28. tr̥ṣṇācikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્તૃષ્ણાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

જ્ઞાનપ્રશમતપોભિઃ ખ્યાતોઽત્રિસુતો જગદ્ધિતેઽભિરતઃ| તૃષ્ણાનાં પ્રશમાર્થં ચિકિત્સિતં પ્રાહ પઞ્ચાનામ્||૩||

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7

ક્ષોભાદ્ભયાચ્છ્રમાદપિ શોકાત્ક્રોધાદ્વિલઙ્ઘનાન્મદ્યાત્| ક્ષારામ્લલવણકટુકોષ્ણરૂક્ષશુષ્કાન્નસેવાભિઃ||૪|| ધાતુક્ષયગદકર્ષણવમનાદ્યતિયોગસૂર્યસન્તાપૈઃ| પિત્તાનિલૌ પ્રવૃદ્ધૌ સૌમ્યાન્ધાતૂંશ્ચ શોષયતઃ||૫|| રસવાહિનીશ્ચ નાલીર્જિહ્વામૂલગલતાલુકક્લોમ્નઃ | સંશોષ્ય નૃણાં દેહે કુરુતસ્તૃષ્ણાં મહાબલાવેતૌ||૬|| પીતં પીતં હિ જલં શોષયતસ્તાવતો ન યાતિ શમમ્| ઘોરવ્યાધિકૃશાનાં પ્રભવત્યુપસર્ગભૂતા સા||૭||

Adhikarana 4 (8) · Śloka 8

પ્રાગ્રૂપં મુખશોષઃ, સ્વલક્ષણં સર્વદાઽમ્બુકામિત્વમ્| તૃષ્ણાનાં સર્વાસાં લિઙ્ગાનાં લાઘવમપાયઃ||૮||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

મુખશોષસ્વરભેદભ્રમસન્તાપપ્રલાપસંસ્તમ્ભાન્| તાલ્વોષ્ઠકણ્ઠજિહ્વાકર્કશતાં ચિત્તનાશં ચ||૯|| જિહ્વાનિર્ગમમરુચિં બાધિર્યં મર્મદૂયનં સાદમ્| તૃષ્ણોદ્ભૂતા કુરુતે, પઞ્ચવિધાં લિઙ્ગતઃ શૃણુ તામ્||૧૦||

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

અબ્ધાતું દેહસ્થં કુપિતઃ પવનો યદા વિશોષયતિ| તસ્મિઞ્શુષ્કે શુષ્યત્યબલસ્તૃષ્યત્યથ વિશુષ્યન્||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

નિદ્રાનાશઃ શિરસો ભ્રમસ્તથા શુષ્કવિરસમુખતા ચ સ્રોતોઽવરોધ ઇતિ ચ સ્યાલ્લિઙ્ગં વાતતૃષ્ણાયાઃ||૧૨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

પિત્તં મતમાગ્નેયં કુપિતં ચેત્તાપયત્યપાં ધાતુમ્| સન્તપ્તઃ સ હિ જનયેત્તૃષ્ણાં દાહોલ્બણાં નૄણામ્||૧૩|| તિક્તાસ્યત્વં શિરસો દાહઃ શીતાભિનન્દતા મૂર્ચ્છા| પીતાક્ષિમૂત્રવર્ચસ્ત્વમાકૃતિઃ પિત્તતૃષ્ણાયાઃ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

તૃષ્ણા યાઽઽમપ્રભવા સાઽપ્યાગ્નેયાઽઽમપિત્તજનિતત્વાત્ | લિઙ્ગં તસ્યાશ્ચારુચિરાધ્માનકફપ્રસેકૌ ચ||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

દેહો રસજોઽમ્બુભવો રસશ્ચ તસ્ય ક્ષયાચ્ચ તૃષ્યેદ્ધિ| દીનસ્વરઃ પ્રતામ્યન્ સંશુષ્કહૃદયગલતાલુઃ ||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ભવતિ ખલુ યોપસર્ગાત્તૃષ્ણા સા શોષિણી કષ્ટા| જ્વરમેહક્ષયશોષશ્વાસાદ્યુપસૃષ્ટદેહાનામ્ ||૧૭||

Adhikarana 12 (18) · Śloka 18

સર્વાસ્ત્વતિપ્રસક્તા રોગકૃશાનાં વમિપ્રસક્તાનામ્| ઘોરોપદ્રવયુક્તાસ્તૃણા મરણાય વિજ્ઞેયાઃ||૧૮||

Adhikarana 13 (19-22) · Śloka 22

નાગ્નિં વિના હિ તર્ષઃ પવનાદ્વા તૌ હિ શોષણે હેતૂ| અબ્ધાતોરતિવૃદ્ધાવપાં ક્ષયે તૃષ્યતે નરો હિ||૧૯|| ગુર્વન્નપયઃસ્નેહૈઃ સમ્મૂર્ચ્છદ્ભિર્વિદાહકાલે ચ| યસ્તૃષ્યેદ્વૃતમાર્ગે તત્રાપ્યનિલાનલૌ હેતૂ||૨૦|| તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષભાવાન્મદ્યં પિત્તાનિલૌ પ્રકોપયતિ| શોષયતોઽપાં ધાતું તાવેવ હિ મદ્યશીલાનામ્||૨૧|| તપ્તાસ્વિવ સિકતાસુ હિ તોયમાશુ શુષ્યતિ ક્ષિપ્તમ્| તેષાં સન્તપ્તાનાં હિમજલપાનાદ્ભવતિ શર્મ||૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

શિશિરસ્નાતસ્યોષ્મા રુદ્ધઃ કોષ્ઠં પ્રપદ્ય તર્ષયતિ| તસ્માન્નોષ્ણક્લાન્તો ભજેત સહસા જલં શીતમ્ ||૨૩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

લિઙ્ગં સર્વાસ્વેતાસ્વનિલક્ષયપિત્તજં ભવત્યથ તુ| પૃથગાગમાચ્ચિકિત્સિતમતઃ પ્રવક્ષ્યામિ તૃષ્ણાનામ્||૨૪||

Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26

અપાં ક્ષયાદ્ધિ તૃષ્ણા સંશોષ્ય નરં પ્રણાશયેદાશુ| તસ્માદૈન્દ્રં તોયં સમધુ પિબેત્તદ્ગુણં વાઽન્યત્||૨૫|| કિઞ્ચિત્તુવરાનુરસં તનુ લઘુ શીતલં સુગન્ધિ સુરસં ચ| અનભિષ્યન્દિ ચ યત્તત્ક્ષિતિગતમપ્યૈન્દ્રવજ્જ્ઞેયમ્||૨૬||

Adhikarana 17 (27-33) · Śloka 33

શૃતશીતં સસિતોપલમથવા શરપૂર્વપઞ્ચમૂલેન| લાજાસક્તુસિતાહ્વામધુયુતમૈન્દ્રેણ વા મન્થમ્||૨૭|| વાટ્યં વાઽઽમયવાનાં શીતં મધુશર્કરાયુતં દદ્યાત્| પેયાં વા શાલીનાં દદ્યાદ્વા કોરદૂષાણામ્||૨૮|| પયસા શૃતેન ભોજનમથવા મધુશર્કરાયુતં યોજ્યમ્| પારાવતાદિકરસૈર્ઘૃતભૃષ્ટૈર્વાઽપ્યલવણામ્લૈઃ||૨૯|| તૃણપઞ્ચમૂલમુઞ્જાતકૈઃ પ્રિયાલૈશ્ચ જાઙ્ગલાઃ સુકૃતાઃ| શસ્તા રસાઃ પયો વા તૈઃ સિદ્ધં શર્કરામધુમત્||૩૦|| શતધૌતઘૃતેનાક્તઃ પયઃ પિબેચ્છીતતોયમવગાહ્ય| મુદ્ગમસૂરચણકજા રસાસ્તુ ભૃષ્ટા ઘૃતે દેયાઃ||૩૧|| મધુરૈઃ સજીવનીયૈઃ શીતૈશ્ચ સતિક્તકૈઃ શૃતં ક્ષીરમ્| પાનાભ્યઞ્જનસેકેષ્વિષ્ટં મધુશર્કરાયુક્તમ્||૩૨|| તજ્જં વા ઘૃતમિષ્ટં પાનાભ્યઙ્ગેષુ નસ્યમપિ ચ સ્યાત્| નારીપયઃ સશર્કરમુષ્ટ્ર્યા અપિ નસ્યમિક્ષુરસઃ||૩૩||

Adhikarana 18 (34-39) · Śloka 39

ક્ષીરેક્ષુરસગુડોદકસિતોપલાક્ષૌદ્રસીધુમાર્દ્વીકૈઃ | વૃક્ષામ્લમાતુલુઙ્ગૈર્ગણ્ડૂષાસ્તાલુશોષઘ્નાઃ||૩૪|| જમ્બ્વામ્રાતકબદરીવેતસપઞ્ચવલ્કપઞ્ચામ્લૈઃ| હૃન્મુખશિરઃપ્રદેહાઃસઘૃતા મૂર્ચ્છાભ્રમતૃષ્ણાઘ્નાઃ સ્યુઃ||૩૫|| દાડિમદધિત્થલોધ્રૈઃ સવિદારીબીજપૂરકૈઃ શિરસઃ| લેપો ગૌરામલકૈર્ઘૃતારનાલાયુતૈશ્ચ હિતઃ||૩૬|| શૈવલપઙ્કામ્બુરુહૈઃ સામ્લૈઃ સઘૃતૈશ્ચ શક્તુભિર્લેપઃ| મસ્ત્વારનાલાર્દ્રવસનકમલમણિહારસંસ્પર્શાઃ||૩૭|| શિશિરામ્બુચન્દનાર્દ્રસ્તનતટપાણિતલગાત્રસંસ્પર્શાઃ| ક્ષૌમાર્દ્રનિવસનાનાં વરાઙ્ગનાનાં પ્રિયાણાં ચ||૩૮|| હિમવદ્દરીવનસરિત્સરોઽમ્બુજપવનેન્દુપાદશિશિરાણામ્| રમ્યશિશિરોદકાનાં સ્મરણં કથાશ્ચ તૃષ્ણાઘ્નાઃ||૩૯||

Adhikarana 19 (40) · Śloka 41

વાતઘ્નમન્નપાનં મૃદુ લઘુ શીતં ચ વાતતૃષ્ણાયામ્| ક્ષયકાસનુચ્છૃતં ક્ષીરઘૃતમૂર્ધ્વવાતતૃષ્ણાઘ્નમ્ ||૪૦|| સ્યાજ્જીવનીયસિદ્ધં ક્ષીરઘૃતં વાતપિત્તજે તર્ષ|૪૧|

Adhikarana 20 (41-46) · Śloka 46

પૈત્તે દ્રાક્ષાચન્દનખર્જૂરોશીરમધુયુતં તોયમ્||૪૧|| લોહિતશાલિતણ્ડુલખર્જૂરપરૂષકોત્પલદ્રાક્ષાઃ| મધુ પક્વલોષ્ટમેવ ચ જલે સ્થિતં શીતલં પેયમ્||૪૨|| લોહિતશાલિપ્રસ્થઃ સલોધ્રમધુકાઞ્જનોત્પલઃ ક્ષુણ્ણઃ| પક્વામલોષ્ટજલમધુસમાયુતો મૃન્મયે પેયઃ||૪૩|| વટમાતુલુઙ્ગવેતસપલ્લવકુશકાશમૂલયષ્ટ્યાહ્વૈઃ| સિદ્ધેઽમ્ભસ્યગ્નિનિભાં કૃષ્ણમૃદં કૃષ્ણસિકતાં વા||૪૪|| તપ્તાનિ નવકપાલાન્યથવા નિર્વાપ્ય પાયયેતાચ્છમ્| આપાકશર્કરં વાઽમૃતવલ્લ્યુદકં તૃષાં હન્તિ||૪૫|| ક્ષીરવતાં મધુરાણાં શીતાનાં શર્કરામધુવિમિશ્રાઃ| શીતકષાયા મૃદ્ભૃષ્ટસંયુતાઃ પિત્તતૃષ્ણાઘ્નાઃ||૪૬||

Adhikarana 21 (47-56) · Śloka 56

વ્યોષવચાભલ્લાતકતિક્તકષાયાસ્તથાઽઽમતૃષ્ણાઘ્નાઃ| યચ્ચોક્તં કફજાયાં વમ્યાં તચ્ચૈવ કાર્યં સ્યાત્||૪૭|| સ્તમ્ભારુચ્યવિપાકાલસ્યચ્છર્દિષુ કફાનુગાં તૃષ્ણામ્| જ્ઞાત્વા દધિમધુતર્પણલવણોષ્ણજલૈર્વમનમિષ્ટમ્||૪૮|| દાડિમમમ્લફલં વાઽપ્યન્યત્ સકષાયમથ લેહમ્| પેયમથવા પ્રદદ્યાદ્રજનીશર્કરાયુક્તમ્ ||૪૯|| ક્ષયકાસેન તુ તુલ્યા ક્ષયતૃષ્ણા સા ગરીયસી નૄણામ્| ક્ષીણક્ષતશોષહિતૈસ્તસ્માત્તાં ભેષજૈઃ શમયેત્||૫૦|| પાનતૃષાર્તઃ પાનં ત્વર્ધોદકમમ્લલવણગન્ધાઢ્યમ્| શિશિરસ્નાતઃ પાનં મદ્યામ્બુ ગુડામ્બુ વા તૃષિતઃ||૫૧|| ભક્તોપરોધતૃષિતઃ સ્નેહતૃષાર્તોઽથવા તનુયવાગૂમ્| પ્રપિબેદ્ગુરુણા તૃષિતો ભુક્તેન તદુદ્ધરેદ્ભુક્તમ્||૫૨|| મદ્યામ્બુ વાઽમ્બુ કોષ્ણં બલવાંસ્તૃષિતઃ સમુલ્લિખેત્ પીત્વા| માગધિકાવિશદમુખઃ સશર્કરં વા પિબેન્મન્થમ્||૫૩|| બલવાંસ્તુ તાલુશોષે પિબેદ્ધૃતં તૃષ્યમદ્યાચ્ચ| સર્પિર્ભૃષ્ટં ક્ષીરં માંસરસાંશ્ચાબલઃ સ્નિગ્ધાન્||૫૪|| અતિરૂક્ષદુર્બલાનાં તર્ષં શમયેન્નૃણામિહાશુ પયઃ| છાગો વા ઘૃતભૃષ્ટઃ શીતો મધુરો રસો હૃદ્યઃ||૫૫|| સ્નિગ્ધેઽન્ને ભુક્તે યા તૃષ્ણા સ્યાત્તાં ગુડામ્બુના શમયેત્| તર્ષં મૂર્ચ્છાભિહતસ્ય રક્તપિત્તાપહૈર્હન્યાત્||૫૬||

Adhikarana 22 (57-62) · Śloka 62

તૃટ્દાહમૂર્ચ્છાભ્રમક્લમમદાત્યયાસ્રવિષપિત્તે | શસ્તં સ્વભાવશીતં, શૃતશીતં સન્નિપાતેઽમ્ભઃ||૫૭|| હિક્કાશ્વાસનવજ્વરપીનસઘૃતપીતપાર્શ્વગલરોગે| કફવાતકૃતે સ્ત્યાને સદ્યઃશુદ્ધે ચ હિતમુષ્ણમ્||૫૮|| પાણ્ડૂદરપીનસમેહગુલ્મમન્દાનલાતિસારેષુ| પ્લીહ્નિ ચ તોયં ન હિતં કામમસહ્યે પિબેદલ્પમ્||૫૯|| પૂર્વામયાતુરઃ સન્ દીનસ્તૃષ્ણાર્દિતો જલં કાઙ્ક્ષન્| ન લભેત સ ચેન્મરણમાશ્વેવાપ્નુયાદ્દીર્ઘરોગં વા||૬૦|| તસ્માદ્ધાન્યામ્બુ પિબેત્તૃષ્યન્ રોગી સશર્કરાક્ષૌદ્રમ્| યદ્વા તસ્યાન્યત્સ્યાત્ સાત્મ્યં રોગસ્ય તચ્ચેષ્ટમ્||૬૧|| તસ્યાં વિનિવૃત્તાયાં તજ્જન્ય ઉપદ્રવઃ સુખં જેતુમ્| તસ્માત્તૃષ્ણાં પૂર્વં જયેદ્બહુભ્યોઽપિ રોગેભ્યઃ||૬૨||

Adhikarana 23 (63) · Śloka 63

તત્ર શ્લોકઃ- હેતૂ યથાઽગ્નિપવનૌ કુરુતઃ સોપદ્રવાં ચ પઞ્ચાનામ્| તૃષ્ણાનાં પૃથગાકૃતિરસાધ્યતા સાધનં ચોક્તમ્||૬૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને તૃષ્ણારોગચિકિત્સિતં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||