತಾಶ್ಚ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಸ್ತಾಲುಶೋಷಿಣಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯದ್ಯಪಿ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ಔತ್ತರಭಕ್ತಿಕಂ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಶೇಷವಿಧಾನಾತ್ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ| ಸಿರಾಕರ್ಮೇತಿ ಸಿರಾವ್ಯಧನಂ; ತಚ್ಚ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್ ತಾಲುನಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮ್||೧೮೭-೨೦೫||
Adhikarana 49 (206-214) · Śloka 214
ತುಲಾಂ ಖದಿರಸಾರಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣಾಮರಿಮೇದಸಃ|
ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಜರ್ಜರೀಕೃತ್ಯ ಚತುರ್ದ್ರೋಣೇಽಮ್ಭಸಃ ಪಚೇತ್||೨೦೬||
ದ್ರೋಣಶೇಷಂ ಕಷಾಯಂ ತಂ ಪೂತ್ವಾ ಭೂಯಃ ಪಚೇಚ್ಛನೈಃ|
ತತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಘನೀಭೂತೇ ಚೂರ್ಣೀಕೃತ್ಯಾಕ್ಷಭಾಗಿಕಮ್||೨೦೭||
ಚನ್ದನಂ ಪದ್ಮಕೋಶೀರಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಧಾತಕೀ ಘನಮ್|
ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವತ್ವಗೇಲಾಪದ್ಮಕೇಶರಮ್||೨೦೮||
ಲಾಕ್ಷಾಂ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಮಾಂಸೀತ್ರಿಫಲಾಲೋಧ್ರವಾಲಕಮ್|
ರಜನ್ಯೌ ಫಲಿನೀಮೇಲಾಂ ಸಮಙ್ಗಾಂ ಕಟ್ಫಲಂ ವಚಾಮ್||೨೦೯||
ಯವಾಸಾಗುರುಪತ್ತಙ್ಗಗೈರಿಕಾಞ್ಜನಮಾವಪೇತ್|
ಲವಙ್ಗನಖಕಕ್ಕೋಲಜಾತಿಕೋಶಾನ್ ಪಲೋನ್ಮಿತಾನ್||೨೧೦||
ಕರ್ಪೂರಕುಡವಂ ಚಾಪಿ ಕ್ಷಿಪೇಚ್ಛೀತೇಽವತಾರಿತೇ|
ತತಸ್ತು ಗುಟಿಕಾಃಕಾರ್ಯಾಃಶುಷ್ಕಾಶ್ಚಾಸ್ಯೇನ ಧಾರಯೇತ್||೨೧೧||
ತೈಲಂ ಚಾನೇನ ಕಲ್ಕೇನ ಕಷಾಯೇಣ ಚ ಸಾಧಯೇತ್|
ದನ್ತಾನಾಂ ಚಲನಭ್ರಂಶಶೌಶಿರ್ಯಕ್ರಿಮಿರೋಗನುತ್||೨೧೨||
ಮುಖಪಾಕಾಸ್ಯದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಜಾಡ್ಯಾರೋಚಕನಾಶನಮ್|
ಸ್ರಾವೋಪಲೇಪಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯವೈಸ್ವರ್ಯಗಲಶೋಷನುತ್||೨೧೩||
ದನ್ತಾಸ್ಯಗಲರೋಗೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇತತ್ ಪರಾಯಣಮ್|
ಖದಿರಾದಿಗುಟೀಕೇಯಂ ತೈಲಂ ಚ ಖದಿರಾದಿಕಮ್||೨೧೪||
ಇತಿ ಖದಿರಾದಿಗುಟಿಕಾ ತೈಲಂ ಚ|
View original
तुलां खदिरसारस्य द्विगुणामरिमेदसः|
प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत्||२०६||
द्रोणशेषं कषायं तं पूत्वा भूयः पचेच्छनैः|
ततस्तस्मिन् घनीभूते चूर्णीकृत्याक्षभागिकम्||२०७||
चन्दनं पद्मकोशीरं मञ्जिष्ठा धातकी घनम्|
प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वत्वगेलापद्मकेशरम्||२०८||
लाक्षां रसाञ्जनं मांसीत्रिफलालोध्रवालकम्|
रजन्यौ फलिनीमेलां समङ्गां कट्फलं वचाम्||२०९||
यवासागुरुपत्तङ्गगैरिकाञ्जनमावपेत्|
लवङ्गनखकक्कोलजातिकोशान् पलोन्मितान्||२१०||
कर्पूरकुडवं चापि क्षिपेच्छीतेऽवतारिते|
ततस्तु गुटिकाःकार्याःशुष्काश्चास्येन धारयेत्||२११||
तैलं चानेन कल्केन कषायेण च साधयेत्|
दन्तानां चलनभ्रंशशौशिर्यक्रिमिरोगनुत्||२१२||
मुखपाकास्यदौर्गन्ध्यजाड्यारोचकनाशनम्|
स्रावोपलेपपैच्छिल्यवैस्वर्यगलशोषनुत्||२१३||
दन्तास्यगलरोगेषु सर्वेष्वेतत् परायणम्|
खदिरादिगुटीकेयं तैलं च खदिरादिकम्||२१४||
इति खदिरादिगुटिका तैलं च|
ತುಲಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಖದಿರಾದಿಗುಟಿಕಾಮಾಹ| ದ್ವಿಗುಣಾಮರಿಮೇದಸ ಇತಿ ವಿಟ್ಖದಿರಸ್ಯ ತು ತುಲೇ ದ್ವೇ ಏವ| ಪತ್ತಙ್ಗಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್| ಲವಙ್ಗಾದೀನಾಮತ್ರ ಪಲಮಾನತ್ವಮ್| ದನ್ತಾಸ್ಯಗಲರೋಗಾಃ ಶಾಲಾಕ್ಯೋಕ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಪರಾಯಣಮಿತಿ ಪರಮಯನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಭೇಷಜಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಇತಿ ಮುಖರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾ||೨೦೬-೨೧೪||
Adhikarana 50 (215-220) · Śloka 220
ಅರುಚೌ ಕವಲಗ್ರಾಹಾ ಧೂಮಾಃ ಸಮುಖಧಾವನಾಃ|
ಮನೋಜ್ಞಮನ್ನಪಾನಂ ಚ ಹರ್ಷಣಾಶ್ವಾಸನಾನಿ ಚ||೨೧೫||
ಕುಷ್ಠಸೌವರ್ಚಲಾಜಾಜೀಶರ್ಕರಾಮರಿಚಂ ಬಿಡಮ್|
ಧಾತ್ರ್ಯೇಲಾಪದ್ಮಕೋಶೀರಪಿಪ್ಪಲ್ಯುತ್ಪಲಚನ್ದನಮ್||೨೧೬||
ಲೋಧ್ರಂ ತೇಜೋವತೀ ಪಥ್ಯಾ ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಸಯವಾಗ್ರಜಮ್|
ಆರ್ದ್ರದಾಡಿಮನಿರ್ಯಾಸಶ್ಚಾಜಾಜೀಶರ್ಕರಾಯುತಃ||೨೧೭||
ಸತೈಲಮಾಕ್ಷಿಕಾಸ್ತ್ವೇತೇ ಚತ್ವಾರಃ ಕವಲಗ್ರಹಾಃ|
ಚತುರೋಽರೋಚಕಾನ್ ಹನ್ಯುರ್ವಾತಾದ್ಯೇಕಜಸರ್ವಜಾನ್||೨೧೮||
ಕಾರವೀಮರಿಚಾಜಾಜೀದ್ರಾಕ್ಷಾವೃಕ್ಷಾಮ್ಲದಾಡಿಮಮ್|
ಸೌವರ್ಚಲಂ ಗುಡಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸರ್ವಾರೋಚಕನಾಶನಮ್||೨೧೯||
ಬಸ್ತಿಂ ಸಮೀರಣೇ, ಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಂ, ವಮನಂ ಕಫೇ|
ಕುರ್ಯಾದ್ಧೃದ್ಯಾನುಕೂಲಾನಿ ಹರ್ಷಣಂ ಚ ಮನೋಘ್ನಜೇ||೨೨೦||
ಇತ್ಯರೋಚಕಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
अरुचौ कवलग्राहा धूमाः समुखधावनाः|
मनोज्ञमन्नपानं च हर्षणाश्वासनानि च||२१५||
कुष्ठसौवर्चलाजाजीशर्करामरिचं बिडम्|
धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पल्युत्पलचन्दनम्||२१६||
लोध्रं तेजोवती पथ्या त्र्यूषणं सयवाग्रजम्|
आर्द्रदाडिमनिर्यासश्चाजाजीशर्करायुतः||२१७||
सतैलमाक्षिकास्त्वेते चत्वारः कवलग्रहाः|
चतुरोऽरोचकान् हन्युर्वाताद्येकजसर्वजान्||२१८||
कारवीमरिचाजाजीद्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम्|
सौवर्चलं गुडः क्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम्||२१९||
बस्तिं समीरणे, पित्ते विरेकं, वमनं कफे|
कुर्याद्धृद्यानुकूलानि हर्षणं च मनोघ्नजे||२२०||
इत्यरोचकचिकित्सा|
ಅರೋಚಕಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅರುಚಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿನಾ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕೋಕ್ತಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಯೋಗಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಜೇಷ್ವರೋಚಕೇಷು ಕ್ರಮಾಜ್ಜ್ಞೇಯಾಃ||೨೧೫-೨೨೦||
Adhikarana 51 (221-230) · Śloka 230
ಕರ್ಣಶೂಲೇ ತು ವಾತಘ್ನೀ ಹಿತಾ ಪೀನಸವತ್ ಕ್ರಿಯಾ|
ಪ್ರದೇಹಾಃ ಪೂರಣಂ ನಸ್ಯಂ ಪಾಕಸ್ರಾವೇ ವ್ರಣಕ್ರಿಯಾಃ||೨೨೧||
ಭೋಜ್ಯಾನಿ ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹಾಂಶ್ಚ ಪೂರಣಾನ್|
ಹಿಙ್ಗುತುಮ್ಬರುಶುಣ್ಠೀಭಿಸ್ತೈಲಂ ತು ಸಾರ್ಷಪಂ ಪಚೇತ್||೨೨೨||
ಏತದ್ಧಿ ಪೂರಣಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕರ್ಣಶೂಲನಿವಾರಣಮ್|
ದೇವದಾರುವಚಾಶುಣ್ಠೀಶತಾಹ್ವಾಕುಷ್ಠಸೈನ್ಧವೈಃ||೨೨೩||
ತೈಲಂ ಸಿದ್ಧಂ ಬಸ್ತಮೂತ್ರೇ ಕರ್ಣಶೂಲನಿವಾರಣಮ್|
ವರಾಟಕಾನ್ ಸಮಾಹೃತ್ಯ ದಹೇನ್ಮೃದ್ಭಾಜನೇ ನವೇ||೨೨೪||
ತದ್ಭಸ್ಮ ಶ್ಚ್ಯೋತಯೇತ್ತೇನ ಗನ್ಧತೈಲಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್|
ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಶುಣ್ಠ್ಯಾಶ್ಚ ಕಲ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ಕರ್ಣಶೂಲನುತ್||೨೨೫||
ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಶುಣ್ಠಾನಾಂ ಕ್ಷಾರೋ ಹಿಙ್ಗು ಮಹೌಷಧಮ್|
ಶತಪುಷ್ಪಾ ವಚಾ ಕುಷ್ಠಂ ದಾರು ಶಿಗ್ರು ರಸಾಞ್ಜನಮ್||೨೨೬||
ಸೌವರ್ಚಲಯವಕ್ಷಾರಸ್ವರ್ಜಿಕೋದ್ಭಿದಸೈನ್ಧವಮ್|
ಭೂರ್ಜಗ್ರನ್ಥಿರ್ಬಿಡಂ ಮುಸ್ತಂ ಮಧುಶುಕ್ತಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್||೨೨೭||
ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸಶ್ಚೈವ ಕದಲ್ಯಾ ರಸ ಏವ ಚ|
ಸರ್ವೈರೇತೈರ್ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೈಃ ಕ್ಷಾರತೈಲಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್||೨೨೮||
ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಕರ್ಣನಾದಶ್ಚ ಪೂಯಸ್ರಾವಶ್ಚ ದಾರುಣಃ|
ಕ್ರಿಮಯಃ ಕರ್ಣಶೂಲಂ ಚ ಪೂರಣಾದಸ್ಯ ನಶ್ಯತಿ ||೨೨೯||
ಮುಖಕರ್ಣಾಕ್ಷಿರೋಗೇಷು ಯಥೋಕ್ತಂ ಪೀನಸೇ ವಿಧಿಮ್|
ಕುರ್ಯಾದ್ಭಿಷಕ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಾದೌ ದೋಷಕಾಲಬಲಾಬಲಮ್||೨೩೦||
ಇತಿ ಕರ್ಣರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾ |
View original
कर्णशूले तु वातघ्नी हिता पीनसवत् क्रिया|
प्रदेहाः पूरणं नस्यं पाकस्रावे व्रणक्रियाः||२२१||
भोज्यानि च यथादोषं कुर्यात् स्नेहांश्च पूरणान्|
हिङ्गुतुम्बरुशुण्ठीभिस्तैलं तु सार्षपं पचेत्||२२२||
एतद्धि पूरणं श्रेष्ठं कर्णशूलनिवारणम्|
देवदारुवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||२२३||
तैलं सिद्धं बस्तमूत्रे कर्णशूलनिवारणम्|
वराटकान् समाहृत्य दहेन्मृद्भाजने नवे||२२४||
तद्भस्म श्च्योतयेत्तेन गन्धतैलं विपाचयेत्|
रसाञ्जनस्य शुण्ठ्याश्च कल्काभ्यां कर्णशूलनुत्||२२५||
शुष्कमूलकशुण्ठानां क्षारो हिङ्गु महौषधम्|
शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारु शिग्रु रसाञ्जनम्||२२६||
सौवर्चलयवक्षारस्वर्जिकोद्भिदसैन्धवम्|
भूर्जग्रन्थिर्बिडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम्||२२७||
मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च|
सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैः क्षारतैलं विपाचयेत्||२२८||
बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्रावश्च दारुणः|
क्रिमयः कर्णशूलं च पूरणादस्य नश्यति ||२२९||
मुखकर्णाक्षिरोगेषु यथोक्तं पीनसे विधिम्|
कुर्याद्भिषक् समीक्ष्यादौ दोषकालबलाबलम्||२३०||
इति कर्णरोगचिकित्सा |
ವರಾಟಕಾನಿತ್ಯಾದೌ ತದ್ಭಸ್ಮೇತಿ ವರಾಟಕದಾಹಭಸ್ಮ| ಶ್ಚ್ಯೋತಯೇತ್ ಗಾಲಯೇತ್| ಗನ್ಧತೈಲಮಿತಿ ಸುಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಕಲ್ಕಯುಕ್ತಂ ತೈಲಂ, ಕಿಂವಾ ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಾಧಿವಾಸಿತಂ ತಿಲೋದ್ಭವಂ ತೈಲಮ್| ಶುಷ್ಕಮೂಲಕೇತ್ಯಾದಿಕೇ ಕ್ಷಾರತೈಲೇ ಮಧುಶುಕ್ತಂ ಚತುರ್ಗುಣಮಿತಿ ಮಧುಪ್ರಧಾನಂ ಶುಕ್ತಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಶುಕ್ತಂ ಚ “ಯನ್ಮಸ್ತ್ವಾದಿ ಶುಚೌ ಭಾಣ್ಡೇ ಸಗುಡಕ್ಷೌದ್ರನಾಗರಮ್| ಧಾನ್ಯರಾಶೌ ತ್ರಿರಾತ್ರಸ್ಥಂ ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಮಾತುಲುಙ್ಗಕದಲೀರಸೌ ತೇಲಸಮೌ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಧುಶುಕ್ತಾವುಭಾವಪಿ ದಾಪಯನ್ತಿ; ತತ್ರ ಮಧು ತೈಲಸಮಂ, ಶುಕ್ತಂ ತು ಚತುರ್ಗುಣಮಿತಿ ವದನ್ತಿ; ತನ್ನಾತಿಹೃದಯಙ್ಗಮಂ, ಯತೋ ಜತೂಕರ್ಣೇ ಮಧು ನ ಪಠ್ಯತ ಏವ, ಮಧುನಃ ಶುಕ್ತಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಮೂಲಕಭಸ್ಮಶತಾಹ್ವಾದ್ವಿಕ್ಷಾರವಚಾಚತುರ್ಲವಣಕುಷ್ಠದಾರುರಸಾಞ್ಜನನಾಗರಶೋಭಾಞ್ಜನಹಿಙ್ಗುಘನಭೂರ್ಜೈರ್ಮಾತುಲುಙ್ಗಕದಲೀರಸೈಶ್ಚತುರ್ಗುಣಶುಕ್ತೈಸ್ತೈಲಂ ವಿಪಕ್ವಂ ಶ್ರುತಿನಾದಬಾಧಿರ್ಯಶೂಲಜನ್ತುಘ್ನಮ್” ಇತಿ||೨೨೧-೨೩೦||
Adhikarana 52 (231-261) · Śloka 262
ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರೇ ತರುಣೇ ನೇತ್ರರೋಗೇ ಬಿಡಾಲಕಃ|
ಕಾರ್ಯೋ ದಾಹೋಪದೇಹಾಶ್ರುಶೋಫರಾಗನಿವಾರಣಃ||೨೩೧||
ನಾಗರಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡೇನ ಚ ರಸಕ್ರಿಯಾ|
ನಿಘೃಷ್ಟಂ ವಾತಿಕೇ ತದ್ವನ್ಮಧುಸೈನ್ಧವಗೈರಿಕಮ್||೨೩೨||
ತಥಾ ಶಾವರಕಂ ಲೋಧ್ರಂ ಘೃತಭೃಷ್ಟಂ ಬಿಡಾಲಕಃ|
ತದ್ವತ್ ಕಾರ್ಯೋ ಹರೀತಕ್ಯಾ ಘೃತಭೃಷ್ಟೋ ರುಜಾಪಹಃ||೨೩೩||
ಪೈತ್ತಿಕೇ ಚನ್ದನಾನನ್ತಾಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಭಿರ್ಬಿಡಾಲಕಃ|
ಕಾರ್ಯಃ ಪದ್ಮಕಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಮಾಂಸೀಕಾಲೀಯಕೈಸ್ತಥಾ||೨೩೪||
ಗೈರಿಕಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಮುಸ್ತಂ ರೋಚನಾ ಚ ರಸಕ್ರಿಯಾ|
ಕಫೇ ಕಾರ್ಯಾ ತಥಾ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ಸಮನಃಶಿಲಾ||೨೩೫||
ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾದ್ಬಹಿರಕ್ಷ್ಣೋಃ ಪ್ರಲೇಪನಮ್|
ಪಕ್ಷ್ಮಾಣ್ಯಸ್ಪೃಶ್ಯತಾ ಕಾರ್ಯಂ ಸಮ್ಪಕ್ವೇ ತ್ವಞ್ಜನಂ ತ್ರ್ಯಹಾತ್||೨೩೬||
ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಂ ಮಾರುತಜೇ ಕ್ವಾಥೋ ಬಿಲ್ವಾದಿಭಿರ್ಹಿತಃ|
ಕೋಷ್ಣಃ ಸೈರಣ್ಡತರ್ಕಾರೀಬೃಹತೀಮಧುಶಿಗ್ರುಭಿಃ||೨೩೭||
ಪೃಥ್ವೀಕಾದಾರ್ವಿಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಲಾಕ್ಷಾದ್ವಿಮಧುಕೋತ್ಪಲೈಃ|
ಕ್ವಾಥಃ ಸಶರ್ಕರಃ ಶೀತಃ ಪೂರಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತನುತ್||೨೩೮||
ನಾಗರತ್ರಿಫಲಾಮುಸ್ತನಿಮ್ಬವಾಸಾರಸಃ ಕಫೇ|
ಕೋಷ್ಣಮಾಶ್ಚ್ಯೋತನಂ ಮಿಶ್ರೈರೋಷಧೈಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಕೇ||೨೩೯||
ಬೃಹತ್ಯೇರಣ್ಡಮೂಲತ್ವಕ್ ಶಿಗ್ರೋಃ ಪುಷ್ಪಂ ಸಸೈನ್ಧವಮ್|
ಅಜಾಕ್ಷೀರೇಣ ಪಿಷ್ಟಂ ಸ್ಯಾದ್ವರ್ತಿರ್ವಾತಾಕ್ಷಿರೋಗನುತ್||೨೪೦||
ಸುಮನಃಕೋರಕಾಃ ಶಙ್ಖಸ್ತ್ರಿಫಲಾ ಮಧುಕಂ ಬಲಾ|
ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಪಹಾ ವರ್ತಿಃ ಪಿಷ್ಟಾ ದಿವ್ಯೇನ ವಾರಿಣಾ||೨೪೧||
ಸೈನ್ಧವಂ ತ್ರಿಫಲಾ ವ್ಯೋಷಂ ಶಙ್ಖನಾಭಿಃ ಸಮುದ್ರಜಃ|
ಫೇನಃ ಶೈಲೇಯಕಂ ಸರ್ಜೋ ವರ್ತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಕ್ಷಿರೋಗನುತ್||೨೪೨||
ಅಮೃತಾಹ್ವಾ ಬಿಸಂ ಬಿಲ್ವಂ ಪಟೋಲಂ ಛಾಗಲಂ ಶಕೃತ್|
ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಂ ದಾರ್ವೀ ಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾ||೨೪೩||
ಏಷಾಮಷ್ಟಪಲಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಸುಧೌತಾಞ್ಜರ್ಜರೀಕೃತಾನ್|
ತೋಯೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ರಸೇ ಪೂತೇ ಭೂಯಃ ಪಕ್ವೇ ರಸೇ ಘನೇ||೨೪೪||
ಕರ್ಷಂ ಚ ಶ್ವೇತಮರಿಚಾಜ್ಜಾತೀಪುಷ್ಪಾನ್ನವಾತ್ ಪಲಮ್|
ಚೂರ್ಣಂ ಕ್ಷಿಪ್ತ್ವಾ ಕೃತಾ ವರ್ತಿಃ ಸರ್ವಘ್ನೀ ದೃಕ್ಪ್ರಸಾದನೀ||೨೪೫||
ಶಙ್ಖಪ್ರವಾಲವೈದೂರ್ಯಲೌಹತಾಮ್ರಪ್ಲವಾಸ್ಥಿಭಿಃ|
ಸ್ರೋತೋಜಶ್ವೇತಮರಿಚೈರ್ವರ್ತಿಃ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗನುತ್||೨೪೬||
ಶಾಣಾರ್ಧಂ ಮರಿಚಾದ್ದ್ವೌ ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯರ್ಣವಫೇನಯೋಃ|
ಶಾಣಾರ್ಧಂ ಸೈನ್ಧವಾಚ್ಛಾಣಾ ನವ ಸೌವೀರಕಾಞ್ಜನಾತ್||೨೪೭||
ಪಿಷ್ಟಂ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚಿತ್ರಾಯಾಂ ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಮಿದಂ ಶುಭಮ್|
ಕಣ್ಡೂಕಾಚಕಫಾರ್ತಾನಾಂ ಮಲಾನಾಂ ಚ ವಿಶೋಧನಮ್||೨೪೮||
ಬಸ್ತಮೂತ್ರೇ ತ್ರ್ಯಹಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯಮೇಲಾಚೂರ್ಣಂ ಸುಭಾವಿತಮ್|
ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಂ ಹಿ ತೈಮಿರ್ಯಕ್ರಿಮಿಪಿಲ್ಲಮಲಾಪಹಮ್||೨೪೯||
ಸೌವೀರಮಞ್ಜನಂ ತುತ್ಥಂ ತಾಪ್ಯೋ ಧಾತುರ್ಮನಃಶಿಲಾ|
ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ಮಧುಕಂ ಲೋಹಾ ಮಣಯಃ ಪೌಷ್ಪಮಞ್ಜನಮ್||೨೫೦||
ಸೈನ್ಧವಂ ಶೌಕರೀ ದಂಷ್ಟ್ರಾ ಕತಕಂ ಚಾಞ್ಜನಂ ಶುಭಮ್|
ತಿಮಿರಾದಿಷು ಚುರ್ಣಂ ವಾ ವರ್ತಿರ್ವೇಯಮನುತ್ತಮಾ||೨೫೧||
ಕತಕಸ್ಯ ಫಲಂ ಶಙ್ಖಃ ಸೈನ್ಧವಂ ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಸಿತಾ|
ಫೇನೋ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ವಿಡಙ್ಗಾನಿ ಮನಃಶಿಲಾ||೨೫೨||
ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡಕಪಾಲಾನಿ ವರ್ತಿರೇಷಾ ವ್ಯಪೋಹತಿ|
ತಿಮಿರಂ ಪಟಲಂ ಕಾಚಂ ಮಲಂ ಚಾಶು ಸುಖಾವತೀ||೨೫೩||
ಇತಿ ಸುಖಾವತೀ ವರ್ತಿಃ |
ತ್ರಿಫಲಾಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡತ್ವಕ್ಕಾಸೀಸಮಯಸೋ ರಜಃ|
ನೀಲೋತ್ಪಲಂ ವಿಡಙ್ಗಾನಿ ಫೇನಂ ಚ ಸರಿತಾಂ ಪತೇಃ||೨೫೪||
ಆಜೇನ ಪಯಸಾ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಭಾವಯೇತ್ತಾಮ್ರಭಾಜನೇ|
ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಸ್ಥಿತಂ ಭೂಯಃ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಕ್ಷೀರೇಣ ವರ್ತಯೇತ್||೨೫೫||
ಏಷಾ ದೃಷ್ಟಿಪ್ರದಾ ವರ್ತಿರನ್ಧಸ್ಯಾಭಿನ್ನಚಕ್ಷುಷಃ||೨೫೬||
ಇತಿ ದೃಷ್ಟಿಪ್ರದಾ ವರ್ತಿಃ |
ವದನೇ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಸ್ಯ ನಿಹಿತಂ ಮಾಸಮಞ್ಜನಮ್||೨೫೬||
ತತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮೃದ್ಧೃತ್ಯ ಸುಶುಷ್ಕಂ ಚೂರ್ಣಯೇದ್ಬುಧಃ|
ಸುಮನಃಕೋರಕೈಃ ಶುಷ್ಕೈರರ್ಧಾಂಶೈಃ ಸೈನ್ಧವೇನ ಚ||೨೫೭||
ಏತನ್ನೇತ್ರಾಞ್ಜನಂ ಕಾರ್ಯಂ ತಿಮಿರಘ್ನಮನುತ್ತಮಮ್|
ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಕಿಂಶುಕರಸೋ ವಸಾ ಸರ್ಪಸ್ಯ ಸೈನ್ಧವಮ್||೨೫೮||
ಜೀರ್ಣಂ ಘೃತಂ ಚ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗಘ್ನೀ ಸ್ಯಾದ್ರಸಕ್ರಿಯಾ|
ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪವಸಾ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ರಸೋ ಧಾತ್ರ್ಯಾ ರಸಕ್ರಿಯಾಃ||೨೫೯||
ಶಸ್ತಾ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗೇಷು ಕಾಚಾರ್ಬುದಮಲೇಷು ಚ|
ಧಾತ್ರೀರಸಾಞ್ಜನಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿರ್ಭಿಸ್ತು ರಸಕ್ರಿಯಾ||೨೬೦||
ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಕ್ಷಿರೋಗಘ್ನೀ ತೈಮಿರ್ಯಪಟಲಾಪಹಾ|
ಧಾತ್ರೀಸೈನ್ಧವಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಸ್ಯುರಲ್ಪಮರಿಚಾಃ ಸಮಾಃ||೨೬೧||
ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಾ ನಿಹನ್ತ್ಯಾನ್ಧ್ಯಂ ಪಟಲಂ ಚ ರಸಕ್ರಿಯಾ|೨೬೨|
ಇತಿ ನೇತ್ರರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾ |
View original
उत्पन्नमात्रे तरुणे नेत्ररोगे बिडालकः|
कार्यो दाहोपदेहाश्रुशोफरागनिवारणः||२३१||
नागरं सैन्धवं सर्पिर्मण्डेन च रसक्रिया|
निघृष्टं वातिके तद्वन्मधुसैन्धवगैरिकम्||२३२||
तथा शावरकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः|
तद्वत् कार्यो हरीतक्या घृतभृष्टो रुजापहः||२३३||
पैत्तिके चन्दनानन्तामञ्जिष्ठाभिर्बिडालकः|
कार्यः पद्मकयष्ट्याह्वमांसीकालीयकैस्तथा||२३४||
गैरिकं सैन्धवं मुस्तं रोचना च रसक्रिया|
कफे कार्या तथा क्षौद्रं प्रियङ्गुः समनःशिला||२३५||
सन्निपाते तु सर्वैः स्याद्बहिरक्ष्णोः प्रलेपनम्|
पक्ष्माण्यस्पृश्यता कार्यं सम्पक्वे त्वञ्जनं त्र्यहात्||२३६||
आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः|
कोष्णः सैरण्डतर्कारीबृहतीमधुशिग्रुभिः||२३७||
पृथ्वीकादार्विमञ्जिष्ठालाक्षाद्विमधुकोत्पलैः|
क्वाथः सशर्करः शीतः पूरणं रक्तपित्तनुत्||२३८||
नागरत्रिफलामुस्तनिम्बवासारसः कफे|
कोष्णमाश्च्योतनं मिश्रैरोषधैः सान्निपातके||२३९||
बृहत्येरण्डमूलत्वक् शिग्रोः पुष्पं ससैन्धवम्|
अजाक्षीरेण पिष्टं स्याद्वर्तिर्वाताक्षिरोगनुत्||२४०||
सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला|
पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा||२४१||
सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः|
फेनः शैलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्||२४२||
अमृताह्वा बिसं बिल्वं पटोलं छागलं शकृत्|
प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी कालानुसारिवा||२४३||
एषामष्टपलान् भागान् सुधौताञ्जर्जरीकृतान्|
तोये पक्त्वा रसे पूते भूयः पक्वे रसे घने||२४४||
कर्षं च श्वेतमरिचाज्जातीपुष्पान्नवात् पलम्|
चूर्णं क्षिप्त्वा कृता वर्तिः सर्वघ्नी दृक्प्रसादनी||२४५||
शङ्खप्रवालवैदूर्यलौहताम्रप्लवास्थिभिः|
स्रोतोजश्वेतमरिचैर्वर्तिः सर्वाक्षिरोगनुत्||२४६||
शाणार्धं मरिचाद्द्वौ च पिप्पल्यर्णवफेनयोः|
शाणार्धं सैन्धवाच्छाणा नव सौवीरकाञ्जनात्||२४७||
पिष्टं सुसूक्ष्मं चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम्|
कण्डूकाचकफार्तानां मलानां च विशोधनम्||२४८||
बस्तमूत्रे त्र्यहं स्थाप्यमेलाचूर्णं सुभावितम्|
चूर्णाञ्जनं हि तैमिर्यक्रिमिपिल्लमलापहम्||२४९||
सौवीरमञ्जनं तुत्थं ताप्यो धातुर्मनःशिला|
चक्षुष्या मधुकं लोहा मणयः पौष्पमञ्जनम्||२५०||
सैन्धवं शौकरी दंष्ट्रा कतकं चाञ्जनं शुभम्|
तिमिरादिषु चुर्णं वा वर्तिर्वेयमनुत्तमा||२५१||
कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं सिता|
फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला||२५२||
कुक्कुटाण्डकपालानि वर्तिरेषा व्यपोहति|
तिमिरं पटलं काचं मलं चाशु सुखावती||२५३||
इति सुखावती वर्तिः |
त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः|
नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः||२५४||
आजेन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्ताम्रभाजने|
सप्तरात्रं स्थितं भूयः पिष्ट्वा क्षीरेण वर्तयेत्||२५५||
एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरन्धस्याभिन्नचक्षुषः||२५६||
इति दृष्टिप्रदा वर्तिः |
वदने कृष्णसर्पस्य निहितं मासमञ्जनम्||२५६||
ततस्तस्मात् समृद्धृत्य सुशुष्कं चूर्णयेद्बुधः|
सुमनःकोरकैः शुष्कैरर्धांशैः सैन्धवेन च||२५७||
एतन्नेत्राञ्जनं कार्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्|
पिप्पल्यः किंशुकरसो वसा सर्पस्य सैन्धवम्||२५८||
जीर्णं घृतं च सर्वाक्षिरोगघ्नी स्याद्रसक्रिया|
कृष्णसर्पवसा क्षौद्रं रसो धात्र्या रसक्रियाः||२५९||
शस्ता सर्वाक्षिरोगेषु काचार्बुदमलेषु च|
धात्रीरसाञ्जनक्षौद्रसर्पिर्भिस्तु रसक्रिया||२६०||
पित्तरक्ताक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा|
धात्रीसैन्धवपिप्पल्यः स्युरल्पमरिचाः समाः||२६१||
क्षौद्रयुक्ता निहन्त्यान्ध्यं पटलं च रसक्रिया|२६२|
इति नेत्ररोगचिकित्सा |
ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನೇತ್ರರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ| ಬಿಡಾಲಕಃ ನೇತ್ರಬಹಿರ್ಲೇಪಃ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ ಉಚ್ಯತೇ| ನಿಘೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದೌ ತದ್ವದಿತಿ ರಸಕ್ರಿಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹರೀತಕೀ ತದ್ವದಿತಿ ಹರೀತಕೀಘೃತಯುಕ್ತೋ ಬಿಡಾಲಕಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಸರ್ವೈರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾತಾದ್ಯುಕ್ತಬಿಡಾಲಕದ್ರವ್ಯೈಃ ಪ್ರಲೇಪನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನೇತ್ರಾಞ್ಜನಂ ತ್ರ್ಯಹಾದಿತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಯೋಽಕ್ಷಿರೋಗಾಣಾಂ ತ್ರ್ಯಹೇಣ ಪಾಕಾತ್ ತ್ರ್ಯಹಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ಪ್ರಶಸ್ತವರ್ತ್ಮತಾ ಚಾಕ್ಷ್ಣೋಃ ಸಂರಮ್ಭಾಶ್ರುಪ್ರಶಾನ್ತತಾ| ಮನ್ದವೇದನತಾ ಕಣ್ಡೂಃ ಪಕ್ವಾಕ್ಷಿಗದಲಕ್ಷಣಮ್” ಇತಿ| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಮ್ ಅಕ್ಷಿಸೇಕಃ| ಸುಮನಃಕೋರಕಾಃ ಜಾತೀಮುಕುಲಕಾಃ| ಶ್ವೇತಮರಿಚಂ ಶೋಭಾಞ್ಜನಬೀಜಮ್| ಪ್ಲವಃ ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ ಪ್ರಸೇವಕಗಲಃ| ದ್ವೌ ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯರ್ಣವಫೇನಯೋರಿತಿ ಶಾಣಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಿತ್ರಾಯಾಮಿತಿ ಚಿತ್ರಾನಕ್ಷತ್ರೇ| ತಾಪ್ಯೋ ಧಾತುಃ ತಾಪೀನದೀಭವೋ ಮಾಕ್ಷಿಕಧಾತುಃ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ವನಕುಲತ್ಥಿಕಾ| ಪೌಷ್ಪಮಞ್ಜನಂ ಪುಷ್ಪಾಞ್ಜನಮ್| ಅಭಿನ್ನಚಕ್ಷುಷ ಇತಿ ಅಭಿನ್ನತಾರಕಸ್ಯ| ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಸ್ಯೇತಿ ಮೃತಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಸ್ಯ||೨೩೧-೨೬೧||-
Adhikarana 53 (262-282) · Śloka 282
ಖಾಲಿತ್ಯೇ ಪಲಿತೇ ವಲ್ಯಾಂ ಹರಿಲೋಮ್ನಿ ಚ ಶೋಧಿತಮ್||೨೬೨||
ನಸ್ಯೈಸ್ತೈಲೈಃ ಶಿರೋವಕ್ರಪ್ರಲೇಪೈಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಾಚರೇತ್|
ಸಿದ್ಧಂ ವಿದಾರೀಗನ್ಧಾದ್ಯೈರ್ಜೀವನೀಯೈರಥಾಪಿ ಚ||೨೬೩||
ನಸ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಣುತೈಲಂ ವಾ ಖಾಲಿತ್ಯಪಲಿತಾಪಹಮ್|
ಕ್ಷೀರಾತ್ ಸಹಚರಾದ್ಭೃಙ್ಗರಾಜಾಚ್ಚ ಸೌರಸಾದ್ರಸಾತ್||೨೬೪||
ಪ್ರಸ್ಥೈಸ್ತು ಕುಡವಸ್ತೈಲಾದ್ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಪಲಕಲ್ಕಿತಃ|
ಸಿದ್ಧಃ ಶಿಲಾಸಮೇ ಭಾಣ್ಡೇ ಮೇಷಶೃಙ್ಗಾದಿಷು ಸ್ಥಿತಃ||೨೬೫||
ನಸ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಭಿಷಜಾ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಜಿತಂ ಪಲಿತಾಪಹಮ್|
ಭಿಷಜಾ ಕ್ಷೀರಪಿಷ್ಟೌ ವಾ ದುಗ್ಧಿಕಾಕರವೀರಕೌ||೨೬೬||
ಉತ್ಪಾಟ್ಯ ಪಲಿತೇ ದೇಯೌ ತಾವುಭೌ ಪಲಿತಾಪಹೌ|
ಮಾರ್ಕವಸ್ವರಸಾತ್ ಕ್ಷೀರಾದ್ದ್ವಿಪ್ರಸ್ಥಂ ಮಧುಕಾತ್ ಪಲಮ್||೨೬೭||
ತೈಃ ಪಚೇತ್ ಕುಡವಂ ತೈಲಾತ್ತನ್ನಸ್ಯಂ ಪಲಿತಾಪಹಮ್|
ಆದಿತ್ಯವಲ್ಲ್ಯಾ ಮೂಲಾನಿ ಕೃಷ್ಣಶೈರೇಯಕಸ್ಯ ಚ||೨೬೮||
ಸುರಸಸ್ಯ ಚ ಪತ್ರಾಣಿ ಪತ್ರಂ ಕೃಷ್ಣಶಣಸ್ಯ ಚ|
ಮಾರ್ಕವಃ ಕಾಕಮಾಚೀ ಚ ಮಧುಕಂ ದೇವದಾರು ಚ||೨೬೯||
ಪೃಥಗ್ದಶಪಲಾಂಶಾನಿ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಸ್ತ್ರಿಫಲಾಽಞ್ಜನಮ್|
ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಲೋಧ್ರಂ ಕೃಷ್ಣಾಗುರೂತ್ಪಲಮ್||೨೭೦||
ಆಮ್ರಾಸ್ಥಿ ಕರ್ದಮಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಮೃಣಾಲಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್|
ನೀಲೀ ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥೀನಿ ಕಾಸೀಸಂ ಮದಯನ್ತಿಕಾ||೨೭೧||
ಸೋಮರಾಜ್ಯಸನಃ ಶಸ್ತ್ರಂ ಕೃಷ್ಣೌ ಪಿಣ್ಡೀತಚಿತ್ರಕೌ|
ಪುಷ್ಕರಾರ್ಜುನಕಾಶ್ಮರ್ಯಾಣ್ಯಾಮ್ರಜಮ್ಬೂಫಲಾನಿ ಚ||೨೭೨||
ಪೃಥಕ್ ಪಞ್ಚಪಲಾಂಶಾನಿ ತೈಃ ಪಿಷ್ಟೈರಾಢಕಂ ಪಚೇತ್|
ಬೈಭೀತಕಸ್ಯ ತೈಲಸ್ಯ ಧಾತ್ರೀರಸಚತುರ್ಗುಣಮ್||೨೭೩||
ಕುರ್ಯಾದಾದಿತ್ಯಪಾಕಂ ವಾ ಯಾವಚ್ಛುಷ್ಕೋ ಭವೇದ್ರಸಃ|
ಲೋಹಪಾತ್ರೇ ತತಃ ಪೂತಂ ಸಂಶುದ್ಧಮುಪಯೋಜಯೇತ್||೨೭೪||
ಪಾನೇ ನಸ್ಯಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಚ ಶಿರೋಭ್ಯಙ್ಗೇ ತಥೈವ ಚ|
ಏತಚ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಶಿರಸಃ ಸರ್ವರೋಗನುತ್||೨೭೫||
ಮಹಾನೀಲಮಿತಿ ಖ್ಯಾತಂ ಪಲಿತಘ್ನಮನುತ್ತಮಮ್|
ಇತಿ ಮಹಾನೀಲತೈಲಮ್|
ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಮಧುಕಪಿಪ್ಪಲೀಚನ್ದನೋತ್ಪಲೈಃ||೨೭೬||
ಕಾರ್ಷಿಕೈಸ್ತೈಲಕುಡವೋ ದ್ವಿಗುಣಾಮಲಕೀರಸಃ|
ಸಿದ್ಧಃ ಸ ಪ್ರತಿಮರ್ಶಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಮೂರ್ಧಗದಾಪಹಃ||೨೭೭||
(ಪಲಿತಘ್ನೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೇಣ ಭಾಷಿತಃ|) ಕ್ಷೀರಂ ಪ್ರಿಯಾಲಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವೇ ಜೀವಕಾದ್ಯೋ ಗಣಸ್ತಿಲಾಃ||೨೭೮||
ಕೃಷ್ಣಾ ವಕ್ತ್ರೇ ಪ್ರಲೇಪಃ ಸ್ಯಾದ್ಧರಿಲೋಮನಿವಾರಣಃ|
ತಿಲಾಃ ಸಾಮಲಕಾಶ್ಚೈವ ಕಿಞ್ಜಲ್ಕೋ ಮಧುಕಂ ಮಧು||೨೭೯||
ಬೃಂಹಯೇದ್ರಞ್ಜಯೇಚೈತತ್ ಕೇಶಾನ್ಮೂರ್ಧಪ್ರಲೇಪನಾತ್|
ಪಚೇತ್ಸೈನ್ಧವಶುಕ್ತಾಮ್ಲೈರಯಶ್ಚೂರ್ಣಂ ಸತಣ್ಡುಲಮ್||೨೮೦||
ತೇನಾಲಿಪ್ತಂ ಶಿರಃ ಶುದ್ಧಮಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷಿತಂ ನಿಶಿ|
ತತ್ ಪ್ರಾತಸ್ತ್ರಿಫಲಾಧೌತಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕೃಷ್ಣಮೃದುಮೂರ್ಧಜಮ್||೨೮೧||
ಅಯಶ್ಚೂರ್ಣೋಽಮ್ಲಪಿಷ್ಟಶ್ಚ ರಾಗಃ ಸತ್ರಿಫಲೋ ವರಃ|
ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೇಷೇಷು ರೋಗೇಷು ಕ್ರಿಯಾಂ ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾತ್|
ಶೇಷೇಷ್ವಾದೌ ಚ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಸಿದ್ಧೌ ಚಾನ್ಯಾ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೨೮೨||
ಇತಿ ಖಾಲಿತ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
खालित्ये पलिते वल्यां हरिलोम्नि च शोधितम्||२६२||
नस्यैस्तैलैः शिरोवक्रप्रलेपैश्चाप्युपाचरेत्|
सिद्धं विदारीगन्धाद्यैर्जीवनीयैरथापि च||२६३||
नस्यं स्यादणुतैलं वा खालित्यपलितापहम्|
क्षीरात् सहचराद्भृङ्गराजाच्च सौरसाद्रसात्||२६४||
प्रस्थैस्तु कुडवस्तैलाद्यष्ट्याह्वपलकल्कितः|
सिद्धः शिलासमे भाण्डे मेषशृङ्गादिषु स्थितः||२६५||
नस्यं स्याद्भिषजा सम्यग्योजितं पलितापहम्|
भिषजा क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ||२६६||
उत्पाट्य पलिते देयौ तावुभौ पलितापहौ|
मार्कवस्वरसात् क्षीराद्द्विप्रस्थं मधुकात् पलम्||२६७||
तैः पचेत् कुडवं तैलात्तन्नस्यं पलितापहम्|
आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णशैरेयकस्य च||२६८||
सुरसस्य च पत्राणि पत्रं कृष्णशणस्य च|
मार्कवः काकमाची च मधुकं देवदारु च||२६९||
पृथग्दशपलांशानि पिप्पल्यस्त्रिफलाऽञ्जनम्|
प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा लोध्रं कृष्णागुरूत्पलम्||२७०||
आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम्|
नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका||२७१||
सोमराज्यसनः शस्त्रं कृष्णौ पिण्डीतचित्रकौ|
पुष्करार्जुनकाश्मर्याण्याम्रजम्बूफलानि च||२७२||
पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत्|
बैभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम्||२७३||
कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः|
लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमुपयोजयेत्||२७४||
पाने नस्यक्रियायां च शिरोभ्यङ्गे तथैव च|
एतच्चक्षुष्यमायुष्यं शिरसः सर्वरोगनुत्||२७५||
महानीलमिति ख्यातं पलितघ्नमनुत्तमम्|
इति महानीलतैलम्|
प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||२७६||
कार्षिकैस्तैलकुडवो द्विगुणामलकीरसः|
सिद्धः स प्रतिमर्शः स्यात् सर्वमूर्धगदापहः||२७७||
(पलितघ्नो विशेषेण कृष्णात्रेयेण भाषितः|) क्षीरं प्रियालयष्ट्याह्वे जीवकाद्यो गणस्तिलाः||२७८||
कृष्णा वक्त्रे प्रलेपः स्याद्धरिलोमनिवारणः|
तिलाः सामलकाश्चैव किञ्जल्को मधुकं मधु||२७९||
बृंहयेद्रञ्जयेचैतत् केशान्मूर्धप्रलेपनात्|
पचेत्सैन्धवशुक्ताम्लैरयश्चूर्णं सतण्डुलम्||२८०||
तेनालिप्तं शिरः शुद्धमस्निग्धमुषितं निशि|
तत् प्रातस्त्रिफलाधौतं स्यात् कृष्णमृदुमूर्धजम्||२८१||
अयश्चूर्णोऽम्लपिष्टश्च रागः सत्रिफलो वरः|
कुर्याच्छेषेषु रोगेषु क्रियां स्वां स्वाच्चिकित्सितात्|
शेषेष्वादौ च निर्दिष्टा सिद्धौ चान्या प्रवक्ष्यते||२८२||
इति खालित्यादिचिकित्सा|
ಖಾಲಿತ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಖಾಲಿತ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ| ಹರಿಲೋಮ್ನೀತಿ ಕಪಿಲಲೋಮ್ನೀ| ಸಹಚರಃ ಝಿಣ್ಟೀ| ಶಿಲಾಸಮೇ ಭಾಣ್ಡೇ ಇತಿ ಅಶ್ಮಮಯೇ ಪಾತ್ರೇ ವಾ ಮೇಷಶೃಙ್ಗೇ ಸಂಸ್ಥಿತಃ| ಆದಿತ್ಯಪರ್ಣ್ಯಾ ಮೂಲಾನೀತಿ ಆದಿತ್ಯಪರ್ಣೀ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ| ಕೃಷ್ಣಸೈರೀಯಕಃ ಕೃಷ್ಣಝಿಣ್ಟೀ| ಸೋಮರಾಜೀ ಬಾಕುಚೀ| ಶಸ್ತ್ರಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಲೋಹಮ್| ಕೃಷ್ಣಪಿಣ್ಡಿತಚಿತ್ರಕಾವಿತಿ ಕೃಷ್ಣಮದನಕೃಷ್ಣಚಿತ್ರಕೌ| ಆದಿತ್ಯಪಾಕಮಿತಿ ಆದಿತ್ಯರಶ್ಮಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದೇವ ಪಕ್ವಮ್| ಅತ್ರ ಭಾಗೈರಿತಿ ಬಹುವಚನಾತ್ ಪೃಥಗ್ಭಾಗೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪಿ ಪೃಥಗಿತಿ ಪದಂ ನ್ಯಾಯಸಿದ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ತ್ರಿಫಲಾಪೃಥಗ್ಭಾಗಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ಕಲ್ಕಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಚಾತ್ರ ವಚನಾದೇವ ಭವನ್ನಪಿ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್| ತಿಲಾಃ ಸಾಮಲಕಾ ಇತ್ಯಾದಿಯೋಗಾಃ ಕೇಶರಞ್ಜಕಾಃ| ಪಚೇತ್ ಸೈನ್ಧವೇತ್ಯಾದೌ ಸೈನ್ಧವಾಯಶ್ಚೂರ್ಣತಣ್ಡುಲಾನಾಂ ಸಮತ್ವಮ್| ಶುದ್ಧಮಿತಿ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಮ್| ಶೇಷೇಷು ರೋಗೇಷ್ವಿತಿ ತೃಟ್ಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರರಕ್ತಪಿತ್ತಶೋಷೇಷು ಪೀನಸೋಪದ್ರವತಯೋಕ್ತೇಷು| ಶೇಷೇಷ್ವಾದೌ ಚ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಶೇಷಶಬ್ದೇನ ಅನುಕ್ತತ್ರಿಮರ್ಮಜರೋಗಗ್ರಹಣಮ್| ಆದೌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾದಿಹೈವ ದೋಷಾನುಲ್ಲೇಖೇನ ತ್ರಿಮರ್ಮಜರೋಗೋದ್ದಿಷ್ಟಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಸಿದ್ಧೌ ಚಾನ್ಯಾ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತಿ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತೇ||೨೬೨-೨೮೨||
Adhikarana 54 (283-290) · Śloka 290
ಸರ್ಪೀಂಷ್ಯುಪರಿಭಕ್ತಾನಿ ಸ್ವರಭೇದೇಽನಿಲಾತ್ಮಕೇ|
ತೈಲೈಶ್ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗೈಶ್ಚ ಬಲಾರಾಸ್ನಾಮೃತಾಹ್ವಯೈಃ||೨೮೩||
ಬರ್ಹಿತಿತ್ತಿರಿದಕ್ಷಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಶೃತಾನ್ ರಸಾನ್|
ಮಾಯೂರಂ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರ್ವಾ ಪಿಬೇತ್ತ್ರ್ಯೂಷಣಮೇವ ವಾ||೨೮೪||
ಪೈತ್ತಿಕೇ ತು ವಿರೇಕಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಯಶ್ಚ ಮಧುರೈಃ ಶೃತಮ್|
ಸರ್ಪಿರ್ಗುಡಾ ಘೃತಂ ತಿಕ್ತಂ ಜೀವನೀಯಂ ವೃಷಸ್ಯ ವಾ||೨೮೫||
ಕಫಜೇ ಸ್ವರಭೇದೇ ತು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮೂರ್ಧವಿರೇಚನಮ್|
ವಿರೇಕೋ ವಮನಂ ಧೂಮೋ ಯವಾನ್ನಕಟುಸೇವನಮ್||೨೮೬||
ಚವ್ಯಭಾರ್ಗ್ಯಭಯಾವ್ಯೋಷಕ್ಷಾರಮಾಕ್ಷಿಕಚಿತ್ರಕಾನ್|
ಲಿಹ್ಯಾದ್ವಾ ಪಿಪ್ಪಲೀಪಥ್ಯೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇಚ್ಚ ಸಃ||೨೮೭||
ರಕ್ತಜೇ ಸ್ವರಭೇದೇ ತು ಸಘೃತಾ ಜಾಙ್ಗಲಾ ರಸಾಃ|
ದ್ರಾಕ್ಷಾವಿದಾರೀಕ್ಷುರಸಾಃ ಸಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಾಃ||೨೮೮||
ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಕ್ಷಯಕಾಸಘ್ನಂ ತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|
ಪಿತ್ತಜಸ್ವರಭೇದಘ್ನಂ ಸಿರಾವೇಧಶ್ಚ ರಕ್ತಜೇ||೨೮೯||
ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಹಿತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ನ ತು ಸಿರಾವ್ಯಧಃ|
ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ವರಭೇದಸ್ಯ ಸಮಾಸೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೨೯೦||
ಇತಿ ಸ್ವರಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಾ|
View original
सर्पींष्युपरिभक्तानि स्वरभेदेऽनिलात्मके|
तैलैश्चतुष्प्रयोगैश्च बलारास्नामृताह्वयैः||२८३||
बर्हितित्तिरिदक्षाणां पञ्चमूलशृतान् रसान्|
मायूरं क्षीरसर्पिर्वा पिबेत्त्र्यूषणमेव वा||२८४||
पैत्तिके तु विरेकः स्यात् पयश्च मधुरैः शृतम्|
सर्पिर्गुडा घृतं तिक्तं जीवनीयं वृषस्य वा||२८५||
कफजे स्वरभेदे तु तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्|
विरेको वमनं धूमो यवान्नकटुसेवनम्||२८६||
चव्यभार्ग्यभयाव्योषक्षारमाक्षिकचित्रकान्|
लिह्याद्वा पिप्पलीपथ्ये तीक्ष्णं मद्यं पिबेच्च सः||२८७||
रक्तजे स्वरभेदे तु सघृता जाङ्गला रसाः|
द्राक्षाविदारीक्षुरसाः सघृतक्षौद्रशर्कराः||२८८||
यच्चोक्तं क्षयकासघ्नं तच्च सर्वं चिकित्सितम्|
पित्तजस्वरभेदघ्नं सिरावेधश्च रक्तजे||२८९||
सन्निपाते हिताः सर्वाः क्रिया न तु सिराव्यधः|
इत्युक्तं स्वरभेदस्य समासेन चिकित्सितम्||२९०||
इति स्वरभेदचिकित्सा|
ಸರ್ಪೀಂಷ್ಯುಪರಿಭಕ್ತಾನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ| ವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದಲಕ್ಷಣಂ ಯದ್ಯಪೀಹ ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ತತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ, ತಥಾಽಪೀಹ ಸ್ವರಭೇದಸ್ಯಾಧಿಕೃತತ್ವಾತ್ ಪುನರಪ್ಯುಚ್ಯತೇ | ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗೈರಿತಿ ಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಗಣ್ಡೂಷಬಸ್ತಿಪ್ರಯೋಗೈಃ| ಬಲಾರಾಸ್ನಾಮೃತಾಹ್ವಯತೈಲಾನಿ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ| ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಕಾಸಿಕೇ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್| ಜೀವನೀಯಘೃತಂ ವಾತರಕ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ವೃಷಘೃತಂ ರಕ್ತಪಿತಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಮ್| ಪಿತ್ತಜಸ್ವರಭೇದಘ್ನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಇತಿ ಸ್ವರಭೇದಚಿಕಿತ್ಸಾ||೨೮೩-೨೯೦||
Adhikarana 55 (291) · Śloka 291
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ನೄಣಾಂ ಬಸ್ತಿಹೃನ್ಮೂರ್ಧಸಂಶ್ರಯಾಃ|
ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಸ್ಥಾನಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ಧರ್ತವ್ಯಾ ವಮನಾದಿಭಿಃ||೨೯೧||
View original
भवन्ति चात्र- वातपित्तकफा नॄणां बस्तिहृन्मूर्धसंश्रयाः|
तस्मात्तत्स्थानसामीप्याद्धर्तव्या वमनादिभिः||२९१||
ಉಕ್ತಾನುಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಹೃನ್ಮೂರ್ಧಸಂಶ್ರಯಾ ಇತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ| ತತ್ಸ್ಥಾನಸಾಮೀಪ್ಯಾದೀತಿ ವಾತಾದಿಸ್ಥಾನೇಷು ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಷು ಚ ವಮನಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಸಮೀಪದೋಷಹರಣರೂಪಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಭವತಿ ತೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಹರ್ತವ್ಯಾ ಇತಿ||೨೯೧||
Adhikarana 56 (292) · Śloka 292
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಲೋಕೋ ವಾತಾದ್ಯೈರ್ಲೋಕೋ ವಾತರವೀನ್ದುಭಿಃ|
ಪೀಡ್ಯತೇ ಧಾರ್ಯತೇ ಚೈವ ವಿಕೃತಾವಿಕೃತೈಸ್ತಥಾ||೨೯೨||
View original
अध्यात्मलोको वाताद्यैर्लोको वातरवीन्दुभिः|
पीड्यते धार्यते चैव विकृताविकृतैस्तथा||२९२||
ವಾತಾದೀನಾಮೇವ ವಿಕೃತಾವಿಕೃತಾನಾಂ ದೇಹಪೀಡಕಧಾರಕತ್ವಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಅಧ್ಯಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಾತ್ಮಲೋಕಃ ಚೇತನಲೋಕಃ| ಲೋಕ ಇತಿ ಜಗತ್| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇ ಇನ್ದುಸ್ಥಾನೀಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ರವಿಸ್ಥಾನೀಯಂ ಪಿತ್ತಮ್| ವಿಕೃತೈಃ ಪೀಡ್ಯತೇ, ಅವಿಕೃತೈರ್ಧಾರ್ಯತೇ ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ||೨೯೨||
Adhikarana 57 (293) · Śloka 293
ವಿರುದ್ಧೈರಪಿ ನ ತ್ವೇತೇ ಗುಣೈರ್ಘ್ನನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್|
ದೋಷಾಃ ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಷಂ ಘೋರಮಹೀನಿವ||೨೯೩||
View original
विरुद्धैरपि न त्वेते गुणैर्घ्नन्ति परस्परम्|
दोषाः सहजसात्म्यत्वाद्विषं घोरमहीनिव||२९३||
ದೋಷಾಣಾಂ ಪರಸ್ಪರಗುಣವಿರೋಧಾತ್ ಸಮ್ಭೂಯ ಕಾರ್ಯಕರಣೇ ಯಥಾ ವಿರೋಧೋ ನ ಭವತಿ ತದಾಹ- ವಿರುದ್ಧೈರಪೀತಿ|- ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧೈರಪಿ, ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ನೇಹಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಗೌರವಾದೀನಾಂ ವಾತಗುಣೈ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವಾದಿಭಿರ್ವಿಪರೀತಾನಾಂ ಚ ಪರಸ್ಪರೋಪಘಾತಕತ್ವಂ ಯದ್ದೃಷ್ಟಂ ತದಿಹ ದೋಷಸಂಸರ್ಗೇ ನ ಭವತಿ| ಕುತೋ ನ ಘ್ನನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಸಹಜಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಿತಿ; ಸ್ವಾಭಾವಿಕಸಾತ್ಮ್ಯೀಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭಾವೋಽನುಪಘಾತಕತ್ವಮ್| ಅಯಂ ಚ ಸ್ವಭಾವಃ ಕರ್ಮಜನ್ಯೋ ವಾ ಭವತು ವಸ್ತುಸ್ವಭಾವಾಧೀನೋ ವಾ ಉಭಯಥಾ ವಾ ಭವತು, ತಥಾಽಪ್ಯಚಿನ್ತ್ಯ ಏವ; ದೃಷ್ಟತ್ವಾಚ್ಚ ನಾತ್ರ ಯುಕ್ತಿಬಾಧಾ ಪ್ರಭವತಿ; ತೇನ ಪರಸ್ಪರಗುಣೋಪಘಾತವ್ಯಭಿಚಾರಶ್ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕೃತಾ ಸುಶ್ರುತೇ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಃ ಸ ನ ಭವತಿ| ವಿರುದ್ಧಸ್ಯಾಪ್ಯನುಪಘಾತೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಘೋರಂ ವಿಷಮಹೀನಿವೇತಿ||೨೯೩||
Adhikarana 58 (294) · Śloka 294
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ತ್ರಿಮರ್ಮಜಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಾಕೃತಿಭೇಷಜಮ್|
ವಿಸ್ತರೇಣ ಪೃಥಗ್ದಿಷ್ಟಂ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ||೨೯೪||
View original
तत्र श्लोकः- त्रिमर्मजानां रोगाणां निदानाकृतिभेषजम्|
विस्तरेण पृथग्दिष्टं त्रिमर्मीये चिकित्सिते||२९४||
ತ್ರಿಮರ್ಮಜಾನಾಮಿತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವ್ಯಕ್ತಃ||೨೯೪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने त्रिमर्मीयचिकित्सितं नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೬||