Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്ത്രിമര്മീയചികിത്സിതമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातस्त्रिमर्मीयचिकित्सितमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ദ്വിവ്രണീയേ ദ്വിസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നരോഗചികിത്സാഭിധാനാനന്തരം ത്രിസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നശിരോബസ്തിഹൃദയമര്മരോഗചികിത്സാഭിധാനാര്ഥം ത്രിമര്മീയചികിത്സിത ഉച്യതേ| ത്രിമര്മശബ്ദേന ഹി ത്രിമര്മാശ്രിതാ രോഗാസ്തസ്യോപചാരശ്ചാഭിധീയതേ; തേന ത്രിമര്മീയരോഗാനധികൃത്യ കൃതം ചികിത്സിതം ത്രിമര്മീയചികിത്സിതമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
സപ്തോത്തരം മര്മശതം യദുക്തം ശരീരസങ്ഖ്യാമധികൃത്യ തേഭ്യഃ|
മര്മാണി ബസ്തിം ഹൃദയം ശിരശ്ച പ്രധാനഭൂതാനി വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ||൩||
പ്രാണാശ്രയാത്, താനി ഹി പീഡയന്തോ വാതാദയോऽസൂനപി പീഡയന്തി|
തത്സംശ്രിതാനാമനുപാലനാര്ഥം മഹാഗദാനാം ശൃണു സൌമ്യ രക്ഷാമ്||൪||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतं यदुक्तं शरीरसङ्ख्यामधिकृत्य तेभ्यः|
मर्माणि बस्तिं हृदयं शिरश्च प्रधानभूतानि वदन्ति तज्ज्ञाः||३||
प्राणाश्रयात्, तानि हि पीडयन्तो वातादयोऽसूनपि पीडयन्ति|
तत्संश्रितानामनुपालनार्थं महागदानां शृणु सौम्य रक्षाम्||४||
പ്രകൃതപ്രധാനമര്മത്രയമവധാരയതി- സപ്തോത്തരമിത്യാദി| ശരീരസങ്ഖ്യാമധികൃത്യേതി ശരീരസങ്ഖ്യാശാരീരേ (ശാ.അ.൭) ഉക്തമധികൃത്യേത്യര്ഥഃ| ഹൃദയാദിമര്മപ്രാധാന്യേ ഹേതുമാഹ- പ്രാണാശ്രയാദിതി| ഹൃദയാദീനാം പ്രാണാശ്രയത്വേ ഏവോപപത്തിമാഹ- താനീത്യാദി| ഹൃദയാദ്യുപഘാതേന യസ്മാദ്വിശേഷതഃ പ്രാണോപഘാതോ ഭവതി, തസ്മാദ് ഹൃദയാദ്യാശ്രിതാഃ പ്രാണാ ഉച്യന്തേ; യഥാ ഭിത്ത്യുപഘാതോപഹന്യമാനം ചിത്രം ഭിത്ത്യാശ്രയമുച്യതേ| തത്സംശ്രിതാനാമിതി പ്രാണാശ്രയാണാം ഹൃദയാദീനാം; സംശ്രിതശബ്ദേന ഹി സംശ്രയ ഉച്യതേ| മഹാന്തോ ഗദാ യേഷു ഭവന്തി തേഷാം മഹാഗദാനാം ബസ്ത്യാദീനാമനുപാലനാര്ഥം രക്ഷാം ശൃണു; കിംവാ തത്സംശ്രിതാനാമിതി ബസ്ത്യാദിസംശ്രിതാനാം പ്രാണാനാമനുപാലനാര്ഥം, മഹാഗദാനാം മഹാമര്മബസ്ത്യാദിവ്യാപകോദാവര്താദീനാം, രക്ഷാമിതി ചികിത്സാമ്||൩-൪||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
കഷായതിക്തോഷണരൂക്ഷഭോജ്യൈഃ സന്ധാരണാഭോജനമൈഥുനൈശ്ച |
പക്വാശയേ കുപ്യതി ചേദപാനഃ സ്രോതാംസ്യധോഗാനി ബലീ സ രുദ്ധ്വാ||൫||
കരോതി വിണ്മാരുതമൂത്രസങ്ഗം ക്രമാദുദാവര്തമതഃ സുഘോരമ്|
രുഗ്ബസ്തിഹൃത്കുക്ഷ്യുദരേഷ്വഭീക്ഷ്ണം സപൃഷ്ഠപാര്ശ്വേഷ്വതിദാരുണാ സ്യാത്||൬||
ആധ്മാനഹൃല്ലാസവികര്തികാശ്ച തോദോऽവിപാകശ്ച സബസ്തിശോഥഃ|
വര്ചോऽപ്രവൃത്തിര്ജഠരേ ച ഗണ്ഡാന്യൂര്ധ്വശ്ച വായുര്വിഹതോ ഗുദേ സ്യാത്||൭||
കൃച്ഛ്രേണ ശുഷ്കസ്യ ചിരാത് പ്രവൃത്തിഃ സ്യാദ്വാ തനുഃ സ്യാത് ഖരരൂക്ഷശീതാ|
തതശ്ച രോഗാ ജ്വരമൂത്രകൃച്ഛ്രപ്രവാഹികാഹൃദ്ഗ്രഹണീപ്രദോഷാഃ||൮||
വമ്യാന്ധ്യബാധിര്യശിരോऽഭിതാപവാതോദരാഷ്ഠീലമനോവികാരാഃ|
തൃഷ്ണാസ്രപിത്താരുചിഗുല്മകാസശ്വാസപ്രതിശ്യാര്ദിതപാര്ശ്വരോഗാഃ||൯||
അന്യേ ച രോഗാ ബഹവോऽനിലോത്ഥാ ഭവന്ത്യുദാവര്തകൃതാഃ സുഘോരാഃ|
ചികിത്സിതം ചാസ്യ യഥാവദൂര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യതേ തച്ഛൃണു ചാഗ്നിവേശ!||൧൦||
View original
कषायतिक्तोषणरूक्षभोज्यैः सन्धारणाभोजनमैथुनैश्च |
पक्वाशये कुप्यति चेदपानः स्रोतांस्यधोगानि बली स रुद्ध्वा||५||
करोति विण्मारुतमूत्रसङ्गं क्रमादुदावर्तमतः सुघोरम्|
रुग्बस्तिहृत्कुक्ष्युदरेष्वभीक्ष्णं सपृष्ठपार्श्वेष्वतिदारुणा स्यात्||६||
आध्मानहृल्लासविकर्तिकाश्च तोदोऽविपाकश्च सबस्तिशोथः|
वर्चोऽप्रवृत्तिर्जठरे च गण्डान्यूर्ध्वश्च वायुर्विहतो गुदे स्यात्||७||
कृच्छ्रेण शुष्कस्य चिरात् प्रवृत्तिः स्याद्वा तनुः स्यात् खररूक्षशीता|
ततश्च रोगा ज्वरमूत्रकृच्छ्रप्रवाहिकाहृद्ग्रहणीप्रदोषाः||८||
वम्यान्ध्यबाधिर्यशिरोऽभितापवातोदराष्ठीलमनोविकाराः|
तृष्णास्रपित्तारुचिगुल्मकासश्वासप्रतिश्यार्दितपार्श्वरोगाः||९||
अन्ये च रोगा बहवोऽनिलोत्था भवन्त्युदावर्तकृताः सुघोराः|
चिकित्सितं चास्य यथावदूर्ध्वं प्रवक्ष्यते तच्छृणु चाग्निवेश!||१०||
ബസ്ത്യാദിജാനാം യഥാക്രമം ഹേത്വാദിമാഹ- കഷായേത്യാദി| ഊഷണഃ കടുകഃ| പക്വാശയേ ഇത്യാദിനാ ഉദാവര്തസമ്പ്രാപ്തിലിങ്ഗചികിത്സിതാനി പ്രാഹ| നനു കഥമപാനഃ കുപിതോऽപാനസ്യൈവ സങ്ഗം കരോതീതി മാരുതസങ്ഗശബ്ദേനോച്യതേ? ബ്രൂമഃ- ആത്മനൈവായം ദുഷ്ടഃ സമ്യഗപ്രവര്തമാന ആത്മനഃ സങ്ഗം കരോതീത്യുച്യതേ, യഥാ മന ഏവ മനോനിഗ്രഹം കരോതി| ഉക്തം ച “ഇന്ദ്രിയാഭിഗ്രഹഃ കര്മ മനസഃ സ്വസ്യ നിഗ്രഹഃ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| ഊര്ധ്വശ്ചേതി ഊര്ധ്വഗമനസ്വഭാവഃ||൫-൧൦||
Adhikarana 4 (11-17) · Śloka 17
തം തൈലശീതജ്വരനാശനാക്തം സ്വേദൈര്യഥോക്തൈഃ പ്രവിലീനദോഷമ്|
ഉപാചരേദ്വര്തിനിരൂഹബസ്തിസ്നേഹൈര്വിരേകൈരനുലോമനാന്നൈഃ||൧൧||
ശ്യാമാത്രിവൃന്മാഗധികാം സദന്തീം ഗോമൂത്രപിഷ്ടാം ദശഭാഗമാഷാമ്|
സനീലികാം ദ്വിര്ലവണാം ഗുഡേന വര്തിം കരാങ്ഗുഷ്ഠനിഭാം വിദധ്യാത്||൧൨||
പിണ്യാകസൌവര്ചലഹിങ്ഗുഭിര്വാ സസര്ഷപത്ര്യൂഷണയാവശൂകൈഃ|
ക്രിമിഘ്നകമ്പില്ലകശങ്ഖിനീഭിഃ സുധാര്കജക്ഷീരഗുഡൈര്യുതാഭിഃ||൧൩||
സ്യാത് പിപ്പലീസര്ഷപരാഢവേശ്മധൂമൈഃ സഗോമൂത്രഗുഡൈശ്ച വര്തിഃ|
ശ്യാമാഫലാലാബുകപിപ്പലീനാം നാഡ്യാऽഥവാ തത് പ്രധമേത്തു ചൂര്ണമ്||൧൪||
രക്ഷോഘ്നതുമ്ബീകരഹാടകൃഷ്ണാചൂര്ണം സജീമൂതകസൈന്ധവം വാ|
സ്നിഗ്ധേ ഗുദേ താന്യനുലോമയന്തി നരസ്യ വര്ചോऽനിലമൂത്രസങ്ഗമ്||൧൫||
തേഷാം വിഘാതേ തു ഭിഷഗ്വിദധ്യാത് സ്വഭ്യക്തസുസ്വിന്നതനോര്നിരൂഹമ്|
ഊര്ധ്വാനുലോമൌഷധമൂത്രതൈലക്ഷാരാമ്ലവാതഘ്നയുതം സുതീക്ഷ്ണമ്||൧൬||
വാതേऽധികേऽമ്ലം ലവണം സതൈലം, ക്ഷീരേണ പിത്തേ തു, കഫേ സമൂത്രമ്|
സ മൂത്രവര്ചോऽനിലസങ്ഗമാശു ഗുദം സിരാശ്ച പ്രഗുണീകരോതി||൧൭||
View original
तं तैलशीतज्वरनाशनाक्तं स्वेदैर्यथोक्तैः प्रविलीनदोषम्|
उपाचरेद्वर्तिनिरूहबस्तिस्नेहैर्विरेकैरनुलोमनान्नैः||११||
श्यामात्रिवृन्मागधिकां सदन्तीं गोमूत्रपिष्टां दशभागमाषाम्|
सनीलिकां द्विर्लवणां गुडेन वर्तिं कराङ्गुष्ठनिभां विदध्यात्||१२||
पिण्याकसौवर्चलहिङ्गुभिर्वा ससर्षपत्र्यूषणयावशूकैः|
क्रिमिघ्नकम्पिल्लकशङ्खिनीभिः सुधार्कजक्षीरगुडैर्युताभिः||१३||
स्यात् पिप्पलीसर्षपराढवेश्मधूमैः सगोमूत्रगुडैश्च वर्तिः|
श्यामाफलालाबुकपिप्पलीनां नाड्याऽथवा तत् प्रधमेत्तु चूर्णम्||१४||
रक्षोघ्नतुम्बीकरहाटकृष्णाचूर्णं सजीमूतकसैन्धवं वा|
स्निग्धे गुदे तान्यनुलोमयन्ति नरस्य वर्चोऽनिलमूत्रसङ्गम्||१५||
तेषां विघाते तु भिषग्विदध्यात् स्वभ्यक्तसुस्विन्नतनोर्निरूहम्|
ऊर्ध्वानुलोमौषधमूत्रतैलक्षाराम्लवातघ्नयुतं सुतीक्ष्णम्||१६||
वातेऽधिकेऽम्लं लवणं सतैलं, क्षीरेण पित्ते तु, कफे समूत्रम्|
स मूत्रवर्चोऽनिलसङ्गमाशु गुदं सिराश्च प्रगुणीकरोति||१७||
തൈലജ്വരനാശനാക്തമിതി ശീതജ്വരനാശനാഗുര്വാദ്യാക്തമ്| ശ്യാമേത്യാദിഫലവര്തൌ ശ്യാമാ ത്രിവൃദ്ഭേദഃ| ദശഭാഗാ മാഷസ്യ യസ്യാം സാ ദശഭാഗമാഷാ| ദ്വിര്ലവണാമിതി ദ്വിഭാഗലവണാമ്| ഗുഡേനേതിവചനേന യാവതാ ഗുഡേന വര്തിഃ കര്തും യുജ്യതേ താവന്മാനോ ഗുഡോ ദേയഃ| യാവശൂകൈരിത്യന്തേന ദ്വിതീയാ വര്തിര്ഗുഡൈനൈവ കര്തവ്യാ| ശങ്ഖിനീ ശ്വേതബുഹ്നാ| രാഢഃ മദനഫലമ്| വേശ്മധൂമഃ അഗാരധൂമഃ| രക്ഷോഘ്നഃ സര്ഷപഃ| കരഹാടഃ മദനഃ| തേഷാം വിഘാതേ ഇതി ഫലവര്തിചൂര്ണനാമുക്താനാം കാര്യാകരണേ| ഊര്ധ്വാനുലോമൌഷധം വമനവിരേചനൌഷധമ്| വാതേऽധിക ഇത്യാദിനാ ദോഷഭേദേന ബസ്താവാവാപമാഹ| ഉദാവര്തേ പിത്തകഫൌ വാതകോപിതാവേവ ജ്ഞേയൌ| സ ഇതി പൂര്വോക്തോ ബസ്തിഃ||൧൧-൧൭||
Adhikarana 5 (18) · Śloka 18
ത്രിവൃത്സുധാപത്രതിലാദിശാകഗ്രാമ്യൌദകാനൂപരസൈര്യവാന്നമ്|
അന്യൈശ്ച സൃഷ്ടാനിലമൂത്രവിഡ്ഭിരദ്യാത് പ്രസന്നാഗുഡസീധുപായീ||൧൮||
View original
त्रिवृत्सुधापत्रतिलादिशाकग्राम्यौदकानूपरसैर्यवान्नम्|
अन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविड्भिरद्यात् प्रसन्नागुडसीधुपायी||१८||
പ്രസന്നാ മദ്യോപരി സ്വച്ഛോ ഭാഗഃ| ഗുഡകൃതഃ സീധുഃ ഗുഡസീധുഃ||൧൮||
Adhikarana 6 (19) · Śloka 19
ഭൂയോऽനുബന്ധേ തു ഭവേദ്വിരേച്യോ മൂത്രപ്രസന്നാദധിമണ്ഡശുക്തൈഃ|
സ്വസ്ഥം തു പശ്ചാദനുവാസയേത്തം രൌക്ഷ്യാദ്ധി സങ്ഗോऽനിലവര്ചസോശ്ചേത്||൧൯||
View original
भूयोऽनुबन्धे तु भवेद्विरेच्यो मूत्रप्रसन्नादधिमण्डशुक्तैः|
स्वस्थं तु पश्चादनुवासयेत्तं रौक्ष्याद्धि सङ्गोऽनिलवर्चसोश्चेत्||१९||
ഭൂയോऽനുബന്ധേ ഇതി ബസ്തിപ്രയോഗേ സത്യപ്യുദാവര്താനുബന്ധേ| ഏതച്ച വിരേചനം ബസ്തിദാനാത് സപ്താഹാദൂര്ധ്വമ്| യദുക്തം- “നരോ വിരിക്തസ്തു നിരൂഹദാനം വിവര്ജയേത് സപ്തദിനാന്യവശ്യമ്| ശുദ്ധോ നിരൂഹേണ വിരേചനം ച” (സി.അ.൧) ഇതി||൧൯||
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 22
ദ്വിരുത്തരം ഹിങ്ഗു വചാഗ്നികുഷ്ഠം സുവര്ചികാ ചൈവ വിഡങ്ഗചൂര്ണമ്|
സുഖാമ്ബുനാऽऽനാഹവിസൂചികാര്തിഹൃദ്രോഗഗുല്മോര്ധ്വസമീരണഘ്നമ് ||൨൦||
വചാഭയാചിത്രകയാവശൂകാന് സപിപ്പലീകാതിവിഷാന് സകുഷ്ഠാന്|
ഉഷ്ണാമ്ബുനാऽऽനാഹവിമൂഢവാതാന് പീത്വാ ജയേദാശു രസൌദനാശീ||൨൧||
ഹിങ്ഗൂഗ്രഗന്ധാബിഡശുണ്ഠ്യജാജീഹരീതകീപുഷ്കരമൂലകുഷ്ഠമ്|
യഥോത്തരം ഭാഗവിവൃദ്ധമേതത് പ്ലീഹോദരാജീര്ണവിസൂചികാസു||൨൨||
View original
द्विरुत्तरं हिङ्गु वचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम्|
सुखाम्बुनाऽऽनाहविसूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ||२०||
वचाभयाचित्रकयावशूकान् सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान्|
उष्णाम्बुनाऽऽनाहविमूढवातान् पीत्वा जयेदाशु रसौदनाशी||२१||
हिङ्गूग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजीहरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम्|
यथोत्तरं भागविवृद्धमेतत् प्लीहोदराजीर्णविसूचिकासु||२२||
ദ്വിരുത്തരേത്യാദൌ യഥോത്തരം ദ്രവ്യാണാം ദ്വൈഗുണ്യമ്| സുവര്ചികാ സ്വര്ജികാക്ഷാരഃ| സുഖാമ്ബുനാ ‘പീതമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ഉഗ്രഗന്ധാ അജമോദാ||൨൦-൨൨||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
സ്ഥിരാദിവര്ഗസ്യ പുനര്നവായാഃ ശമ്പാകപൂതീകകരഞ്ജയോശ്ച|
സിദ്ധഃ കഷായേ ദ്വിപലാംശികാനാം പ്രസ്ഥോ ഘൃതാത് സ്യാത് പ്രതിരുദ്ധവാതേ||൨൩||
View original
स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः शम्पाकपूतीककरञ्जयोश्च|
सिद्धः कषाये द्विपलांशिकानां प्रस्थो घृतात् स्यात् प्रतिरुद्धवाते||२३||
സ്ഥിരാദിവര്ഗസ്യേതി അല്പപഞ്ചമൂലസ്യ| ശമ്പാകപൂതീകകരഞ്ജയോശ്ചേത്യത്ര പൂതീകശബ്ദഃ കരഞ്ജവിശേഷണമ്| തഥാഹി ജതൂകര്ണഃ- “ആരഗ്വധപൂതികപുനര്നവാസ്ഥിരാദ്യൈര്ഘൃതം സിദ്ധമഃ” ഇത്യാദി||൨൩||
Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25
ഫലം ച മൂലം ച വിരേചനോക്തം ഹിങ്ഗ്വര്കമൂലം ദശമൂലമഗ്ര്യമ്|
സ്നുക് ചിത്രകശ്ചൈവ പുനര്നവാ ച തുല്യാനി സര്വൈര്ലവണാനി പഞ്ച||൨൪||
സ്നേഹൈഃ സമൂത്രൈഃ സഹ ജര്ജരാണി ശരാവസന്ധൌ വിപചേത് സുലിപ്തേ|
പക്വം സുപിഷ്ടം ലവണം തദന്നൈഃ പാനൈസ്തഥാऽऽനാഹരുജാഘ്നമദ്യാത്||൨൫||
View original
फलं च मूलं च विरेचनोक्तं हिङ्ग्वर्कमूलं दशमूलमग्र्यम्|
स्नुक् चित्रकश्चैव पुनर्नवा च तुल्यानि सर्वैर्लवणानि पञ्च||२४||
स्नेहैः समूत्रैः सह जर्जराणि शरावसन्धौ विपचेत् सुलिप्ते|
पक्वं सुपिष्टं लवणं तदन्नैः पानैस्तथाऽऽनाहरुजाघ्नमद्यात्||२५||
ഫലം ച മൂലം ച വിരേചനോക്തമിതി ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ (സൂ.അ.൧) മൂലിനീഫലിനീവിരേചനകര്മണ്യുക്തം; കിംവാ കല്പേ വിരേചനയോഗേഷു വക്ഷ്യമാണമ്||൨൪-൨൫||
Adhikarana 10 (26-31) · Śloka 31
ഹൃത്സ്തമ്ഭമൂര്ധാമയഗൌരവാഭ്യാമുദ്ഗാരസങ്ഗേന സപീനസേന|
ആനാഹമാമപ്രഭവം ജയേത്തു പ്രച്ഛര്ദനൈര്ലങ്ഘനപാചനൈശ്ച||൨൬||
(ഗുല്മോദരബ്രധ്നാര്ശഃപ്ലീഹോദാവര്തയോനിശുക്രഗദേ |
മേദഃകഫസംസൃഷ്ടേ മാരുതരക്തേऽവഗാഢേ ച||൨൭||
ഗൃധ്രസിപക്ഷവധാദിഷു വിരേചനാര്ഹേഷു വാതരോഗേഷു|
വാതേ വിബദ്ധമാര്ഗേ മേദഃകഫപിത്തരക്തേന||൨൮||
പയസാ മാംസരസൈര്വാ ത്രിഫലാരസയൂഷമൂത്രമദിരാഭിഃ|
ദോഷാനുബന്ധയോഗാത് പ്രശസ്തമേരണ്ഡജം തൈലമ്||൨൯||
തദ്വാതനുത്സ്വഭാവാത് സംയോഗവശാദ്വിരേചനാച്ച ജയേത്|
മേദോസൃക്പിത്തകഫോന്മിശ്രാനിലരോഗജിത്തസ്മാത്||൩൦||
ബലകോഷ്ഠവ്യാധിവശാദാപഞ്ചപലാ ഭവേന്മാത്രാ|
മൃദുകോഷ്ഠാല്പബലാനാം സഹ ഭോജ്യം തത്പ്രയോജ്യം സ്യത്)||൩൧||
ഇത്യുദാവര്തചികിത്സാ|
View original
हृत्स्तम्भमूर्धामयगौरवाभ्यामुद्गारसङ्गेन सपीनसेन|
आनाहमामप्रभवं जयेत्तु प्रच्छर्दनैर्लङ्घनपाचनैश्च||२६||
(गुल्मोदरब्रध्नार्शःप्लीहोदावर्तयोनिशुक्रगदे |
मेदःकफसंसृष्टे मारुतरक्तेऽवगाढे च||२७||
गृध्रसिपक्षवधादिषु विरेचनार्हेषु वातरोगेषु|
वाते विबद्धमार्गे मेदःकफपित्तरक्तेन||२८||
पयसा मांसरसैर्वा त्रिफलारसयूषमूत्रमदिराभिः|
दोषानुबन्धयोगात् प्रशस्तमेरण्डजं तैलम्||२९||
तद्वातनुत्स्वभावात् संयोगवशाद्विरेचनाच्च जयेत्|
मेदोसृक्पित्तकफोन्मिश्रानिलरोगजित्तस्मात्||३०||
बलकोष्ठव्याधिवशादापञ्चपला भवेन्मात्रा|
मृदुकोष्ठाल्पबलानां सह भोज्यं तत्प्रयोज्यं स्यत्)||३१||
इत्युदावर्तचिकित्सा|
ഹൃദിത്യാദിനാ ഉദാവര്തസ്യൈവ ഹേതുലക്ഷണവിശേഷകൃതാമാനാഹസഞ്ജ്ഞാം പ്രദര്ശ്യ തത്ര ഭേഷജമാഹ||൨൬-൩൧||
Adhikarana 11 (32-35) · Śloka 35
വ്യായാമതീക്ഷ്ണൌഷധരൂക്ഷമദ്യപ്രസങ്ഗനിത്യദ്രുതപൃഷ്ഠയാനാത്|
ആനൂപമത്സ്യാധ്യശനാദജീര്ണാത് സ്യുര്മൂത്രകൃച്ഛ്രാണി നൃണാമിഹാഷ്ടൌ||൩൨||
പൃഥങ്മലാഃ സ്വൈഃ കുപിതാ നിദാനൈഃ സര്വേऽഥവാ കോപമുപേത്യ ബസ്തൌ|
മൂത്രസ്യ മാര്ഗം പരിപീഡയന്തി യദാ തദാ മൂത്രയതീഹ കൃച്ഛ്രാത്||൩൩||
തീവ്രാ രുജോ വങ്ക്ഷണബസ്തിമേഢ്രേ സ്വല്പം മുഹുര്മൂത്രയതീഹ വാതാത്|
പീതം സരക്തം സരുജം സദാഹം കൃച്ഛ്രാന്മുഹുര്മൂത്രയതീഹ പിത്താത്||൩൪||
ബസ്തേഃ സലിങ്ഗസ്യ ഗുരുത്വശോഥൌ മൂത്രം സപിച്ഛം കഫമൂത്രകൃച്ഛ്രേ|
സര്വാണി രൂപാണി തു സന്നിപാതാദ്ഭവന്തി തത് കൃച്ഛ്രതമം ഹി കൃച്ഛ്രമ്||൩൫||
View original
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात्|
आनूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात् स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणामिहाष्टौ||३२||
पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ|
मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात्||३३||
तीव्रा रुजो वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात्|
पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रान्मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात्||३४||
बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत् कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम्||३५||
വ്യായാമേത്യാദിനാ ബസ്ത്യാശ്രയരോഗേഷു മൂത്രകൃച്ഛ്രാണ്യാഹ| പൃഥഗിത്യാദിനാ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതജാനാം മൂത്രകൃച്ഛ്രാണാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ| തീവ്രാ ഹി രുഗിത്യാദിനാ ചതുര്ണാം പ്രത്യേകം രൂപമാഹ||൩൨-൩൫||
Adhikarana 12 (36) · Śloka 36
വിശോഷയേദ്ബസ്തിഗതം സശുക്രം മൂത്രം സപിത്തം പവനഃ കഫം വാ|
യദാ തദാऽശ്മര്യുപജായതേ തു ക്രമേണ പിത്തേഷ്വിവ രോചനാ ഗോഃ||൩൬||
View original
विशोषयेद्बस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा|
यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः||३६||
വിശോഷയേദിത്യാദിനാ ചതുഷ്പ്രകാരാനപ്യശ്മരീരോഗാനാഹ| തന്ത്രാന്തരേऽശ്മര്യസ്തു വാതപിത്തകഫശുക്രജാ ഉക്താഃ; യദ്യപി സര്വാശ്മരീഷു ദോഷത്രയജന്യത്വമസ്തി, “സംഹന്ത്യാപോ യഥാ ദിവ്യാ മാരുതോऽഗ്നിശ്ച വൈദ്യുതഃ| തദ്വദ്ബലാസം ബസ്തിസ്ഥമൂഷ്മാ സംഹന്തി സനിലഃ” (സു. നി. അ. ൩) ഇതി സുശ്രുത പ്രതിപാദിതം; തഥാऽപ്യുത്കടൈകദോഷാഭിപ്രായേണ വാതജാദിവ്യപദേശോ ജ്ഞേയഃ| വാതജായാമശ്മര്യാം പ്രബലേന വായുനാ മൂത്രശോഷേ ക്രിയമാണേ തദ്ഗതഃ കഫ ഏവാശ്മരീരൂപഃ ക്രിയതേ, ഏവം പിത്താശ്മര്യാമപി ജ്ഞേയമ്, അത ഏവ സുശ്രുതേ ശ്ലേഷ്മാധിഷ്ഠാനാഃ സര്വാ ഏവാശ്മര്യ ഉക്താഃ| അശ്മര്യുത്പാദേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- പിത്തേഷ്വിവ രോചനാ ഗോരിതി; പിത്തേഷ്വിതി ബഹുവചനം പിത്തബഹുത്വാപേക്ഷയാ ||൩൬||
Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 39
കദമ്ബപുഷ്പാകൃതിരശ്മതുല്യാ ശ്ലക്ഷ്ണാ ത്രിപുട്യപ്യഥവാऽപി മൃദ്വീ|
മൂത്രസ്യ ചേന്മാര്ഗമുപൈതി രുദ്ധ്വാ മൂത്രം രുജം തസ്യ കരോതി ബസ്തൌ||൩൭||
സസേവനീമേഹനബസ്തിശൂലം വിശീര്ണധാരം ച കരോതി മൂത്രമ്|
മൃദ്നാതി മേഢ്രം സ തു വേദനാര്തോ മുഹുഃ ശകൃന്മുഞ്ചതി മേഹതേ ച||൩൮||
ക്ഷോഭാത് ക്ഷതേ മൂത്രയതീഹ സാസൃക് തസ്യാഃ സുഖം മേഹതി ച വ്യപായാത്|൩൯|
View original
कदम्बपुष्पाकृतिरश्मतुल्या श्लक्ष्णा त्रिपुट्यप्यथवाऽपि मृद्वी|
मूत्रस्य चेन्मार्गमुपैति रुद्ध्वा मूत्रं रुजं तस्य करोति बस्तौ||३७||
ससेवनीमेहनबस्तिशूलं विशीर्णधारं च करोति मूत्रम्|
मृद्नाति मेढ्रं स तु वेदनार्तो मुहुः शकृन्मुञ्चति मेहते च||३८||
क्षोभात् क्षते मूत्रयतीह सासृक् तस्याः सुखं मेहति च व्यपायात्|३९|
കദമ്ബപുഷ്പാകൃത്യാദയോ വിശേഷാ യഥായോഗ്യതയാ ദോഷഭേദാദുന്നേയാഃ| തത്ര വാതേന കദമ്ബപുഷ്പാകൃതിസ്ത്രിപുടീ ച, പിത്തേനാശ്മതുല്യാ ശ്ലക്ഷ്ണാ, മൃദ്വീ കഫേന ശുക്രേണ ച| ക്ഷോഭാത് ക്ഷത ഇതി അശ്മരീക്ഷോഭാന്മൂത്രമാര്ഗേ ബസ്തൌ വാ ക്ഷതേ| തസ്യാ ഇതി അശ്മര്യാഃ| വ്യപായാദിതി മൂത്രമാര്ഗാപഗമാത്| സുഖമിതി നിര്വേദനമ്||൩൭-൩൮||-
Adhikarana 14 (39-41) · Śloka 41
ഏഷാऽശ്മരീ മാരുതഭിന്നമൂര്തിഃ സ്യാച്ഛര്കരാ മൂത്രപഥാത് ക്ഷരന്തീ||൩൯||
(രേതോऽഭിഘാതാഭിഹതസ്യ പുംസഃ പ്രവര്തതേ യസ്യ തു മൂത്രകൃച്ഛ്രമ്|
സ്യാദ്വേദനാ വങ്ക്ഷണബസ്തിമേഢ്രേ തസ്യാതിശൂലം വൃഷണാതിവൃത്തേ||൪൦||
ശുക്രേണ സംരുദ്ധഗതിപ്രവാഹോ മൂത്രം സ കൃച്ഛ്രേണ വിമുഞ്ചതീഹ|
തമണ്ഡയോഃ സ്തബ്ധമിതി ബ്രുവന്തി രേതോऽഭിഘാതാത് പ്രവദന്തി കൃച്ഛ്രമ് )||൪൧||
View original
एषाऽश्मरी मारुतभिन्नमूर्तिः स्याच्छर्करा मूत्रपथात् क्षरन्ती||३९||
(रेतोऽभिघाताभिहतस्य पुंसः प्रवर्तते यस्य तु मूत्रकृच्छ्रम्|
स्याद्वेदना वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे तस्यातिशूलं वृषणातिवृत्ते||४०||
शुक्रेण संरुद्धगतिप्रवाहो मूत्रं स कृच्छ्रेण विमुञ्चतीह|
तमण्डयोः स्तब्धमिति ब्रुवन्ति रेतोऽभिघातात् प्रवदन्ति कृच्छ्रम् )||४१||
ഏഷേത്യാദിനാ ശര്കരാമാഹ| ഭിന്നമൂര്തിരിതി അണുരൂപതയാ ഭേദിതമൂര്തിഃ| അത ഏവ മൂത്രപഥാത് ക്ഷരന്തീത്യുക്തമ്| തേന വാതേന ദ്വിധാ ത്രിധാ ഭിന്നാऽനേകധാ വാऽശ്മരീ മൂത്രപഥേന ക്ഷരന്തീ ശര്കരേവ ഭവതി||൩൯-൪൧||
Adhikarana 15 (42) · Śloka 43
ശുക്രം മലാശ്ചൈവ പൃഥക് പൃഥഗ്വാ മൂത്രാശയസ്ഥാഃ പ്രതിവാരയന്തി|
തദ്വ്യാഹതം മേഹനബസ്തിശൂലം മൂത്രം സശുക്രം കുരുതേ വിബദ്ധമ്||൪൨||
സ്തബ്ധശ്ച ശൂനോ ഭൃശവേദനശ്ച തുദ്യേത ബസ്തിര്വൃഷണൌ ച തസ്യ|൪൩|
View original
शुक्रं मलाश्चैव पृथक् पृथग्वा मूत्राशयस्थाः प्रतिवारयन्ति|
तद्व्याहतं मेहनबस्तिशूलं मूत्रं सशुक्रं कुरुते विबद्धम्||४२||
स्तब्धश्च शूनो भृशवेदनश्च तुद्येत बस्तिर्वृषणौ च तस्य|४३|
ശുക്രം മലാ ഇത്യാദിനാ ശുക്രജമൂത്രകൃച്ഛ്രലക്ഷണമ്| മൂത്രാശയസ്ഥാ ഇതി മൂത്രമാര്ഗസ്ഥിതാഃ||൪൨||-
Adhikarana 16 (43-44) · Śloka 44
ക്ഷതാഭിഘാതാത് ക്ഷതജം ക്ഷയാദ്വാ പ്രകോപിതം ബസ്തിഗതം വിബദ്ധമ്||൪൩||
തീവ്രാര്തി മൂത്രേണ സഹാശ്മരീത്വമായാതി തസ്മിന്നതിസഞ്ചിതേ ച|
ആധ്മാതതാം വിന്ദതി ഗൌരവം ച ബസ്തേര്ലഘുത്വം ച വിനിഃസൃതേऽസ്മിന്||൪൪||
ഇതി മൂത്രകൃച്ഛ്രനിദാനമ്|
View original
क्षताभिघातात् क्षतजं क्षयाद्वा प्रकोपितं बस्तिगतं विबद्धम्||४३||
तीव्रार्ति मूत्रेण सहाश्मरीत्वमायाति तस्मिन्नतिसञ्चिते च|
आध्माततां विन्दति गौरवं च बस्तेर्लघुत्वं च विनिःसृतेऽस्मिन्||४४||
इति मूत्रकृच्छ्रनिदानम्|
ക്ഷതേത്യാദിനാ രക്തജം മൂത്രകൃച്ഛ്രമാഹ| ക്ഷതജമിതി രക്തമ്| ക്ഷയാദ്വാ പ്രകോപിതമിതി അതിവ്യവായാച്ഛുക്രക്ഷയേ സതി വായുനോദീര്യ ബസ്തിമാനീതമ്| ആധ്മാതതാമിതി ബസ്തിപൂര്ണതാമ്| തസ്മിന്നിതി രക്തേ അതിസഞ്ചിതേ| ഏവം സൂത്രസ്ഥാനോദ്ദിഷ്ടാ അഷ്ടൌ മൂത്രഘാതാ മൂത്രകൃച്ഛ്രശബ്ദേനേഹ നിര്ദിശ്യ വ്യാകൃതാഃ| യേ തു ത്രിമര്മീയസിദ്ധൌ ത്രയോദശ മൂത്രാഘാതാ വക്തവ്യാസ്തേ സൂത്രസ്ഥാനേऽസൂത്രിതാ അപി ഏകാദശക്ഷുദ്രകുഷ്ഠവദന്തര്ഭാവനീയാഃ| മൂത്രാഘാതമൂത്രകൃച്ഛ്രയോശ്ചായം വിശേഷഃ- യന്മൂത്രകൃച്ഛ്രേ മൂത്രം കൃച്ഛ്രേണ വഹതി, മൂത്രാഘാതേ മൂത്രം ശോഷ്യതേ പ്രതിഹന്യതേ വാ; സുശ്രുതേऽപി ച മൂത്രകൃച്ഛ്രമൂത്രാഘാതയോര്വിശേഷോऽധ്യായഭേദേനൈവോക്തഃ| അന്യേ തു മൂത്രകൃച്ഛ്രവിശേഷാനേവ മൂത്രാഘാതാനാഹുഃ, യഥായോഗ്യതയാ വാതപിത്താദിചതുര്ഷു മൂത്രകൃച്ഛ്രേഷു മൂത്രാഘാതാനന്തര്ഭാവയന്തി; തേന ന പൃഥങ്മൂത്രാഘാതാഭിധാനമ്||൪൩-൪൪||
Adhikarana 17 (45-48) · Śloka 48
അഭ്യഞ്ജനസ്നേഹനിരൂഹബസ്തിസ്നേഹോപനാഹോത്തരബസ്തിസേകാന്|
സ്ഥിരാദിഭിര്വാതഹരൈശ്ച സിദ്ധാന് ദദ്യാദ്രസാംശ്ചാനിലമൂത്രകൃച്ഛ്രേ||൪൫||
പുനര്നവൈരണ്ഡശതാവരീഭിഃ പത്തൂരവൃശ്ചീരബലാശ്മഭിദ്ഭിഃ|
ദ്വിപഞ്ചമൂലേന കുലത്ഥകോലയവൈശ്ച തോയോത്ക്വഥിതേ കഷായേ||൪൬||
തൈലം വരാഹര്ക്ഷവസാ ഘൃതം ച തൈരേവ കല്കൈര്ലവണൈശ്ച സാധ്യമ്|
തന്മാത്രയാऽऽശു പ്രതിഹന്തി പീതം ശൂലാന്വിതം മാരുതമൂത്രകൃച്ഛ്രമ്||൪൭||
ഏതാനി ചാന്യാനി വരൌഷധാനി പിഷ്ടാനി ശസ്താന്യപി ചോപനാഹേ|
സ്യുര്ലാഭതസ്തൈലഫലാനി ചൈവ സ്നേഹാമ്ലയുക്താനി സുഖോഷ്ണവന്തി||൪൮||
View original
अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहबस्तिस्नेहोपनाहोत्तरबस्तिसेकान्|
स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धान् दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे||४५||
पुनर्नवैरण्डशतावरीभिः पत्तूरवृश्चीरबलाश्मभिद्भिः|
द्विपञ्चमूलेन कुलत्थकोलयवैश्च तोयोत्क्वथिते कषाये||४६||
तैलं वराहर्क्षवसा घृतं च तैरेव कल्कैर्लवणैश्च साध्यम्|
तन्मात्रयाऽऽशु प्रतिहन्ति पीतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छ्रम्||४७||
एतानि चान्यानि वरौषधानि पिष्टानि शस्तान्यपि चोपनाहे|
स्युर्लाभतस्तैलफलानि चैव स्नेहाम्लयुक्तानि सुखोष्णवन्ति||४८||
മൂത്രകൃച്ഛ്രേ ചികിത്സാമാഹ- അഭ്യഞ്ജനേത്യാദി| സ്ഥിരാദിഭിഃ പഞ്ചമൂലൈഃ| വാതഹരൈരിതി തത്ര തത്ര വാതഹരത്വേന പ്രതിപാദിതൈഃ| പത്തൂരഃ ശാലിഞ്ചകാ| അശ്മഭിത് പാഷാണഭേദഃ| അന്യാനീതി ഏവങ്ഗുണാന്യേവാന്യാനി| തൈലഫലാനി തിലോമാസ്ഫോതാദീനി||൪൫-൪൮||
Adhikarana 18 (49-51) · Śloka 51
സേകാവഗാഹാഃ ശിശിരാഃ പ്രദേഹാ ഗ്രൈഷ്മോ വിധിര്ബസ്തിപയോവിരേകാഃ|
ദ്രാക്ഷാവിദാരീക്ഷുരസൈര്ഘൃതൈശ്ച കൃച്ഛ്രേഷു പിത്തപ്രഭവേഷു കാര്യാഃ||൪൯||
ശതാവരീകാശകുശശ്വദംഷ്ട്രാവിദാരിശാലീക്ഷുകശേരുകാണാമ്|
ക്വാഥം സുശീതം മധുശര്കരാഭ്യാം യുക്തം പിബേത് പൈത്തികമൂത്രകൃച്ഛ്രീ||൫൦||
പിബേത് കഷായം കമലോത്പലാനാം ശൃങ്ഗാടകാനാമഥവാ വിദാര്യാഃ|
ദണ്ഡൈരകാണാമഥവാऽപി മൂലം പൂര്വേണ കല്പേന തഥാऽമ്ബു ശീതമ്||൫൧||
View original
सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रैष्मो विधिर्बस्तिपयोविरेकाः|
द्राक्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्याः||४९||
शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिशालीक्षुकशेरुकाणाम्|
क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिबेत् पैत्तिकमूत्रकृच्छ्री||५०||
पिबेत् कषायं कमलोत्पलानां शृङ्गाटकानामथवा विदार्याः|
दण्डैरकाणामथवाऽपि मूलं पूर्वेण कल्पेन तथाऽम्बु शीतम्||५१||
ഗ്രൈഷ്മോ വിധിരിതി തസ്യാശീതീയോക്തോ ഗ്രീഷ്മവിധിഃ| തത്ര ശിശിരാവേവ സേകാവഗാഹൌ യദ്യപ്യുക്തൌ, തഥാऽപി വിശേഷേണ ശിശിരസേകാവഗാഹകരണാര്ഥം പുനരഭിധാനമ്| ദണ്ഡൈരകാ ‘ഹോഗ്ഗല’ ഇതി ഖ്യാതാ| പൂര്വേണ കല്പേനേതി ക്വാഥേന മധുശര്കരയോര്യോഗേന ച||൪൯-൫൧||
Adhikarana 19 (52-53) · Śloka 53
ഏര്വാരുബീജം ത്രപുഷാത് കുസുമ്ഭാത് സകുങ്കുമഃ സ്യാദ്വൃഷകശ്ച പേയഃ|
ദ്രാക്ഷാരസേനാശ്മരിശര്കരാസു സര്വേഷു കൃച്ഛ്രേഷു പ്രശസ്ത ഏഷഃ||൫൨||
ഏര്വാരുബീജം മധുകം സദാരു പൈത്തേ പിബേത്തണ്ഡുലധാവനേന|
ദാര്വീം തഥൈവാമലകീരസേന സമാക്ഷികാം പിത്തകൃതേ തു കൃച്ഛ്രേ||൫൩||
View original
एर्वारुबीजं त्रपुषात् कुसुम्भात् सकुङ्कुमः स्याद्वृषकश्च पेयः|
द्राक्षारसेनाश्मरिशर्करासु सर्वेषु कृच्छ्रेषु प्रशस्त एषः||५२||
एर्वारुबीजं मधुकं सदारु पैत्ते पिबेत्तण्डुलधावनेन|
दार्वीं तथैवामलकीरसेन समाक्षिकां पित्तकृते तु कृच्छ्रे||५३||
ത്രപുഷാത് കുസുമ്ഭാദിത്യത്ര ബീജമിതി സമ്ബധ്യതേ||൫൨-൫൩||
Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57
ക്ഷാരോഷ്ണതീക്ഷ്ണൌഷധമന്നപാനം സ്വേദോ യവാന്നം വമനം നിരൂഹാഃ|
തക്രം സതിക്തൌഷധസിദ്ധതൈലമഭ്യങ്ഗപാനം കഫമൂത്രകൃച്ഛ്രേ||൫൪||
വ്യോഷം ശ്വദംഷ്ട്രാത്രുടിസാരസാസ്ഥി കോലപ്രമാണം മധുമൂത്രയുക്തമ്|
പിബേത്ത്രുടിം ക്ഷൌദ്രയുതാം കദല്യാ രസേന കൈഡര്യരസേന വാऽപി||൫൫||
തക്രേണ യുക്തം ശിതിവാരകസ്യ ബീജം പിബേത് കൃച്ഛ്രവിനാശഹേതോഃ|
പിബേത്തഥാ തണ്ഡുലധാവനേന പ്രവാലചൂര്ണം കഫമൂത്രകൃച്ഛ്രേ||൫൬||
സപ്തച്ഛദാരഗ്വധകേബുകൈലാധവം കരഞ്ജം കുടജം ഗുഡൂചീമ്|
പക്ത്വാ ജലേ തേന പിബേദ്യവാഗൂം സിദ്ധം കഷായം മധുസംയുതം വാ||൫൭||
View original
क्षारोष्णतीक्ष्णौषधमन्नपानं स्वेदो यवान्नं वमनं निरूहाः|
तक्रं सतिक्तौषधसिद्धतैलमभ्यङ्गपानं कफमूत्रकृच्छ्रे||५४||
व्योषं श्वदंष्ट्रात्रुटिसारसास्थि कोलप्रमाणं मधुमूत्रयुक्तम्|
पिबेत्त्रुटिं क्षौद्रयुतां कदल्या रसेन कैडर्यरसेन वाऽपि||५५||
तक्रेण युक्तं शितिवारकस्य बीजं पिबेत् कृच्छ्रविनाशहेतोः|
पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे||५६||
सप्तच्छदारग्वधकेबुकैलाधवं करञ्जं कुटजं गुडूचीम्|
पक्त्वा जले तेन पिबेद्यवागूं सिद्धं कषायं मधुसंयुतं वा||५७||
ക്ഷാരോഷ്ണേത്യാദി| കഫകൃച്ഛ്രേ ക്ഷാരാദിഭിര്യുക്തം ഭേഷജമന്നപാനം ച പ്രയോജ്യമ്| വ്യോഷം ത്രികടുകമ്| ത്രുടിഃ ഏലാ| സാരസഃ പക്ഷീ സ്വനാമഖ്യാതഃ| കോലപ്രമാണമിതി അഷ്ടമാഷകമാനമ്| കൈടര്യഃ പാര്വതോ നിമ്ബഃ| ശിതിവാരകഃ ശാലിഞ്ചഃ||൫൪-൫൭||
Adhikarana 21 (58) · Śloka 58
സര്വം ത്രിദോഷപ്രഭവേ തു വായോഃ സ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ പ്രസമീക്ഷ്യ കാര്യമ്|
ത്രിഭ്യോऽധികേ പ്രാഗ്വമനം കഫേ സ്യാത് പിത്തേ വിരേകഃ പവനേ തു ബസ്തിഃ||൫൮||
ഇതി മൂത്രകൃച്ഛ്രചികിത്സാ|
View original
सर्वं त्रिदोषप्रभवे तु वायोः स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम्|
त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात् पित्ते विरेकः पवने तु बस्तिः||५८||
इति मूत्रकृच्छ्रचिकित्सा|
സര്വമിത്യാദി| ഏതദേവ വാതാദിഭേഷജം മിലിതം ത്രിദോഷപ്രഭവേ കൃച്ഛ്രേ കര്തവ്യമ്| തച്ച സമേഷ്വപി ദോഷേഷു വായോഃ സ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ചികിത്സിതം കര്തവ്യം, ന ജ്വര ഇവ ത്രിദോഷഭവേ കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ കര്തവ്യം; മൂത്രകൃച്ഛ്രസ്യ സമത്രിദോഷാരബ്ധത്വേऽപി വാതസ്ഥാനഭവത്വേന വായുരേവ പ്രഥമം ചികിത്സ്യ ഇതി ഭാവഃ| വിഷമസന്നിപാതാരബ്ധേ ക്രിയാമാഹ- ത്രിഭ്യോऽധികേ ഇത്യാദി| ത്രിഭ്യോऽധികേ ഇതി ഗ്രന്ഥഃ കഫേ തഥാ പിത്തേ തഥാ പവനേ ഇത്യനേന ച ക്രമേണ സമ്ബധ്യതേ||൫൮||
Adhikarana 22 (59-72) · Śloka 72
ക്രിയാ ഹിതാ സാऽശ്മരിശര്കരാഭ്യാം കൃച്ഛ്രേ യഥൈവേഹ കഫാനിലാഭ്യാമ്|
കാര്യാऽശ്മരീഭേദനപാതനായ വിശേഷയുക്തം ശൃണു കര്മ സിദ്ധമ്||൫൯||
പാഷാണഭേദം വൃഷകം ശ്വദംഷ്ട്രാപാഠാഭയാവ്യോഷശടീനികുമ്ഭാഃ|
ഹിംസ്രാഖരാശ്വാശിതിവാരകാണാമേര്വാരുകാണാം ത്രപുഷസ്യ ബീജമ്||൬൦||
ഉത്കുഞ്ചികാ ഹിങ്ഗു സവേതസാമ്ലം സ്യാദ്ദ്വേ ബൃഹത്യൌ ഹപുഷാ വചാ ച|
ചൂര്ണം പിബേദശ്മരിഭേദപക്വം സര്പിശ്ച ഗോമൂത്രചതുര്ഗുണം തൈഃ||൬൧||
മൂലം ശ്വദംഷ്ട്രേക്ഷുരകോരുബൂകാത് ക്ഷീരേണ പിഷ്ടം ബൃഹതീദ്വയാച്ച|
ആലോഡ്യ ദധ്നാ മധുരേണ പേയം ദിനാനി സപ്താശ്മരിഭേദനായ||൬൨||
പുനര്നവായോരജനീശ്വദംഷ്ട്രാഫല്ഗുപ്രവാലാശ്ച സദര്ഭപുഷ്പാഃ|
ക്ഷീരാമ്ബുമദ്യേക്ഷുരസൈഃ സുപിഷ്ടം പേയം ഭവേദശ്മരിശര്കരാസു||൬൩||
ത്രുടിം സുരാഹ്വം ലവണാനി പഞ്ച യവാഗ്രജം കുന്ദുരുകാശ്മഭേദൌ|
കമ്പില്ലകം ഗോക്ഷുരകസ്യ ബീജമേര്വാരുബീജം ത്രപുഷസ്യ ബീജമ്||൬൪||
ചൂര്ണീകൃതം ചിത്രകഹിങ്ഗുമാസീയവാനിതുല്യം ത്രിഫലാദ്വിഭാഗമ്|
അമ്ലൈരശുക്തൈ രസമദ്യയുഷൈഃ പേയം ഹി ഗുല്മാശ്മരിഭേദനാര്ഥമ്||൬൫||
ബില്വപ്രമാണോ ഘൃതതൈലഭൃഷ്ടോ യൂഷഃ കൃതഃ ശിഗ്രുകമൂലകല്കാത്|
ശീതോऽശ്മഭിത് സ്യാദ്ദധിമണ്ഡയുക്തഃ പേയഃ പ്രകാമം ലവണേന യുക്തഃ||൬൬||
ജലേന ശോഭാഞ്ജനമൂലകല്കഃ ശീതോ ഹിതശ്ചാശ്മരിശര്കരാസു|
സിതോപലാ വാ സമയാവശൂകാ കൃച്ഛ്രേഷു സര്വേഷ്വപി ഭേഷജം സ്യാത്||൬൭||
പീത്വാऽഥ മദ്യം നിഗദം രഥേന ഹയേന വാ ശീഘ്രജവേന യായാത്|
തൈഃ ശര്കരാ പ്രച്യവതേऽശ്മരീ തു ശമ്യേന്ന ചേച്ഛല്യവിദുദ്ധരേത്താമ്||൬൮||
രേതോഭിഘാതപ്രഭവേ തു കൃച്ഛ്രേ സമീക്ഷ്യ ദോഷം പ്രതികര്മ കുര്യാത്|
കാര്പാസമൂലം വൃഷകാശ്മഭേദൌ ബലാ സ്ഥിരാദീനി ഗവേധുകാ ച||൬൯||
വൃശ്ചീര ഐന്ദ്രീ ച പുനര്നവാ ച ശതാവരീ മധ്വസനാഖ്യപര്ണ്യൌ|
തത്ക്വാഥസിദ്ധഃ പവനേ രസഃ സ്യാത് പിത്തേऽധികേ ക്ഷീരമഥാപി സര്പിഃ||൭൦||
കഫേ ച യൂഷാദികമന്നപാനം സംസര്ഗജേ സര്വഹിതഃ ക്രമഃ സ്യാത്|
ഏവം ന ചേച്ഛാമ്യതി തസ്യ യുഞ്ജ്യാത് സുരാം പുരാണാം മധുകാസവം വാ||൭൧||
വിഹങ്ഗമാംസാനി ച ബൃംഹണായ ബസ്തീംശ്ച ശുക്രാശയശോധനാര്ഥമ്|
ശുദ്ധസ്യ തൃപ്തസ്യ ച വൃഷ്യയോഗൈഃ പ്രിയാനുകൂലാഃ പ്രമദാ വിധേയാഃ||൭൨||
View original
क्रिया हिता साऽश्मरिशर्कराभ्यां कृच्छ्रे यथैवेह कफानिलाभ्याम्|
कार्याऽश्मरीभेदनपातनाय विशेषयुक्तं शृणु कर्म सिद्धम्||५९||
पाषाणभेदं वृषकं श्वदंष्ट्रापाठाभयाव्योषशटीनिकुम्भाः|
हिंस्राखराश्वाशितिवारकाणामेर्वारुकाणां त्रपुषस्य बीजम्||६०||
उत्कुञ्चिका हिङ्गु सवेतसाम्लं स्याद्द्वे बृहत्यौ हपुषा वचा च|
चूर्णं पिबेदश्मरिभेदपक्वं सर्पिश्च गोमूत्रचतुर्गुणं तैः||६१||
मूलं श्वदंष्ट्रेक्षुरकोरुबूकात् क्षीरेण पिष्टं बृहतीद्वयाच्च|
आलोड्य दध्ना मधुरेण पेयं दिनानि सप्ताश्मरिभेदनाय||६२||
पुनर्नवायोरजनीश्वदंष्ट्राफल्गुप्रवालाश्च सदर्भपुष्पाः|
क्षीराम्बुमद्येक्षुरसैः सुपिष्टं पेयं भवेदश्मरिशर्करासु||६३||
त्रुटिं सुराह्वं लवणानि पञ्च यवाग्रजं कुन्दुरुकाश्मभेदौ|
कम्पिल्लकं गोक्षुरकस्य बीजमेर्वारुबीजं त्रपुषस्य बीजम्||६४||
चूर्णीकृतं चित्रकहिङ्गुमासीयवानितुल्यं त्रिफलाद्विभागम्|
अम्लैरशुक्तै रसमद्ययुषैः पेयं हि गुल्माश्मरिभेदनार्थम्||६५||
बिल्वप्रमाणो घृततैलभृष्टो यूषः कृतः शिग्रुकमूलकल्कात्|
शीतोऽश्मभित् स्याद्दधिमण्डयुक्तः पेयः प्रकामं लवणेन युक्तः||६६||
जलेन शोभाञ्जनमूलकल्कः शीतो हितश्चाश्मरिशर्करासु|
सितोपला वा समयावशूका कृच्छ्रेषु सर्वेष्वपि भेषजं स्यात्||६७||
पीत्वाऽथ मद्यं निगदं रथेन हयेन वा शीघ्रजवेन यायात्|
तैः शर्करा प्रच्यवतेऽश्मरी तु शम्येन्न चेच्छल्यविदुद्धरेत्ताम्||६८||
रेतोभिघातप्रभवे तु कृच्छ्रे समीक्ष्य दोषं प्रतिकर्म कुर्यात्|
कार्पासमूलं वृषकाश्मभेदौ बला स्थिरादीनि गवेधुका च||६९||
वृश्चीर ऐन्द्री च पुनर्नवा च शतावरी मध्वसनाख्यपर्ण्यौ|
तत्क्वाथसिद्धः पवने रसः स्यात् पित्तेऽधिके क्षीरमथापि सर्पिः||७०||
कफे च यूषादिकमन्नपानं संसर्गजे सर्वहितः क्रमः स्यात्|
एवं न चेच्छाम्यति तस्य युञ्ज्यात् सुरां पुराणां मधुकासवं वा||७१||
विहङ्गमांसानि च बृंहणाय बस्तींश्च शुक्राशयशोधनार्थम्|
शुद्धस्य तृप्तस्य च वृष्ययोगैः प्रियानुकूलाः प्रमदा विधेयाः||७२||
ക്രിയാ ഹിതാ സേതി യാ കഫമാരുതോത്ഥേ കൃച്ഛ്രേ വിഹിതാ സാ മിലിതൈവ ശര്കരായാമശ്മര്യാം ച കര്തവ്യാ| ഖരാശ്വാ അജമോദാ| ചൂര്ണം പിബേദിത്യത്ര ജലേനൈവ പാനമ്| ഇക്ഷുരകഃ കോകിലാക്ഷഃ| കുന്ദുരുഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ| ത്രിഫലാദ്വിഭാഗമിതി ത്രിഫലായാഃ പ്രത്യേകം മൂലഭാഗാദ് ഭാഗദ്വയമ്| അമ്ലൈരിതി കാഞ്ജികാദിഭിഃ| അശുക്തൈരിതി ശുക്തവര്ജിതൈഃ| മദ്യം ചാത്രാമ്ലഗ്രഹണഗൃഹീതമപി ബസ്തിശോധനത്വാദശമരീഭേദകത്വപ്രകര്ഷഖ്യാപനാര്ഥം പുനരുച്യതേ| അശ്മഭിദിതി അശ്മരീഭേദീ| സിതോപലാ ശര്കരാ| ശല്യവിദുദ്ധരേദിതി ശല്യശാസ്ത്രവേത്താ തദുക്തവിധാനേനാശ്മരീമാകര്ഷേത്| സമീക്ഷ്യ ദോഷമിതി ദോഷമുല്ബണം സമീക്ഷ്യ| പ്രതികര്മ കുര്യാത് പ്രതികര്മ ചികിത്സിതമ്| മധ്വസനാഖ്യപര്ണ്യൌ മധുപര്ണീ ഗുഡൂചീ, അസനപര്ണീ അപരാജിതാ, ‘ദാരുപര്ണീ’ ഇത്യപരേ| സംസര്ഗജേ ഇതി ത്രിദോഷാനുഗതേ| വിഹങ്ഗഃ പക്ഷീ||൫൯-൭൨||
Adhikarana 23 (73-75) · Śloka 75
രക്തോദ്ഭവേ തൂത്പലനാലതാലകാസേക്ഷുബാലേക്ഷുകശേരുകാണി|
പിബേത് സിതാക്ഷൌദ്രയുതാനി ഖാദേദിക്ഷും വിദാരീം ത്രപുഷാണി ചൈവ||൭൩||
ഘൃതം ശ്വദംഷ്ട്രാസ്വരസേന സിദ്ധം ക്ഷീരേണ ചൈവാഷ്ടഗുണേന പേയമ്|
സ്ഥിരാദികാനാം കനകാദികാനാമേകൈകശോ വാ വിധിനൈവ തേന||൭൪||
ക്ഷീരേണ ബസ്തിര്മധുരൌഷധൈഃ സ്യാത്തൈലേന വാ സ്വാദുഫലോത്ഥിതേന|
യന്മൂത്രകൃച്ഛ്രേ വിഹിതം തു പൈത്തേ കാര്യം തു തച്ഛോണിതമൂത്രകൃച്ഛ്രേ||൭൫||
View original
रक्तोद्भवे तूत्पलनालतालकासेक्षुबालेक्षुकशेरुकाणि|
पिबेत् सिताक्षौद्रयुतानि खादेदिक्षुं विदारीं त्रपुषाणि चैव||७३||
घृतं श्वदंष्ट्रास्वरसेन सिद्धं क्षीरेण चैवाष्टगुणेन पेयम्|
स्थिरादिकानां कनकादिकानामेकैकशो वा विधिनैव तेन||७४||
क्षीरेण बस्तिर्मधुरौषधैः स्यात्तैलेन वा स्वादुफलोत्थितेन|
यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते कार्यं तु तच्छोणितमूत्रकृच्छ्रे||७५||
ഖാദേദിതി അസിദ്ധാന്യേവ ഖാദേത്| ഘൃതം ശ്വദംഷ്ട്രേത്യാദൌ സാഹചര്യാത് കേചിച്ഛ്വദംഷ്ട്രാസ്വരസമപ്യഷ്ടഗുണം വദന്തി; തന്ന, സ്വരസഃ സ്നേഹസമ ഏവ സ്നേഹേഷു ഭവതി, ഉക്തം ഹി ജതൂകര്ണേ- “കല്കാച്ചതുര്ഗുണഃ സ്നേഹഃ, സ്വരസഃ സ്നേഹസമ്മിതഃ” ഇതി; തേന ക്ഷീരവത് സര്വസ്നേഹേഷു സ്വരസവിധാനം ജ്ഞേയമ്| സ്ഥിരാദികാനാമിത്യാദൌ കതകാദിഃ മധുരസ്കന്ധേ (വി.അ.൮) “...കതകകാശ്മര്യ... ” ഇത്യാദിനോക്തോ ഗണോ ജ്ഞേയഃ| വിധിനൈവ തേനേതി പൂര്വഘൃതവിധിനൈവ; തേന ശ്വദംഷ്ട്രാസ്ഥാനേ സ്ഥിരാദീനി പ്രത്യേകം കല്പനീയാനി| സ്വാദുഫലോത്ഥിതേനേതി മധൂകാക്ഷോടാദിഫലനിഷ്പന്നേന തൈലേന||൭൩-൭൫||
Adhikarana 24 (76) · Śloka 76
വ്യായാമസന്ധാരണശുഷ്കരൂക്ഷപിഷ്ടാന്നവാതാര്കകരവ്യവായാന്|
ഖര്ജൂരശാലൂകകപിത്ഥജമ്ബൂബിസം കഷായം ന രസം ഭജേത||൭൬||
ഇത്യശ്മരീചികിത്സാ|
View original
व्यायामसन्धारणशुष्करूक्षपिष्टान्नवातार्ककरव्यवायान्|
खर्जूरशालूककपित्थजम्बूबिसं कषायं न रसं भजेत||७६||
इत्यश्मरीचिकित्सा|
വ്യായാമേത്യാദിനാ മൂത്രകൃച്ഛ്രേऽപഥ്യാന്യാഹ||൭൬||
Adhikarana 25 (77-80) · Śloka 80
വ്യായാമതീക്ഷ്ണാതിവിരേകബസ്തിചിന്താഭയത്രാസഗദാതിചാരാഃ|
ഛര്ദ്യാമസന്ധാരണകര്ശനാനി ഹൃദ്രോഗകര്തൃൗണി തഥാऽഭിഘാതഃ||൭൭||
വൈവര്ണ്യമൂര്ച്ഛാജ്വരകാസഹിക്കാശ്വാസാസ്യവൈരസ്യതൃഷാപ്രമോഹാഃ|
ഛര്ദിഃ കഫോത്ക്ലേശരുജോऽരുചിശ്ച ഹൃദ്രോഗജാഃ സ്യുര്വിവിധാസ്തഥാऽന്യേ||൭൮||
ഹൃച്ഛൂന്യഭാവദ്രവശോഷഭേദസ്തമ്ഭാഃ സമോഹാഃ പവനാദ്വിശേഷഃ|
പിത്താത്തമോദൂയനദാഹമോഹാഃ സന്ത്രാസതാപജ്വരപീതഭാവാഃ||൭൯||
സ്തബ്ധം ഗുരു സ്യാത് സ്തിമിതം ച മര്മ കഫാത് പ്രസേകജ്വരകാസതന്ദ്രാഃ|
വിദ്യാത്ത്രിദോഷം ത്വപി സര്വലിങ്ഗം തീവ്രാര്തിതോദം കൃമിജം സകണ്ഡൂമ്||൮൦||
View original
व्यायामतीक्ष्णातिविरेकबस्तिचिन्ताभयत्रासगदातिचाराः|
छर्द्यामसन्धारणकर्शनानि हृद्रोगकर्तॄणि तथाऽभिघातः||७७||
वैवर्ण्यमूर्च्छाज्वरकासहिक्काश्वासास्यवैरस्यतृषाप्रमोहाः|
छर्दिः कफोत्क्लेशरुजोऽरुचिश्च हृद्रोगजाः स्युर्विविधास्तथाऽन्ये||७८||
हृच्छून्यभावद्रवशोषभेदस्तम्भाः समोहाः पवनाद्विशेषः|
पित्तात्तमोदूयनदाहमोहाः सन्त्रासतापज्वरपीतभावाः||७९||
स्तब्धं गुरु स्यात् स्तिमितं च मर्म कफात् प्रसेकज्वरकासतन्द्राः|
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं कृमिजं सकण्डूम्||८०||
നിദാനാദിക്രമേണ ഹൃദ്രോഗചികിത്സാമാഹ| ഗദാതിചാര ഇതി രോഗാണാമസമ്യഗുപചാരഃ| ഹൃദ്രോഗകര്തൃൗണീതി യഥാ “ഭീഷ്മഃ കുരൂണാം ഭയശോകഹര്താ”, തേന “തൃജകാഭ്യാം കര്തരി” (പാ.അ.൨|൨|൧൫|) ഇത്യനേനാത്ര സമാസഃ| വൈവര്ണ്യേത്യാദൌ ഹൃദ്രോഗജാ ഇതി വചനാദ്ധൃദ്രോഗാനന്തരകാലഭാവിതയാ വൈവര്ണ്യാദീനാമുപദ്രവത്വമിച്ഛന്തി; യേ തു വൈവര്ണ്യാദീനാം സാമാന്യഹൃദ്രോഗലക്ഷണത്വമാഹുഃ, തേ ഹൃദ്രോഗേണ സമം ജായന്തേ ഇതി ഹൃദ്രോഗജാ ഇതി വിഗ്രഹാല്ലിങ്ഗത്വം വ്യുത്പാദയന്തി| ഹൃദ്രോഗാശ്ച കിയന്തഃശിരസീയേ (സൂ.അ.൧൭) വിസ്തരേണോക്താ അപി ചികിത്സാപ്രകരണാദിഹ സങ്ക്ഷേപേണാഭിധീയന്തേ| മര്മേതി ഹൃദയമ്||൭൭-൮൦||
Adhikarana 26 (81-89) · Śloka 89
തൈലം സസൌവീരകമസ്തുതക്രം വാതേ പ്രപേയം ലവണം സുഖോഷ്ണമ്|
മൂത്രാമ്ബുസിദ്ധം ലവണൈശ്ച തൈലമാനാഹഗുല്മാര്തിഹൃദാമയഘ്നമ്||൮൧||
പുനര്നവാം ദാരു സപഞ്ചമൂലം രാസ്നാം യവാന് ബില്വകുലത്ഥകോലമ്|
പക്ത്വാ ജലേ തേന വിപാച്യ തൈലമഭ്യങ്ഗപാനേऽനിലഹൃദ്ഗദധ്നമ്||൮൨||
ഹരീതകീനാഗരപുഷ്കരാഹ്വൈര്വയഃകയസ്ഥാലവണൈശ്ച കല്കൈഃ|
സഹിങ്ഗുഭിഃ സാധിതമഗ്ര്യസര്പിര്ഗുല്മേ സഹൃത്പാര്ശ്വഗദേऽനിലോത്ഥേ||൮൩||
സപുഷ്കരാഹ്വം ഫലപൂരമൂലം മഹൌഷധം ശട്യഭയാ ച കല്കാഃ|
ക്ഷാരാമ്ബുസര്പിര്ലവണൈര്വിമിശ്രാഃ സ്യുര്വാതഹൃദ്രോഗവികര്തികാഘ്നാഃ||൮൪||
ക്വാഥഃ കൃതഃ പൌഷ്കരമാതുലുങ്ഗപലാശഭൂതീകശടീസുരാഹ്വൈഃ|
സനാഗരാജാജിവചായവാനീക്ഷാരഃ സുഖോഷ്ണോ ലവണശ്ച പേയഃ||൮൫||
പഥ്യാശടീപൌഷ്കരപഞ്ചകോലാത് സമാതുലുങ്ഗാദ്യമകേന കല്കഃ|
ഗുഡപ്രസന്നാലവണൈശ്ച ഭൃഷ്ടോ ഹൃത്പാര്ശ്വപൃഷ്ഠോദരയോനിശൂലേ||൮൬||
സ്യാത്ത്ര്യൂഷണം ദ്വേ ത്രിഫലേ സപാഠേ നിദിഗ്ധികാഗോക്ഷുരകൌ ബലേ ദ്വേ|
ഋദ്ധിസ്ത്രുടിസ്താമലകീ സ്വഗുപ്താ മേദേ മധൂകം മധുകം സ്ഥിരാ ച||൮൭||
ശതാവരീ ജീവകപൃശ്നിപര്ണ്യൌ ദ്രവ്യൈരിമൈരക്ഷസമൈഃ സുപിഷ്ടൈഃ|
പ്രസ്ഥം ഘൃതസ്യേഹ പചേദ്വിധിജ്ഞഃ പ്രസ്ഥേന ദധ്നാ ത്വഥ മാഹിഷേണ||൮൮||
മാത്രാം പലം ചാര്ധപലം പിചും വാ പ്രയോജയേന്മാക്ഷികസമ്പ്രയുക്താമ്|
ശ്വാസേ സകാസേ ത്വഥ പാണ്ഡുരോഗേ ഹലീമകേ ഹൃദ്ഗ്രഹണീപ്രദോഷേ||൮൯||
View original
तैलं ससौवीरकमस्तुतक्रं वाते प्रपेयं लवणं सुखोष्णम्|
मूत्राम्बुसिद्धं लवणैश्च तैलमानाहगुल्मार्तिहृदामयघ्नम्||८१||
पुनर्नवां दारु सपञ्चमूलं रास्नां यवान् बिल्वकुलत्थकोलम्|
पक्त्वा जले तेन विपाच्य तैलमभ्यङ्गपानेऽनिलहृद्गदध्नम्||८२||
हरीतकीनागरपुष्कराह्वैर्वयःकयस्थालवणैश्च कल्कैः|
सहिङ्गुभिः साधितमग्र्यसर्पिर्गुल्मे सहृत्पार्श्वगदेऽनिलोत्थे||८३||
सपुष्कराह्वं फलपूरमूलं महौषधं शट्यभया च कल्काः|
क्षाराम्बुसर्पिर्लवणैर्विमिश्राः स्युर्वातहृद्रोगविकर्तिकाघ्नाः||८४||
क्वाथः कृतः पौष्करमातुलुङ्गपलाशभूतीकशटीसुराह्वैः|
सनागराजाजिवचायवानीक्षारः सुखोष्णो लवणश्च पेयः||८५||
पथ्याशटीपौष्करपञ्चकोलात् समातुलुङ्गाद्यमकेन कल्कः|
गुडप्रसन्नालवणैश्च भृष्टो हृत्पार्श्वपृष्ठोदरयोनिशूले||८६||
स्यात्त्र्यूषणं द्वे त्रिफले सपाठे निदिग्धिकागोक्षुरकौ बले द्वे|
ऋद्धिस्त्रुटिस्तामलकी स्वगुप्ता मेदे मधूकं मधुकं स्थिरा च||८७||
शतावरी जीवकपृश्निपर्ण्यौ द्रव्यैरिमैरक्षसमैः सुपिष्टैः|
प्रस्थं घृतस्येह पचेद्विधिज्ञः प्रस्थेन दध्ना त्वथ माहिषेण||८८||
मात्रां पलं चार्धपलं पिचुं वा प्रयोजयेन्माक्षिकसम्प्रयुक्ताम्|
श्वासे सकासे त्वथ पाण्डुरोगे हलीमके हृद्ग्रहणीप्रदोषे||८९||
തൈലമിത്യാദിനാ യഥാക്രമം ചികിത്സാമാഹ| തൈലാദീനാമത്ര സമഭാഗാനാം പേയത്വം ജ്ഞേയമ്| വയഃകയസ്ഥേതി വയഃസ്ഥാകായസ്ഥയോര്ഗുഡൂച്യാമലകയോഃ സ്വരസഗ്രഹണമ്| അഗ്ര്യസര്പിരിതി അത്രാഗ്ര്യപദമസ്യ സര്പിഷഃ പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| വികര്തികേഹ ഹൃദയപരികര്തികാകാരാ വേദനാ| ക്വാഥഃ കൃത ഇത്യാദൌ നാഗരാദീനാം കല്കം പൌഷ്കരാദിക്വാഥേ പ്രക്ഷേപമാഹുഃ| പഥ്യാശതീത്യാദൌ യമകേന ഭൃഷ്ടഃ കല്കഃ ഗുഡപ്രസന്നാലവണൈശ്ച പേയ ഇതി വ്യാഖ്യേയമ്| ദ്വേ ത്രിഫലേ ഇത്യത്ര ദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യപരൂഷകാണി ദ്വിതീയാ ത്രിഫലാ| ത്രുടിഃ സൂക്ഷ്മൈലാ||൮൧-൮൯||
Adhikarana 27 (90-95) · Śloka 95
ശീതാഃ പ്രദേഹാഃ പരിഷേചനാനി തഥാ വിരേകോ ഹൃദി പിത്തദുഷ്ടേ|
ദ്രാക്ഷാസിതാക്ഷൌദ്രപരൂഷകൈഃ സ്യാച്ഛുദ്ധേ തു പിത്താപഹമന്നപാനമ്||൯൦||
യഷ്ട്യാഹ്വികാതിക്തകരോഹിണീഭ്യാം കല്കം പിബേച്ചാപി സിതാജലേന|
ക്ഷതേ ച സര്പീംഷി ഹിതാനി സര്പിര്ഗുഡാശ്ച യേ താന് പ്രസമീക്ഷ്യ സമ്യക്||൯൧||
ദദ്യാദ്ഭിഷഗ്ധന്വരസാംശ്ച ഗവ്യക്ഷീരാശിനാം പിത്തഹൃദാമയേഷു|
തൈരേവ സര്വേ പ്രശമം പ്രയാന്തി പിത്താമയാഃ ശോണിതസംശ്രയാ യേ||൯൨||
ദ്രാക്ഷാബലാശ്രേയസിശര്കരാഭിഃ ഖര്ജൂരവീരര്ഷഭകോത്പലൈശ്ച|
കാകോലിമേദായുഗജീവകൈശ്ച ക്ഷീരേണ സിദ്ധം മഹിഷീഘൃതം സ്യാത്||൯൩||
കശേരുകാശൈവലശൃങ്ഗവേരപ്രപൌണ്ഡരീകം മധുകം ബിസസ്യ|
ഗ്രന്ഥിശ്ച സര്പിഃ പയസാ പചേത്തൈഃ ക്ഷൌദ്രാന്വിതം പിത്തഹൃദാമയഘ്നമ്||൯൪||
സ്ഥിരാദികല്കൈഃ പയസാ ച സിദ്ധം ദ്രാക്ഷാരസേനേക്ഷുരസേന വാऽപി|
സര്പിര്ഹിതം സ്വാദുഫലേക്ഷുജാശ്ച രസാഃ സുശീതാ ഹൃദി പിത്തദുഷ്ടേ||൯൫||
View original
शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे|
द्राक्षासिताक्षौद्रपरूषकैः स्याच्छुद्धे तु पित्तापहमन्नपानम्||९०||
यष्ट्याह्विकातिक्तकरोहिणीभ्यां कल्कं पिबेच्चापि सिताजलेन|
क्षते च सर्पींषि हितानि सर्पिर्गुडाश्च ये तान् प्रसमीक्ष्य सम्यक्||९१||
दद्याद्भिषग्धन्वरसांश्च गव्यक्षीराशिनां पित्तहृदामयेषु|
तैरेव सर्वे प्रशमं प्रयान्ति पित्तामयाः शोणितसंश्रया ये||९२||
द्राक्षाबलाश्रेयसिशर्कराभिः खर्जूरवीरर्षभकोत्पलैश्च|
काकोलिमेदायुगजीवकैश्च क्षीरेण सिद्धं महिषीघृतं स्यात्||९३||
कशेरुकाशैवलशृङ्गवेरप्रपौण्डरीकं मधुकं बिसस्य|
ग्रन्थिश्च सर्पिः पयसा पचेत्तैः क्षौद्रान्वितं पित्तहृदामयघ्नम्||९४||
स्थिरादिकल्कैः पयसा च सिद्धं द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि|
सर्पिर्हितं स्वादुफलेक्षुजाश्च रसाः सुशीता हृदि पित्तदुष्टे||९५||
ശീതാ ഇത്യാദി പിത്തഹൃദ്രോഗചികിത്സിതമ്| ക്ഷതേ ഇതി ക്ഷതക്ഷീണചികിത്സിതേ| ശ്രേയസീ രാസ്നാ| ഖര്ജൂരം ഖര്ജൂരഫലമ്| ക്ഷൌദ്രാന്വിതമിതി സാധനോത്തരകാലം പാദികമധുയുക്തമ്| സ്വാദുഫലേത്യാദൌ സ്വരസാ ഇതി രസാഃ||൯൦-൯൫||
Adhikarana 28 (96-99) · Śloka 99
സ്വിന്നസ്യ വാന്തസ്യ വിലങ്ഘിതസ്യ ക്രിയാ കഫഘ്നീ കഫമര്മരോഗേ|
കൌലത്ഥധാന്യൈശ്ച രസൈര്വവാന്നം പാനാനി തീക്ഷ്ണാനി ച ശങ്കരാണി||൯൬||
മൂത്രേ ശൃതാഃ കട്ഫലശൃങ്ഗവേരപീതദ്രുപഥ്യാതിവിഷാഃ പ്രദേയാഃ|
കൃഷ്ണാശടീപുഷ്കരമൂലരാസ്നാവചാഭയാനാഗരചൂര്ണകം ച||൯൭||
ഉദുമ്ബരാശ്വത്ഥവടാര്ജുനാഖ്യേ പാലാശരൌഹീതകഖാദിരേ ച|
ക്വാഥേ ത്രിവൃത്ത്ര്യൂഷണചൂര്ണസിദ്ധോ ലേഹഃ കഫഘ്നോऽശിശിരാമ്ബുയുക്തഃ||൯൮||
ശിലാഹ്വയം വാ ഭിഷഗപ്രമത്തഃ പ്രയോജയേത് കല്പവിധാനദിഷ്ടമ്|
പ്രാശം തഥാऽऽഗസ്ത്യമഥാപി ലേഹം രസായനം ബ്രാഹ്മമഥാമലക്യാഃ||൯൯||
View original
स्विन्नस्य वान्तस्य विलङ्घितस्य क्रिया कफघ्नी कफमर्मरोगे|
कौलत्थधान्यैश्च रसैर्ववान्नं पानानि तीक्ष्णानि च शङ्कराणि||९६||
मूत्रे शृताः कट्फलशृङ्गवेरपीतद्रुपथ्यातिविषाः प्रदेयाः|
कृष्णाशटीपुष्करमूलरास्नावचाभयानागरचूर्णकं च||९७||
उदुम्बराश्वत्थवटार्जुनाख्ये पालाशरौहीतकखादिरे च|
क्वाथे त्रिवृत्त्र्यूषणचूर्णसिद्धो लेहः कफघ्नोऽशिशिराम्बुयुक्तः||९८||
शिलाह्वयं वा भिषगप्रमत्तः प्रयोजयेत् कल्पविधानदिष्टम्|
प्राशं तथाऽऽगस्त्यमथापि लेहं रसायनं ब्राह्ममथामलक्याः||९९||
സ്വിന്നസ്യേത്യാദി കഫജഹൃദ്രോഗചികിത്സാധികാരഃ| ശങ്കരാണീതി കല്യാണകരാണീ| ഉദുമ്ബരേത്യാദൌ ഉദുമ്ബരാദിക്വാഥേ ഭാഗത്രയേ ത്രിവൃത്ത്ര്യൂഷണചൂര്ണം പാദികം പ്രക്ഷേപ്യമ്| അശിശിരാമ്ബുയുക്ത ഇതി ഉഷ്ണസലിലാനുപാനഃ| കല്പവിധാനദിഷ്ടമിതി രസായനേ വിഹിതമ്; കല്പശബ്ദേന ച ക്ഷുദ്രരസായനമുച്യതേ| പ്രാശ ഇതി ച്യവനപ്രാശഃ| ആഗസ്ത്യമിതി ലേഹവിശേഷണമ്||൯൬-൯൯||
Adhikarana 29 (100) · Śloka 100
ത്രിദോഷജേ ലങ്ഘനമാദിതഃ സ്യാദന്നം ച സര്വേഷു ഹിതം വിധേയമ്|
ഹീനാതിമധ്യത്വമവേക്ഷ്യ ചൈവ കാര്യം ത്രയാണാമപി കര്മ ശസ്തമ്||൧൦൦||
View original
त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम्|
हीनातिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम्||१००||
ത്രിദോഷജേ ആദൌ ലങ്ഘനവിധാനം ഹൃദയസ്യ കഫസ്ഥാനതയാ തദ്ഗതേ ത്രിദോഷജേऽപി കഫ ഏവാദൌ ലങ്ഘനേന ജേയ ഇതി മത്വാ കൃതമ്| ത്രിദോഷജേ തൂല്ബണദോഷചികിത്സാസൂത്രമാഹ- ഹീനാതീത്യാദി| ഹീനത്വമധികത്വം മധ്യമത്വം ച ദോഷാണാമവേക്ഷ്യ യത് കര്മ ശസ്തമധികദോഷവിജേതൃതയാ തത് കാര്യമിതി വാക്യാര്ഥഃ||൧൦൦||
Adhikarana 30 (101-102) · Śloka 103
ഭുക്തേऽധികം ജീര്യതി ശൂലമല്പം ജീര്ണേ സ്ഥിതം ചേത് സുരദാരുകുഷ്ഠമ്|
സതില്വകം ദ്വേ ലവണേ വിഡങ്ഗമുഷ്ണാമ്ബുനാ സാതിവിഷം പിബേത് സഃ||൧൦൧||
ജീര്ണേऽധികേ സ്നേഹവിരേചനം സ്യാത് ഫലൈര്വിരേച്യോ യദി ജീര്യതി സ്യാത്|
ത്രിഷ്വേവ കാലേഷ്വധികേ തു ശൂലേ തീക്ഷ്ണം ഹിതം മൂലവിരേചനം സ്യാത്||൧൦൨||
പ്രായോऽനിലോ രുദ്ധഗതിഃ പ്രകുപ്യത്യാമാശയേ ശോധനമേവ തസ്മാത്|
കാര്യം തഥാ ലങ്ഘനപാചനം ച ...|൧൦൩|
View original
भुक्तेऽधिकं जीर्यति शूलमल्पं जीर्णे स्थितं चेत् सुरदारुकुष्ठम्|
सतिल्वकं द्वे लवणे विडङ्गमुष्णाम्बुना सातिविषं पिबेत् सः||१०१||
जीर्णेऽधिके स्नेहविरेचनं स्यात् फलैर्विरेच्यो यदि जीर्यति स्यात्|
त्रिष्वेव कालेष्वधिके तु शूले तीक्ष्णं हितं मूलविरेचनं स्यात्||१०२||
प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः प्रकुप्यत्यामाशये शोधनमेव तस्मात्|
कार्यं तथा लङ्घनपाचनं च ...|१०३|
ഭുക്തേऽധികമിത്യാദിനാ സാന്നിപാതികഹൃദ്രോഗേ പ്രായോഭാവിശൂലം ലക്ഷണഭേദേന വിഭജഞ്ചികിത്സതി| ഭുക്തേऽധികമിത്യാദിനാ ശ്ലേഷ്മശൂലമുച്യതേ| സ്ഥിതമിതി പ്രശാന്തമ്| ജീര്ണേऽധികമിത്യാദിനാ അനിലശൂലം, ജീര്യത്യധികമിത്യനേന ച പൈത്തികം ബ്രൂതേ| ഫലൈരിതി ദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യാദിഭിഃ| ത്രിഷ്വേവേത്യാദിനാ സാന്നിപാതികശൂലമാഹ| മൂലവിരേചനം ത്രിവൃന്മൂലാദിഭിര്വിരേചനമ്| അത്ര വിരേചനോപപത്തിമാഹ- പ്രായോऽനില ഇത്യാദി| അത്ര ചാനിലകോപേ യദ്യപി ബസ്തിരുചിതഃ, തഥാऽപ്യാമാശയാപേക്ഷയാऽऽമാശയശോധനം വിരേചനമേവ ദേയമ്||൧൦൧-൧൦൨||-
Adhikarana 31 (103) · Śloka 103
... സര്വം കൃമിഘ്നം കൃമിഹൃദ്ഗദേ ച||൧൦൩||
ഇതി ഹൃദ്രോഗചികിത്സാ|
View original
... सर्वं कृमिघ्नं कृमिहृद्गदे च||१०३||
इति हृद्रोगचिकित्सा|
കൃമിഘ്നമിതി വ്യാധിതരൂപീയേ (വി. അ. ൭) കൃമിഹരത്വേനോക്തം വിധാനമ്||൧൦൩||
Adhikarana 32 (104-106) · Śloka 107
സന്ധാരണാജീര്ണരജോതിഭാഷ്യക്രോധര്തുവൈഷമ്യശിരോഭിതാപൈഃ|
പ്രജാഗരാതിസ്വപനാമ്ബുശീതൈരവശ്യയാ മൈഥുനബാഷ്പധൂമൈഃ||൧൦൪||
സംസ്ത്യാനദോഷേ ശിരസി പ്രവൃദ്ധോ വായുഃ പ്രതിശ്യായമുദീരയേത്തു|
ഘ്രാണാര്തിതോദൌ ക്ഷവഥുര്ജലാഭഃ സ്രാവോऽനിലാത് സസ്വരമൂര്ധരോഗഃ||൧൦൫||
നാസാഗ്രപാകജ്വരവക്ത്രശോഷതൃഷ്ണോഷ്ണപീതസ്രവണാനി പിത്താത്|
കാസാരുചിസ്രാവഘനപ്രസേകാഃ കഫാദ്ഗുരുഃ സ്രോതസി ചാപി കണ്ഡൂഃ||൧൦൬||
സര്വാണി രൂപാണി തു സന്നിപാതാത് സ്യുഃ പീനസേ തീവ്രരുജേऽതിദുഃഖേ |൧൦൭|
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः|
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः||१०४||
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु|
घ्राणार्तितोदौ क्षवथुर्जलाभः स्रावोऽनिलात् सस्वरमूर्धरोगः||१०५||
नासाग्रपाकज्वरवक्त्रशोषतृष्णोष्णपीतस्रवणानि पित्तात्|
कासारुचिस्रावघनप्रसेकाः कफाद्गुरुः स्रोतसि चापि कण्डूः||१०६||
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्युः पीनसे तीव्ररुजेऽतिदुःखे |१०७|
ക്രമാഗതശിരോരോഗചികിത്സായാം വക്തവ്യായാം ശിരോരോഗപ്രധാനത്വാദ്ഭൂരിശിരോരോഗഹേതുത്വാച്ച പ്രതിശ്യായമേവ താവദാഹ| ശാലാക്യേऽപ്യുക്തം- “ഭൂയിഷ്ഠം വ്യാധയഃ സര്വേ പ്രതിശ്യായനിമിത്തജാഃ| തസ്മാദ്രോഗഃ പ്രതിശ്യായഃ പൂര്വമേവോപദിശ്യതേ” ഇതി| യദ്യപി രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതേ പ്രതിശ്യായ ഉക്ത ഏവ, തഥാऽപി തത്ര യക്ഷ്മപൂര്വരൂപതയോക്തഃ, ഇഹ തു സ്വതന്ത്രഃ പ്രതിശ്യായ ഉച്യത ഇതി വിശേഷഃ| രജഃ ധൂലിഃ| അതിസ്വപ്നഃ ദിവാസ്വപ്നഃ| അവശ്യായഃ തുഷാരഃ| സംസ്ത്യാനദോഷേ ഇതി ഘനീഭൂതദോഷേ| ഘ്രാണാര്തീത്യാദിനാ വാതാദിപ്രതിശ്യായാനാം ചതുര്ണാം ക്രമാല്ലക്ഷണമാഹ| സസ്വരമൂര്ധരോഗ ഇതി സ്വരരോഗഃ സ്വരഭേദഃ| കഫാദ്ഗുരുരിത്യാദൌ ഗുരുശബ്ദഃ കണ്ഡൂവിശേഷണമ്| സ്രോതസീതി നാസാസ്രോതസി||൧൦൪-൧൦൬||-
Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109
സര്വോऽതിവൃദ്ധോऽഹിതഭോജനാത്തു ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായ ഉപേക്ഷിതഃ സ്യാത്||൧൦൭||
തതസ്തു രോഗാഃ ക്ഷവഥുശ്ച നാസാശോഷഃ പ്രതീനാഹപരിസ്രവൌ ച|
ഘ്രാണസ്യ പൂതിത്വമപീനസശ്ച സപാകശോഥാര്ബുദപൂയരക്താഃ||൧൦൮||
അരൂംഷി ശീര്ഷശ്രവണാക്ഷിരോഗഖാലിത്യഹര്യര്ജുനലോമഭാവാഃ|
തൃട്ശ്വാസകാസജ്വരരക്തപിത്തവൈസ്വര്യശോഷാശ്ച തതോ ഭവന്തി||൧൦൯||
View original
सर्वोऽतिवृद्धोऽहितभोजनात्तु दुष्टप्रतिश्याय उपेक्षितः स्यात्||१०७||
ततस्तु रोगाः क्षवथुश्च नासाशोषः प्रतीनाहपरिस्रवौ च|
घ्राणस्य पूतित्वमपीनसश्च सपाकशोथार्बुदपूयरक्ताः||१०८||
अरूंषि शीर्षश्रवणाक्षिरोगखालित्यहर्यर्जुनलोमभावाः|
तृट्श्वासकासज्वररक्तपित्तवैस्वर्यशोषाश्च ततो भवन्ति||१०९||
സര്വോऽതിവൃദ്ധ ഇത്യാദിനാ പ്രതിശ്യായജാന് ക്ഷവഥ്വാദീനാഹ| അത്ര മുഖരോഗം യേ ന പഠന്തി തേ ശിരോരോഗഗ്രഹണേനൈവ മുഖരോഗസ്യ ഗ്രഹണമിതി മന്യന്തേ| ഏഷാം തു ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായക്ഷവഥ്വാദീനാം ശാലാക്യാദിഷു വിസ്തരഃ, അത്ര തു പരാധികാരത്വാത് സങ്ക്ഷേപ ഏവ||൧൦൭-൧൦൯||
Adhikarana 34 (110-117) · Śloka 117
രോധാഭിഘാതസ്രവശോഷപാകൈര്ഘ്രാണം യുതം യശ്ച ന വേത്തി ഗന്ധമ്|
ദുര്ഗന്ധി ചാസ്യം ബഹുശഃപ്രകോപി ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായമുദാഹരേത്തമ്||൧൧൦||
സംസ്പൃശ്യ മര്മാണ്യനിലസ്തു മൂര്ധ്നി വിഷ്വക്പഥസ്ഥഃ ക്ഷവഥും കരോതി|
ക്രുദ്ധഃ സ സംശോഷ്യ കഫം തു നാസാശൃങ്ഗാടകഘ്രാണവിശോഷണം ച||൧൧൧||
ഉച്ഛ്വാസമാര്ഗം തു കഫഃ സവാതോ രുന്ധ്യാത് പ്രതീനാഹമുദാഹരേത്തമ്|
യോ മസ്തുലുങ്ഗാദ്ഘനപീതപക്വഃ കഫഃ സ്രവേദേഷ പരിസ്രവസ്തു||൧൧൨||
വൈവര്ണ്യദൌര്ഗന്ധ്യമുപേക്ഷയാ തു സ്യാത് പൂതിനസ്യം ശ്വയഥുര്ഭ്രമശ്ച|
ആനഹ്യതേ യസ്യ വിശുഷ്യതേ ച പ്രക്ലിദ്യതേ ധൂപ്യതി ചാപി നാസാ||൧൧൩||
ന വേത്തി യോ ഗന്ധരസാംശ്ച ജന്തുര്ജുഷ്ടം വ്യവസ്യേത്തമപീനസേന|
തം ചാനിലശ്ലേഷ്മഭവം വികാരം ബ്രൂയാത് പ്രതിശ്യായസമാനലിങ്ഗമ്||൧൧൪||
സദാഹരാഗഃ ശ്വയഥുഃ സപാകഃ സ്യാദ് ഘ്രാണപാകോऽപി ച രക്തപിത്താത്|
ഘ്രാണാശ്രിതാസൃക്പ്രഭൃതീന് പ്രദൂഷ്യ കുര്വന്തി നാസാശ്വയഥും മലാശ്ച||൧൧൫||
ഘ്രാണേ തഥോച്ഛ്വാസഗതിം നിരുധ്യ മാംസാസ്രദോഷാദപി ചാര്ബുദാനി|
ഘ്രാണാത് സ്രവേദ്വാ ശ്രവണാന്മുഖാദ്വാ പിത്താക്തമസ്രം ത്വപി പൂയരക്തമ്||൧൧൬||
കുര്യാത് സപിത്തഃ പവനസ്ത്വഗാദീന് സന്ദൂഷ്യ ചാരൂംഷി സപാകവന്തി|
നാസാ പ്രദീപ്തേവ നരസ്യ യസ്യ ദീപ്തം തു തം രോഗമുദാഹരന്തി||൧൧൭||
ഇതി നാസാരോഗനിദാനമ്|
View original
रोधाभिघातस्रवशोषपाकैर्घ्राणं युतं यश्च न वेत्ति गन्धम्|
दुर्गन्धि चास्यं बहुशःप्रकोपि दुष्टप्रतिश्यायमुदाहरेत्तम्||११०||
संस्पृश्य मर्माण्यनिलस्तु मूर्ध्नि विष्वक्पथस्थः क्षवथुं करोति|
क्रुद्धः स संशोष्य कफं तु नासाशृङ्गाटकघ्राणविशोषणं च||१११||
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम्|
यो मस्तुलुङ्गाद्घनपीतपक्वः कफः स्रवेदेष परिस्रवस्तु||११२||
वैवर्ण्यदौर्गन्ध्यमुपेक्षया तु स्यात् पूतिनस्यं श्वयथुर्भ्रमश्च|
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा||११३||
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन|
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्||११४||
सदाहरागः श्वयथुः सपाकः स्याद् घ्राणपाकोऽपि च रक्तपित्तात्|
घ्राणाश्रितासृक्प्रभृतीन् प्रदूष्य कुर्वन्ति नासाश्वयथुं मलाश्च||११५||
घ्राणे तथोच्छ्वासगतिं निरुध्य मांसास्रदोषादपि चार्बुदानि|
घ्राणात् स्रवेद्वा श्रवणान्मुखाद्वा पित्ताक्तमस्रं त्वपि पूयरक्तम्||११६||
कुर्यात् सपित्तः पवनस्त्वगादीन् सन्दूष्य चारूंषि सपाकवन्ति|
नासा प्रदीप्तेव नरस्य यस्य दीप्तं तु तं रोगमुदाहरन्ति||११७||
इति नासारोगनिदानम्|
രോധാഭിഘാതേത്യാദിനാ ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായാദീനാമര്ജുനലോമപര്യന്താനാം ക്രമേണ ലക്ഷണാന്യാഹ| ക്രുദ്ധ ഇത്യാദൌ സ ഇതി അനിലഃ| മസ്തുലുങ്ഗാദിതി മസ്തിഷ്കാത്| കുര്യാത് സപിത്ത ഇത്യാദിനാ അരുംഷികാമാഹ; സാ തു ശിരോഭവാ ജ്ഞേയാ||൧൧൦-൧൧൭||
Adhikarana 35 (118) · Śloka 118
ഭൃശാര്തിശൂലം സ്ഫുരതീഹ വാതാത് പിത്താത് സദാഹാര്തി കഫാദ്ഗുരു സ്യാത്|
സര്വൈസ്ത്രിദോഷം ക്രിമിഭിസ്തു കണ്ഡൂര്ദൌര്ഗന്ധ്യതോദാര്തിയുതം ശിരഃ സ്യാത്||൧൧൮||
ഇതി ശിരോരോഗനിദാനമ്|
View original
भृशार्तिशूलं स्फुरतीह वातात् पित्तात् सदाहार्ति कफाद्गुरु स्यात्|
सर्वैस्त्रिदोषं क्रिमिभिस्तु कण्डूर्दौर्गन्ध्यतोदार्तियुतं शिरः स्यात्||११८||
इति शिरोरोगनिदानम्|
ഭൃശാര്തീത്യാദിനാ യദ്യപി പ്രതിശ്യായോത്പന്നത്വേന ശിരോരോഗാണാം ലക്ഷണമുച്യതേ, തഥാऽപി സ്വതന്ത്രോത്പന്നാനാമപി ശിരോരോഗാണാമേതദേവ ലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| ഏവം മുഖരോഗാദിലക്ഷണേഷ്വപി വാച്യമ്| സര്വൈസ്ത്രിദോഷമിതി വാതാദിലക്ഷണൈര്മിലിതൈസ്ത്രിദോഷം സ്യാദിത്യര്ഥഃ||൧൧൮||
Adhikarana 36 (119-123) · Śloka 123
മുഖാമയേ മാരുതജേ തു ശോഷകാര്കശ്യരൌക്ഷ്യാണി ചലാ രുജശ്ച|
കൃഷ്ണാരുണം നിഷ്പതനം സശീതം പ്രസ്രംസനസ്പന്ദനതോദഭേദാഃ||൧൧൯||
തൃഷ്ണാജ്വരസ്ഫോടകതാലുദാഹാ ധൂമായനം ചാപ്യവദീര്ണതാ ച|
പിത്താത് സമൂര്ച്ഛാ വിവിധാ രുജശ്ച വര്ണാശ്ച ശുക്ലാരുണവര്ണവര്ജ്യാഃ||൧൨൦||
കണ്ഡൂര്ഗുരുത്വം സിതവിജ്ജലത്വം സ്നേഹോऽരുചിര്ജാഡ്യകഫപ്രസേകൌ|
ഉത്ക്ലേശമന്ദാനലതാ ച തന്ദ്രാ രുജശ്ച മന്ദാഃ കഫവക്രരോഗേ||൧൨൧||
സര്വാണി രൂപാണി തു വക്രരോഗേ ഭവന്തി യസ്മിന് സ തു സര്വജഃ സ്യാത്|
സംസ്ഥാനദൂഷ്യാകൃതിനാമഭേദാച്ചൈതേ ചതുഃഷഷ്ടിവിധാ ഭവന്തി||൧൨൨||
ശാലാക്യതന്ത്രേऽഭിഹിതാനി തേഷാം നിമിത്തരൂപാകൃതിഭേഷജാനി|
യഥാപ്രദേശം തു ചതുര്വിധസ്യ ക്രിയാം പ്രവക്ഷ്യാമി മുഖാമയസ്യ||൧൨൩||
ഇതി മുഖരോഗനിദാനമ്|
View original
मुखामये मारुतजे तु शोषकार्कश्यरौक्ष्याणि चला रुजश्च|
कृष्णारुणं निष्पतनं सशीतं प्रस्रंसनस्पन्दनतोदभेदाः||११९||
तृष्णाज्वरस्फोटकतालुदाहा धूमायनं चाप्यवदीर्णता च|
पित्तात् समूर्च्छा विविधा रुजश्च वर्णाश्च शुक्लारुणवर्णवर्ज्याः||१२०||
कण्डूर्गुरुत्वं सितविज्जलत्वं स्नेहोऽरुचिर्जाड्यकफप्रसेकौ|
उत्क्लेशमन्दानलता च तन्द्रा रुजश्च मन्दाः कफवक्ररोगे||१२१||
सर्वाणि रूपाणि तु वक्ररोगे भवन्ति यस्मिन् स तु सर्वजः स्यात्|
संस्थानदूष्याकृतिनामभेदाच्चैते चतुःषष्टिविधा भवन्ति||१२२||
शालाक्यतन्त्रेऽभिहितानि तेषां निमित्तरूपाकृतिभेषजानि|
यथाप्रदेशं तु चतुर्विधस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मुखामयस्य||१२३||
इति मुखरोगनिदानम्|
നിഷ്പതനമിതി മുഖസ്രാവഃ| തൃഷ്ണേത്യാദി പിത്തജമുഖരോഗലക്ഷണമ്| ശാലാക്യേ പ്രപഞ്ചോക്തമുഖരോഗാണാമത്രൈവ ചതുര്വിധമുഖരോഗേऽന്തര്ഭാവം ദര്ശയന്നാഹ- സംസ്ഥാനേത്യാദി| സംസ്ഥാനം സ്ഥാനമോഷ്ഠാദി, ദൂഷ്യം രക്താദി, ആകൃതിഃ ലിങ്ഗം, നാമ ശീതാദാദി, ഏഷാം ഭേദാദ് വികല്പാച്ചതുഃഷഷ്ടിവിധാ ഭവന്തി, തേ ച ശാലാക്യേ ഏവോന്നേയാഃ| സുശ്രുതേ പഞ്ചഷഷ്ടിമുഖരോഗാ ഉക്താഃ, തഥാऽപീഹ വൈദേഹമതാനുസാരേണാദൂരാന്തരേണേയം ചതുഃഷഷ്ടിഃ| യഥാപ്രദേശമിതി യഥാചികിത്സാപ്രദേശമ്||൧൧൯-൧൨൩||
Adhikarana 37 (124-126) · Śloka 126
വാതാദിഭിഃ ശോകഭയാതിലോഭക്രോധൈര്മനോഘ്നാശനഗന്ധരൂപൈഃ|
അരോചകാഃ സ്യുഃ പരിഹൃഷ്ടദന്തഃ കഷായവക്രശ്ച മതോऽനിലേന||൧൨൪||
കട്വമ്ലമുഷ്ണം വിരസം ച പൂതി പിത്തേന വിദ്യാല്ലവണം ച വക്രമ്|
മാധുര്യപൈച്ഛില്യഗുരുത്വശൈത്യവിബദ്ധസമ്ബദ്ധയുതം കഫേന||൧൨൫||
അരോചകേ ശോകഭയാനിലോഭക്രോധാദ്യഹൃദ്യാശനഗന്ധജേ സ്യാത്|
സ്വാഭാവികം വക്രമഥാരുചിശ്ച ത്രിദോഷജേ നൈകരസം ഭവേത്തു||൧൨൬||
ഇത്യരോചകനിദാനമ്|
View original
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनगन्धरूपैः|
अरोचकाः स्युः परिहृष्टदन्तः कषायवक्रश्च मतोऽनिलेन||१२४||
कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्याल्लवणं च वक्रम्|
माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन||१२५||
अरोचके शोकभयानिलोभक्रोधाद्यहृद्याशनगन्धजे स्यात्|
स्वाभाविकं वक्रमथारुचिश्च त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु||१२६||
इत्यरोचकनिदानम्|
ആസ്യരോഗാന്തര്നിവിഷ്ടത്വാദേവാരോചകാനാഹ| യദ്യപി രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതേऽപ്യരോചകാ ഉക്താഃ, തഥാऽപി ശോഷോക്താരോചകേഭ്യഃ പൃഥഗുത്പന്നാ ഏവാരോചകാ അഭിധീയന്ത ഇതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| അതിലോഭേനാത്രാരുചിരുച്യതേ, തത്രാതിലോഭേന കൃതം സതതാഭ്യാസമരുചികാരണം ദര്ശയതി| വിബദ്ധസമ്ബദ്ധയുതമിതി ബന്ധയുക്തമിത്യര്ഥഃ| നൈകരസമിതി അനേകരസമ്||൧൨൪-൧൨൬||
Adhikarana 38 (127-128) · Śloka 128
നാദോऽതിരുക്കര്ണമലസ്യ ശോഷഃ സ്രാവസ്തനുശ്ചാശ്രവണം ച വാതാത്|
ശോഫഃ സരാഗോ ദരണം വിദാഹഃ സപീതപൂതിശ്രവണം ച പിത്താത്||൧൨൭||
വൈശ്രുത്യകണ്ഡൂസ്ഥിരശോഫശുക്ലസ്നിഗ്ധശ്രുതിഃ ശ്ലേഷ്മഭവേऽല്പരുക് ച|
സര്വാണി രൂപാണി തു സന്നിപാതാത് സ്രാവശ്ച തത്രാധികദോഷവര്ണഃ||൧൨൮||
ഇതി കര്ണരോഗനിദാനമ്|
View original
नादोऽतिरुक्कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात्|
शोफः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिश्रवणं च पित्तात्||१२७||
वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोफशुक्लस्निग्धश्रुतिः श्लेष्मभवेऽल्परुक् च|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः||१२८||
इति कर्णरोगनिदानम्|
നാദോऽതിരുഗിത്യാദിനാ കര്ണരോഗാനാഹ| ഏതേ ച ശാലാക്യേ യദ്യപ്യഷ്ടാവിംശതിരുക്താഃ, തഥാऽപീഹ ചതുര്ഷ്വേവ കര്ണരോഗേഷു ശേഷാണാമപ്യവരോധോ വ്യാഖ്യേയഃ, ശേഷാണാമപി വാതാദിജന്യത്വാത്||൧൨൭-൧൨൮||
Adhikarana 39 (129-131) · Śloka 131
അല്പസ്തു രാഗോऽനുപദേഹവാംശ്ച സതോദഭേദോऽനിലജാക്ഷിരോഗേ|
പിത്താത് സദാഹോऽതിരുജഃ സരാഗഃ പീതോപദേഹഃ സുഭൃശോഷ്ണവാഹീ||൧൨൯||
ശുക്ലോപദേഹം ബഹുപിച്ഛിലാശ്രു നേത്രം കഫാത് സ്യാദ്ഗുരുതാ സകണ്ഡുഃ|
സര്വാണി രൂപാണി തു സന്നിപാതാന്നേത്രാമയാഃ ഷണ്ണവതിസ്തു ഭേദാത്||൧൩൦||
തേഷാമഭിവ്യക്തിരഭിപ്രദിഷ്ടാ ശാലാക്യതന്ത്രേഷു ചികിത്സിതം ച|
പരാധികാരേ തു ന വിസ്തരോക്തിഃ ശസ്തേതി തേനാത്ര ന നഃ പ്രയാസഃ||൧൩൧||
ഇതി നേത്രരോഗനിദാനമ്|
View original
अल्पस्तु रागोऽनुपदेहवांश्च सतोदभेदोऽनिलजाक्षिरोगे|
पित्तात् सदाहोऽतिरुजः सरागः पीतोपदेहः सुभृशोष्णवाही||१२९||
शुक्लोपदेहं बहुपिच्छिलाश्रु नेत्रं कफात् स्याद्गुरुता सकण्डुः|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातान्नेत्रामयाः षण्णवतिस्तु भेदात्||१३०||
तेषामभिव्यक्तिरभिप्रदिष्टा शालाक्यतन्त्रेषु चिकित्सितं च|
पराधिकारे तु न विस्तरोक्तिः शस्तेति तेनात्र न नः प्रयासः||१३१||
इति नेत्ररोगनिदानम्|
അല്പസ്തു രാഗ ഇത്യാദിനാ ചത്വാരോऽക്ഷിരോഗാ അഭിധീയന്തേ| ഉപദേഹഃ ദൂഷികാ| സുഭൃശോഷ്ണവാഹീതി അത്യര്ഥോഷ്ണസ്രാവീ| അനുക്തനേത്രാമയാനാം സങ്ഖ്യാമാഹ- നേത്രാമയാഃ ഷണ്ണവതിരിതി| നേത്രാമയേഷു ആചാര്യാണാം വിപ്രതിപത്തിഃ; നേത്രരോഗാണാം ഷട്സപ്തതിം വിദേഹഃ പ്രാഹ, കരാലസ്തു ഷണ്ണവതിമ്, അശീതിം സാത്യകിഃ പ്രാഹ| തേഷു കരാലമതേനൈവൈതദഭിധാനമ്, ഉക്തം ച തത്ര- “വിംശതിഃ സപ്ത വര്ത്മസ്ഥാ, നവ സന്ധൌ പ്രകീര്തിതാഃ| ത്രയോദശ തു ശുക്ലസ്ഥാഃ, ഷഡ്രോഗാഃ കൃഷ്ണഭാഗജാഃ|| വിംശതിഃ പഞ്ച ദൃഷ്ടിസ്ഥാഃ, ഷോഡശൈവ ച സര്വഗാഃ” ഇതി| ഏതേഷാം ജ്ഞാനോപായമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| അഭിവ്യക്തിരിതി ലക്ഷണമ്| നേത്രരോഗപ്രപഞ്ചാനഭിധാനേ ഹേതുമാഹ- പരാധികാരേഷ്വിത്യാദി||൧൨൯-൧൩൧||
Adhikarana 40 (132-133) · Śloka 133
തേജോऽനിലാദ്യൈഃ സഹ കേശഭൂമിം ദഗ്ധ്വാऽऽശു കുര്യാത് ഖലതിം നരസ്യ|
കിഞ്ചിത്തു ദഗ്ധ്വാ പലിതാനി കുര്യാദ്ധരിപ്രഭത്വം ച ശിരോരുഹാണാമ്||൧൩൨||
ഇത്യൂര്ധ്വജത്രൂത്ഥഗദൈകദേശസ്തന്ത്രേ നിബദ്ധോऽയമശൂന്യതാര്ഥമ്|
അതഃ പരം ഭേഷജസങ്ഗ്രഹം തു നിബോധ സങ്ക്ഷേപത ഉച്യമാനമ്||൧൩൩||
ഇതി ഖാലിത്യരോഗനിദാനമ്|
View original
तेजोऽनिलाद्यैः सह केशभूमिं दग्ध्वाऽऽशु कुर्यात् खलतिं नरस्य|
किञ्चित्तु दग्ध्वा पलितानि कुर्याद्धरिप्रभत्वं च शिरोरुहाणाम्||१३२||
इत्यूर्ध्वजत्रूत्थगदैकदेशस्तन्त्रे निबद्धोऽयमशून्यतार्थम्|
अतः परं भेषजसङ्ग्रहं तु निबोध सङ्क्षेपत उच्यमानम्||१३३||
इति खालित्यरोगनिदानम्|
തേജ ഇത്യാദിനാ ഖാലിത്യലക്ഷണമാഹ| തേജഃശബ്ദേന ദേഹോഷ്മാऽഭിമതഃ; സ വാതാദ്യൈര്യുക്തഃ ഖാലിത്യാദി കരോതീതി യോജനീയമ്| യേ തു ‘തേജഃ സവാതം’ ഇതി പഠന്തി, തേ തേജഃശബ്ദേന പിത്തമപി വര്ണയന്തി| ഹരിപ്രഭത്വമിതി കപിലത്വമ്| ശിരോരുഹാണാമിതി കേശാനാമ്| അശൂന്യതാര്ഥമിതി അസ്യ കായചികിത്സാശാസ്ത്രസ്യ ശാലാക്യാഭിധേയരോഗൈരശൂന്യതാര്ഥമ്| ഭേഷജസങ്ഗ്രഹമിതി ഭേഷജാഭിധായകം ഗ്രന്ഥമ്||൧൩൨-൧൩൩||
Adhikarana 41 (134-143) · Śloka 143
വാതാത് സകാസവൈസ്വര്യേ സക്ഷാരം പീനസേ വൃതമ്|
പിബേദ്രസം പയശ്ചോഷ്ണം സ്നൈഹികം ധൂമമേവ വാ||൧൩൪||
ശതാഹ്വാ ത്വഗ്ബലാ മൂലം സ്യോനാകൈരണ്ഡബില്വജമ്|
സാരഗ്വധം പിബേദ്വര്തിം മധൂച്ഛിഷ്ടവസാഘൃതൈഃ||൧൩൫||
അഥവാ സഘൃതാന് സക്തൂന് കൃത്വാ മല്ലകസമ്പുടേ|
നവപ്രതിശ്യായവതാം ധൂമം വൈദ്യഃ പ്രയോജയേത്||൧൩൬||
ശങ്ഖമൂര്ധലലാടാര്തൌ പാണിസ്വേദോപനാഹനമ്|
സ്വഭ്യക്തേ ക്ഷവഥുസ്രാവരോധാദൌ സങ്കരാദയഃ||൧൩൭||
ഘ്രേയാശ്ച രോഹിഷാജാജീവചാതര്കാരിചോരകാഃ|
ത്വക്പത്രമരിചൈലാനാം ചൂര്ണാ വാ സോപകുഞ്ചികാഃ||൧൩൮||
സ്രോതഃശൃങ്ഗാടനാസാക്ഷിശോഷേ തൈലം ച നാവനമ്|
പ്രഭാവ്യാജേ തിലാന് ക്ഷീരേ തേന പിഷ്ടാംസ്തദുഷ്മണാ||൧൩൯||
മന്ദസ്വിന്നാന് സയഷ്ട്യാഹ്വചൂര്ണാംസ്തേനൈവ പീഡയേത്|
ദശമൂലസ്യ നിഷ്ക്വാഥേ രാസ്നാമധുകകല്കവത്||൧൪൦||
സിദ്ധം സസൈന്ധവം തൈലം ദശകൃത്വോऽണു തത് സ്മൃതമ്|
സ്നിഗ്ധസ്യാസ്ഥാപനൈര്ദോഷം നിര്ഹരേദ്വാതപീനസേ||൧൪൧||
സ്നിഗ്ധാമ്ലോഷ്ണൈശ്ച ലഘ്വന്നം ഗ്രാമ്യാദീനാം രസൈര്ഹിതമ്|
ഉഷ്ണാമ്ബുനാ സ്നാനപാനേ നിവാതോഷ്ണപ്രതിശ്രയഃ||൧൪൨||
ചിന്താവ്യായാമവാക്ചേഷ്ടാവ്യവായവിരതോ ഭവേത്|
വാതജേ പീനസേ ധീമാനിച്ഛന്നേവാത്മനോ ഹിതമ്||൧൪൩||
View original
वातात् सकासवैस्वर्ये सक्षारं पीनसे वृतम्|
पिबेद्रसं पयश्चोष्णं स्नैहिकं धूममेव वा||१३४||
शताह्वा त्वग्बला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्|
सारग्वधं पिबेद्वर्तिं मधूच्छिष्टवसाघृतैः||१३५||
अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसम्पुटे|
नवप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत्||१३६||
शङ्खमूर्धललाटार्तौ पाणिस्वेदोपनाहनम्|
स्वभ्यक्ते क्षवथुस्रावरोधादौ सङ्करादयः||१३७||
घ्रेयाश्च रोहिषाजाजीवचातर्कारिचोरकाः|
त्वक्पत्रमरिचैलानां चूर्णा वा सोपकुञ्चिकाः||१३८||
स्रोतःशृङ्गाटनासाक्षिशोषे तैलं च नावनम्|
प्रभाव्याजे तिलान् क्षीरे तेन पिष्टांस्तदुष्मणा||१३९||
मन्दस्विन्नान् सयष्ट्याह्वचूर्णांस्तेनैव पीडयेत्|
दशमूलस्य निष्क्वाथे रास्नामधुककल्कवत्||१४०||
सिद्धं ससैन्धवं तैलं दशकृत्वोऽणु तत् स्मृतम्|
स्निग्धस्यास्थापनैर्दोषं निर्हरेद्वातपीनसे||१४१||
स्निग्धाम्लोष्णैश्च लघ्वन्नं ग्राम्यादीनां रसैर्हितम्|
उष्णाम्बुना स्नानपाने निवातोष्णप्रतिश्रयः||१४२||
चिन्ताव्यायामवाक्चेष्टाव्यवायविरतो भवेत्|
वातजे पीनसे धीमानिच्छन्नेवात्मनो हितम्||१४३||
അഥൈതേഷാം ക്രമാച്ചികിത്സാऽഭിധീയതേ| പ്രതിശ്യായേ ധൂമസ്യ നിഷേധോ വൈരേചനികധൂമാഭിപ്രായേണ കൃതഃ, തേനേഹ സ്നൈഹികധൂമാഭിധാനം ന വിരോധി| പാണിസ്വേദം ച ഉപനാഹനം ചേതി പാണിസ്വേദോപനാഹനമ്| ക്ഷവഥുസ്രാവരോധാദാവിത്യത്ര രോധശബ്ദേന പ്രതീനാഹോऽഭിധീയതേ| സങ്കരാദയഃ സങ്കരപ്രസ്തരാദയഃ സ്വേദാധ്യായോക്താഃ സ്വേദാഃ| തര്കാരീ ജയന്തീ| സ്രോതഃശൃങ്ഗാടനാസാക്ഷിശോഷേ ഇതി ഘ്രാണശ്രോത്രാക്ഷിതര്പണീനാം സിരാണാം സന്നിപാതഃ ശൃങ്ഗാടകഃ| നാവനം തൈലമുക്തമാഹപ്രഭാവ്യാജേ ഇത്യാദി| തദുഷ്മണേതി അജാക്ഷീരോഷ്മണാ പിഷ്ടസ്വേദനേ മന്ദോത്സ്വിന്നാന്| സയഷ്ഠ്യാഹ്വചൂര്ണാനിതി യഷ്ട്യാഹ്വചൂര്ണസ്യാപ്രധാനത്വാത് തിലചൂര്ണാത് പാദികത്വമ്| തേനൈവ പീഡയേദിതി അജാക്ഷീരേണ| ഏവം നിഷ്പന്നതൈലസ്യ ദശമൂലനിഷ്ക്വാഥാദിഭിര്ദശകൃത്വഃ പാകാത് സിദ്ധം തൈലമണുതൈലം സ്യാത്; അണുതാ ചാസ്യ അണുസ്രോതോനുസാരിത്വാത്, തച്ചേഹ ഭാവനയാ പാകഭൂയസ്ത്വേന നിഷ്പീഡനവിശേഷേണ ച ക്രിയതേ| ഉക്തം ഹി വിദേഹേ- “ഭാവനാത് പാചനാദ്വാऽപി തൈലാനാമണുതൈലതാ| മര്ദനാദപി സര്വേഷാം ദേഹാനാമണുതൈലതാ” ഇതി| സിദ്ധാമ്ലേത്യാദിനാ ആഹാരാചാരാവാഹ| നിവാതോഷ്ണപ്രതിശ്രയ ഇതി നിവാതോഷ്ണഗൃഹസ്ഥായീ||൧൩൪-൧൪൩||
Adhikarana 42 (144-148) · Śloka 148
പൈത്തേ സര്പിഃ പിബേത് സിദ്ധം ശൃങ്ഗവേരശൃതം പയഃ|
പാചനാര്ഥം പിബേത് പക്വേ കാര്യം മൂര്ധവിരേചനമ്||൧൪൪||
പാഠാദ്വിരജനീമൂര്വാപിപ്പലീജാതിപല്ലവൈഃ|
ദന്ത്യാ ച സാധിതം തൈലം നസ്യം സ്യാത് പക്വപീനസേ||൧൪൫||
പൂയാസ്രേ രക്തപിത്തഘ്നാഃ കഷായാ നാവനാനി ച|
പാകദാഹാഢ്യരൂക്ഷേഷു ശീതാ ലേപാഃ സസേചനാഃ||൧൪൬||
ഘ്രേയനസ്യോപചാരാശ്ച കഷായാഃ സ്വാദുശീതലാഃ|
മന്ദപിത്തേ പ്രതിശ്യായേ സ്നിഗ്ധൈഃ കുര്യാദ്വിരേചനമ്||൧൪൭||
ഘൃതം ക്ഷീരം യവാഃ ശാലിര്ഗോധൂമാ ജാങ്ഗലാ രസാഃ|
ശീതാമ്ലാസ്തിക്തശാകാനി യൂഷാ മുദ്ഗാദിഭിര്ഹിതാഃ||൧൪൮||
View original
पैत्ते सर्पिः पिबेत् सिद्धं शृङ्गवेरशृतं पयः|
पाचनार्थं पिबेत् पक्वे कार्यं मूर्धविरेचनम्||१४४||
पाठाद्विरजनीमूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः|
दन्त्या च साधितं तैलं नस्यं स्यात् पक्वपीनसे||१४५||
पूयास्रे रक्तपित्तघ्नाः कषाया नावनानि च|
पाकदाहाढ्यरूक्षेषु शीता लेपाः ससेचनाः||१४६||
घ्रेयनस्योपचाराश्च कषायाः स्वादुशीतलाः|
मन्दपित्ते प्रतिश्याये स्निग्धैः कुर्याद्विरेचनम्||१४७||
घृतं क्षीरं यवाः शालिर्गोधूमा जाङ्गला रसाः|
शीताम्लास्तिक्तशाकानि यूषा मुद्गादिभिर्हिताः||१४८||
പൈത്തേ സര്പിഃ പിബേത് സിദ്ധമിത്യത്ര ശൃങ്ഗവേരസിദ്ധമേവ സര്പിര്ദേയമ്| രക്തപിത്തഘ്നാ ഇതി രക്തപിത്തചികിത്സോക്താഃ| മന്ദപിത്തേ ഇതി ഈഷത്പിത്തേ||൧൪൪-൧൪൮||
Adhikarana 43 (149-157) · Śloka 157
ഗൌരവാരോചകേഷ്വാദൌ ലങ്ഘനം കഫപീനസേ|
സ്വേദാഃ സേകാശ്ച പാകാര്ഥം ലിപ്തേ ശിരസി സര്പിഷാ||൧൪൯||
ലശുനം മുദ്ഗചൂര്ണേന വ്യോഷക്ഷാരഘൃതൈര്യുതമ്|
ദേയം കഫഘ്നവമനമുത്ക്ലിഷ്ടശ്ലേഷ്മണേ ഹിതമ്||൧൫൦||
അപീനസേ പൂതിനസ്യേ ഘ്രാണസ്രാവേ സകണ്ഡുകേ|
ധൂമഃ ശസ്തോऽവപീഡശ്ച കടുഭിഃ കഫപീനസേ||൧൫൧||
മനഃശിലാ വചാ വ്യോഷം വിഡങ്ഗം ഹിങ്ഗു ഗുഗ്ഗുലുഃ|
ചൂര്ണോ ഘ്രേയഃ പ്രധമനം കടുഭിശ്ച ഫലൈസ്തഥാ||൧൫൨||
ഭാര്ഗീമദനതര്കാരീസുരസാദിവിപാചിതേ|
മൂത്രേ ലാക്ഷാ വചാ ലമ്ബാ വിഡങ്ഗം കുഷ്ഠപിപ്പലീ||൧൫൩||
കൃത്വാ കല്കം കരഞ്ജം ച തൈലം തൈഃ സാര്ഷപം പചേത്|
പാകാന്മുക്തേ ഘനേ നസ്യമേതന്മേദോനിഭേ കഫേ||൧൫൪||
സ്നിഗ്ധസ്യ വ്യാഹതേ വേഗേ ച്ഛര്ദനം കഫപീനസേ|
വമനീയശൃതക്ഷീരതിലമാഷയവാഗുനാ||൧൫൫||
വാര്താകകുലകവ്യോഷകുലത്ഥാഢകിമുദ്ഗജാഃ|
യൂഷാഃ കഫഘ്നമന്നം ച ശസ്തമുഷ്ണാമ്ബുസേച(വ)നമ്||൧൫൬||
സര്വജിത് പീനസേ ദുഷ്ടേ കാര്യം ശോഫേ ച ശോഫജിത്|
ക്ഷാരോऽര്ബുദാധിമാംസേഷു ക്രിയാ ശേഷേഷ്വവേക്ഷ്യ ച||൧൫൭||
ഇതി പീനസനാസാരോഗചികിത്സാ|
View original
गौरवारोचकेष्वादौ लङ्घनं कफपीनसे|
स्वेदाः सेकाश्च पाकार्थं लिप्ते शिरसि सर्पिषा||१४९||
लशुनं मुद्गचूर्णेन व्योषक्षारघृतैर्युतम्|
देयं कफघ्नवमनमुत्क्लिष्टश्लेष्मणे हितम्||१५०||
अपीनसे पूतिनस्ये घ्राणस्रावे सकण्डुके|
धूमः शस्तोऽवपीडश्च कटुभिः कफपीनसे||१५१||
मनःशिला वचा व्योषं विडङ्गं हिङ्गु गुग्गुलुः|
चूर्णो घ्रेयः प्रधमनं कटुभिश्च फलैस्तथा||१५२||
भार्गीमदनतर्कारीसुरसादिविपाचिते|
मूत्रे लाक्षा वचा लम्बा विडङ्गं कुष्ठपिप्पली||१५३||
कृत्वा कल्कं करञ्जं च तैलं तैः सार्षपं पचेत्|
पाकान्मुक्ते घने नस्यमेतन्मेदोनिभे कफे||१५४||
स्निग्धस्य व्याहते वेगे च्छर्दनं कफपीनसे|
वमनीयशृतक्षीरतिलमाषयवागुना||१५५||
वार्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजाः|
यूषाः कफघ्नमन्नं च शस्तमुष्णाम्बुसेच(व)नम्||१५६||
सर्वजित् पीनसे दुष्टे कार्यं शोफे च शोफजित्|
क्षारोऽर्बुदाधिमांसेषु क्रिया शेषेष्ववेक्ष्य च||१५७||
इति पीनसनासारोगचिकित्सा|
ദേയം കഫഘ്നവമനമിതി കഫഘ്നദ്രവ്യകൃതം വമനം ദേയമിത്യര്ഥഃ| കടുഭിഃ ഫലൈരിതി മരിചപിപ്പല്യാദിഭിഃ| പാകാന്മുക്തേ ഇതി പാകാവസാനാച്ച്യുതേ| വ്യാഹതേ വേഗ ഇതി പീനസസ്യ വേഗേ മന്ദീഭൂതേ| ശോഫേ ചേതി നാസാശോഫേ||൧൪൯-൧൫൭||
Adhikarana 44 (158-165) · Śloka 165
വാതികേ ശിരസോ രോഗേ സ്നേഹാന് സ്വേദാന് സനാവനാന്|
പാനാന്നമുപനാഹാംശ്ച കുര്യാദ്വാതാമയാപഹാന്||൧൫൮||
തൈലഭൃഷ്ടൈരഗുര്വാദ്യൈഃ സുഖോഷ്ണൈരുപനാഹനമ്|
ജീവനീയൈഃ സുമനസാ മത്സ്യൈര്മാംസൈശ്ച ശസ്യതേ||൧൫൯||
രാസ്നാസ്ഥിരാദിഭിഃ സിദ്ധം സക്ഷീരം നസ്യമര്തിനുത്|
തൈലം രാസ്നാദ്വികാകോലീശര്കരാഭിരഥാപി വാ||൧൬൦||
ബലാമധൂകയഷ്ട്യാഹ്വവിദാരീചന്ദനോത്പലൈഃ|
ജീവകര്ഷഭകദ്രാക്ഷാശര്കരാഭിശ്ച സാധിതഃ||൧൬൧||
പ്രസ്ഥസ്തൈലസ്യ സക്ഷീരോ ജാങ്ഗലാര്ധതുലാരസേ|
നസ്യം സര്വോര്ധ്വജത്രൂത്ഥവാതപിത്താമയാപഹമ്||൧൬൨||
ദശമൂലബലാരാസ്നാത്രിഫലാമധുകൈഃ സഹ|
മയൂരം പക്ഷപിത്താന്ത്രശകൃത്തുണ്ഡാങ്ഘ്രിവര്ജിതമ്||൧൬൩||
ജലേ പക്ത്വാ ഘൃതപ്രസ്ഥം തസ്മിന് ക്ഷീരസമം പചേത്|
മധുരൈഃ കാര്ഷികൈഃ കല്കൈഃ ശിരോരോഗാര്ദിതാപഹമ്||൧൬൪||
കര്ണാക്ഷിനാസികാജിഹ്വാതാല്വാസ്യഗലരോഗനുത്|
മായൂരമിതിവിഖ്യാതമൂര്ധ്വജത്രുഗദാപഹമ്||൧൬൫||
ഇതി മായൂരഘൃതമ്|
View original
वातिके शिरसो रोगे स्नेहान् स्वेदान् सनावनान्|
पानान्नमुपनाहांश्च कुर्याद्वातामयापहान्||१५८||
तैलभृष्टैरगुर्वाद्यैः सुखोष्णैरुपनाहनम्|
जीवनीयैः सुमनसा मत्स्यैर्मांसैश्च शस्यते||१५९||
रास्नास्थिरादिभिः सिद्धं सक्षीरं नस्यमर्तिनुत्|
तैलं रास्नाद्विकाकोलीशर्कराभिरथापि वा||१६०||
बलामधूकयष्ट्याह्वविदारीचन्दनोत्पलैः|
जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः||१६१||
प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे|
नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्||१६२||
दशमूलबलारास्नात्रिफलामधुकैः सह|
मयूरं पक्षपित्तान्त्रशकृत्तुण्डाङ्घ्रिवर्जितम्||१६३||
जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्|
मधुरैः कार्षिकैः कल्कैः शिरोरोगार्दितापहम्||१६४||
कर्णाक्षिनासिकाजिह्वाताल्वास्यगलरोगनुत्|
मायूरमितिविख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम्||१६५||
इति मायूरघृतम्|
ദശമൂലേത്യാദൌ ദശമൂലാദിഭിഃ പ്രത്യേകം ത്രിപലമാനൈഃ സമം മയൂരം പക്ഷാദിവര്ജിതം ജലദ്രോണേ ഏവ പചേത്| ജലദ്രോണോ ഹ്യത്ര ക്വാഥാര്ഥം പാദാവശേഷഃ സന് ഘൃതപ്രസ്ഥാച്ചതുര്ഗുണോ ഭവതി| കിഞ്ച ദശമൂലാദീനാം ചത്വാരിംശത്പലേന മയൂരേണൈകേന സമമദൂരാന്തരം ചതുഃഷഷ്ടിപലം ക്വാഥ്യം ദ്രോണമാനേ ജലേ ദേയമ്| കിംവാ ദശമൂലാദീനാം മയൂരേണ ച മിലിത്വാ യാവത് ക്വാഥ്യം ഭവതി തച്ചതുര്ഗുണം ജലമുത്സര്ഗപരിഭാഷയൈവ ദേയമ്| മധുരൈരിതി ജീവനീയഗണൌക്തൈര്ദശഭിഃ, ജീവനീയാനി ഹി മധുരത്വപ്രകര്ഷാദിഹ മധുരശബ്ദേനോച്യന്തേ||൧൫൮-൧൬൫||
Adhikarana 45 (166-175) · Śloka 175
ഏതേനൈവ കഷായേണ ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|
ചതുര്ഗുണേന പയസാ കല്കൈരേഭിശ്ച കാര്ഷികൈഃ||൧൬൬||
ജീവന്തീത്രിഫലാമേദാമൃദ്വീകര്ധിപരൂഷകൈഃ|
സമങ്ഗാചവികാഭാര്ഗീകാശ്മരീസുരദാരുഭിഃ||൧൬൭||
ആത്മഗുപ്താമഹാമേദാതാലഖര്ജൂരമസ്തകൈഃ|
മൃണാലബിസശാലൂകശൃങ്ഗീജീവകപദ്മകൈഃ ||൧൬൮||
ശതാവരീവിദാരീക്ഷുബൃഹതീസാരിവായുഗൈഃ|
മൂര്വാശ്വദംഷ്ട്രര്ഷഭകശൃങ്ഗാടകകസേരുകൈഃ||൧൬൯||
രാസ്നാസ്ഥിരാതാമലകീസൂക്ഷ്മൈലാശടിപൌഷ്കരൈഃ|
പുനര്നവാതുഗാക്ഷീരീകാകോലീധന്വയാസകൈഃ||൧൭൦||
ഖര്ജൂരാക്ഷോടവാതാമമുഞ്ജാതാഭിഷുകൈരപി |
ദ്രവ്യൈരേഭിര്യഥാലാഭം പൂര്വകല്പേന സാധിതമ്||൧൭൧||
നസ്യേ പാനേ തഥാऽഭ്യങ്ഗേ ബസ്തൌ ചൈവ പ്രയോജയേത്|
ശിരോരോഗേഷു സര്വേഷു കാസേ ശ്വാസേ ച ദാരുണേ||൧൭൨||
മന്യാപൃഷ്ഠഗ്രഹേ ശോഷേ സ്വരഭേദേ തഥാऽര്ദിതേ|
യോന്യസൃക്ശുക്രദോഷേഷു ശസ്തം വന്ധ്യാസുതപ്രദമ്||൧൭൩||
ഋതുസ്നാതാ തഥാ നാരീ പീത്വാ പുത്രം പ്രസൂയതേ|
മഹാമായൂരമിത്യേതദ്ഘൃതമാത്രേയപൂജിതമ്||൧൭൪||
ഇതി മഹാമായൂരഘൃതമ്|
ആഖുഭിഃ കുക്കുടൈര്ഹംസൈഃ ശശൈശ്ചാപി ഹി ബുദ്ധിമാന്|
കല്പേനാനേന വിപചേത് സര്പിരൂര്ധ്വഗദാപഹമ്||൧൭൫||
View original
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्|
चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः||१६६||
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्धिपरूषकैः|
समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीसुरदारुभिः||१६७||
आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः|
मृणालबिसशालूकशृङ्गीजीवकपद्मकैः ||१६८||
शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः|
मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः||१६९||
रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशटिपौष्करैः|
पुनर्नवातुगाक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः||१७०||
खर्जूराक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि |
द्रव्यैरेभिर्यथालाभं पूर्वकल्पेन साधितम्||१७१||
नस्ये पाने तथाऽभ्यङ्गे बस्तौ चैव प्रयोजयेत्|
शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे श्वासे च दारुणे||१७२||
मन्यापृष्ठग्रहे शोषे स्वरभेदे तथाऽर्दिते|
योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्||१७३||
ऋतुस्नाता तथा नारी पीत्वा पुत्रं प्रसूयते|
महामायूरमित्येतद्घृतमात्रेयपूजितम्||१७४||
इति महामायूरघृतम्|
आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चापि हि बुद्धिमान्|
कल्पेनानेन विपचेत् सर्पिरूर्ध्वगदापहम्||१७५||
ഏതേനൈവേതി ദശമൂലാദിമയൂരക്വാഥേന യഥോക്തവിധാനകൃതേന| ദ്വിതീയഖര്ജൂരശബ്ദേന ഖര്ജൂരഫലം ഗൃഹ്യതേ| അക്ഷോടവാതാമാദീനി ഔത്തരാപഥികാനി| പൂര്വയോഗോക്തക്വാഥവിധാനം യദ്യപ്യേതേനൈവ കഷായേണേത്യാദിനാ സിദ്ധം, തഥാऽപി പുനഃ പൂര്വകല്പേനേതി വചനേന യഥാലാഭമിതിപദേന ച യഥാലാഭം കരണീയത്വം കല്ക ഏവ, ന ക്വാഥേ ഇതി ദര്ശയതി| അത്ര പ്രയോഗഭേദേ ജതൂകര്ണഃ- “തത്ക്വാഥോചിതശിഖിനം ദശമൂലശ്രേയസീബലാമധുകൈസ്ത്രിപലൈഃ സഹ സര്പിഷാ ജീവനീയകര്ഷൈഃ പചേത് പയസാ ക്വാഥേऽസ്മിന്നേവ ചതുഷ്കേ പ്രസ്ഥം ഘൃതം യഥാലാഭം ജീവനബൃംഹണവാതാമാക്ഷോടത്രിഫലാപൂഗമധുകൈഃ ഖര്ജൂരതാലമസ്തകത്വഗേലാപൌഷ്കരശ്വദംഷ്ട്രാതാമലകീബിസഭാര്ഗീകസേരുശൃങ്ഗാടകമൃണാല രാസ്നാസ്ഥിരാസമങ്ഗാശൃങ്ഗ്യജഡാഭിഃ സഹ തു മായൂരം ചതുഷ്പ്രയോഗാദൂര്ധ്വജത്രുഗദേഷ്വമൃതവത്” ഇതി| അത്ര മയൂരസ്ഥാനേ മൂഷകാദീന് ദര്ശയന്നാഹ- ആഖുഭിരിത്യാദിനാ| ആഖുനാ മയൂരാപേക്ഷയാ സ്വല്പമാനേനാപ്യത്രൈകേനാപി സാധനം കര്തവ്യമിത്യാഹുഃ||൧൬൬-൧൭൫||
Adhikarana 46 (176-179) · Śloka 179
പൈത്തേ ഘൃതം പയഃ സേകാഃ ശീതാ ലേപാഃ സനാവനാഃ|
ജീവനീയാനി സര്പീംഷി പാനാന്നം ചാപി പിത്തനുത്||൧൭൬||
ചന്ദനോശീരയഷ്ട്യാഹ്വബലാവ്യാഘ്രനഖോത്പലൈഃ|
ക്ഷീരപിഷ്ടൈഃ പ്രദേഹഃ സ്യാച്ഛൃതൈര്വാ പരിഷേചനമ്||൧൭൭||
ത്വക്പത്രശര്കരാകല്കഃ സുപിഷ്ടസ്തണ്ഡുലാമ്ബുനാ|
കാര്യോऽവപീഡഃ സര്പിശ്ച നസ്യം തസ്യാനു പൈത്തികേ||൧൭൮||
യഷ്ട്യാഹ്വചന്ദനാനന്താക്ഷീരസിദ്ധം ഘൃതം ഹിതമ്|
നാവനം ശര്കരാദ്രാക്ഷാമധൂകൈര്വാऽപി പിത്തജേ||൧൭൯||
View original
पैत्ते घृतं पयः सेकाः शीता लेपाः सनावनाः|
जीवनीयानि सर्पींषि पानान्नं चापि पित्तनुत्||१७६||
चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रनखोत्पलैः|
क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याच्छृतैर्वा परिषेचनम्||१७७||
त्वक्पत्रशर्कराकल्कः सुपिष्टस्तण्डुलाम्बुना|
कार्योऽवपीडः सर्पिश्च नस्यं तस्यानु पैत्तिके||१७८||
यष्ट्याह्वचन्दनानन्ताक्षीरसिद्धं घृतं हितम्|
नावनं शर्कराद्राक्षामधूकैर्वाऽपि पित्तजे||१७९||
ശൃതൈര്വേത്യത്ര ക്ഷീരശൃതൈഃ| സര്പിശ്ച നസ്യമിത്യത്ര അവപീഡസ്യ പശ്ചാത് സര്പിഷാ നസ്യം ദേയമ്||൧൭൬-൧൭൯||
Adhikarana 47 (180-186) · Śloka 186
കഫജേ സ്വേദിതം ധൂമനസ്യപ്രധമനാദിഭിഃ|
ശുദ്ധം പ്രലേപപാനാന്നൈഃ കഫഘ്നൈഃ സമുപാചരേത്||൧൮൦||
പുരാണസര്പിഷഃ പാനൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്ബസ്തിഭിരേവ ച|
കഫാനിലോത്ഥിതേ ദാഹഃ ശേഷയോ രക്തമോക്ഷണമ്||൧൮൧||
ഏരണ്ഡനലദക്ഷൌമഗുഗ്ഗുല്വഗുരുചന്ദനൈഃ|
ധൂമവര്തിം പിബേദ്ഗന്ധൈരകുഷ്ഠതഗരൈസ്തഥാ||൧൮൨||
സന്നിപാതഭവേ കാര്യാ സന്നിപാതഹിതാ ക്രിയാ|
ക്രിമിജേ ചൈവ കര്തവ്യം തീക്ഷ്ണം മൂര്ധവിരേചനമ്||൧൮൩||
ത്വഗ്ദന്തീവ്യാഘ്രകരജവിഡങ്ഗനവമാലികാഃ|
അപാമാര്ഗഫലം ബീജം നക്തമാലശിരീഷയോഃ|
ക്ഷവകോऽശ്മന്തകോ ബില്വം ഹരിദ്രാ ഹിങ്ഗു യൂഥികാ||൧൮൪||
ഫണിജ്ഝകശ്ച തൈസ്തൈലമവിമൂത്രേ ചതുര്ഗുണേ|
സിദ്ധം സ്യാന്നാവനം ചൂര്ണം ചൈഷാം പ്രധമനം ഹിതമ്||൧൮൫||
ഫലം ശിഗ്രുകരഞ്ജാഭ്യാം സവ്യോഷം ചാവപീഡകഃ|
കഷായഃ സ്വരസഃ ക്ഷാരശ്ചൂര്ണം കല്കോऽവപീഡകഃ||൧൮൬||
ശുക്തതിക്തകടുക്ഷൌദ്രകഷായൈഃ കവലഗ്രഹഃ|
ഇതി ശിരോരോഗചികിത്സാ|
View original
कफजे स्वेदितं धूमनस्यप्रधमनादिभिः|
शुद्धं प्रलेपपानान्नैः कफघ्नैः समुपाचरेत्||१८०||
पुराणसर्पिषः पानैस्तीक्ष्णैर्बस्तिभिरेव च|
कफानिलोत्थिते दाहः शेषयो रक्तमोक्षणम्||१८१||
एरण्डनलदक्षौमगुग्गुल्वगुरुचन्दनैः|
धूमवर्तिं पिबेद्गन्धैरकुष्ठतगरैस्तथा||१८२||
सन्निपातभवे कार्या सन्निपातहिता क्रिया|
क्रिमिजे चैव कर्तव्यं तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्||१८३||
त्वग्दन्तीव्याघ्रकरजविडङ्गनवमालिकाः|
अपामार्गफलं बीजं नक्तमालशिरीषयोः|
क्षवकोऽश्मन्तको बिल्वं हरिद्रा हिङ्गु यूथिका||१८४||
फणिज्झकश्च तैस्तैलमविमूत्रे चतुर्गुणे|
सिद्धं स्यान्नावनं चूर्णं चैषां प्रधमनं हितम्||१८५||
फलं शिग्रुकरञ्जाभ्यां सव्योषं चावपीडकः|
कषायः स्वरसः क्षारश्चूर्णं कल्कोऽवपीडकः||१८६||
शुक्ततिक्तकटुक्षौद्रकषायैः कवलग्रहः|
इति शिरोरोगचिकित्सा|
കഫാനിലോദ്ഭവേ ദാഹ ഇത്യത്ര കഫോദ്ഭവേ അനിലോദ്ഭവേ ച സുശ്രുതവചനാല്ലലാടശങ്ഖദേശേ ദാഹഃ കര്തവ്യഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ശിരോരോഗാധിമന്ഥപ്രഭൃതിഷു ഭ്രൂലലാടശങ്ഖപ്രദേശേഷു ദഹേത്” (സു.സൂ.അ.൧൨) ഇതി| ഗന്ധൈരകുഷ്ഠതഗരൈരിതി അഗുര്വാദിഗന്ധൈഃ, കുഷ്ഠതഗരവര്ജനം ചാത്ര മസ്തുലുങ്ഗസ്രാവവര്ജനാര്ഥമ്| ഉക്തം ച ശാലാക്യേ- “നതകുഷ്ഠേ സ്രാവയതോ ധൂമവര്തിപ്രയോജിതേ| മസ്തുലുങ്ഗം പ്രകര്ഷേണ തസ്മാത്തേ നൈവ യോജയേത്” ഇതി| വ്യാഘ്രകരജഃ നഖീ| ക്ഷവഥുഃ ഛിക്കാകാരകഃ||൧൮൦-൧൮൬||-
Adhikarana 48 (187-205) · Śloka 205
ധൂമഃ പ്രധമനം ശുദ്ധിരധശ്ഛര്ദനലങ്ഘനമ്||൧൮൭||
ഭോജ്യം ച മുഖരോഗേഷു യഥാസ്വം ദോഷനുദ്ധിതമ്|
പിപ്പല്യഗുരുദാര്വീത്വഗ്യവക്ഷാരരസാഞ്ജനമ്||൧൮൮||
പാഠാം തേജോവതീം പഥ്യാം സമഭാഗം വിചൂര്ണയേത്|
മുഖരോഗേഷു സര്വേഷു സക്ഷൌദ്രം തദ്വിധാരയേത്||൧൮൯||
സീധുമാധവമാധ്വീകൈഃ ശ്രേഷ്ഠോऽയം കവലഗ്രഹഃ|
തേജോഹ്വാമഭയാമേലാം സമങ്ഗാം കടുകാം ഘനമ്||൧൯൦||
പാഠാം ജ്യോതിഷ്മതീം ലോധ്രം ദാര്വീം കുഷ്ഠം ച ചൂര്ണയേത്|
ദന്താനാം ഘര്ഷണം രക്തസ്രാവകണ്ഡൂരുജാപഹമ്||൧൯൧||
പഞ്ചകോലകതാലീസപത്രൈലാമരിചത്വചഃ|
പലാശമുഷ്കകക്ഷാരയവക്ഷാരാശ്ച ചൂര്ണിതാഃ||൧൯൨||
ഗുഡേ പുരാണേ ദ്വിഗുണേ ക്വഥിതേ ഗുടികാഃ കൃതാഃ|
കര്കന്ധുമാത്രാഃ സപ്താഹം സ്ഥിതാ മുഷ്കകഭസ്മനി||൧൯൩||
കണ്ഠരോഗേഷു സര്വേഷു ധാര്യാഃ സ്യുരമൃതോപമാഃ|
ഗൃഹധൂമോ യവക്ഷാരഃ പാഠാ വ്യോഷം രസാഞ്ജനമ്||൧൯൪||
തേജോഹ്വാ ത്രിഫലാ ലോധ്രം ചിത്രകശ്ചേതി ചൂര്ണിതമ്|
സക്ഷൌദ്രം ധാരയേദേതദ്ഗലരോഗവിനാശനമ്||൧൯൫||
കാലകം നാമ തച്ചൂര്ണം ദന്താസ്യഗലരോഗനുത്|
ഇതി കാലകചൂര്ണമ്|
മനഃശിലാ യവക്ഷാരോ ഹരിതാലം സസൈന്ധവമ്||൧൯൬||
ദാര്വീത്വക് ചേതി തച്ചൂര്ണം മാക്ഷികേണ സമായുതമ്|
മൂര്ച്ഛിതം ഘൃതമണ്ഡേന കണ്ഠരോഗേഷു ധാരയേത്||൧൯൭||
മുഖരോഗേഷു ച ശ്രേഷ്ഠം പീതകം നാമ കീര്തിതമ്|
ഇതി പീതകചൂര്ണമ്|
മൃദ്വീകാ കടുകാ വ്യോഷം ദാര്വീത്വക് ത്രിഫലാ ഘനമ്||൧൯൮||
മൂര്ച്ഛിതം ഘൃതമണ്ഡേന കണ്ഠരോഗേഷു ധാരയേത്|
പാഠാ രസാഞ്ജനം മൂര്വാ തേജോഹ്വേതി ച ചൂര്ണിതമ്||൧൯൯||
ക്ഷൌദ്രയുക്തം വിധാതവ്യം ഗലരോഗേ ഭിഷഗ്ജിതമ്|
യോഗാസ്ത്വേതേ ത്രയഃ പ്രോക്താ വാതപിത്തകഫാപഹാഃ||൨൦൦||
കടുകാതിവിഷാപാഠാദാര്വീമുസ്തകലിങ്ഗകാഃ|
ഗോമൂത്രക്വഥിതാഃ പേയാഃ കണ്ഠരോഗവിനാശനാഃ||൨൦൧||
സ്വരസഃ ക്വഥിതോ ദാര്വ്യാ ഘനീഭൂതോ രസക്രിയാ|
സക്ഷൌദ്രാ മുഖരോഗാസൃഗ്ദോഷനാഡീവ്രണാപഹാ||൨൦൨||
താലുശോഷേ ത്വതൃഷ്ണസ്യ സര്പിരൌത്തരഭക്തികമ്|
നാവനം മധുരാഃ സ്നിഗ്ധാഃ ശീതാശ്ചൈവ രസാ ഹിതാഃ||൨൦൩||
മുഖപാകേ സിരാകര്മ ശിരഃകായവിരേചനമ്|
മൂത്രതൈലഘൃതക്ഷൌദ്രക്ഷീരൈശ്ച കവലഗ്രഹാഃ||൨൦൪||
സക്ഷൌദ്രാസ്ത്രിഫലാപാഠാമൃദ്വീകാജാതിപല്ലവാഃ|
കഷായതിക്തകാഃ ശീതാഃ ക്വാഥാശ്ച മുഖധാവനാഃ||൨൦൫||
View original
धूमः प्रधमनं शुद्धिरधश्छर्दनलङ्घनम्||१८७||
भोज्यं च मुखरोगेषु यथास्वं दोषनुद्धितम्|
पिप्पल्यगुरुदार्वीत्वग्यवक्षाररसाञ्जनम्||१८८||
पाठां तेजोवतीं पथ्यां समभागं विचूर्णयेत्|
मुखरोगेषु सर्वेषु सक्षौद्रं तद्विधारयेत्||१८९||
सीधुमाधवमाध्वीकैः श्रेष्ठोऽयं कवलग्रहः|
तेजोह्वामभयामेलां समङ्गां कटुकां घनम्||१९०||
पाठां ज्योतिष्मतीं लोध्रं दार्वीं कुष्ठं च चूर्णयेत्|
दन्तानां घर्षणं रक्तस्रावकण्डूरुजापहम्||१९१||
पञ्चकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः|
पलाशमुष्ककक्षारयवक्षाराश्च चूर्णिताः||१९२||
गुडे पुराणे द्विगुणे क्वथिते गुटिकाः कृताः|
कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता मुष्ककभस्मनि||१९३||
कण्ठरोगेषु सर्वेषु धार्याः स्युरमृतोपमाः|
गृहधूमो यवक्षारः पाठा व्योषं रसाञ्जनम्||१९४||
तेजोह्वा त्रिफला लोध्रं चित्रकश्चेति चूर्णितम्|
सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम्||१९५||
कालकं नाम तच्चूर्णं दन्तास्यगलरोगनुत्|
इति कालकचूर्णम्|
मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम्||१९६||
दार्वीत्वक् चेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुतम्|
मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्||१९७||
मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम कीर्तितम्|
इति पीतकचूर्णम्|
मृद्वीका कटुका व्योषं दार्वीत्वक् त्रिफला घनम्||१९८||
मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्|
पाठा रसाञ्जनं मूर्वा तेजोह्वेति च चूर्णितम्||१९९||
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे भिषग्जितम्|
योगास्त्वेते त्रयः प्रोक्ता वातपित्तकफापहाः||२००||
कटुकातिविषापाठादार्वीमुस्तकलिङ्गकाः|
गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः||२०१||
स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया|
सक्षौद्रा मुखरोगासृग्दोषनाडीव्रणापहा||२०२||
तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरौत्तरभक्तिकम्|
नावनं मधुराः स्निग्धाः शीताश्चैव रसा हिताः||२०३||
मुखपाके सिराकर्म शिरःकायविरेचनम्|
मूत्रतैलघृतक्षौद्रक्षीरैश्च कवलग्रहाः||२०४||
सक्षौद्रास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः|
कषायतिक्तकाः शीताः क्वाथाश्च मुखधावनाः||२०५||
ശുക്തേത്യാദി മുഖരോഗചികിത്സിതമ്| ശുദ്ധിരധ ഇതി വിരേചനമ്| ദാര്വീത്വഗിതി ദാര്വ്യാസ്ത്വഗ്| രുജാപഹമിതി രോഗപീഡാഹരമ്| പഞ്ചകോലേത്യാദൌ ചൂര്ണസമുദായാദ്ഗുഡോ ദ്വിഗുണഃ| കര്കന്ധൂമാത്രാ ഇതി അഷ്ടമാഷകമാനാഃ| കേചിദ് രോധ്രസ്ഥാനേ ലോഹം പഠന്തി; ഉക്തം ഹി ശാലാക്യേ- “പാഠാ രസാഞ്ജനം വ്യോഷം തേജോഹ്വാ ത്രിഫലാऽഗ്നികഃ| ഗൃഹധൂമോ യവക്ഷാരോ ശസ്ത്രം ചൂര്ണം തു കാലകമ്” ഇതി| വാതപിത്തകഫാപഹാ ഇതി പ്രത്യേകമേവ കാലാദയസ്ത്രയോ യോഗാസ്ത്രിദോഷഹരാഃ| രസക്രിയേതി ഘനീഭൂതരസസ്യ സഞ്ജ്ഞാ| താലുശോഷേ ഇത്യാദൌ അതൃഷ്ണസ്യേതിപദേന തൃഷ്ണായുക്തസ്യ താലുശോഷേ ഔത്തരഭക്തികമപി സര്പിഃപാനം നിഷേധയതി| താലുശോഷേ ച “തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപരീതാശ്ച ഗര്ഭിണ്യസ്താലുശോഷിണഃ” (സൂ.അ.൧൩) ഇത്യാദിനാ യദ്യപി സ്നേഹപാനം നിഷിദ്ധം, തഥാऽപീഹ ഔത്തരഭക്തികം സര്പിര്വിശേഷവിധാനാത് കര്തവ്യമേവ| സിരാകര്മേതി സിരാവ്യധനം; തച്ച സുശ്രുതവചനാത് താലുനി ജിഹ്വായാം ച കര്തവ്യമ്||൧൮൭-൨൦൫||
Adhikarana 49 (206-214) · Śloka 214
തുലാം ഖദിരസാരസ്യ ദ്വിഗുണാമരിമേദസഃ|
പ്രക്ഷാല്യ ജര്ജരീകൃത്യ ചതുര്ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പചേത്||൨൦൬||
ദ്രോണശേഷം കഷായം തം പൂത്വാ ഭൂയഃ പചേച്ഛനൈഃ|
തതസ്തസ്മിന് ഘനീഭൂതേ ചൂര്ണീകൃത്യാക്ഷഭാഗികമ്||൨൦൭||
ചന്ദനം പദ്മകോശീരം മഞ്ജിഷ്ഠാ ധാതകീ ഘനമ്|
പ്രപൌണ്ഡരീകം യഷ്ട്യാഹ്വത്വഗേലാപദ്മകേശരമ്||൨൦൮||
ലാക്ഷാം രസാഞ്ജനം മാംസീത്രിഫലാലോധ്രവാലകമ്|
രജന്യൌ ഫലിനീമേലാം സമങ്ഗാം കട്ഫലം വചാമ്||൨൦൯||
യവാസാഗുരുപത്തങ്ഗഗൈരികാഞ്ജനമാവപേത്|
ലവങ്ഗനഖകക്കോലജാതികോശാന് പലോന്മിതാന്||൨൧൦||
കര്പൂരകുഡവം ചാപി ക്ഷിപേച്ഛീതേऽവതാരിതേ|
തതസ്തു ഗുടികാഃകാര്യാഃശുഷ്കാശ്ചാസ്യേന ധാരയേത്||൨൧൧||
തൈലം ചാനേന കല്കേന കഷായേണ ച സാധയേത്|
ദന്താനാം ചലനഭ്രംശശൌശിര്യക്രിമിരോഗനുത്||൨൧൨||
മുഖപാകാസ്യദൌര്ഗന്ധ്യജാഡ്യാരോചകനാശനമ്|
സ്രാവോപലേപപൈച്ഛില്യവൈസ്വര്യഗലശോഷനുത്||൨൧൩||
ദന്താസ്യഗലരോഗേഷു സര്വേഷ്വേതത് പരായണമ്|
ഖദിരാദിഗുടീകേയം തൈലം ച ഖദിരാദികമ്||൨൧൪||
ഇതി ഖദിരാദിഗുടികാ തൈലം ച|
View original
तुलां खदिरसारस्य द्विगुणामरिमेदसः|
प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत्||२०६||
द्रोणशेषं कषायं तं पूत्वा भूयः पचेच्छनैः|
ततस्तस्मिन् घनीभूते चूर्णीकृत्याक्षभागिकम्||२०७||
चन्दनं पद्मकोशीरं मञ्जिष्ठा धातकी घनम्|
प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वत्वगेलापद्मकेशरम्||२०८||
लाक्षां रसाञ्जनं मांसीत्रिफलालोध्रवालकम्|
रजन्यौ फलिनीमेलां समङ्गां कट्फलं वचाम्||२०९||
यवासागुरुपत्तङ्गगैरिकाञ्जनमावपेत्|
लवङ्गनखकक्कोलजातिकोशान् पलोन्मितान्||२१०||
कर्पूरकुडवं चापि क्षिपेच्छीतेऽवतारिते|
ततस्तु गुटिकाःकार्याःशुष्काश्चास्येन धारयेत्||२११||
तैलं चानेन कल्केन कषायेण च साधयेत्|
दन्तानां चलनभ्रंशशौशिर्यक्रिमिरोगनुत्||२१२||
मुखपाकास्यदौर्गन्ध्यजाड्यारोचकनाशनम्|
स्रावोपलेपपैच्छिल्यवैस्वर्यगलशोषनुत्||२१३||
दन्तास्यगलरोगेषु सर्वेष्वेतत् परायणम्|
खदिरादिगुटीकेयं तैलं च खदिरादिकम्||२१४||
इति खदिरादिगुटिका तैलं च|
തുലാമിത്യാദിനാ ഖദിരാദിഗുടികാമാഹ| ദ്വിഗുണാമരിമേദസ ഇതി വിട്ഖദിരസ്യ തു തുലേ ദ്വേ ഏവ| പത്തങ്ഗം രക്തചന്ദനമ്| ലവങ്ഗാദീനാമത്ര പലമാനത്വമ്| ദന്താസ്യഗലരോഗാഃ ശാലാക്യോക്താ ജ്ഞേയാഃ| പരായണമിതി പരമയനം ശ്രേഷ്ഠം ഭേഷജമിതി യാവത്| ഇതി മുഖരോഗചികിത്സാ||൨൦൬-൨൧൪||
Adhikarana 50 (215-220) · Śloka 220
അരുചൌ കവലഗ്രാഹാ ധൂമാഃ സമുഖധാവനാഃ|
മനോജ്ഞമന്നപാനം ച ഹര്ഷണാശ്വാസനാനി ച||൨൧൫||
കുഷ്ഠസൌവര്ചലാജാജീശര്കരാമരിചം ബിഡമ്|
ധാത്ര്യേലാപദ്മകോശീരപിപ്പല്യുത്പലചന്ദനമ്||൨൧൬||
ലോധ്രം തേജോവതീ പഥ്യാ ത്ര്യൂഷണം സയവാഗ്രജമ്|
ആര്ദ്രദാഡിമനിര്യാസശ്ചാജാജീശര്കരായുതഃ||൨൧൭||
സതൈലമാക്ഷികാസ്ത്വേതേ ചത്വാരഃ കവലഗ്രഹാഃ|
ചതുരോऽരോചകാന് ഹന്യുര്വാതാദ്യേകജസര്വജാന്||൨൧൮||
കാരവീമരിചാജാജീദ്രാക്ഷാവൃക്ഷാമ്ലദാഡിമമ്|
സൌവര്ചലം ഗുഡഃ ക്ഷൌദ്രം സര്വാരോചകനാശനമ്||൨൧൯||
ബസ്തിം സമീരണേ, പിത്തേ വിരേകം, വമനം കഫേ|
കുര്യാദ്ധൃദ്യാനുകൂലാനി ഹര്ഷണം ച മനോഘ്നജേ||൨൨൦||
ഇത്യരോചകചികിത്സാ|
View original
अरुचौ कवलग्राहा धूमाः समुखधावनाः|
मनोज्ञमन्नपानं च हर्षणाश्वासनानि च||२१५||
कुष्ठसौवर्चलाजाजीशर्करामरिचं बिडम्|
धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पल्युत्पलचन्दनम्||२१६||
लोध्रं तेजोवती पथ्या त्र्यूषणं सयवाग्रजम्|
आर्द्रदाडिमनिर्यासश्चाजाजीशर्करायुतः||२१७||
सतैलमाक्षिकास्त्वेते चत्वारः कवलग्रहाः|
चतुरोऽरोचकान् हन्युर्वाताद्येकजसर्वजान्||२१८||
कारवीमरिचाजाजीद्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम्|
सौवर्चलं गुडः क्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम्||२१९||
बस्तिं समीरणे, पित्ते विरेकं, वमनं कफे|
कुर्याद्धृद्यानुकूलानि हर्षणं च मनोघ्नजे||२२०||
इत्यरोचकचिकित्सा|
അരോചകചികിത്സാമാഹ- അരുചാവിത്യാദി| കുഷ്ഠേത്യാദിനാ അര്ധശ്ലോകോക്താശ്ചത്വാരോ യോഗാ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതജേഷ്വരോചകേഷു ക്രമാജ്ജ്ഞേയാഃ||൨൧൫-൨൨൦||
Adhikarana 51 (221-230) · Śloka 230
കര്ണശൂലേ തു വാതഘ്നീ ഹിതാ പീനസവത് ക്രിയാ|
പ്രദേഹാഃ പൂരണം നസ്യം പാകസ്രാവേ വ്രണക്രിയാഃ||൨൨൧||
ഭോജ്യാനി ച യഥാദോഷം കുര്യാത് സ്നേഹാംശ്ച പൂരണാന്|
ഹിങ്ഗുതുമ്ബരുശുണ്ഠീഭിസ്തൈലം തു സാര്ഷപം പചേത്||൨൨൨||
ഏതദ്ധി പൂരണം ശ്രേഷ്ഠം കര്ണശൂലനിവാരണമ്|
ദേവദാരുവചാശുണ്ഠീശതാഹ്വാകുഷ്ഠസൈന്ധവൈഃ||൨൨൩||
തൈലം സിദ്ധം ബസ്തമൂത്രേ കര്ണശൂലനിവാരണമ്|
വരാടകാന് സമാഹൃത്യ ദഹേന്മൃദ്ഭാജനേ നവേ||൨൨൪||
തദ്ഭസ്മ ശ്ച്യോതയേത്തേന ഗന്ധതൈലം വിപാചയേത്|
രസാഞ്ജനസ്യ ശുണ്ഠ്യാശ്ച കല്കാഭ്യാം കര്ണശൂലനുത്||൨൨൫||
ശുഷ്കമൂലകശുണ്ഠാനാം ക്ഷാരോ ഹിങ്ഗു മഹൌഷധമ്|
ശതപുഷ്പാ വചാ കുഷ്ഠം ദാരു ശിഗ്രു രസാഞ്ജനമ്||൨൨൬||
സൌവര്ചലയവക്ഷാരസ്വര്ജികോദ്ഭിദസൈന്ധവമ്|
ഭൂര്ജഗ്രന്ഥിര്ബിഡം മുസ്തം മധുശുക്തം ചതുര്ഗുണമ്||൨൨൭||
മാതുലുങ്ഗരസശ്ചൈവ കദല്യാ രസ ഏവ ച|
സര്വൈരേതൈര്യഥോദ്ദിഷ്ടൈഃ ക്ഷാരതൈലം വിപാചയേത്||൨൨൮||
ബാധിര്യം കര്ണനാദശ്ച പൂയസ്രാവശ്ച ദാരുണഃ|
ക്രിമയഃ കര്ണശൂലം ച പൂരണാദസ്യ നശ്യതി ||൨൨൯||
മുഖകര്ണാക്ഷിരോഗേഷു യഥോക്തം പീനസേ വിധിമ്|
കുര്യാദ്ഭിഷക് സമീക്ഷ്യാദൌ ദോഷകാലബലാബലമ്||൨൩൦||
ഇതി കര്ണരോഗചികിത്സാ |
View original
कर्णशूले तु वातघ्नी हिता पीनसवत् क्रिया|
प्रदेहाः पूरणं नस्यं पाकस्रावे व्रणक्रियाः||२२१||
भोज्यानि च यथादोषं कुर्यात् स्नेहांश्च पूरणान्|
हिङ्गुतुम्बरुशुण्ठीभिस्तैलं तु सार्षपं पचेत्||२२२||
एतद्धि पूरणं श्रेष्ठं कर्णशूलनिवारणम्|
देवदारुवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||२२३||
तैलं सिद्धं बस्तमूत्रे कर्णशूलनिवारणम्|
वराटकान् समाहृत्य दहेन्मृद्भाजने नवे||२२४||
तद्भस्म श्च्योतयेत्तेन गन्धतैलं विपाचयेत्|
रसाञ्जनस्य शुण्ठ्याश्च कल्काभ्यां कर्णशूलनुत्||२२५||
शुष्कमूलकशुण्ठानां क्षारो हिङ्गु महौषधम्|
शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारु शिग्रु रसाञ्जनम्||२२६||
सौवर्चलयवक्षारस्वर्जिकोद्भिदसैन्धवम्|
भूर्जग्रन्थिर्बिडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम्||२२७||
मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च|
सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैः क्षारतैलं विपाचयेत्||२२८||
बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्रावश्च दारुणः|
क्रिमयः कर्णशूलं च पूरणादस्य नश्यति ||२२९||
मुखकर्णाक्षिरोगेषु यथोक्तं पीनसे विधिम्|
कुर्याद्भिषक् समीक्ष्यादौ दोषकालबलाबलम्||२३०||
इति कर्णरोगचिकित्सा |
വരാടകാനിത്യാദൌ തദ്ഭസ്മേതി വരാടകദാഹഭസ്മ| ശ്ച്യോതയേത് ഗാലയേത്| ഗന്ധതൈലമിതി സുഗന്ധദ്രവ്യകല്കയുക്തം തൈലം, കിംവാ ഗന്ധദ്രവ്യാധിവാസിതം തിലോദ്ഭവം തൈലമ്| ശുഷ്കമൂലകേത്യാദികേ ക്ഷാരതൈലേ മധുശുക്തം ചതുര്ഗുണമിതി മധുപ്രധാനം ശുക്തം ചതുര്ഗുണമ്| ശുക്തം ച “യന്മസ്ത്വാദി ശുചൌ ഭാണ്ഡേ സഗുഡക്ഷൌദ്രനാഗരമ്| ധാന്യരാശൌ ത്രിരാത്രസ്ഥം ശുക്തം ചുക്രം തദുച്യതേ” ഇതി| മാതുലുങ്ഗകദലീരസൌ തേലസമൌ| അന്യേ തു മധുശുക്താവുഭാവപി ദാപയന്തി; തത്ര മധു തൈലസമം, ശുക്തം തു ചതുര്ഗുണമിതി വദന്തി; തന്നാതിഹൃദയങ്ഗമം, യതോ ജതൂകര്ണേ മധു ന പഠ്യത ഏവ, മധുനഃ ശുക്തഗ്രഹണേനൈവ ഗൃഹീതത്വാത്| ഉക്തം ച- “മൂലകഭസ്മശതാഹ്വാദ്വിക്ഷാരവചാചതുര്ലവണകുഷ്ഠദാരുരസാഞ്ജനനാഗരശോഭാഞ്ജനഹിങ്ഗുഘനഭൂര്ജൈര്മാതുലുങ്ഗകദലീരസൈശ്ചതുര്ഗുണശുക്തൈസ്തൈലം വിപക്വം ശ്രുതിനാദബാധിര്യശൂലജന്തുഘ്നമ്” ഇതി||൨൨൧-൨൩൦||
Adhikarana 52 (231-261) · Śloka 262
ഉത്പന്നമാത്രേ തരുണേ നേത്രരോഗേ ബിഡാലകഃ|
കാര്യോ ദാഹോപദേഹാശ്രുശോഫരാഗനിവാരണഃ||൨൩൧||
നാഗരം സൈന്ധവം സര്പിര്മണ്ഡേന ച രസക്രിയാ|
നിഘൃഷ്ടം വാതികേ തദ്വന്മധുസൈന്ധവഗൈരികമ്||൨൩൨||
തഥാ ശാവരകം ലോധ്രം ഘൃതഭൃഷ്ടം ബിഡാലകഃ|
തദ്വത് കാര്യോ ഹരീതക്യാ ഘൃതഭൃഷ്ടോ രുജാപഹഃ||൨൩൩||
പൈത്തികേ ചന്ദനാനന്താമഞ്ജിഷ്ഠാഭിര്ബിഡാലകഃ|
കാര്യഃ പദ്മകയഷ്ട്യാഹ്വമാംസീകാലീയകൈസ്തഥാ||൨൩൪||
ഗൈരികം സൈന്ധവം മുസ്തം രോചനാ ച രസക്രിയാ|
കഫേ കാര്യാ തഥാ ക്ഷൌദ്രം പ്രിയങ്ഗുഃ സമനഃശിലാ||൨൩൫||
സന്നിപാതേ തു സര്വൈഃ സ്യാദ്ബഹിരക്ഷ്ണോഃ പ്രലേപനമ്|
പക്ഷ്മാണ്യസ്പൃശ്യതാ കാര്യം സമ്പക്വേ ത്വഞ്ജനം ത്ര്യഹാത്||൨൩൬||
ആശ്ച്യോതനം മാരുതജേ ക്വാഥോ ബില്വാദിഭിര്ഹിതഃ|
കോഷ്ണഃ സൈരണ്ഡതര്കാരീബൃഹതീമധുശിഗ്രുഭിഃ||൨൩൭||
പൃഥ്വീകാദാര്വിമഞ്ജിഷ്ഠാലാക്ഷാദ്വിമധുകോത്പലൈഃ|
ക്വാഥഃ സശര്കരഃ ശീതഃ പൂരണം രക്തപിത്തനുത്||൨൩൮||
നാഗരത്രിഫലാമുസ്തനിമ്ബവാസാരസഃ കഫേ|
കോഷ്ണമാശ്ച്യോതനം മിശ്രൈരോഷധൈഃ സാന്നിപാതകേ||൨൩൯||
ബൃഹത്യേരണ്ഡമൂലത്വക് ശിഗ്രോഃ പുഷ്പം സസൈന്ധവമ്|
അജാക്ഷീരേണ പിഷ്ടം സ്യാദ്വര്തിര്വാതാക്ഷിരോഗനുത്||൨൪൦||
സുമനഃകോരകാഃ ശങ്ഖസ്ത്രിഫലാ മധുകം ബലാ|
പിത്തരക്താപഹാ വര്തിഃ പിഷ്ടാ ദിവ്യേന വാരിണാ||൨൪൧||
സൈന്ധവം ത്രിഫലാ വ്യോഷം ശങ്ഖനാഭിഃ സമുദ്രജഃ|
ഫേനഃ ശൈലേയകം സര്ജോ വര്തിഃ ശ്ലേഷ്മാക്ഷിരോഗനുത്||൨൪൨||
അമൃതാഹ്വാ ബിസം ബില്വം പടോലം ഛാഗലം ശകൃത്|
പ്രപൌണ്ഡരീകം യഷ്ട്യാഹ്വം ദാര്വീ കാലാനുസാരിവാ||൨൪൩||
ഏഷാമഷ്ടപലാന് ഭാഗാന് സുധൌതാഞ്ജര്ജരീകൃതാന്|
തോയേ പക്ത്വാ രസേ പൂതേ ഭൂയഃ പക്വേ രസേ ഘനേ||൨൪൪||
കര്ഷം ച ശ്വേതമരിചാജ്ജാതീപുഷ്പാന്നവാത് പലമ്|
ചൂര്ണം ക്ഷിപ്ത്വാ കൃതാ വര്തിഃ സര്വഘ്നീ ദൃക്പ്രസാദനീ||൨൪൫||
ശങ്ഖപ്രവാലവൈദൂര്യലൌഹതാമ്രപ്ലവാസ്ഥിഭിഃ|
സ്രോതോജശ്വേതമരിചൈര്വര്തിഃ സര്വാക്ഷിരോഗനുത്||൨൪൬||
ശാണാര്ധം മരിചാദ്ദ്വൌ ച പിപ്പല്യര്ണവഫേനയോഃ|
ശാണാര്ധം സൈന്ധവാച്ഛാണാ നവ സൌവീരകാഞ്ജനാത്||൨൪൭||
പിഷ്ടം സുസൂക്ഷ്മം ചിത്രായാം ചൂര്ണാഞ്ജനമിദം ശുഭമ്|
കണ്ഡൂകാചകഫാര്താനാം മലാനാം ച വിശോധനമ്||൨൪൮||
ബസ്തമൂത്രേ ത്ര്യഹം സ്ഥാപ്യമേലാചൂര്ണം സുഭാവിതമ്|
ചൂര്ണാഞ്ജനം ഹി തൈമിര്യക്രിമിപില്ലമലാപഹമ്||൨൪൯||
സൌവീരമഞ്ജനം തുത്ഥം താപ്യോ ധാതുര്മനഃശിലാ|
ചക്ഷുഷ്യാ മധുകം ലോഹാ മണയഃ പൌഷ്പമഞ്ജനമ്||൨൫൦||
സൈന്ധവം ശൌകരീ ദംഷ്ട്രാ കതകം ചാഞ്ജനം ശുഭമ്|
തിമിരാദിഷു ചുര്ണം വാ വര്തിര്വേയമനുത്തമാ||൨൫൧||
കതകസ്യ ഫലം ശങ്ഖഃ സൈന്ധവം ത്ര്യൂഷണം സിതാ|
ഫേനോ രസാഞ്ജനം ക്ഷൌദ്രം വിഡങ്ഗാനി മനഃശിലാ||൨൫൨||
കുക്കുടാണ്ഡകപാലാനി വര്തിരേഷാ വ്യപോഹതി|
തിമിരം പടലം കാചം മലം ചാശു സുഖാവതീ||൨൫൩||
ഇതി സുഖാവതീ വര്തിഃ |
ത്രിഫലാകുക്കുടാണ്ഡത്വക്കാസീസമയസോ രജഃ|
നീലോത്പലം വിഡങ്ഗാനി ഫേനം ച സരിതാം പതേഃ||൨൫൪||
ആജേന പയസാ പിഷ്ട്വാ ഭാവയേത്താമ്രഭാജനേ|
സപ്തരാത്രം സ്ഥിതം ഭൂയഃ പിഷ്ട്വാ ക്ഷീരേണ വര്തയേത്||൨൫൫||
ഏഷാ ദൃഷ്ടിപ്രദാ വര്തിരന്ധസ്യാഭിന്നചക്ഷുഷഃ||൨൫൬||
ഇതി ദൃഷ്ടിപ്രദാ വര്തിഃ |
വദനേ കൃഷ്ണസര്പസ്യ നിഹിതം മാസമഞ്ജനമ്||൨൫൬||
തതസ്തസ്മാത് സമൃദ്ധൃത്യ സുശുഷ്കം ചൂര്ണയേദ്ബുധഃ|
സുമനഃകോരകൈഃ ശുഷ്കൈരര്ധാംശൈഃ സൈന്ധവേന ച||൨൫൭||
ഏതന്നേത്രാഞ്ജനം കാര്യം തിമിരഘ്നമനുത്തമമ്|
പിപ്പല്യഃ കിംശുകരസോ വസാ സര്പസ്യ സൈന്ധവമ്||൨൫൮||
ജീര്ണം ഘൃതം ച സര്വാക്ഷിരോഗഘ്നീ സ്യാദ്രസക്രിയാ|
കൃഷ്ണസര്പവസാ ക്ഷൌദ്രം രസോ ധാത്ര്യാ രസക്രിയാഃ||൨൫൯||
ശസ്താ സര്വാക്ഷിരോഗേഷു കാചാര്ബുദമലേഷു ച|
ധാത്രീരസാഞ്ജനക്ഷൌദ്രസര്പിര്ഭിസ്തു രസക്രിയാ||൨൬൦||
പിത്തരക്താക്ഷിരോഗഘ്നീ തൈമിര്യപടലാപഹാ|
ധാത്രീസൈന്ധവപിപ്പല്യഃ സ്യുരല്പമരിചാഃ സമാഃ||൨൬൧||
ക്ഷൌദ്രയുക്താ നിഹന്ത്യാന്ധ്യം പടലം ച രസക്രിയാ|൨൬൨|
ഇതി നേത്രരോഗചികിത്സാ |
View original
उत्पन्नमात्रे तरुणे नेत्ररोगे बिडालकः|
कार्यो दाहोपदेहाश्रुशोफरागनिवारणः||२३१||
नागरं सैन्धवं सर्पिर्मण्डेन च रसक्रिया|
निघृष्टं वातिके तद्वन्मधुसैन्धवगैरिकम्||२३२||
तथा शावरकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः|
तद्वत् कार्यो हरीतक्या घृतभृष्टो रुजापहः||२३३||
पैत्तिके चन्दनानन्तामञ्जिष्ठाभिर्बिडालकः|
कार्यः पद्मकयष्ट्याह्वमांसीकालीयकैस्तथा||२३४||
गैरिकं सैन्धवं मुस्तं रोचना च रसक्रिया|
कफे कार्या तथा क्षौद्रं प्रियङ्गुः समनःशिला||२३५||
सन्निपाते तु सर्वैः स्याद्बहिरक्ष्णोः प्रलेपनम्|
पक्ष्माण्यस्पृश्यता कार्यं सम्पक्वे त्वञ्जनं त्र्यहात्||२३६||
आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः|
कोष्णः सैरण्डतर्कारीबृहतीमधुशिग्रुभिः||२३७||
पृथ्वीकादार्विमञ्जिष्ठालाक्षाद्विमधुकोत्पलैः|
क्वाथः सशर्करः शीतः पूरणं रक्तपित्तनुत्||२३८||
नागरत्रिफलामुस्तनिम्बवासारसः कफे|
कोष्णमाश्च्योतनं मिश्रैरोषधैः सान्निपातके||२३९||
बृहत्येरण्डमूलत्वक् शिग्रोः पुष्पं ससैन्धवम्|
अजाक्षीरेण पिष्टं स्याद्वर्तिर्वाताक्षिरोगनुत्||२४०||
सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला|
पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा||२४१||
सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः|
फेनः शैलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्||२४२||
अमृताह्वा बिसं बिल्वं पटोलं छागलं शकृत्|
प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी कालानुसारिवा||२४३||
एषामष्टपलान् भागान् सुधौताञ्जर्जरीकृतान्|
तोये पक्त्वा रसे पूते भूयः पक्वे रसे घने||२४४||
कर्षं च श्वेतमरिचाज्जातीपुष्पान्नवात् पलम्|
चूर्णं क्षिप्त्वा कृता वर्तिः सर्वघ्नी दृक्प्रसादनी||२४५||
शङ्खप्रवालवैदूर्यलौहताम्रप्लवास्थिभिः|
स्रोतोजश्वेतमरिचैर्वर्तिः सर्वाक्षिरोगनुत्||२४६||
शाणार्धं मरिचाद्द्वौ च पिप्पल्यर्णवफेनयोः|
शाणार्धं सैन्धवाच्छाणा नव सौवीरकाञ्जनात्||२४७||
पिष्टं सुसूक्ष्मं चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम्|
कण्डूकाचकफार्तानां मलानां च विशोधनम्||२४८||
बस्तमूत्रे त्र्यहं स्थाप्यमेलाचूर्णं सुभावितम्|
चूर्णाञ्जनं हि तैमिर्यक्रिमिपिल्लमलापहम्||२४९||
सौवीरमञ्जनं तुत्थं ताप्यो धातुर्मनःशिला|
चक्षुष्या मधुकं लोहा मणयः पौष्पमञ्जनम्||२५०||
सैन्धवं शौकरी दंष्ट्रा कतकं चाञ्जनं शुभम्|
तिमिरादिषु चुर्णं वा वर्तिर्वेयमनुत्तमा||२५१||
कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं सिता|
फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला||२५२||
कुक्कुटाण्डकपालानि वर्तिरेषा व्यपोहति|
तिमिरं पटलं काचं मलं चाशु सुखावती||२५३||
इति सुखावती वर्तिः |
त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः|
नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः||२५४||
आजेन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्ताम्रभाजने|
सप्तरात्रं स्थितं भूयः पिष्ट्वा क्षीरेण वर्तयेत्||२५५||
एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरन्धस्याभिन्नचक्षुषः||२५६||
इति दृष्टिप्रदा वर्तिः |
वदने कृष्णसर्पस्य निहितं मासमञ्जनम्||२५६||
ततस्तस्मात् समृद्धृत्य सुशुष्कं चूर्णयेद्बुधः|
सुमनःकोरकैः शुष्कैरर्धांशैः सैन्धवेन च||२५७||
एतन्नेत्राञ्जनं कार्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्|
पिप्पल्यः किंशुकरसो वसा सर्पस्य सैन्धवम्||२५८||
जीर्णं घृतं च सर्वाक्षिरोगघ्नी स्याद्रसक्रिया|
कृष्णसर्पवसा क्षौद्रं रसो धात्र्या रसक्रियाः||२५९||
शस्ता सर्वाक्षिरोगेषु काचार्बुदमलेषु च|
धात्रीरसाञ्जनक्षौद्रसर्पिर्भिस्तु रसक्रिया||२६०||
पित्तरक्ताक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा|
धात्रीसैन्धवपिप्पल्यः स्युरल्पमरिचाः समाः||२६१||
क्षौद्रयुक्ता निहन्त्यान्ध्यं पटलं च रसक्रिया|२६२|
इति नेत्ररोगचिकित्सा |
ഉത്പന്നമാത്രേ ഇത്യാദിനാ നേത്രരോഗചികിത്സിതമാഹ| ബിഡാലകഃ നേത്രബഹിര്ലേപഃ ശാലാക്യേ ഉച്യതേ| നിഘൃഷ്ടമിത്യാദൌ തദ്വദിതി രസക്രിയേത്യര്ഥഃ| ഹരീതകീ തദ്വദിതി ഹരീതകീഘൃതയുക്തോ ബിഡാലകഃ| സന്നിപാതേ തു സര്വൈരിതി പ്രത്യേകവാതാദ്യുക്തബിഡാലകദ്രവ്യൈഃ പ്രലേപനം കാര്യമിത്യര്ഥഃ| നേത്രാഞ്ജനം ത്ര്യഹാദിത്യത്ര പ്രായോऽക്ഷിരോഗാണാം ത്ര്യഹേണ പാകാത് ത്ര്യഹാദിത്യുക്തമ്| പാകലക്ഷണം തന്ത്രാന്തരേ- “പ്രശസ്തവര്ത്മതാ ചാക്ഷ്ണോഃ സംരമ്ഭാശ്രുപ്രശാന്തതാ| മന്ദവേദനതാ കണ്ഡൂഃ പക്വാക്ഷിഗദലക്ഷണമ്” ഇതി| ആശ്ച്യോതനമ് അക്ഷിസേകഃ| സുമനഃകോരകാഃ ജാതീമുകുലകാഃ| ശ്വേതമരിചം ശോഭാഞ്ജനബീജമ്| പ്ലവഃ പക്ഷിവിശേഷഃ പ്രസേവകഗലഃ| ദ്വൌ ച പിപ്പല്യര്ണവഫേനയോരിതി ശാണാവിത്യര്ഥഃ| ചിത്രായാമിതി ചിത്രാനക്ഷത്രേ| താപ്യോ ധാതുഃ താപീനദീഭവോ മാക്ഷികധാതുഃ| ചക്ഷുഷ്യാ വനകുലത്ഥികാ| പൌഷ്പമഞ്ജനം പുഷ്പാഞ്ജനമ്| അഭിന്നചക്ഷുഷ ഇതി അഭിന്നതാരകസ്യ| കൃഷ്ണസര്പസ്യേതി മൃതകൃഷ്ണസര്പസ്യ||൨൩൧-൨൬൧||-
Adhikarana 53 (262-282) · Śloka 282
ഖാലിത്യേ പലിതേ വല്യാം ഹരിലോമ്നി ച ശോധിതമ്||൨൬൨||
നസ്യൈസ്തൈലൈഃ ശിരോവക്രപ്രലേപൈശ്ചാപ്യുപാചരേത്|
സിദ്ധം വിദാരീഗന്ധാദ്യൈര്ജീവനീയൈരഥാപി ച||൨൬൩||
നസ്യം സ്യാദണുതൈലം വാ ഖാലിത്യപലിതാപഹമ്|
ക്ഷീരാത് സഹചരാദ്ഭൃങ്ഗരാജാച്ച സൌരസാദ്രസാത്||൨൬൪||
പ്രസ്ഥൈസ്തു കുഡവസ്തൈലാദ്യഷ്ട്യാഹ്വപലകല്കിതഃ|
സിദ്ധഃ ശിലാസമേ ഭാണ്ഡേ മേഷശൃങ്ഗാദിഷു സ്ഥിതഃ||൨൬൫||
നസ്യം സ്യാദ്ഭിഷജാ സമ്യഗ്യോജിതം പലിതാപഹമ്|
ഭിഷജാ ക്ഷീരപിഷ്ടൌ വാ ദുഗ്ധികാകരവീരകൌ||൨൬൬||
ഉത്പാട്യ പലിതേ ദേയൌ താവുഭൌ പലിതാപഹൌ|
മാര്കവസ്വരസാത് ക്ഷീരാദ്ദ്വിപ്രസ്ഥം മധുകാത് പലമ്||൨൬൭||
തൈഃ പചേത് കുഡവം തൈലാത്തന്നസ്യം പലിതാപഹമ്|
ആദിത്യവല്ല്യാ മൂലാനി കൃഷ്ണശൈരേയകസ്യ ച||൨൬൮||
സുരസസ്യ ച പത്രാണി പത്രം കൃഷ്ണശണസ്യ ച|
മാര്കവഃ കാകമാചീ ച മധുകം ദേവദാരു ച||൨൬൯||
പൃഥഗ്ദശപലാംശാനി പിപ്പല്യസ്ത്രിഫലാऽഞ്ജനമ്|
പ്രപൌണ്ഡരീകം മഞ്ജിഷ്ഠാ ലോധ്രം കൃഷ്ണാഗുരൂത്പലമ്||൨൭൦||
ആമ്രാസ്ഥി കര്ദമഃ കൃഷ്ണോ മൃണാലം രക്തചന്ദനമ്|
നീലീ ഭല്ലാതകാസ്ഥീനി കാസീസം മദയന്തികാ||൨൭൧||
സോമരാജ്യസനഃ ശസ്ത്രം കൃഷ്ണൌ പിണ്ഡീതചിത്രകൌ|
പുഷ്കരാര്ജുനകാശ്മര്യാണ്യാമ്രജമ്ബൂഫലാനി ച||൨൭൨||
പൃഥക് പഞ്ചപലാംശാനി തൈഃ പിഷ്ടൈരാഢകം പചേത്|
ബൈഭീതകസ്യ തൈലസ്യ ധാത്രീരസചതുര്ഗുണമ്||൨൭൩||
കുര്യാദാദിത്യപാകം വാ യാവച്ഛുഷ്കോ ഭവേദ്രസഃ|
ലോഹപാത്രേ തതഃ പൂതം സംശുദ്ധമുപയോജയേത്||൨൭൪||
പാനേ നസ്യക്രിയായാം ച ശിരോഭ്യങ്ഗേ തഥൈവ ച|
ഏതച്ചക്ഷുഷ്യമായുഷ്യം ശിരസഃ സര്വരോഗനുത്||൨൭൫||
മഹാനീലമിതി ഖ്യാതം പലിതഘ്നമനുത്തമമ്|
ഇതി മഹാനീലതൈലമ്|
പ്രപൌണ്ഡരീകമധുകപിപ്പലീചന്ദനോത്പലൈഃ||൨൭൬||
കാര്ഷികൈസ്തൈലകുഡവോ ദ്വിഗുണാമലകീരസഃ|
സിദ്ധഃ സ പ്രതിമര്ശഃ സ്യാത് സര്വമൂര്ധഗദാപഹഃ||൨൭൭||
(പലിതഘ്നോ വിശേഷേണ കൃഷ്ണാത്രേയേണ ഭാഷിതഃ|) ക്ഷീരം പ്രിയാലയഷ്ട്യാഹ്വേ ജീവകാദ്യോ ഗണസ്തിലാഃ||൨൭൮||
കൃഷ്ണാ വക്ത്രേ പ്രലേപഃ സ്യാദ്ധരിലോമനിവാരണഃ|
തിലാഃ സാമലകാശ്ചൈവ കിഞ്ജല്കോ മധുകം മധു||൨൭൯||
ബൃംഹയേദ്രഞ്ജയേചൈതത് കേശാന്മൂര്ധപ്രലേപനാത്|
പചേത്സൈന്ധവശുക്താമ്ലൈരയശ്ചൂര്ണം സതണ്ഡുലമ്||൨൮൦||
തേനാലിപ്തം ശിരഃ ശുദ്ധമസ്നിഗ്ധമുഷിതം നിശി|
തത് പ്രാതസ്ത്രിഫലാധൌതം സ്യാത് കൃഷ്ണമൃദുമൂര്ധജമ്||൨൮൧||
അയശ്ചൂര്ണോऽമ്ലപിഷ്ടശ്ച രാഗഃ സത്രിഫലോ വരഃ|
കുര്യാച്ഛേഷേഷു രോഗേഷു ക്രിയാം സ്വാം സ്വാച്ചികിത്സിതാത്|
ശേഷേഷ്വാദൌ ച നിര്ദിഷ്ടാ സിദ്ധൌ ചാന്യാ പ്രവക്ഷ്യതേ||൨൮൨||
ഇതി ഖാലിത്യാദിചികിത്സാ|
View original
खालित्ये पलिते वल्यां हरिलोम्नि च शोधितम्||२६२||
नस्यैस्तैलैः शिरोवक्रप्रलेपैश्चाप्युपाचरेत्|
सिद्धं विदारीगन्धाद्यैर्जीवनीयैरथापि च||२६३||
नस्यं स्यादणुतैलं वा खालित्यपलितापहम्|
क्षीरात् सहचराद्भृङ्गराजाच्च सौरसाद्रसात्||२६४||
प्रस्थैस्तु कुडवस्तैलाद्यष्ट्याह्वपलकल्कितः|
सिद्धः शिलासमे भाण्डे मेषशृङ्गादिषु स्थितः||२६५||
नस्यं स्याद्भिषजा सम्यग्योजितं पलितापहम्|
भिषजा क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ||२६६||
उत्पाट्य पलिते देयौ तावुभौ पलितापहौ|
मार्कवस्वरसात् क्षीराद्द्विप्रस्थं मधुकात् पलम्||२६७||
तैः पचेत् कुडवं तैलात्तन्नस्यं पलितापहम्|
आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णशैरेयकस्य च||२६८||
सुरसस्य च पत्राणि पत्रं कृष्णशणस्य च|
मार्कवः काकमाची च मधुकं देवदारु च||२६९||
पृथग्दशपलांशानि पिप्पल्यस्त्रिफलाऽञ्जनम्|
प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा लोध्रं कृष्णागुरूत्पलम्||२७०||
आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम्|
नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका||२७१||
सोमराज्यसनः शस्त्रं कृष्णौ पिण्डीतचित्रकौ|
पुष्करार्जुनकाश्मर्याण्याम्रजम्बूफलानि च||२७२||
पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत्|
बैभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम्||२७३||
कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः|
लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमुपयोजयेत्||२७४||
पाने नस्यक्रियायां च शिरोभ्यङ्गे तथैव च|
एतच्चक्षुष्यमायुष्यं शिरसः सर्वरोगनुत्||२७५||
महानीलमिति ख्यातं पलितघ्नमनुत्तमम्|
इति महानीलतैलम्|
प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||२७६||
कार्षिकैस्तैलकुडवो द्विगुणामलकीरसः|
सिद्धः स प्रतिमर्शः स्यात् सर्वमूर्धगदापहः||२७७||
(पलितघ्नो विशेषेण कृष्णात्रेयेण भाषितः|) क्षीरं प्रियालयष्ट्याह्वे जीवकाद्यो गणस्तिलाः||२७८||
कृष्णा वक्त्रे प्रलेपः स्याद्धरिलोमनिवारणः|
तिलाः सामलकाश्चैव किञ्जल्को मधुकं मधु||२७९||
बृंहयेद्रञ्जयेचैतत् केशान्मूर्धप्रलेपनात्|
पचेत्सैन्धवशुक्ताम्लैरयश्चूर्णं सतण्डुलम्||२८०||
तेनालिप्तं शिरः शुद्धमस्निग्धमुषितं निशि|
तत् प्रातस्त्रिफलाधौतं स्यात् कृष्णमृदुमूर्धजम्||२८१||
अयश्चूर्णोऽम्लपिष्टश्च रागः सत्रिफलो वरः|
कुर्याच्छेषेषु रोगेषु क्रियां स्वां स्वाच्चिकित्सितात्|
शेषेष्वादौ च निर्दिष्टा सिद्धौ चान्या प्रवक्ष्यते||२८२||
इति खालित्यादिचिकित्सा|
ഖാലിത്യേ ഇത്യാദിനാ ഖാലിത്യാദിചികിത്സിതമാഹ| ഹരിലോമ്നീതി കപിലലോമ്നീ| സഹചരഃ ഝിണ്ടീ| ശിലാസമേ ഭാണ്ഡേ ഇതി അശ്മമയേ പാത്രേ വാ മേഷശൃങ്ഗേ സംസ്ഥിതഃ| ആദിത്യപര്ണ്യാ മൂലാനീതി ആദിത്യപര്ണീ സൂര്യാവര്തഃ| കൃഷ്ണസൈരീയകഃ കൃഷ്ണഝിണ്ടീ| സോമരാജീ ബാകുചീ| ശസ്ത്രം കൃഷ്ണം ലോഹമ്| കൃഷ്ണപിണ്ഡിതചിത്രകാവിതി കൃഷ്ണമദനകൃഷ്ണചിത്രകൌ| ആദിത്യപാകമിതി ആദിത്യരശ്മിസമ്ബന്ധാദേവ പക്വമ്| അത്ര ഭാഗൈരിതി ബഹുവചനാത് പൃഥഗ്ഭാഗേ സിദ്ധേऽപി പൃഥഗിതി പദം ന്യായസിദ്ധസ്യാപി ത്രിഫലാപൃഥഗ്ഭാഗസ്യ ദ്യോതനാര്ഥമ്| കല്കഭൂയസ്ത്വം ചാത്ര വചനാദേവ ഭവന്നപി കല്പനീയമ്| തിലാഃ സാമലകാ ഇത്യാദിയോഗാഃ കേശരഞ്ജകാഃ| പചേത് സൈന്ധവേത്യാദൌ സൈന്ധവായശ്ചൂര്ണതണ്ഡുലാനാം സമത്വമ്| ശുദ്ധമിതി പ്രക്ഷാലിതമ്| ശേഷേഷു രോഗേഷ്വിതി തൃട്ശ്വാസകാസജ്വരരക്തപിത്തശോഷേഷു പീനസോപദ്രവതയോക്തേഷു| ശേഷേഷ്വാദൌ ച നിര്ദിഷ്ടാ ഇത്യത്ര ശേഷശബ്ദേന അനുക്തത്രിമര്മജരോഗഗ്രഹണമ്| ആദൌ നിര്ദിഷ്ടാ ഇതി സാമാന്യാദിഹൈവ ദോഷാനുല്ലേഖേന ത്രിമര്മജരോഗോദ്ദിഷ്ടാ ചികിത്സാ ജ്ഞേയാ| സിദ്ധൌ ചാന്യാ പ്രവക്ഷ്യതേ ഇതി ത്രിമര്മീയായാം സിദ്ധൌ വക്ഷ്യതേ||൨൬൨-൨൮൨||
Adhikarana 54 (283-290) · Śloka 290
സര്പീംഷ്യുപരിഭക്താനി സ്വരഭേദേऽനിലാത്മകേ|
തൈലൈശ്ചതുഷ്പ്രയോഗൈശ്ച ബലാരാസ്നാമൃതാഹ്വയൈഃ||൨൮൩||
ബര്ഹിതിത്തിരിദക്ഷാണാം പഞ്ചമൂലശൃതാന് രസാന്|
മായൂരം ക്ഷീരസര്പിര്വാ പിബേത്ത്ര്യൂഷണമേവ വാ||൨൮൪||
പൈത്തികേ തു വിരേകഃ സ്യാത് പയശ്ച മധുരൈഃ ശൃതമ്|
സര്പിര്ഗുഡാ ഘൃതം തിക്തം ജീവനീയം വൃഷസ്യ വാ||൨൮൫||
കഫജേ സ്വരഭേദേ തു തീക്ഷ്ണം മൂര്ധവിരേചനമ്|
വിരേകോ വമനം ധൂമോ യവാന്നകടുസേവനമ്||൨൮൬||
ചവ്യഭാര്ഗ്യഭയാവ്യോഷക്ഷാരമാക്ഷികചിത്രകാന്|
ലിഹ്യാദ്വാ പിപ്പലീപഥ്യേ തീക്ഷ്ണം മദ്യം പിബേച്ച സഃ||൨൮൭||
രക്തജേ സ്വരഭേദേ തു സഘൃതാ ജാങ്ഗലാ രസാഃ|
ദ്രാക്ഷാവിദാരീക്ഷുരസാഃ സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരാഃ||൨൮൮||
യച്ചോക്തം ക്ഷയകാസഘ്നം തച്ച സര്വം ചികിത്സിതമ്|
പിത്തജസ്വരഭേദഘ്നം സിരാവേധശ്ച രക്തജേ||൨൮൯||
സന്നിപാതേ ഹിതാഃ സര്വാഃ ക്രിയാ ന തു സിരാവ്യധഃ|
ഇത്യുക്തം സ്വരഭേദസ്യ സമാസേന ചികിത്സിതമ്||൨൯൦||
ഇതി സ്വരഭേദചികിത്സാ|
View original
सर्पींष्युपरिभक्तानि स्वरभेदेऽनिलात्मके|
तैलैश्चतुष्प्रयोगैश्च बलारास्नामृताह्वयैः||२८३||
बर्हितित्तिरिदक्षाणां पञ्चमूलशृतान् रसान्|
मायूरं क्षीरसर्पिर्वा पिबेत्त्र्यूषणमेव वा||२८४||
पैत्तिके तु विरेकः स्यात् पयश्च मधुरैः शृतम्|
सर्पिर्गुडा घृतं तिक्तं जीवनीयं वृषस्य वा||२८५||
कफजे स्वरभेदे तु तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्|
विरेको वमनं धूमो यवान्नकटुसेवनम्||२८६||
चव्यभार्ग्यभयाव्योषक्षारमाक्षिकचित्रकान्|
लिह्याद्वा पिप्पलीपथ्ये तीक्ष्णं मद्यं पिबेच्च सः||२८७||
रक्तजे स्वरभेदे तु सघृता जाङ्गला रसाः|
द्राक्षाविदारीक्षुरसाः सघृतक्षौद्रशर्कराः||२८८||
यच्चोक्तं क्षयकासघ्नं तच्च सर्वं चिकित्सितम्|
पित्तजस्वरभेदघ्नं सिरावेधश्च रक्तजे||२८९||
सन्निपाते हिताः सर्वाः क्रिया न तु सिराव्यधः|
इत्युक्तं स्वरभेदस्य समासेन चिकित्सितम्||२९०||
इति स्वरभेदचिकित्सा|
സര്പീംഷ്യുപരിഭക്താനീത്യാദിനാ സ്വഭേദചികിത്സാമാഹ| വാതാദിസ്വരഭേദലക്ഷണം യദ്യപീഹ നോക്തം, തഥാऽപി രാജയക്ഷ്മചികിത്സോക്തമേവ ബോദ്ധവ്യമ്| യദ്യപി തത്ര ചികിത്സോക്താ, തഥാऽപീഹ സ്വരഭേദസ്യാധികൃതത്വാത് പുനരപ്യുച്യതേ | ചതുഷ്പ്രയോഗൈരിതി പാനാഭ്യങ്ഗഗണ്ഡൂഷബസ്തിപ്രയോഗൈഃ| ബലാരാസ്നാമൃതാഹ്വയതൈലാനി വാതവ്യാധൌ വക്ഷ്യമാണാനി| ത്ര്യൂഷണം കാസികേ പ്രോക്തമ്| ജീവനീയഘൃതം വാതരക്തേ വക്ഷ്യമാണമ്| വൃഷഘൃതം രക്തപിതചികിത്സോക്തമ്| പിത്തജസ്വരഭേദഘ്നം ചികിത്സിതമിതി സമ്ബന്ധഃ| ഇതി സ്വരഭേദചികിത്സാ||൨൮൩-൨൯൦||
Adhikarana 55 (291) · Śloka 291
ഭവന്തി ചാത്ര- വാതപിത്തകഫാ നൃൗണാം ബസ്തിഹൃന്മൂര്ധസംശ്രയാഃ|
തസ്മാത്തത്സ്ഥാനസാമീപ്യാദ്ധര്തവ്യാ വമനാദിഭിഃ||൨൯൧||
View original
भवन्ति चात्र- वातपित्तकफा नॄणां बस्तिहृन्मूर्धसंश्रयाः|
तस्मात्तत्स्थानसामीप्याद्धर्तव्या वमनादिभिः||२९१||
ഉക്താനുക്തചികിത്സാര്ഥമാഹ- വാതപിത്തകഫാ ഇത്യാദി| ബസ്തിഹൃന്മൂര്ധസംശ്രയാ ഇതി യഥാസങ്ഖ്യേന| തത്സ്ഥാനസാമീപ്യാദീതി വാതാദിസ്ഥാനേഷു ബസ്ത്യാദിഷു ച വമനാദീനാം കര്മണാം മധ്യേ യസ്യ കര്മണഃ സമീപദോഷഹരണരൂപം സാമര്ഥ്യം ഭവതി തേന കര്മണാ ഹര്തവ്യാ ഇതി||൨൯൧||
Adhikarana 56 (292) · Śloka 292
അധ്യാത്മലോകോ വാതാദ്യൈര്ലോകോ വാതരവീന്ദുഭിഃ|
പീഡ്യതേ ധാര്യതേ ചൈവ വികൃതാവികൃതൈസ്തഥാ||൨൯൨||
View original
अध्यात्मलोको वाताद्यैर्लोको वातरवीन्दुभिः|
पीड्यते धार्यते चैव विकृताविकृतैस्तथा||२९२||
വാതാദീനാമേവ വികൃതാവികൃതാനാം ദേഹപീഡകധാരകത്വം സദൃഷ്ടാന്തമാഹ- അധ്യാത്മേത്യാദി| അധ്യാത്മലോകഃ ചേതനലോകഃ| ലോക ഇതി ജഗത്| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തേ ഇന്ദുസ്ഥാനീയഃ ശ്ലേഷ്മാ, രവിസ്ഥാനീയം പിത്തമ്| വികൃതൈഃ പീഡ്യതേ, അവികൃതൈര്ധാര്യതേ ഇതി വ്യവസ്ഥാ||൨൯൨||
Adhikarana 57 (293) · Śloka 293
വിരുദ്ധൈരപി ന ത്വേതേ ഗുണൈര്ഘ്നന്തി പരസ്പരമ്|
ദോഷാഃ സഹജസാത്മ്യത്വാദ്വിഷം ഘോരമഹീനിവ||൨൯൩||
View original
विरुद्धैरपि न त्वेते गुणैर्घ्नन्ति परस्परम्|
दोषाः सहजसात्म्यत्वाद्विषं घोरमहीनिव||२९३||
ദോഷാണാം പരസ്പരഗുണവിരോധാത് സമ്ഭൂയ കാര്യകരണേ യഥാ വിരോധോ ന ഭവതി തദാഹ- വിരുദ്ധൈരപീതി|- പരസ്പരവിരുദ്ധൈരപി, യഥാ- ശ്ലേഷ്മണഃ സ്നേഹപൈച്ഛില്യഗൌരവാദീനാം വാതഗുണൈ രൌക്ഷ്യലാഘവാദിഭിര്വിപരീതാനാം ച പരസ്പരോപഘാതകത്വം യദ്ദൃഷ്ടം തദിഹ ദോഷസംസര്ഗേ ന ഭവതി| കുതോ ന ഘ്നന്തീത്യാഹ- സഹജസാത്മ്യത്വാദിതി; സ്വാഭാവികസാത്മ്യീഭാവാദിത്യര്ഥഃ, സാത്മ്യീഭാവോऽനുപഘാതകത്വമ്| അയം ച സ്വഭാവഃ കര്മജന്യോ വാ ഭവതു വസ്തുസ്വഭാവാധീനോ വാ ഉഭയഥാ വാ ഭവതു, തഥാऽപ്യചിന്ത്യ ഏവ; ദൃഷ്ടത്വാച്ച നാത്ര യുക്തിബാധാ പ്രഭവതി; തേന പരസ്പരഗുണോപഘാതവ്യഭിചാരശ്ചന്ദ്രികാകൃതാ സുശ്രുതേ പ്രപഞ്ചിതഃ സ ന ഭവതി| വിരുദ്ധസ്യാപ്യനുപഘാതേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- ഘോരം വിഷമഹീനിവേതി||൨൯൩||
Adhikarana 58 (294) · Śloka 294
തത്ര ശ്ലോകഃ- ത്രിമര്മജാനാം രോഗാണാം നിദാനാകൃതിഭേഷജമ്|
വിസ്തരേണ പൃഥഗ്ദിഷ്ടം ത്രിമര്മീയേ ചികിത്സിതേ||൨൯൪||
View original
तत्र श्लोकः- त्रिमर्मजानां रोगाणां निदानाकृतिभेषजम्|
विस्तरेण पृथग्दिष्टं त्रिमर्मीये चिकित्सिते||२९४||
ത്രിമര്മജാനാമിതി സങ്ഗ്രഹോ വ്യക്തഃ||൨൯൪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ ത്രിമര്മീയചികിത്സിതം നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने त्रिमर्मीयचिकित्सितं नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ത്രിമര്മീയചികിത്സിതം നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൬||