28. tr̥ṣṇācikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્તૃષ્ણાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

વિસર્પે પ્રાયેણ તૃષ્ણા ઉપદ્રવરૂપા ભવતીતિ વિસર્પાનન્તરં તૃષ્ણાચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

જ્ઞાનપ્રશમતપોભિઃ ખ્યાતોઽત્રિસુતો જગદ્ધિતેઽભિરતઃ| તૃષ્ણાનાં પ્રશમાર્થં ચિકિત્સિતં પ્રાહ પઞ્ચાનામ્||૩||

જ્ઞાનેત્યાદૌ જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનં, પ્રશમઃ શાન્તિઃ, તપઃ ચાન્દ્રાયણાદિ| ચિકિત્સિતં ચિકિત્સાવિધાયકો ગ્રન્થઃ, નિદાનાદ્યભિધાનં ચ ચિકિત્સાર્થમેવ, નિદાનાદિજ્ઞાનપૂર્વકત્વાચ્ચિકિત્સાયાઃ | પઞ્ચાનામિતિ વચનેન પઞ્ચાનામપિ ચિકિત્સાવિષયત્વં દર્શયતિ, નહિ કાસશ્વાસવદસ્યાસાધ્યત્વં કસ્યાશ્ચિદત્રેત્યર્થઃ, તથા સુશ્રુતોક્તાતિરિક્તતૃષ્ણાદ્વયાન્તર્ભાવં પઞ્ચસ્વેવ સૂચયતિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “તિસ્રઃ સ્મૃતાસ્તાઃ ક્ષતજા ચતુર્થી ક્ષયાત્તથા હ્યામસમુદ્ભવા ચ| સ્યાત્ સપ્તમી ભક્તનિમિત્તજા ચ” (સુ.ઉ.અ.૪૮) ઇતિ||૩||

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7

ક્ષોભાદ્ભયાચ્છ્રમાદપિ શોકાત્ક્રોધાદ્વિલઙ્ઘનાન્મદ્યાત્| ક્ષારામ્લલવણકટુકોષ્ણરૂક્ષશુષ્કાન્નસેવાભિઃ||૪|| ધાતુક્ષયગદકર્ષણવમનાદ્યતિયોગસૂર્યસન્તાપૈઃ| પિત્તાનિલૌ પ્રવૃદ્ધૌ સૌમ્યાન્ધાતૂંશ્ચ શોષયતઃ||૫|| રસવાહિનીશ્ચ નાલીર્જિહ્વામૂલગલતાલુકક્લોમ્નઃ | સંશોષ્ય નૃણાં દેહે કુરુતસ્તૃષ્ણાં મહાબલાવેતૌ||૬|| પીતં પીતં હિ જલં શોષયતસ્તાવતો ન યાતિ શમમ્| ઘોરવ્યાધિકૃશાનાં પ્રભવત્યુપસર્ગભૂતા સા||૭||

ક્ષોભાદિત્યાદ્યુક્તનિદાનસ્ય યથાયોગ્યતયા વાતકર્તૃત્વં વાતપિત્તકર્તૃત્વં ચોન્નેયમ્| પિત્તાનિલાવિત્યાદિઃ સર્વતૃષ્ણાસમ્પ્રાપ્તિગ્રન્થઃ| સૌમ્યાન્ ધાતૂનિતિ કફરસોદકાનિ સોમગુણાતિરિક્તાનિ| પ્રદૂષયત ઇતિ શોષણેન દૂષયતઃ| ક્લોમ્ન ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનાન્તમ્| દેહે ઇત્યનેન એતાસાં તૃષ્ણાનાં શારીરત્વં દર્શયતિ| યા હિ માનસી તૃષ્ણા સા શારીરે “ઇચ્છાદ્વેષાત્મિકા તૃષ્ણા સુખદુઃખાત્ પ્રવર્તતે” (શા.અ.૧) ઇત્યાદાવુક્તા; ઇયં તુ દેહાશ્રયદોષકારણા સતી દેહજૈવેતિ ભાવઃ| સ્વાભાવિકતૃષ્ણાયામપિ વાતપિત્તે આરમ્ભકે એવ તત્ કિં સાઽપ્યત્ર ન ગૃહ્યતે? મૈવં, તસ્યા ઉચિતદ્રવપાનેનૈવાભિપ્રેતેન પ્રશમાદિહ અસ્વાભાવિકવ્યાધિપ્રકરણે નાધિકાર ઇતિ હૃદિ કૃત્વા| સ્વાભાવિકતૃષ્ણાકરવાતપિત્તાભ્યાં વક્ષ્યમાણતૃષ્ણારમ્ભકવાતપિત્તયોર્વિશેષમાહ- પીતં પીતમિત્યાદિ| પ્રકૃતતૃષ્ણારમ્ભકૌ પિત્તવાતૌ પીતં પીતં જલં શોષયતઃ, અતો જલશોષણત્વાદ્ધેતોર્ન શમં યાતિ પુરુષઃ; સ્વાભાવિક્યાં જલં પીત્વા શાન્તિમધિગચ્છતીતિ ભાવઃ| ઉપદ્રવરૂપતૃષ્ણોત્પાદમાહ- ઘોરેત્યાદિ| ઉપસર્ગભૂતા ઇતિ ઉપદ્રવરૂપા||૪-૭||

Adhikarana 4 (8) · Śloka 8

પ્રાગ્રૂપં મુખશોષઃ, સ્વલક્ષણં સર્વદાઽમ્બુકામિત્વમ્| તૃષ્ણાનાં સર્વાસાં લિઙ્ગાનાં લાઘવમપાયઃ||૮||

તૃષ્ણાપ્રાગ્રૂપમાહ- પ્રાગ્રૂપમિત્યાદિ| પ્રાગ્રૂપકથને એવ મધ્યે તૃષ્ણાનામવ્યભિચારિલક્ષણમાહ- સ્વલક્ષણમિત્યાદિ| સ્વલક્ષણમિતિ અવ્યભિચારિલક્ષણં; યથા- જ્વરસ્ય સન્તાપઃ, શ્વયથોરુત્સેધઃ| પુનઃ પ્રકૃતં પ્રાગ્રૂપમાહ- લિઙ્ગાનાં લાઘવમપાય ઇતિ|- લિઙ્ગાનાં વક્ષ્યમાણવાતાદિજતૃષ્ણાલિઙ્ગાનાં લાઘવમલ્પત્વં કેષાઞ્ચિચ્ચાભાવઃ પૂર્વરૂપં તૃષ્ણાનામિત્યર્થઃ| તેન પૂર્વરૂપાવસ્થાયાં વક્ષ્યમાણલક્ષણાનિ કાનિચિન્ન ભવન્ત્યેવ, યાનિ ચ ભવન્તિ તાન્યલ્પતયાઽસ્ફુટાનિ ભવન્તિ| ઉક્તં ચ- “અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્” (ચિ.અ.૧૧) ઇતિ| કિંવા યદેતત્ પ્રાગ્રૂપં મુખશોષઃ, સ્વલક્ષણં સર્વદામ્બુકામિત્વં, એતત્ પ્રાગ્રૂપં સ્વલક્ષણં ચ તૃષ્ણાનાં; તેન મુખશોષામ્બુકામિત્વે સ્વલક્ષણે તથા પૂર્વરૂપે ચ ભવતઃ, પૂર્વરૂપાવસ્થાયાં ત્વપ્રબલે મુખશોષામ્બુકામિત્વે જ્ઞેયે| યે તુ ‘પ્રાગ્રૂપં મુખશોષઃ સ્વરક્ષયઃ સર્વદાઽમ્બુકામિત્વમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તેષાં મતે તૃષ્ણાયાઃ સ્વલક્ષણં નોક્તં સ્યાત્| ઉક્તં ચ હારીતેઽપિ તૃષ્ણાસ્વલક્ષણં- “સ્વલક્ષણં તુ તૃષ્ણાનાં સર્વદાઽમ્બુપિપાસિતા” ઇતિ| કિંવા મુખશોષસ્વરક્ષયે એવ પૂર્વરૂપં, સર્વદાઽમ્બુકામિત્વં ચ સ્વલક્ષણં, લિઙ્ગાનાં ચ લાઘવં રોગરૂપાયાસ્તૃષ્ણાયા અપાયો ગમનમિત્યર્થઃ; અયમેવ તૃષ્ણાવ્યુપરમો યદ્વક્ષ્યમાણલિઙ્ગાનામલ્પત્વં, સર્વથોચ્છેદો હિ તૃષ્ણાલક્ષણાનાં ન ભવત્યેવ, સહજતૃષ્ણાગ્રસ્તત્વેનૈતલ્લક્ષણાનામલ્પમાત્રતયાઽવસ્થાનાત્| કૈશ્ચિત્તુ લિઙ્ગાનાં લાઘવમાશૂત્પાદઃ, સ ચ અપાયો મરણમિતિ કૃત્વા તૃષ્ણાનામસાધ્યતાલક્ષણમિદમુચ્યતે, તન્નાતિમનોહરમ્||૮||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

મુખશોષસ્વરભેદભ્રમસન્તાપપ્રલાપસંસ્તમ્ભાન્| તાલ્વોષ્ઠકણ્ઠજિહ્વાકર્કશતાં ચિત્તનાશં ચ||૯|| જિહ્વાનિર્ગમમરુચિં બાધિર્યં મર્મદૂયનં સાદમ્| તૃષ્ણોદ્ભૂતા કુરુતે, પઞ્ચવિધાં લિઙ્ગતઃ શૃણુ તામ્||૧૦||

સર્વતૃષ્ણાનામુપદ્રવાનાહ- મુખશોષેત્યાદિ| ઉદ્ભૂતેતિ વૃદ્ધા| યે તુ મુખશોષાદીનિ લક્ષણાન્યાહુસ્તન્મતે તૃષ્ણોપદ્રવાનામભિધાનં ન સ્યાત્, ઉપદ્રવાશ્ચાધ્યાયસઙ્ગ્રહે સઙ્ગૃહીતાઃ; તેનાતિશયવૃદ્ધા મુખશોષાદય ઉપદ્રવાઃ, વૃદ્ધાસ્તુ લિઙ્ગમિતિ વ્યવસ્થા||૯-૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

અબ્ધાતું દેહસ્થં કુપિતઃ પવનો યદા વિશોષયતિ| તસ્મિઞ્શુષ્કે શુષ્યત્યબલસ્તૃષ્યત્યથ વિશુષ્યન્||૧૧||

અબ્ધાતુમિત્યાદિના પઞ્ચાનાં સમ્પ્રાપ્ત્યાદ્યાહ| દેહસ્થમિતિ દેહે નાનારસાદિરૂપતયા સ્થિતમ્| શુષ્કેઽબ્ધાતૌ શુષ્યતીતિ યોજ્યમ્||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

નિદ્રાનાશઃ શિરસો ભ્રમસ્તથા શુષ્કવિરસમુખતા ચ સ્રોતોઽવરોધ ઇતિ ચ સ્યાલ્લિઙ્ગં વાતતૃષ્ણાયાઃ||૧૨||

સ્રોતોવરોધ ઇતિ અત્યુપઘાતઃ ||૧૨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

પિત્તં મતમાગ્નેયં કુપિતં ચેત્તાપયત્યપાં ધાતુમ્| સન્તપ્તઃ સ હિ જનયેત્તૃષ્ણાં દાહોલ્બણાં નૄણામ્||૧૩|| તિક્તાસ્યત્વં શિરસો દાહઃ શીતાભિનન્દતા મૂર્ચ્છા| પીતાક્ષિમૂત્રવર્ચસ્ત્વમાકૃતિઃ પિત્તતૃષ્ણાયાઃ||૧૪||

પિત્તમિત્યાદિના પિત્તજામાહ| શરીરસઙ્ખ્યાશારીરે પિત્તમાપ્યમુક્તં “યદ્દ્રવસરસ્નિગ્ધમન્દમૃદુપિચ્છિલં રસરુધિરવસાકફપિત્તમૂત્રસ્વેદાદિ તદાપ્યં રસો રસનં ચ” (શા.અ.૭) ઇત્યનેન, તથા તત્રૈવ “યત્ પિત્તમૂષ્મા યો, યા ચ શરીરે ભાઃ, તત્ સર્વમાગ્નેયમ્” ઇત્યનેન દ્વયાત્મકત્વં પિત્તસ્ય યદ્યપ્યુક્તં, તથાઽપ્યાગ્નેયાકારત્વાદ્ બાહુલ્યાત્ પિત્તમાગ્નેયમેવેતિ દર્શયન્નાહ- પિત્તં મતમાગ્નેયમિતિ; દ્વયાત્મકત્વેઽપિ ચ પિત્તસ્યાગ્નેયાંશપ્રાધાન્યાદન્યત્રાપિ સૌમ્યાગ્નેયવાયવ્યવિકારભેદે પૈત્તિકવિકારા આગ્નેયત્વેન ગૃહીતા એવ | સન્તપ્તઃ સ હીતિ અબ્ધાતુઃ સન્તપ્તઃ| ‘સન્તપ્તં હિ’ ઇતિ પાઠપક્ષે પિત્તમેવ જનયેદિતિ યોજ્યમ્| યદાઽબ્ધાતુર્જનયતિ તદા પિત્તસન્તપ્ત એવ જનયતીતિ પિત્તસ્યૈવ કર્તૃત્વમ્||૧૩-૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

તૃષ્ણા યાઽઽમપ્રભવા સાઽપ્યાગ્નેયાઽઽમપિત્તજનિતત્વાત્ | લિઙ્ગં તસ્યાશ્ચારુચિરાધ્માનકફપ્રસેકૌ ચ||૧૫||

તૃષ્ણેત્યાદિનાઽઽમજામાહ| આમશબ્દેન ચેહ લક્ષણયા આમસમાનચિકિત્સિત આમસમાનલક્ષણશ્ચ કફોઽપિ ગૃહ્યતે| તેનામપ્રભવાયા વ્યુત્પાદનેન કફજાઽપિ સુશ્રુતોક્તા ગૃહીતૈવેહ| સાઽપ્યાગ્નેયેત્યનેન પૂર્વપરિજ્ઞાતં સર્વાસાં વાતપિત્તજન્યત્વં સમુન્નયતિ| વાતશ્ચ તૃષ્ણાકારણત્વેનોક્તોઽપ્યત્રાપ્રધાનં, પિત્તમેવ તુ પ્રધાનમિતીહ વાતાકથનાદુન્નીયતે| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “દર્શનં પક્તિરૂષ્મા ચ ક્ષુત્તૃષ્ણા દેહમાર્દવમ્| પ્રભાપ્રસાદૌ મેધા ચ પિત્તકર્માવિકારજમ્” (સૂ.અ.૧૮) ઇતિ| આમપિત્તજનિતત્વાદિતિ આમાવરોધવૃદ્ધપિત્તજનિતત્વાદિત્યર્થઃ||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

દેહો રસજોઽમ્બુભવો રસશ્ચ તસ્ય ક્ષયાચ્ચ તૃષ્યેદ્ધિ| દીનસ્વરઃ પ્રતામ્યન્ સંશુષ્કહૃદયગલતાલુઃ ||૧૬||

દેહો રસજ ઇત્યાદિના ક્ષયજામાહ| આહારરસાત્ સર્વધાતુપોષકો ધાતુરસ ઉત્પદ્યતે, સ ચ રસો દેહપોષકોઽમ્બુભવ ઇતિ આપ્ય ઇત્યર્થઃ| તસ્ય ક્ષયાદિતિ રસક્ષયાત્ તૃષ્યતે; રસક્ષયાદમ્બુક્ષયો ભવતિ, તેન ચામ્બુક્ષયેણ પુરુષઃ પાનીયપ્રાર્થનારૂપતૃષ્ણયા યુક્તો ભવતીતિ યુક્તમિતિ દર્શયતિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “દોષધાતુમલક્ષીણો બલક્ષીણોઽપિ માનવઃ| સ્વયોનિવર્ધનં યત્તદન્નપાનં પ્રકાઙ્ક્ષતિ” (સુ.સૂ.અ.૧૫) ઇતિ; ઇહાપિ ચોક્તં ‘તસ્ય ક્ષયાચ્ચ તૃષ્યેદ્ધિ’ ઇતિ||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ભવતિ ખલુ યોપસર્ગાત્તૃષ્ણા સા શોષિણી કષ્ટા| જ્વરમેહક્ષયશોષશ્વાસાદ્યુપસૃષ્ટદેહાનામ્ ||૧૭||

ભવતીત્યાદિનોપસર્ગજામાહ| ઉપસર્ગાદિતિ જ્વરાદ્યુપદ્રવાત્, જ્વરાદ્યુપદ્રવરૂપતયેતિ યાવત્| કષ્ટેતિ કષ્ટસાધ્યા| એવં પ્રાક્સૂત્રિતવાતપિત્તામામ્બુક્ષયોપસર્ગાત્મિકાઃ પઞ્ચ તૃષ્ણા વ્યાહૃતાઃ| અત્રૈવ સુશ્રુતોક્તા કફજા આમજાયામવરુદ્ધા, ક્ષતજા ઉપસર્ગાત્મિકાયામવરુદ્ધા, અન્નજા ચામજાયામેવાન્તર્ભાવનીયા||૧૭||

Adhikarana 12 (18) · Śloka 18

સર્વાસ્ત્વતિપ્રસક્તા રોગકૃશાનાં વમિપ્રસક્તાનામ્| ઘોરોપદ્રવયુક્તાસ્તૃણા મરણાય વિજ્ઞેયાઃ||૧૮||

ઇદાનીં તૃષ્ણાનામસાધ્યતાલક્ષણમાહ- સર્વાસ્ત્વિત્યાદિ| ઘોરોપદ્રવયુક્તેતિ પીડાકરોપદ્રવવતી||૧૮||

Adhikarana 13 (19-22) · Śloka 22

નાગ્નિં વિના હિ તર્ષઃ પવનાદ્વા તૌ હિ શોષણે હેતૂ| અબ્ધાતોરતિવૃદ્ધાવપાં ક્ષયે તૃષ્યતે નરો હિ||૧૯|| ગુર્વન્નપયઃસ્નેહૈઃ સમ્મૂર્ચ્છદ્ભિર્વિદાહકાલે ચ| યસ્તૃષ્યેદ્વૃતમાર્ગે તત્રાપ્યનિલાનલૌ હેતૂ||૨૦|| તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષભાવાન્મદ્યં પિત્તાનિલૌ પ્રકોપયતિ| શોષયતોઽપાં ધાતું તાવેવ હિ મદ્યશીલાનામ્||૨૧|| તપ્તાસ્વિવ સિકતાસુ હિ તોયમાશુ શુષ્યતિ ક્ષિપ્તમ્| તેષાં સન્તપ્તાનાં હિમજલપાનાદ્ભવતિ શર્મ||૨૨||

સમ્પ્રતિ તૃષ્ણાન્તરાણામુક્તતૃષ્ણાસ્વેવાન્તર્ભાવં દર્શયન્નુક્તવક્તવ્યતૃષ્ણાનામપિ વાત-પિત્ત-ક્ષયજન્યત્વમાહ- નાગ્નિમિત્યાદિ| કસ્માત્ પુનરગ્નિવાતૌ વિના તર્ષો ન ભવતીત્યાહ- તૌ હીત્યાદિ| તૌ હિ અતિવૃદ્ધૌ પિત્તવાતરૂપૌ અગ્નિપવનૌ અબ્ધાતોઃ શોષણે હેતૂ, તસ્માન્નાગ્નિવાતૌ વિના તર્ષ ઇત્યુક્તમિત્યર્થઃ| એવમગ્નિવાતાભ્યાં કૃતેઽપાં ક્ષયે સ્વરૂપાદેવ નરસ્તૃષ્યતિ| એવં પિત્તવાતકૃતાબ્ધાતુક્ષયજતૃષ્ણાભેદમભિધાય અન્તર્ભાવનીયતૃષ્ણાભેદાનાહ- ગુર્વન્નેત્યાદિ| સમ્મૂર્ચ્છદ્ભિરિતિ એકતાં ગચ્છદ્ભિઃ| અત્ર વાતો વૃદ્ધઃ સમ્મૂર્ચ્છનેઽન્નસ્ય તૃષ્ણાકરઃ, વિદાહકાલે ચ યા તૃષ્ણા તત્ર પિત્તં તૃષ્ણાકરમ્| મદ્યજામપ્યન્તર્ભાવયન્નાહ- તીક્ષ્ણોષ્ણેત્યાદિ| સિકતાસુ વાલુકાસુ| તેષામિત્યુપશમકથનમ્| શર્મેતિ સુખમ્||૧૯-૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

શિશિરસ્નાતસ્યોષ્મા રુદ્ધઃ કોષ્ઠં પ્રપદ્ય તર્ષયતિ| તસ્માન્નોષ્ણક્લાન્તો ભજેત સહસા જલં શીતમ્ ||૨૩||

શીતમ્લાનજામન્તર્ભાવયન્નાહ- શિશિરેત્યાદિ| શિશિરં શીતમ્| ઊષ્મા રુદ્ધ ઇતિ શીતસ્પર્શજલેન બહિરનિર્ગચ્છન્ રોમકૂપૈરુષ્માઽવરુદ્ધઃ પ્રતીપીકૃતઃ, એતેન એતસ્યાપિ પિત્તજત્વમુક્તમ્| ન સહસેત્યનેન વિશ્રમ્ય શીતજલસેવાયાં ન તથાવિધા તૃષ્ણા ભવતીતિ દર્શયતિ||૨૩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

લિઙ્ગં સર્વાસ્વેતાસ્વનિલક્ષયપિત્તજં ભવત્યથ તુ| પૃથગાગમાચ્ચિકિત્સિતમતઃ પ્રવક્ષ્યામિ તૃષ્ણાનામ્||૨૪||

સમ્પ્રતિ અન્નસમ્મૂર્ચ્છનાદિના યથોક્તક્રમેણ અનિલ-ક્ષય-પિત્તજાવરોધમભિધાય સર્વાસામેવાનિલ-ક્ષય-પિત્તજત્વમુપદર્શયન્નાહ- લિઙ્ગં સર્વાસ્વિત્યાદિ| અનિલ-ક્ષય-પિત્તજમિત્યત્ર ક્ષયજમિતિ અબ્ધાતુક્ષયજમેવ| સામાન્યેઽપિ તૃષ્ણાનાં ભેદેન ચિકિત્સાભિધાને હેતુમાહ- અથ ત્વિત્યાદિ| પૃથગાગમાદિતિ પૃથગ્ઘેતુત્વાત્, આગચ્છત્યસ્માદિતિ આગમો હેતુઃ; વાતાદિહેતુભેદાચ્ચિકિત્સિતભેદં વક્ષ્યામીત્યર્થઃ| કિંવા પૃથક્ ચિકિત્સિતં વક્ષ્યામિ, આગમાદિતિ આયુર્વેદાગમપ્રામાણ્યાત્; આગમે તૃષ્ણાનાં ભેદેન ચિકિત્સાભિધાનાદહમપિ પૃથક્ ચિકિત્સાં વક્ષ્યામીત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

અપાં ક્ષયાદ્ધિ તૃષ્ણા સંશોષ્ય નરં પ્રણાશયેદાશુ| તસ્માદૈન્દ્રં તોયં સમધુ પિબેત્તદ્ગુણં વાઽન્યત્||૨૫|| કિઞ્ચિત્તુવરાનુરસં તનુ લઘુ શીતલં સુગન્ધિ સુરસં ચ| અનભિષ્યન્દિ ચ યત્તત્ક્ષિતિગતમપ્યૈન્દ્રવજ્જ્ઞેયમ્||૨૬||

અપાં ક્ષયાદિત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| ઐન્દ્રમિતિ આન્તરિક્ષમ્| તદ્ગુણં વાઽન્યદિતિ યદુક્તં તત્રાહ- કિઞ્ચિદિત્યાદિ| કિઞ્ચિદિતિ મનાક્| તુવરોઽનુરસતયા રસ્યતે આસ્વાદ્યતે યસ્મિન્ તત્તુવરાનુરસમ્| અન્તરિક્ષં જલં હ્યવ્યક્તસર્વરસયુક્તમ્ “અવ્યક્તીભાવસ્તુ રસાનાં પ્રકૃતૌ ભવત્યનુરસસમન્વિતે વા દ્રવ્યે” (ચિ.અ.સૂ.૨૬) ઇતિ| ઐન્દ્રવદિત્યનેન અન્તરિક્ષાનુકારિ ક્ષિતિસમાબદ્ધં ભવતિ| અન્યે તુ તુવરશબ્દેન કષાયમાહુઃ, તેન કિઞ્ચિત્કષાયાનુરસમિત્યર્થઃ| તન્વિતિ સ્વચ્છમ્| સુગન્ધીતિ અનિષ્ટગન્ધરહિતમ્; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “અનિષ્ટગન્ધતા ગન્ધદોષઃ” (સુ.સૂ.અ.૪૫) ઇતિ| અપ્રાતિકૂલ્યેન રસનયા આસ્વાદ્યતે ઇતિ સુરસં; ન તુ વ્યક્તસુષ્ઠુરસં સુરસમ્’; ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “વ્યક્તરસતા રસદોષઃ” ઇતિ (સુ.સૂ.અ.૪૫)||૨૫-૨૬||

Adhikarana 17 (27-33) · Śloka 33

શૃતશીતં સસિતોપલમથવા શરપૂર્વપઞ્ચમૂલેન| લાજાસક્તુસિતાહ્વામધુયુતમૈન્દ્રેણ વા મન્થમ્||૨૭|| વાટ્યં વાઽઽમયવાનાં શીતં મધુશર્કરાયુતં દદ્યાત્| પેયાં વા શાલીનાં દદ્યાદ્વા કોરદૂષાણામ્||૨૮|| પયસા શૃતેન ભોજનમથવા મધુશર્કરાયુતં યોજ્યમ્| પારાવતાદિકરસૈર્ઘૃતભૃષ્ટૈર્વાઽપ્યલવણામ્લૈઃ||૨૯|| તૃણપઞ્ચમૂલમુઞ્જાતકૈઃ પ્રિયાલૈશ્ચ જાઙ્ગલાઃ સુકૃતાઃ| શસ્તા રસાઃ પયો વા તૈઃ સિદ્ધં શર્કરામધુમત્||૩૦|| શતધૌતઘૃતેનાક્તઃ પયઃ પિબેચ્છીતતોયમવગાહ્ય| મુદ્ગમસૂરચણકજા રસાસ્તુ ભૃષ્ટા ઘૃતે દેયાઃ||૩૧|| મધુરૈઃ સજીવનીયૈઃ શીતૈશ્ચ સતિક્તકૈઃ શૃતં ક્ષીરમ્| પાનાભ્યઞ્જનસેકેષ્વિષ્ટં મધુશર્કરાયુક્તમ્||૩૨|| તજ્જં વા ઘૃતમિષ્ટં પાનાભ્યઙ્ગેષુ નસ્યમપિ ચ સ્યાત્| નારીપયઃ સશર્કરમુષ્ટ્ર્યા અપિ નસ્યમિક્ષુરસઃ||૩૩||

શરપૂર્વપઞ્ચમૂલેનેતિ “શરેક્ષુદર્ભકાશાનાં શાલીનાં મૂલમેવ ચ” (ચિ.અ.૧પા.૧) ઇત્યત્રોક્તેન શરાદિપઞ્ચમૂલેન| આમયવાનાં વાટ્યમિતિ ઈષદ્ભૃષ્ટાદલિતયવમણ્ડઃ| મુઞ્જાતક ઉત્તરાપથપ્રસિદ્ધઃ| સુકૃતા ઇતિ સુસંસ્કૃતાઃ| તૈરિતિ તૃણપઞ્ચમૂલ્યાદિભિઃ| મધુરૈરિતિ મધુરરસૈઃ| શીતૈરિતિ શીતવીર્યૈઃ| તજ્જમિતિ મધુરાદિશૃતક્ષીરજમ્||૨૭-૩૩||

Adhikarana 18 (34-39) · Śloka 39

ક્ષીરેક્ષુરસગુડોદકસિતોપલાક્ષૌદ્રસીધુમાર્દ્વીકૈઃ | વૃક્ષામ્લમાતુલુઙ્ગૈર્ગણ્ડૂષાસ્તાલુશોષઘ્નાઃ||૩૪|| જમ્બ્વામ્રાતકબદરીવેતસપઞ્ચવલ્કપઞ્ચામ્લૈઃ| હૃન્મુખશિરઃપ્રદેહાઃસઘૃતા મૂર્ચ્છાભ્રમતૃષ્ણાઘ્નાઃ સ્યુઃ||૩૫|| દાડિમદધિત્થલોધ્રૈઃ સવિદારીબીજપૂરકૈઃ શિરસઃ| લેપો ગૌરામલકૈર્ઘૃતારનાલાયુતૈશ્ચ હિતઃ||૩૬|| શૈવલપઙ્કામ્બુરુહૈઃ સામ્લૈઃ સઘૃતૈશ્ચ શક્તુભિર્લેપઃ| મસ્ત્વારનાલાર્દ્રવસનકમલમણિહારસંસ્પર્શાઃ||૩૭|| શિશિરામ્બુચન્દનાર્દ્રસ્તનતટપાણિતલગાત્રસંસ્પર્શાઃ| ક્ષૌમાર્દ્રનિવસનાનાં વરાઙ્ગનાનાં પ્રિયાણાં ચ||૩૮|| હિમવદ્દરીવનસરિત્સરોઽમ્બુજપવનેન્દુપાદશિશિરાણામ્| રમ્યશિશિરોદકાનાં સ્મરણં કથાશ્ચ તૃષ્ણાઘ્નાઃ||૩૯||

માર્દ્વીકં મૃદ્વીકારસકૃતં મદ્યમ્| ગણ્ડૂષઃ મુખપૂરકો દ્રવઃ| પઞ્ચામ્લં “કોલામ્લં ચિક્રિકામ્લં ચ માતુલુઙ્ગામ્લવેતસમ્| ચતુરમ્લમિતિ પ્રોક્તં પઞ્ચામ્લં તુ સદાડિમમ્” ઇતિ વચનાજ્જ્ઞેયમ્| દધિત્થઃ કપિત્થઃ| ગૌરામલકૈરિતિ આર્દ્રતયા ગૌરવર્ણૈરામલકૈઃ| મસ્ત્વારનાલસ્તિમિતં વસનં મસ્ત્વારનાલવસનમ્| ઇન્દુપાદાઃ ચન્દ્રરશ્મયઃ||૩૪-૩૯||

Adhikarana 19 (40) · Śloka 41

વાતઘ્નમન્નપાનં મૃદુ લઘુ શીતં ચ વાતતૃષ્ણાયામ્| ક્ષયકાસનુચ્છૃતં ક્ષીરઘૃતમૂર્ધ્વવાતતૃષ્ણાઘ્નમ્ ||૪૦|| સ્યાજ્જીવનીયસિદ્ધં ક્ષીરઘૃતં વાતપિત્તજે તર્ષ|૪૧|

વાતઘ્નેત્યાદિના તૃષ્ણાનાં વૈશેષિકીં ચિકિત્સામાહ| ક્ષયકાસહરૈઃ શૃતં ક્ષયકાસનુચ્છૃતમ્| ઊર્ધ્વવાતઃ શ્વાસઃ| વાતપિત્તજે તર્ષે ઇત્યત્ર સંસર્ગજા તૃષ્ણા અસૂત્રિતાઽપિ અસૂત્રિતદ્વન્દ્વજગુલ્માભિધાનન્યાયેનોચ્યતે||૪૦||-

Adhikarana 20 (41-46) · Śloka 46

પૈત્તે દ્રાક્ષાચન્દનખર્જૂરોશીરમધુયુતં તોયમ્||૪૧|| લોહિતશાલિતણ્ડુલખર્જૂરપરૂષકોત્પલદ્રાક્ષાઃ| મધુ પક્વલોષ્ટમેવ ચ જલે સ્થિતં શીતલં પેયમ્||૪૨|| લોહિતશાલિપ્રસ્થઃ સલોધ્રમધુકાઞ્જનોત્પલઃ ક્ષુણ્ણઃ| પક્વામલોષ્ટજલમધુસમાયુતો મૃન્મયે પેયઃ||૪૩|| વટમાતુલુઙ્ગવેતસપલ્લવકુશકાશમૂલયષ્ટ્યાહ્વૈઃ| સિદ્ધેઽમ્ભસ્યગ્નિનિભાં કૃષ્ણમૃદં કૃષ્ણસિકતાં વા||૪૪|| તપ્તાનિ નવકપાલાન્યથવા નિર્વાપ્ય પાયયેતાચ્છમ્| આપાકશર્કરં વાઽમૃતવલ્લ્યુદકં તૃષાં હન્તિ||૪૫|| ક્ષીરવતાં મધુરાણાં શીતાનાં શર્કરામધુવિમિશ્રાઃ| શીતકષાયા મૃદ્ભૃષ્ટસંયુતાઃ પિત્તતૃષ્ણાઘ્નાઃ||૪૬||

પૈત્તે ઇત્યત્ર ‘તર્ષે’ ઇતિ શેષઃ| લોહિતશાલિપ્રસ્થ ઇત્યાદૌ લોધ્રાદીનાં મિલિતાનાં ચતુષ્પલં, પ્રક્ષેપ્યન્યાયાત્ પાદિકં મધુ, પક્વામલોષ્ટપ્રસાદનં (ચાલોડનયોગ્યમાત્રં ) દત્ત્વા શાલિતણ્ડુલપ્રસ્થઃ ક્ષપાયાં સ્થાપ્યતે, તદન્નં (તસ્ય પાનયોગ્યમાત્રમધુપ્રક્ષેપં) મૃન્મયે પાત્રે પીયત ઇતિ વૃદ્ધૈરુપદર્શિતઃ કર્મમાર્ગઃ| નવકપાલાનિ નૂતનશરાવાદિખણ્ડાન્| આપાકશર્કરમિતિ પાકનિમિત્તશર્કરાસહિતમ્| અમૃતવલ્લી ગુડૂચી| મૃદ્ભૃષ્ટસંયુતા ઇતિ ભૃષ્ટમૃદ્યુક્તાઃ||૪૧-૪૬||

Adhikarana 21 (47-56) · Śloka 56

વ્યોષવચાભલ્લાતકતિક્તકષાયાસ્તથાઽઽમતૃષ્ણાઘ્નાઃ| યચ્ચોક્તં કફજાયાં વમ્યાં તચ્ચૈવ કાર્યં સ્યાત્||૪૭|| સ્તમ્ભારુચ્યવિપાકાલસ્યચ્છર્દિષુ કફાનુગાં તૃષ્ણામ્| જ્ઞાત્વા દધિમધુતર્પણલવણોષ્ણજલૈર્વમનમિષ્ટમ્||૪૮|| દાડિમમમ્લફલં વાઽપ્યન્યત્ સકષાયમથ લેહમ્| પેયમથવા પ્રદદ્યાદ્રજનીશર્કરાયુક્તમ્ ||૪૯|| ક્ષયકાસેન તુ તુલ્યા ક્ષયતૃષ્ણા સા ગરીયસી નૄણામ્| ક્ષીણક્ષતશોષહિતૈસ્તસ્માત્તાં ભેષજૈઃ શમયેત્||૫૦|| પાનતૃષાર્તઃ પાનં ત્વર્ધોદકમમ્લલવણગન્ધાઢ્યમ્| શિશિરસ્નાતઃ પાનં મદ્યામ્બુ ગુડામ્બુ વા તૃષિતઃ||૫૧|| ભક્તોપરોધતૃષિતઃ સ્નેહતૃષાર્તોઽથવા તનુયવાગૂમ્| પ્રપિબેદ્ગુરુણા તૃષિતો ભુક્તેન તદુદ્ધરેદ્ભુક્તમ્||૫૨|| મદ્યામ્બુ વાઽમ્બુ કોષ્ણં બલવાંસ્તૃષિતઃ સમુલ્લિખેત્ પીત્વા| માગધિકાવિશદમુખઃ સશર્કરં વા પિબેન્મન્થમ્||૫૩|| બલવાંસ્તુ તાલુશોષે પિબેદ્ધૃતં તૃષ્યમદ્યાચ્ચ| સર્પિર્ભૃષ્ટં ક્ષીરં માંસરસાંશ્ચાબલઃ સ્નિગ્ધાન્||૫૪|| અતિરૂક્ષદુર્બલાનાં તર્ષં શમયેન્નૃણામિહાશુ પયઃ| છાગો વા ઘૃતભૃષ્ટઃ શીતો મધુરો રસો હૃદ્યઃ||૫૫|| સ્નિગ્ધેઽન્ને ભુક્તે યા તૃષ્ણા સ્યાત્તાં ગુડામ્બુના શમયેત્| તર્ષં મૂર્ચ્છાભિહતસ્ય રક્તપિત્તાપહૈર્હન્યાત્||૫૬||

અન્યત્ સકષાયમિતિ આમલાદિસકષાયલેહમ્| પાનતૃષાર્ત ઇતિ અતિશયમદ્યપાનજતૃટ્પીડિતઃ| ભક્તોપરોધઃ ભક્તચ્છેદઃ | માગધિકાવિશદમુખ ઇત્યત્ર મુખવૈશદ્યમાત્રકારિકા પિપ્પલી પ્રયોક્તવ્યા| તાલુશોષે યદ્યપિ ઘૃતં નિષિદ્ધં “તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપરીતાશ્ચ ગર્ભિણ્યસ્તાલુશોષિણઃ” (સૂ.અ.૧૩) ઇતિ, તથાઽપીહ બલવત્તૃષ્યાનુયુક્તં ઘૃતપાનં વિશિષ્ટત્વાન્ન વિરોધિ| સ્નિગ્ધેઽન્ને ભુક્તે યા તૃષ્ણા તત્ર યદ્યપિ ગુડામ્બુ સ્નિગ્ધગુણયુક્તત્વાન્ન હિતમ્, ઉક્તં હિ- “યદાહારગુણૈઃ પાનં વિપરીતં તદિષ્યતે” (સૂ.અ.૨૭) ઇતિ; તથાઽપિ મધુરરસતયા તૃષ્ણાહરત્વાત્ પ્રભાવાદ્વોપયુજ્યતે| તર્ષં મૂર્ચ્છેત્યાદિના ઔપસર્ગિકતૃષ્ણાચિકિત્સોચ્યતે||૪૭-૫૬||

Adhikarana 22 (57-62) · Śloka 62

તૃટ્દાહમૂર્ચ્છાભ્રમક્લમમદાત્યયાસ્રવિષપિત્તે | શસ્તં સ્વભાવશીતં, શૃતશીતં સન્નિપાતેઽમ્ભઃ||૫૭|| હિક્કાશ્વાસનવજ્વરપીનસઘૃતપીતપાર્શ્વગલરોગે| કફવાતકૃતે સ્ત્યાને સદ્યઃશુદ્ધે ચ હિતમુષ્ણમ્||૫૮|| પાણ્ડૂદરપીનસમેહગુલ્મમન્દાનલાતિસારેષુ| પ્લીહ્નિ ચ તોયં ન હિતં કામમસહ્યે પિબેદલ્પમ્||૫૯|| પૂર્વામયાતુરઃ સન્ દીનસ્તૃષ્ણાર્દિતો જલં કાઙ્ક્ષન્| ન લભેત સ ચેન્મરણમાશ્વેવાપ્નુયાદ્દીર્ઘરોગં વા||૬૦|| તસ્માદ્ધાન્યામ્બુ પિબેત્તૃષ્યન્ રોગી સશર્કરાક્ષૌદ્રમ્| યદ્વા તસ્યાન્યત્સ્યાત્ સાત્મ્યં રોગસ્ય તચ્ચેષ્ટમ્||૬૧|| તસ્યાં વિનિવૃત્તાયાં તજ્જન્ય ઉપદ્રવઃ સુખં જેતુમ્| તસ્માત્તૃષ્ણાં પૂર્વં જયેદ્બહુભ્યોઽપિ રોગેભ્યઃ||૬૨||

શીતમુષ્ણં ચ જલં કુત્ર દેયં વર્જ્યં વા કુત્રેત્યાહ- તૃડિત્યાદિ| વિષપિત્તે ઇતિ વિષે પિત્તે ચ| સન્નિપાતે ઇતિ સન્નિપાતજ્વરોદ્ભૂતતૃષ્ણાયામ્| ન હિતમિતિ પાણ્ડ્વાદિરોગે તૃષ્ણાયામપિ તોયં ન હિતમ્| અસહ્યે ‘તર્ષે’ ઇતિ શેષઃ| એષ્વસહ્યતૃષ્ણાયાં જલાદાને દોષમાહ- પૂર્વેત્યાદિ| પૂર્વામયાતુર ઇતિ પૂર્વોત્પન્નગદપીડિતઃ| તજ્જન્યોપદ્રવ ઇતિ તૃષ્ણાપ્રશમનાર્થં પીયમાનપાનીયજઃ| સુખં જેતુમિતિ મહાત્યયકરીં તૃષ્ણામપેક્ષ્ય જેતું સુખોપાયો ભવતીત્યર્થઃ||૫૭-૬૨||

Adhikarana 23 (63) · Śloka 63

તત્ર શ્લોકઃ- હેતૂ યથાઽગ્નિપવનૌ કુરુતઃ સોપદ્રવાં ચ પઞ્ચાનામ્| તૃષ્ણાનાં પૃથગાકૃતિરસાધ્યતા સાધનં ચોક્તમ્||૬૩||

હેતુરિત્યાદ્યધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ| અગ્નિપવનૌ ઇતિ યથાઽગ્નિપવનૌ કુરુતઃ સોપદ્રવાં ‘તૃષ્ણાં’ ઇતિ શેષઃ| ઉપદ્રવાશ્ચ મુખશોષાદયઃ પૂર્વમુક્તાઃ ||૬૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને તૃષ્ણારોગચિકિત્સિતં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને તૃષ્ણાચિકિત્સિતં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||