Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातस्तृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਸਰ੍ਪੇ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤਸ੍ਣਾ ਉਪਦ੍ਰਵਰੂਪਾ ਭਵਤੀਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਸ੍ਣਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮਤਪੋਭਿਃ ਖ੍ਯਾਤੋਤ੍ਰਿਸੁਤੋ ਜਗਦ੍ਧਿਤੇਭਿਰਤਃ| ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਪ੍ਰਾਹ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮ੍||੩||
ज्ञानप्रशमतपोभिः ख्यातोऽत्रिसुतो जगद्धितेऽभिरतः| तृष्णानां प्रशमार्थं चिकित्सितं प्राह पञ्चानाम्||३||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਞਾਨੇਤ੍ਯਾਦੌ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ, ਤਪਃ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਯਕੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ, ਨਿਦਾਨਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮੇਵ, ਨਿਦਾਨਾਦਿਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ | ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਿਤਿ ਵਚਨੇਨ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਨਹਿ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਵਦਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਦਤ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਤਸ੍ਣਾਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਂ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵੇਵ ਸੂਚਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ੍ਮਤਾਸ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਤਜਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵਾ ਚ| ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਮੀ ਭਕ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾ ਚ” (ਸੁ.ਉ.ਅ.੪੮) ਇਤਿ||੩||
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
ਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਭਯਾਚ੍ਛ੍ਰਮਾਦਪਿ ਸ਼ੋਕਾਤ੍ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਵਿਲਙ੍ਘਨਾਨ੍ਮਦ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਸਾਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਸ਼ੁਸ੍ਕਾਨ੍ਨਸੇਵਾਭਿਃ||੪|| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਗਦਕਰ੍ਸਣਵਮਨਾਦ੍ਯਤਿਯੋਗਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਤਾਪੈਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੌ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ਧਾਤੂਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਸਯਤਃ||੫|| ਰਸਵਾਹਿਨੀਸ਼੍ਚ ਨਾਲੀਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਲਤਾਲੁਕਕ੍ਲੋਮ੍ਨਃ | ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਨਣਾਂ ਦੇਹੇ ਕੁਰੁਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਮਹਾਬਲਾਵੇਤੌ||੬|| ਪੀਤਂ ਪੀਤਂ ਹਿ ਜਲਂ ਸ਼ੋਸਯਤਸ੍ਤਾਵਤੋ ਨ ਯਾਤਿ ਸ਼ਮਮ੍| ਘੋਰਵ੍ਯਾਧਿਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯੁਪਸਰ੍ਗਭੂਤਾ ਸਾ||੭||
क्षोभाद्भयाच्छ्रमादपि शोकात्क्रोधाद्विलङ्घनान्मद्यात्| क्षाराम्ललवणकटुकोष्णरूक्षशुष्कान्नसेवाभिः||४|| धातुक्षयगदकर्षणवमनाद्यतियोगसूर्यसन्तापैः| पित्तानिलौ प्रवृद्धौ सौम्यान्धातूंश्च शोषयतः||५|| रसवाहिनीश्च नालीर्जिह्वामूलगलतालुकक्लोम्नः | संशोष्य नृणां देहे कुरुतस्तृष्णां महाबलावेतौ||६|| पीतं पीतं हि जलं शोषयतस्तावतो न याति शमम्| घोरव्याधिकृशानां प्रभवत्युपसर्गभूता सा||७||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸੋਭਾਦਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਨਿਦਾਨਸ੍ਯ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਵਾਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚੋਨ੍ਨੇਯਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਃ ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਣਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਗ੍ਰਨ੍ਥਃ| ਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਿਤਿ ਕਫਰਸੋਦਕਾਨਿ ਸੋਮਗੁਣਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਿ| ਪ੍ਰਦੂਸਯਤ ਇਤਿ ਸ਼ੋਸਣੇਨ ਦੂਸਯਤਃ| ਕ੍ਲੋਮ੍ਨ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਬਹੁਵਚਨਾਨ੍ਤਮ੍| ਦੇਹੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਏਤਾਸਾਂ ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਾ ਹਿ ਮਾਨਸੀ ਤਸ੍ਣਾ ਸਾ ਸ਼ਾਰੀਰੇ “ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤਸ੍ਣਾ ਸੁਖਦੁਃਖਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਾਵੁਕ੍ਤਾ; ਇਯਂ ਤੁ ਦੇਹਾਸ਼੍ਰਯਦੋਸਕਾਰਣਾ ਸਤੀ ਦੇਹਜੈਵੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਤਸ੍ਣਾਯਾਮਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਆਰਮ੍ਭਕੇ ਏਵ ਤਤ੍ ਕਿਂ ਸਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਗਹ੍ਯਤੇ? ਮੈਵਂ, ਤਸ੍ਯਾ ਉਚਿਤਦ੍ਰਵਪਾਨੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰੇਤੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਦਿਹ ਅਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਕਰਣੇ ਨਾਧਿਕਾਰ ਇਤਿ ਹਦਿ ਕਤ੍ਵਾ| ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਤਸ੍ਣਾਕਰਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤਸ੍ਣਾਰਮ੍ਭਕਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਪੀਤਂ ਪੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਤਸ੍ਣਾਰਮ੍ਭਕੌ ਪਿਤ੍ਤਵਾਤੌ ਪੀਤਂ ਪੀਤਂ ਜਲਂ ਸ਼ੋਸਯਤਃ, ਅਤੋ ਜਲਸ਼ੋਸਣਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਨ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਪੁਰੁਸਃ; ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ੍ਯਾਂ ਜਲਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਰੂਪਤਸ੍ਣੋਤ੍ਪਾਦਮਾਹ- ਘੋਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਸਰ੍ਗਭੂਤਾ ਇਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਰੂਪਾ||੪-੭||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਮੁਖਸ਼ੋਸਃ, ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਸਰ੍ਵਦਾਮ੍ਬੁਕਾਮਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਲਾਘਵਮਪਾਯਃ||੮||
प्राग्रूपं मुखशोषः, स्वलक्षणं सर्वदाऽम्बुकामित्वम्| तृष्णानां सर्वासां लिङ्गानां लाघवमपायः||८||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਕਥਨੇ ਏਵ ਮਧ੍ਯੇ ਤਸ੍ਣਾਨਾਮਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਲਕ੍ਸਣਂ; ਯਥਾ- ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਪਃ, ਸ਼੍ਵਯਥੋਰੁਤ੍ਸੇਧਃ| ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਾਹ- ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਲਾਘਵਮਪਾਯ ਇਤਿ|- ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਾਤਾਦਿਜਤਸ੍ਣਾਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਲਾਘਵਮਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਚ੍ਚਾਭਾਵਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤਸ੍ਣਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਨ੍ਨ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਯਾਨਿ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ਯਲ੍ਪਤਯਾਸ੍ਫੁਟਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੧੧) ਇਤਿ| ਕਿਂਵਾ ਯਦੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਮੁਖਸ਼ੋਸਃ, ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਸਰ੍ਵਦਾਮ੍ਬੁਕਾਮਿਤ੍ਵਂ, ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ; ਤੇਨ ਮੁਖਸ਼ੋਸਾਮ੍ਬੁਕਾਮਿਤ੍ਵੇ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇ ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਚ ਭਵਤਃ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤ੍ਵਪ੍ਰਬਲੇ ਮੁਖਸ਼ੋਸਾਮ੍ਬੁਕਾਮਿਤ੍ਵੇ ਜ੍ਞੇਯੇ| ਯੇ ਤੁ ‘ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਮੁਖਸ਼ੋਸਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ ਸਰ੍ਵਦਾਮ੍ਬੁਕਾਮਿਤ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਤਸ੍ਣਾਯਾਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਨੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਹਾਰੀਤੇਪਿ ਤਸ੍ਣਾਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ- “ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾਮ੍ਬੁਪਿਪਾਸਿਤਾ” ਇਤਿ| ਕਿਂਵਾ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯੇ ਏਵ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਸਰ੍ਵਦਾਮ੍ਬੁਕਾਮਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ, ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਚ ਲਾਘਵਂ ਰੋਗਰੂਪਾਯਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਅਪਾਯੋ ਗਮਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਯਮੇਵ ਤਸ੍ਣਾਵ੍ਯੁਪਰਮੋ ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮਲ੍ਪਤ੍ਵਂ, ਸਰ੍ਵਥੋਚ੍ਛੇਦੋ ਹਿ ਤਸ੍ਣਾਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਸਹਜਤਸ੍ਣਾਗ੍ਰਸ੍ਤਤ੍ਵੇਨੈਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਤਯਾਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍| ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਲਾਘਵਮਾਸ਼ੂਤ੍ਪਾਦਃ, ਸ ਚ ਅਪਾਯੋ ਮਰਣਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਣਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਤਾਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਨ੍ਨਾਤਿਮਨੋਹਰਮ੍||੮||
Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10
ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ੍ਵਰਭੇਦਭ੍ਰਮਸਨ੍ਤਾਪਪ੍ਰਲਾਪਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਾਨ੍| ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਕਣ੍ਠਜਿਹ੍ਵਾਕਰ੍ਕਸ਼ਤਾਂ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਂ ਚ||੯|| ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਰ੍ਗਮਮਰੁਚਿਂ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਮਰ੍ਮਦੂਯਨਂ ਸਾਦਮ੍| ਤਸ੍ਣੋਦ੍ਭੂਤਾ ਕੁਰੁਤੇ, ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਂ ਲਿਙ੍ਗਤਃ ਸ਼ਣੁ ਤਾਮ੍||੧੦||
मुखशोषस्वरभेदभ्रमसन्तापप्रलापसंस्तम्भान्| ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाकर्कशतां चित्तनाशं च||९|| जिह्वानिर्गममरुचिं बाधिर्यं मर्मदूयनं सादम्| तृष्णोद्भूता कुरुते, पञ्चविधां लिङ्गतः शृणु ताम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਤਸ੍ਣਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ- ਮੁਖਸ਼ੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਭੂਤੇਤਿ ਵਦ੍ਧਾ| ਯੇ ਤੁ ਮੁਖਸ਼ੋਸਾਦੀਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਨ੍ਮਤੇ ਤਸ੍ਣੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਮਭਿਧਾਨਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਾਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸਙ੍ਗਹੀਤਾਃ; ਤੇਨਾਤਿਸ਼ਯਵਦ੍ਧਾ ਮੁਖਸ਼ੋਸਾਦਯ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ, ਵਦ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ||੯-੧੦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
ਅਬ੍ਧਾਤੁਂ ਦੇਹਸ੍ਥਂ ਕੁਪਿਤਃ ਪਵਨੋ ਯਦਾ ਵਿਸ਼ੋਸਯਤਿ| ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼ੁਸ੍ਕੇ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤ੍ਯਬਲਸ੍ਤਸ੍ਯਤ੍ਯਥ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍||੧੧||
अब्धातुं देहस्थं कुपितः पवनो यदा विशोषयति| तस्मिञ्शुष्के शुष्यत्यबलस्तृष्यत्यथ विशुष्यन्||११||
🔊 Audio coming soon
ਅਬ੍ਧਾਤੁਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਹ| ਦੇਹਸ੍ਥਮਿਤਿ ਦੇਹੇ ਨਾਨਾਰਸਾਦਿਰੂਪਤਯਾ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕੇਬ੍ਧਾਤੌ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੧੧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਿਰਸਮੁਖਤਾ ਚ ਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧ ਇਤਿ ਚ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਤਸ੍ਣਾਯਾਃ||੧੨||
निद्रानाशः शिरसो भ्रमस्तथा शुष्कविरसमुखता च स्रोतोऽवरोध इति च स्याल्लिङ्गं वाततृष्णायाः||१२||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧ ਇਤਿ ਅਤ੍ਯੁਪਘਾਤਃ ||੧੨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਤਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਕੁਪਿਤਂ ਚੇਤ੍ਤਾਪਯਤ੍ਯਪਾਂ ਧਾਤੁਮ੍| ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਃ ਸ ਹਿ ਜਨਯੇਤ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਦਾਹੋਲ੍ਬਣਾਂ ਨਣਾਮ੍||੧੩|| ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਦਾਹਃ ਸ਼ੀਤਾਭਿਨਨ੍ਦਤਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ| ਪੀਤਾਕ੍ਸਿਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਮਾਕਤਿਃ ਪਿਤ੍ਤਤਸ੍ਣਾਯਾਃ||੧੪||
पित्तं मतमाग्नेयं कुपितं चेत्तापयत्यपां धातुम्| सन्तप्तः स हि जनयेत्तृष्णां दाहोल्बणां नॄणाम्||१३|| तिक्तास्यत्वं शिरसो दाहः शीताभिनन्दता मूर्च्छा| पीताक्षिमूत्रवर्चस्त्वमाकृतिः पित्ततृष्णायाः||१४||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਜਾਮਾਹ| ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਾਰੀਰੇ ਪਿਤ੍ਤਮਾਪ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ “ਯਦ੍ਦ੍ਰਵਸਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨ੍ਦਮਦੁਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਰਸਰੁਧਿਰਵਸਾਕਫਪਿਤ੍ਤਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਾਦਿ ਤਦਾਪ੍ਯਂ ਰਸੋ ਰਸਨਂ ਚ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੭) ਇਤ੍ਯਨੇਨ, ਤਥਾ ਤਤ੍ਰੈਵ “ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੂਸ੍ਮਾ ਯੋ, ਯਾ ਚ ਸ਼ਰੀਰੇ ਭਾਃ, ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਾਗ੍ਨੇਯਮ੍” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਾਕਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਮੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਤਮਾਗ੍ਨੇਯਮਿਤਿ; ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਾਂਸ਼ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸੌਮ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਵਿਕਾਰਭੇਦੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕਵਿਕਾਰਾ ਆਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵੇਨ ਗਹੀਤਾ ਏਵ | ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਃ ਸ ਹੀਤਿ ਅਬ੍ਧਾਤੁਃ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਃ| ‘ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਂ ਹਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਪਕ੍ਸੇ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਜਨਯੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਬ੍ਧਾਤੁਰ੍ਜਨਯਤਿ ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਸਨ੍ਤਪ੍ਤ ਏਵ ਜਨਯਤੀਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍||੧੩-੧੪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ਤਸ੍ਣਾ ਯਾਮਪ੍ਰਭਵਾ ਸਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਾਮਪਿਤ੍ਤਜਨਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ | ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਰੁਚਿਰਾਧ੍ਮਾਨਕਫਪ੍ਰਸੇਕੌ ਚ||੧੫||
तृष्णा याऽऽमप्रभवा साऽप्याग्नेयाऽऽमपित्तजनितत्वात् | लिङ्गं तस्याश्चारुचिराध्मानकफप्रसेकौ च||१५||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਮਜਾਮਾਹ| ਆਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਲਕ੍ਸਣਯਾ ਆਮਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤ ਆਮਸਮਾਨਲਕ੍ਸਣਸ਼੍ਚ ਕਫੋਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਤੇਨਾਮਪ੍ਰਭਵਾਯਾ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਨੇਨ ਕਫਜਾਪਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾ ਗਹੀਤੈਵੇਹ| ਸਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਪੂਰ੍ਵਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸਮੁਨ੍ਨਯਤਿ| ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਣਾਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤੋਪ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਤੁ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤੀਹ ਵਾਤਾਕਥਨਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪਕ੍ਤਿਰੂਸ੍ਮਾ ਚ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਦੇਹਮਾਰ੍ਦਵਮ੍| ਪ੍ਰਭਾਪ੍ਰਸਾਦੌ ਮੇਧਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਾਵਿਕਾਰਜਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੮) ਇਤਿ| ਆਮਪਿਤ੍ਤਜਨਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਆਮਾਵਰੋਧਵਦ੍ਧਪਿਤ੍ਤਜਨਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੫||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
ਦੇਹੋ ਰਸਜੋਮ੍ਬੁਭਵੋ ਰਸਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯੇਦ੍ਧਿ| ਦੀਨਸ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਨ੍ ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਹਦਯਗਲਤਾਲੁਃ ||੧੬||
देहो रसजोऽम्बुभवो रसश्च तस्य क्षयाच्च तृष्येद्धि| दीनस्वरः प्रताम्यन् संशुष्कहृदयगलतालुः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਦੇਹੋ ਰਸਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸਯਜਾਮਾਹ| ਆਹਾਰਰਸਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਪੋਸਕੋ ਧਾਤੁਰਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ ਚ ਰਸੋ ਦੇਹਪੋਸਕੋਮ੍ਬੁਭਵ ਇਤਿ ਆਪ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਰਸਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਤਸ੍ਯਤੇ; ਰਸਕ੍ਸਯਾਦਮ੍ਬੁਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਚਾਮ੍ਬੁਕ੍ਸਯੇਣ ਪੁਰੁਸਃ ਪਾਨੀਯਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾਰੂਪਤਸ੍ਣਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸੀਣੋ ਬਲਕ੍ਸੀਣੋਪਿ ਮਾਨਵਃ| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਰ੍ਧਨਂ ਯਤ੍ਤਦਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੧੫) ਇਤਿ; ਇਹਾਪਿ ਚੋਕ੍ਤਂ ‘ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚ ਤਸ੍ਯੇਦ੍ਧਿ’ ਇਤਿ||੧੬||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
ਭਵਤਿ ਖਲੁ ਯੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸਾ ਸ਼ੋਸਿਣੀ ਕਸ੍ਟਾ| ਜ੍ਵਰਮੇਹਕ੍ਸਯਸ਼ੋਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦ੍ਯੁਪਸਸ੍ਟਦੇਹਾਨਾਮ੍ ||੧੭||
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा| ज्वरमेहक्षयशोषश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਦਿਨੋਪਸਰ੍ਗਜਾਮਾਹ| ਉਪਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਤ੍, ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਰੂਪਤਯੇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਕਸ੍ਟੇਤਿ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਾ| ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸੂਤ੍ਰਿਤਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਮਾਮ੍ਬੁਕ੍ਸਯੋਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ਪਞ੍ਚ ਤਸ੍ਣਾ ਵ੍ਯਾਹਤਾਃ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾ ਕਫਜਾ ਆਮਜਾਯਾਮਵਰੁਦ੍ਧਾ, ਕ੍ਸਤਜਾ ਉਪਸਰ੍ਗਾਤ੍ਮਿਕਾਯਾਮਵਰੁਦ੍ਧਾ, ਅਨ੍ਨਜਾ ਚਾਮਜਾਯਾਮੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਾ||੧੭||
Adhikarana 12 (18) · Śloka 18
ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਰੋਗਕਸ਼ਾਨਾਂ ਵਮਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਾਮ੍| ਘੋਰੋਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਣਾ ਮਰਣਾਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ||੧੮||
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रसक्तानाम्| घोरोपद्रवयुक्तास्तृणा मरणाय विज्ञेयाः||१८||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਣਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਤਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਘੋਰੋਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤੇਤਿ ਪੀਡਾਕਰੋਪਦ੍ਰਵਵਤੀ||੧੮||
Adhikarana 13 (19-22) · Śloka 22
ਨਾਗ੍ਨਿਂ ਵਿਨਾ ਹਿ ਤਰ੍ਸਃ ਪਵਨਾਦ੍ਵਾ ਤੌ ਹਿ ਸ਼ੋਸਣੇ ਹੇਤੂ| ਅਬ੍ਧਾਤੋਰਤਿਵਦ੍ਧਾਵਪਾਂ ਕ੍ਸਯੇ ਤਸ੍ਯਤੇ ਨਰੋ ਹਿ||੧੯|| ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਪਯਃਸ੍ਨੇਹੈਃ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਦਾਹਕਾਲੇ ਚ| ਯਸ੍ਤਸ੍ਯੇਦ੍ਵਤਮਾਰ੍ਗੇ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨਿਲਾਨਲੌ ਹੇਤੂ||੨੦|| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਭਾਵਾਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੌ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤਿ| ਸ਼ੋਸਯਤੋਪਾਂ ਧਾਤੁਂ ਤਾਵੇਵ ਹਿ ਮਦ੍ਯਸ਼ੀਲਾਨਾਮ੍||੨੧|| ਤਪ੍ਤਾਸ੍ਵਿਵ ਸਿਕਤਾਸੁ ਹਿ ਤੋਯਮਾਸ਼ੁ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਨਾਂ ਹਿਮਜਲਪਾਨਾਦ੍ਭਵਤਿ ਸ਼ਰ੍ਮ||੨੨||
नाग्निं विना हि तर्षः पवनाद्वा तौ हि शोषणे हेतू| अब्धातोरतिवृद्धावपां क्षये तृष्यते नरो हि||१९|| गुर्वन्नपयःस्नेहैः सम्मूर्च्छद्भिर्विदाहकाले च| यस्तृष्येद्वृतमार्गे तत्राप्यनिलानलौ हेतू||२०|| तीक्ष्णोष्णरूक्षभावान्मद्यं पित्तानिलौ प्रकोपयति| शोषयतोऽपां धातुं तावेव हि मद्यशीलानाम्||२१|| तप्तास्विव सिकतासु हि तोयमाशु शुष्यति क्षिप्तम्| तेषां सन्तप्तानां हिमजलपानाद्भवति शर्म||२२||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤਸ੍ਣਾਨ੍ਤਰਾਣਾਮੁਕ੍ਤਤਸ੍ਣਾਸ੍ਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨੁਕ੍ਤਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤਸ੍ਣਾਨਾਮਪਿ ਵਾਤ-ਪਿਤ੍ਤ-ਕ੍ਸਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਨਾਗ੍ਨਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਵਾਤੌ ਵਿਨਾ ਤਰ੍ਸੋ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤੌ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੌ ਹਿ ਅਤਿਵਦ੍ਧੌ ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਰੂਪੌ ਅਗ੍ਨਿਪਵਨੌ ਅਬ੍ਧਾਤੋਃ ਸ਼ੋਸਣੇ ਹੇਤੂ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਗ੍ਨਿਵਾਤੌ ਵਿਨਾ ਤਰ੍ਸ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਮਗ੍ਨਿਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਤੇਪਾਂ ਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਵਰੂਪਾਦੇਵ ਨਰਸ੍ਤਸ੍ਯਤਿ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਕਤਾਬ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਤਸ੍ਣਾਭੇਦਮਭਿਧਾਯ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਤਸ੍ਣਾਭੇਦਾਨਾਹ- ਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਦ੍ਭਿਰਿਤਿ ਏਕਤਾਂ ਗਚ੍ਛਦ੍ਭਿਃ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨੇਨ੍ਨਸ੍ਯ ਤਸ੍ਣਾਕਰਃ, ਵਿਦਾਹਕਾਲੇ ਚ ਯਾ ਤਸ੍ਣਾ ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਣਾਕਰਮ੍| ਮਦ੍ਯਜਾਮਪ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਯਨ੍ਨਾਹ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਕਤਾਸੁ ਵਾਲੁਕਾਸੁ| ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯੁਪਸ਼ਮਕਥਨਮ੍| ਸ਼ਰ੍ਮੇਤਿ ਸੁਖਮ੍||੧੯-੨੨||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਨਾਤਸ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਧਃ ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਤਰ੍ਸਯਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਸ੍ਣਕ੍ਲਾਨ੍ਤੋ ਭਜੇਤ ਸਹਸਾ ਜਲਂ ਸ਼ੀਤਮ੍ ||੨੩||
शिशिरस्नातस्योष्मा रुद्धः कोष्ठं प्रपद्य तर्षयति| तस्मान्नोष्णक्लान्तो भजेत सहसा जलं शीतम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੀਤਮ੍ਲਾਨਜਾਮਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਸ਼ੀਤਮ੍| ਊਸ੍ਮਾ ਰੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਜਲੇਨ ਬਹਿਰਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ ਰੋਮਕੂਪੈਰੁਸ੍ਮਾਵਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਤੀਪੀਕਤਃ, ਏਤੇਨ ਏਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਨ ਸਹਸੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੀਤਜਲਸੇਵਾਯਾਂ ਨ ਤਥਾਵਿਧਾ ਤਸ੍ਣਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੩||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵੇਤਾਸ੍ਵਨਿਲਕ੍ਸਯਪਿਤ੍ਤਜਂ ਭਵਤ੍ਯਥ ਤੁ| ਪਥਗਾਗਮਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਤਸ੍ਣਾਨਾਮ੍||੨੪||
लिङ्गं सर्वास्वेतास्वनिलक्षयपित्तजं भवत्यथ तु| पृथगागमाच्चिकित्सितमतः प्रवक्ष्यामि तृष्णानाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਅਨ੍ਨਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਦਿਨਾ ਯਥੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮੇਣ ਅਨਿਲ-ਕ੍ਸਯ-ਪਿਤ੍ਤਜਾਵਰੋਧਮਭਿਧਾਯ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮੇਵਾਨਿਲ-ਕ੍ਸਯ-ਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਮੁਪਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਲ-ਕ੍ਸਯ-ਪਿਤ੍ਤਜਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਸਯਜਮਿਤਿ ਅਬ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਮੇਵ| ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਪਿ ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਭੇਦੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਅਥ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਗਾਗਮਾਦਿਤਿ ਪਥਗ੍ਘੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍, ਆਗਚ੍ਛਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਆਗਮੋ ਹੇਤੁਃ; ਵਾਤਾਦਿਹੇਤੁਭੇਦਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਭੇਦਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਾ ਪਥਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ, ਆਗਮਾਦਿਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਤ੍; ਆਗਮੇ ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਭੇਦੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨਾਦਹਮਪਿ ਪਥਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੪||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
ਅਪਾਂ ਕ੍ਸਯਾਦ੍ਧਿ ਤਸ੍ਣਾ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਨਰਂ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਯੇਦਾਸ਼ੁ| ਤਸ੍ਮਾਦੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਤੋਯਂ ਸਮਧੁ ਪਿਬੇਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਂ ਵਾਨ੍ਯਤ੍||੨੫|| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤੁਵਰਾਨੁਰਸਂ ਤਨੁ ਲਘੁ ਸ਼ੀਤਲਂ ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਸੁਰਸਂ ਚ| ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਚ ਯਤ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸਿਤਿਗਤਮਪ੍ਯੈਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੬||
अपां क्षयाद्धि तृष्णा संशोष्य नरं प्रणाशयेदाशु| तस्मादैन्द्रं तोयं समधु पिबेत्तद्गुणं वाऽन्यत्||२५|| किञ्चित्तुवरानुरसं तनु लघु शीतलं सुगन्धि सुरसं च| अनभिष्यन्दि च यत्तत्क्षितिगतमप्यैन्द्रवज्ज्ञेयम्||२६||
🔊 Audio coming soon
ਅਪਾਂ ਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ| ਐਨ੍ਦ੍ਰਮਿਤਿ ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮ੍| ਤਦ੍ਗੁਣਂ ਵਾਨ੍ਯਦਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰਾਹ- ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਮਨਾਕ੍| ਤੁਵਰੋਨੁਰਸਤਯਾ ਰਸ੍ਯਤੇ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਤ੍ਤੁਵਰਾਨੁਰਸਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਂ ਜਲਂ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਸਰ੍ਵਰਸਯੁਕ੍ਤਮ੍ “ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਾਵਸ੍ਤੁ ਰਸਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤੌ ਭਵਤ੍ਯਨੁਰਸਸਮਨ੍ਵਿਤੇ ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ” (ਚਿ.ਅ.ਸੂ.੨੬) ਇਤਿ| ਐਨ੍ਦ੍ਰਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਨੁਕਾਰਿ ਕ੍ਸਿਤਿਸਮਾਬਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤੁਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਸਾਯਮਾਹੁਃ, ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਨ੍ਵਿਤਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍| ਸੁਗਨ੍ਧੀਤਿ ਅਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧਰਹਿਤਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਅਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧਤਾ ਗਨ੍ਧਦੋਸਃ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੪੫) ਇਤਿ| ਅਪ੍ਰਾਤਿਕੂਲ੍ਯੇਨ ਰਸਨਯਾ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸੁਰਸਂ; ਨ ਤੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸੁਸ੍ਠੁਰਸਂ ਸੁਰਸਮ੍’; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤਾ ਰਸਦੋਸਃ” ਇਤਿ (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੪੫)||੨੫-੨੬||
Adhikarana 17 (27-33) · Śloka 33
ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਸਸਿਤੋਪਲਮਥਵਾ ਸ਼ਰਪੂਰ੍ਵਪਞ੍ਚਮੂਲੇਨ| ਲਾਜਾਸਕ੍ਤੁਸਿਤਾਹ੍ਵਾਮਧੁਯੁਤਮੈਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਵਾ ਮਨ੍ਥਮ੍||੨੭|| ਵਾਟ੍ਯਂ ਵਾਮਯਵਾਨਾਂ ਸ਼ੀਤਂ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਤਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਪੇਯਾਂ ਵਾ ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਕੋਰਦੂਸਾਣਾਮ੍||੨੮|| ਪਯਸਾ ਸ਼ਤੇਨ ਭੋਜਨਮਥਵਾ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਤਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪਾਰਾਵਤਾਦਿਕਰਸੈਰ੍ਘਤਭਸ੍ਟੈਰ੍ਵਾਪ੍ਯਲਵਣਾਮ੍ਲੈਃ||੨੯|| ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲਮੁਞ੍ਜਾਤਕੈਃ ਪ੍ਰਿਯਾਲੈਸ਼੍ਚ ਜਾਙ੍ਗਲਾਃ ਸੁਕਤਾਃ| ਸ਼ਸ੍ਤਾ ਰਸਾਃ ਪਯੋ ਵਾ ਤੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਤ੍||੩੦|| ਸ਼ਤਧੌਤਘਤੇਨਾਕ੍ਤਃ ਪਯਃ ਪਿਬੇਚ੍ਛੀਤਤੋਯਮਵਗਾਹ੍ਯ| ਮੁਦ੍ਗਮਸੂਰਚਣਕਜਾ ਰਸਾਸ੍ਤੁ ਭਸ੍ਟਾ ਘਤੇ ਦੇਯਾਃ||੩੧|| ਮਧੁਰੈਃ ਸਜੀਵਨੀਯੈਃ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚ ਸਤਿਕ੍ਤਕੈਃ ਸ਼ਤਂ ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਪਾਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਸੇਕੇਸ੍ਵਿਸ੍ਟਂ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਕ੍ਤਮ੍||੩੨|| ਤਜ੍ਜਂ ਵਾ ਘਤਮਿਸ੍ਟਂ ਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇਸੁ ਨਸ੍ਯਮਪਿ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਾਰੀਪਯਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮੁਸ੍ਟ੍ਰ੍ਯਾ ਅਪਿ ਨਸ੍ਯਮਿਕ੍ਸੁਰਸਃ||੩੩||
शृतशीतं ससितोपलमथवा शरपूर्वपञ्चमूलेन| लाजासक्तुसिताह्वामधुयुतमैन्द्रेण वा मन्थम्||२७|| वाट्यं वाऽऽमयवानां शीतं मधुशर्करायुतं दद्यात्| पेयां वा शालीनां दद्याद्वा कोरदूषाणाम्||२८|| पयसा शृतेन भोजनमथवा मधुशर्करायुतं योज्यम्| पारावतादिकरसैर्घृतभृष्टैर्वाऽप्यलवणाम्लैः||२९|| तृणपञ्चमूलमुञ्जातकैः प्रियालैश्च जाङ्गलाः सुकृताः| शस्ता रसाः पयो वा तैः सिद्धं शर्करामधुमत्||३०|| शतधौतघृतेनाक्तः पयः पिबेच्छीततोयमवगाह्य| मुद्गमसूरचणकजा रसास्तु भृष्टा घृते देयाः||३१|| मधुरैः सजीवनीयैः शीतैश्च सतिक्तकैः शृतं क्षीरम्| पानाभ्यञ्जनसेकेष्विष्टं मधुशर्करायुक्तम्||३२|| तज्जं वा घृतमिष्टं पानाभ्यङ्गेषु नस्यमपि च स्यात्| नारीपयः सशर्करमुष्ट्र्या अपि नस्यमिक्षुरसः||३३||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਰਪੂਰ੍ਵਪਞ੍ਚਮੂਲੇਨੇਤਿ “ਸ਼ਰੇਕ੍ਸੁਦਰ੍ਭਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਮੂਲਮੇਵ ਚ” (ਚਿ.ਅ.੧ਪਾ.੧) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤੇਨ ਸ਼ਰਾਦਿਪਞ੍ਚਮੂਲੇਨ| ਆਮਯਵਾਨਾਂ ਵਾਟ੍ਯਮਿਤਿ ਈਸਦ੍ਭਸ੍ਟਾਦਲਿਤਯਵਮਣ੍ਡਃ| ਮੁਞ੍ਜਾਤਕ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਸੁਕਤਾ ਇਤਿ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤਾਃ| ਤੈਰਿਤਿ ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਮਧੁਰੈਰਿਤਿ ਮਧੁਰਰਸੈਃ| ਸ਼ੀਤੈਰਿਤਿ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯੈਃ| ਤਜ੍ਜਮਿਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਜਮ੍||੨੭-੩੩||
Adhikarana 18 (34-39) · Śloka 39
ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਗੁਡੋਦਕਸਿਤੋਪਲਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸੀਧੁਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕੈਃ | ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗੈਰ੍ਗਣ੍ਡੂਸਾਸ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਘ੍ਨਾਃ||੩੪|| ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਾਤਕਬਦਰੀਵੇਤਸਪਞ੍ਚਵਲ੍ਕਪਞ੍ਚਾਮ੍ਲੈਃ| ਹਨ੍ਮੁਖਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਦੇਹਾਃਸਘਤਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਾਃ ਸ੍ਯੁਃ||੩੫|| ਦਾਡਿਮਦਧਿਤ੍ਥਲੋਧ੍ਰੈਃ ਸਵਿਦਾਰੀਬੀਜਪੂਰਕੈਃ ਸ਼ਿਰਸਃ| ਲੇਪੋ ਗੌਰਾਮਲਕੈਰ੍ਘਤਾਰਨਾਲਾਯੁਤੈਸ਼੍ਚ ਹਿਤਃ||੩੬|| ਸ਼ੈਵਲਪਙ੍ਕਾਮ੍ਬੁਰੁਹੈਃ ਸਾਮ੍ਲੈਃ ਸਘਤੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕ੍ਤੁਭਿਰ੍ਲੇਪਃ| ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਰਨਾਲਾਰ੍ਦ੍ਰਵਸਨਕਮਲਮਣਿਹਾਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ||੩੭|| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਮ੍ਬੁਚਨ੍ਦਨਾਰ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਨਤਟਪਾਣਿਤਲਗਾਤ੍ਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਃ| ਕ੍ਸੌਮਾਰ੍ਦ੍ਰਨਿਵਸਨਾਨਾਂ ਵਰਾਙ੍ਗਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ||੩੮|| ਹਿਮਵਦ੍ਦਰੀਵਨਸਰਿਤ੍ਸਰੋਮ੍ਬੁਜਪਵਨੇਨ੍ਦੁਪਾਦਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਣਾਮ੍| ਰਮ੍ਯਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਦਕਾਨਾਂ ਸ੍ਮਰਣਂ ਕਥਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਾਃ||੩੯||
क्षीरेक्षुरसगुडोदकसितोपलाक्षौद्रसीधुमार्द्वीकैः | वृक्षाम्लमातुलुङ्गैर्गण्डूषास्तालुशोषघ्नाः||३४|| जम्ब्वाम्रातकबदरीवेतसपञ्चवल्कपञ्चाम्लैः| हृन्मुखशिरःप्रदेहाःसघृता मूर्च्छाभ्रमतृष्णाघ्नाः स्युः||३५|| दाडिमदधित्थलोध्रैः सविदारीबीजपूरकैः शिरसः| लेपो गौरामलकैर्घृतारनालायुतैश्च हितः||३६|| शैवलपङ्काम्बुरुहैः साम्लैः सघृतैश्च शक्तुभिर्लेपः| मस्त्वारनालार्द्रवसनकमलमणिहारसंस्पर्शाः||३७|| शिशिराम्बुचन्दनार्द्रस्तनतटपाणितलगात्रसंस्पर्शाः| क्षौमार्द्रनिवसनानां वराङ्गनानां प्रियाणां च||३८|| हिमवद्दरीवनसरित्सरोऽम्बुजपवनेन्दुपादशिशिराणाम्| रम्यशिशिरोदकानां स्मरणं कथाश्च तृष्णाघ्नाः||३९||
🔊 Audio coming soon
ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਮਦ੍ਵੀਕਾਰਸਕਤਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਗਣ੍ਡੂਸਃ ਮੁਖਪੂਰਕੋ ਦ੍ਰਵਃ| ਪਞ੍ਚਾਮ੍ਲਂ “ਕੋਲਾਮ੍ਲਂ ਚਿਕ੍ਰਿਕਾਮ੍ਲਂ ਚ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਲਵੇਤਸਮ੍| ਚਤੁਰਮ੍ਲਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਾਮ੍ਲਂ ਤੁ ਸਦਾਡਿਮਮ੍” ਇਤਿ ਵਚਨਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਦਧਿਤ੍ਥਃ ਕਪਿਤ੍ਥਃ| ਗੌਰਾਮਲਕੈਰਿਤਿ ਆਰ੍ਦ੍ਰਤਯਾ ਗੌਰਵਰ੍ਣੈਰਾਮਲਕੈਃ| ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਰਨਾਲਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਵਸਨਂ ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਰਨਾਲਵਸਨਮ੍| ਇਨ੍ਦੁਪਾਦਾਃ ਚਨ੍ਦ੍ਰਰਸ਼੍ਮਯਃ||੩੪-੩੯||
Adhikarana 19 (40) · Śloka 41
ਵਾਤਘ੍ਨਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਮਦੁ ਲਘੁ ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਵਾਤਤਸ੍ਣਾਯਾਮ੍| ਕ੍ਸਯਕਾਸਨੁਚ੍ਛਤਂ ਕ੍ਸੀਰਘਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਮ੍ ||੪੦|| ਸ੍ਯਾਜ੍ਜੀਵਨੀਯਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਘਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜੇ ਤਰ੍ਸ|੪੧|
वातघ्नमन्नपानं मृदु लघु शीतं च वाततृष्णायाम्| क्षयकासनुच्छृतं क्षीरघृतमूर्ध्ववाततृष्णाघ्नम् ||४०|| स्याज्जीवनीयसिद्धं क्षीरघृतं वातपित्तजे तर्ष|४१|
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਘ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ| ਕ੍ਸਯਕਾਸਹਰੈਃ ਸ਼ਤਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਨੁਚ੍ਛਤਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜੇ ਤਰ੍ਸੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾ ਤਸ੍ਣਾ ਅਸੂਤ੍ਰਿਤਾਪਿ ਅਸੂਤ੍ਰਿਤਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਗੁਲ੍ਮਾਭਿਧਾਨਨ੍ਯਾਯੇਨੋਚ੍ਯਤੇ||੪੦||-
Adhikarana 20 (41-46) · Śloka 46
ਪੈਤ੍ਤੇ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਚਨ੍ਦਨਖਰ੍ਜੂਰੋਸ਼ੀਰਮਧੁਯੁਤਂ ਤੋਯਮ੍||੪੧|| ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਿਤਣ੍ਡੁਲਖਰ੍ਜੂਰਪਰੂਸਕੋਤ੍ਪਲਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਃ| ਮਧੁ ਪਕ੍ਵਲੋਸ੍ਟਮੇਵ ਚ ਜਲੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਪੇਯਮ੍||੪੨|| ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਿਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸਲੋਧ੍ਰਮਧੁਕਾਞ੍ਜਨੋਤ੍ਪਲਃ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਃ| ਪਕ੍ਵਾਮਲੋਸ੍ਟਜਲਮਧੁਸਮਾਯੁਤੋ ਮਨ੍ਮਯੇ ਪੇਯਃ||੪੩|| ਵਟਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਵੇਤਸਪਲ੍ਲਵਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਮੂਲਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵੈਃ| ਸਿਦ੍ਧੇਮ੍ਭਸ੍ਯਗ੍ਨਿਨਿਭਾਂ ਕਸ੍ਣਮਦਂ ਕਸ੍ਣਸਿਕਤਾਂ ਵਾ||੪੪|| ਤਪ੍ਤਾਨਿ ਨਵਕਪਾਲਾਨ੍ਯਥਵਾ ਨਿਰ੍ਵਾਪ੍ਯ ਪਾਯਯੇਤਾਚ੍ਛਮ੍| ਆਪਾਕਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਵਾਮਤਵਲ੍ਲ੍ਯੁਦਕਂ ਤਸਾਂ ਹਨ੍ਤਿ||੪੫|| ਕ੍ਸੀਰਵਤਾਂ ਮਧੁਰਾਣਾਂ ਸ਼ੀਤਾਨਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾਃ| ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਾ ਮਦ੍ਭਸ੍ਟਸਂਯੁਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਾਃ||੪੬||
पैत्ते द्राक्षाचन्दनखर्जूरोशीरमधुयुतं तोयम्||४१|| लोहितशालितण्डुलखर्जूरपरूषकोत्पलद्राक्षाः| मधु पक्वलोष्टमेव च जले स्थितं शीतलं पेयम्||४२|| लोहितशालिप्रस्थः सलोध्रमधुकाञ्जनोत्पलः क्षुण्णः| पक्वामलोष्टजलमधुसमायुतो मृन्मये पेयः||४३|| वटमातुलुङ्गवेतसपल्लवकुशकाशमूलयष्ट्याह्वैः| सिद्धेऽम्भस्यग्निनिभां कृष्णमृदं कृष्णसिकतां वा||४४|| तप्तानि नवकपालान्यथवा निर्वाप्य पाययेताच्छम्| आपाकशर्करं वाऽमृतवल्ल्युदकं तृषां हन्ति||४५|| क्षीरवतां मधुराणां शीतानां शर्करामधुविमिश्राः| शीतकषाया मृद्भृष्टसंयुताः पित्ततृष्णाघ्नाः||४६||
🔊 Audio coming soon
ਪੈਤ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਰ੍ਸੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਿਪ੍ਰਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਲੋਧ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਮਿਲਿਤਾਨਾਂ ਚਤੁਸ੍ਪਲਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪ੍ਯਨ੍ਯਾਯਾਤ੍ ਪਾਦਿਕਂ ਮਧੁ, ਪਕ੍ਵਾਮਲੋਸ੍ਟਪ੍ਰਸਾਦਨਂ (ਚਾਲੋਡਨਯੋਗ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ) ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ਼ਾਲਿਤਣ੍ਡੁਲਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕ੍ਸਪਾਯਾਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ, ਤਦਨ੍ਨਂ (ਤਸ੍ਯ ਪਾਨਯੋਗ੍ਯਮਾਤ੍ਰਮਧੁਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਂ) ਮਨ੍ਮਯੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਪੀਯਤ ਇਤਿ ਵਦ੍ਧੈਰੁਪਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ਕਰ੍ਮਮਾਰ੍ਗਃ| ਨਵਕਪਾਲਾਨਿ ਨੂਤਨਸ਼ਰਾਵਾਦਿਖਣ੍ਡਾਨ੍| ਆਪਾਕਸ਼ਰ੍ਕਰਮਿਤਿ ਪਾਕਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਹਿਤਮ੍| ਅਮਤਵਲ੍ਲੀ ਗੁਡੂਚੀ| ਮਦ੍ਭਸ੍ਟਸਂਯੁਤਾ ਇਤਿ ਭਸ੍ਟਮਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ||੪੧-੪੬||
Adhikarana 21 (47-56) · Śloka 56
ਵ੍ਯੋਸਵਚਾਭਲ੍ਲਾਤਕਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਸ੍ਤਥਾਮਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਾਃ| ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਕਫਜਾਯਾਂ ਵਮ੍ਯਾਂ ਤਚ੍ਚੈਵ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||੪੭|| ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰੁਚ੍ਯਵਿਪਾਕਾਲਸ੍ਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸੁ ਕਫਾਨੁਗਾਂ ਤਸ੍ਣਾਮ੍| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦਧਿਮਧੁਤਰ੍ਪਣਲਵਣੋਸ੍ਣਜਲੈਰ੍ਵਮਨਮਿਸ੍ਟਮ੍||੪੮|| ਦਾਡਿਮਮਮ੍ਲਫਲਂ ਵਾਪ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ ਸਕਸਾਯਮਥ ਲੇਹਮ੍| ਪੇਯਮਥਵਾ ਪ੍ਰਦਦ੍ਯਾਦ੍ਰਜਨੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਕ੍ਤਮ੍ ||੪੯|| ਕ੍ਸਯਕਾਸੇਨ ਤੁ ਤੁਲ੍ਯਾ ਕ੍ਸਯਤਸ੍ਣਾ ਸਾ ਗਰੀਯਸੀ ਨਣਾਮ੍| ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਸ਼ੋਸਹਿਤੈਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਂ ਭੇਸਜੈਃ ਸ਼ਮਯੇਤ੍||੫੦|| ਪਾਨਤਸਾਰ੍ਤਃ ਪਾਨਂ ਤ੍ਵਰ੍ਧੋਦਕਮਮ੍ਲਲਵਣਗਨ੍ਧਾਢ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਨਾਤਃ ਪਾਨਂ ਮਦ੍ਯਾਮ੍ਬੁ ਗੁਡਾਮ੍ਬੁ ਵਾ ਤਸਿਤਃ||੫੧|| ਭਕ੍ਤੋਪਰੋਧਤਸਿਤਃ ਸ੍ਨੇਹਤਸਾਰ੍ਤੋਥਵਾ ਤਨੁਯਵਾਗੂਮ੍| ਪ੍ਰਪਿਬੇਦ੍ਗੁਰੁਣਾ ਤਸਿਤੋ ਭੁਕ੍ਤੇਨ ਤਦੁਦ੍ਧਰੇਦ੍ਭੁਕ੍ਤਮ੍||੫੨|| ਮਦ੍ਯਾਮ੍ਬੁ ਵਾਮ੍ਬੁ ਕੋਸ੍ਣਂ ਬਲਵਾਂਸ੍ਤਸਿਤਃ ਸਮੁਲ੍ਲਿਖੇਤ੍ ਪੀਤ੍ਵਾ| ਮਾਗਧਿਕਾਵਿਸ਼ਦਮੁਖਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਵਾ ਪਿਬੇਨ੍ਮਨ੍ਥਮ੍||੫੩|| ਬਲਵਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਪਿਬੇਦ੍ਧਤਂ ਤਸ੍ਯਮਦ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਸ੍ਟਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਮਾਂਸਰਸਾਂਸ਼੍ਚਾਬਲਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍||੫੪|| ਅਤਿਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਾਨਾਂ ਤਰ੍ਸਂ ਸ਼ਮਯੇਨ੍ਨਣਾਮਿਹਾਸ਼ੁ ਪਯਃ| ਛਾਗੋ ਵਾ ਘਤਭਸ੍ਟਃ ਸ਼ੀਤੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਹਦ੍ਯਃ||੫੫|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਨ੍ਨੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਯਾ ਤਸ੍ਣਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਂ ਗੁਡਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸ਼ਮਯੇਤ੍| ਤਰ੍ਸਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭਿਹਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਪਹੈਰ੍ਹਨ੍ਯਾਤ੍||੫੬||
व्योषवचाभल्लातकतिक्तकषायास्तथाऽऽमतृष्णाघ्नाः| यच्चोक्तं कफजायां वम्यां तच्चैव कार्यं स्यात्||४७|| स्तम्भारुच्यविपाकालस्यच्छर्दिषु कफानुगां तृष्णाम्| ज्ञात्वा दधिमधुतर्पणलवणोष्णजलैर्वमनमिष्टम्||४८|| दाडिममम्लफलं वाऽप्यन्यत् सकषायमथ लेहम्| पेयमथवा प्रदद्याद्रजनीशर्करायुक्तम् ||४९|| क्षयकासेन तु तुल्या क्षयतृष्णा सा गरीयसी नॄणाम्| क्षीणक्षतशोषहितैस्तस्मात्तां भेषजैः शमयेत्||५०|| पानतृषार्तः पानं त्वर्धोदकमम्ललवणगन्धाढ्यम्| शिशिरस्नातः पानं मद्याम्बु गुडाम्बु वा तृषितः||५१|| भक्तोपरोधतृषितः स्नेहतृषार्तोऽथवा तनुयवागूम्| प्रपिबेद्गुरुणा तृषितो भुक्तेन तदुद्धरेद्भुक्तम्||५२|| मद्याम्बु वाऽम्बु कोष्णं बलवांस्तृषितः समुल्लिखेत् पीत्वा| मागधिकाविशदमुखः सशर्करं वा पिबेन्मन्थम्||५३|| बलवांस्तु तालुशोषे पिबेद्धृतं तृष्यमद्याच्च| सर्पिर्भृष्टं क्षीरं मांसरसांश्चाबलः स्निग्धान्||५४|| अतिरूक्षदुर्बलानां तर्षं शमयेन्नृणामिहाशु पयः| छागो वा घृतभृष्टः शीतो मधुरो रसो हृद्यः||५५|| स्निग्धेऽन्ने भुक्ते या तृष्णा स्यात्तां गुडाम्बुना शमयेत्| तर्षं मूर्च्छाभिहतस्य रक्तपित्तापहैर्हन्यात्||५६||
🔊 Audio coming soon
ਅਨ੍ਯਤ੍ ਸਕਸਾਯਮਿਤਿ ਆਮਲਾਦਿਸਕਸਾਯਲੇਹਮ੍| ਪਾਨਤਸਾਰ੍ਤ ਇਤਿ ਅਤਿਸ਼ਯਮਦ੍ਯਪਾਨਜਤਟ੍ਪੀਡਿਤਃ| ਭਕ੍ਤੋਪਰੋਧਃ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਃ | ਮਾਗਧਿਕਾਵਿਸ਼ਦਮੁਖ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੁਖਵੈਸ਼ਦ੍ਯਮਾਤ੍ਰਕਾਰਿਕਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਘਤਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ “ਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਸ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਿਣਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੩) ਇਤਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਬਲਵਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਯੁਕ੍ਤਂ ਘਤਪਾਨਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਰੋਧਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਨ੍ਨੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਯਾ ਤਸ੍ਣਾ ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਗੁਡਾਮ੍ਬੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਹਿਤਮ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਯਦਾਹਾਰਗੁਣੈਃ ਪਾਨਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਤਦਿਸ੍ਯਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੨੭) ਇਤਿ; ਤਥਾਪਿ ਮਧੁਰਰਸਤਯਾ ਤਸ੍ਣਾਹਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਰ੍ਸਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਔਪਸਰ੍ਗਿਕਤਸ੍ਣਾਚਿਕਿਤ੍ਸੋਚ੍ਯਤੇ||੪੭-੫੬||
Adhikarana 22 (57-62) · Śloka 62
ਤਟ੍ਦਾਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮਮਦਾਤ੍ਯਯਾਸ੍ਰਵਿਸਪਿਤ੍ਤੇ | ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ੀਤਂ, ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਮ੍ਭਃ||੫੭|| ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਨਵਜ੍ਵਰਪੀਨਸਘਤਪੀਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਲਰੋਗੇ| ਕਫਵਾਤਕਤੇ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੇ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚ ਹਿਤਮੁਸ੍ਣਮ੍||੫੮|| ਪਾਣ੍ਡੂਦਰਪੀਨਸਮੇਹਗੁਲ੍ਮਮਨ੍ਦਾਨਲਾਤਿਸਾਰੇਸੁ| ਪ੍ਲੀਹ੍ਨਿ ਚ ਤੋਯਂ ਨ ਹਿਤਂ ਕਾਮਮਸਹ੍ਯੇ ਪਿਬੇਦਲ੍ਪਮ੍||੫੯|| ਪੂਰ੍ਵਾਮਯਾਤੁਰਃ ਸਨ੍ ਦੀਨਸ੍ਤਸ੍ਣਾਰ੍ਦਿਤੋ ਜਲਂ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਨ੍| ਨ ਲਭੇਤ ਸ ਚੇਨ੍ਮਰਣਮਾਸ਼੍ਵੇਵਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਰੋਗਂ ਵਾ||੬੦|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਬੁ ਪਿਬੇਤ੍ਤਸ੍ਯਨ੍ ਰੋਗੀ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮ੍| ਯਦ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਰੋਗਸ੍ਯ ਤਚ੍ਚੇਸ੍ਟਮ੍||੬੧|| ਤਸ੍ਯਾਂ ਵਿਨਿਵਤ੍ਤਾਯਾਂ ਤਜ੍ਜਨ੍ਯ ਉਪਦ੍ਰਵਃ ਸੁਖਂ ਜੇਤੁਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਯੇਦ੍ਬਹੁਭ੍ਯੋਪਿ ਰੋਗੇਭ੍ਯਃ||੬੨||
तृट्दाहमूर्च्छाभ्रमक्लममदात्ययास्रविषपित्ते | शस्तं स्वभावशीतं, शृतशीतं सन्निपातेऽम्भः||५७|| हिक्काश्वासनवज्वरपीनसघृतपीतपार्श्वगलरोगे| कफवातकृते स्त्याने सद्यःशुद्धे च हितमुष्णम्||५८|| पाण्डूदरपीनसमेहगुल्ममन्दानलातिसारेषु| प्लीह्नि च तोयं न हितं काममसह्ये पिबेदल्पम्||५९|| पूर्वामयातुरः सन् दीनस्तृष्णार्दितो जलं काङ्क्षन्| न लभेत स चेन्मरणमाश्वेवाप्नुयाद्दीर्घरोगं वा||६०|| तस्माद्धान्याम्बु पिबेत्तृष्यन् रोगी सशर्कराक्षौद्रम्| यद्वा तस्यान्यत्स्यात् सात्म्यं रोगस्य तच्चेष्टम्||६१|| तस्यां विनिवृत्तायां तज्जन्य उपद्रवः सुखं जेतुम्| तस्मात्तृष्णां पूर्वं जयेद्बहुभ्योऽपि रोगेभ्यः||६२||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਜਲਂ ਕੁਤ੍ਰ ਦੇਯਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਵਾ ਕੁਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਹ- ਤਡਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਪਿਤ੍ਤੇ ਇਤਿ ਵਿਸੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਚ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਇਤਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੋਦ੍ਭੂਤਤਸ੍ਣਾਯਾਮ੍| ਨ ਹਿਤਮਿਤਿ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਰੋਗੇ ਤਸ੍ਣਾਯਾਮਪਿ ਤੋਯਂ ਨ ਹਿਤਮ੍| ਅਸਹ੍ਯੇ ‘ਤਰ੍ਸੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਸ੍ਵਸਹ੍ਯਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਜਲਾਦਾਨੇ ਦੋਸਮਾਹ- ਪੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਾਮਯਾਤੁਰ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਗਦਪੀਡਿਤਃ| ਤਜ੍ਜਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਪੀਯਮਾਨਪਾਨੀਯਜਃ| ਸੁਖਂ ਜੇਤੁਮਿਤਿ ਮਹਾਤ੍ਯਯਕਰੀਂ ਤਸ੍ਣਾਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਜੇਤੁਂ ਸੁਖੋਪਾਯੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੭-੬੨||
Adhikarana 23 (63) · Śloka 63
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਹੇਤੂ ਯਥਾਗ੍ਨਿਪਵਨੌ ਕੁਰੁਤਃ ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮ੍| ਤਸ੍ਣਾਨਾਂ ਪਥਗਾਕਤਿਰਸਾਧ੍ਯਤਾ ਸਾਧਨਂ ਚੋਕ੍ਤਮ੍||੬੩||
तत्र श्लोकः- हेतू यथाऽग्निपवनौ कुरुतः सोपद्रवां च पञ्चानाम्| तृष्णानां पृथगाकृतिरसाध्यता साधनं चोक्तम्||६३||
🔊 Audio coming soon
ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਅਗ੍ਨਿਪਵਨੌ ਇਤਿ ਯਥਾਗ੍ਨਿਪਵਨੌ ਕੁਰੁਤਃ ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਂ ‘ਤਸ੍ਣਾਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਮੁਖਸ਼ੋਸਾਦਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾਃ ||੬੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਢਬਲਸਮ੍ਪੂਰਿਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤਸ੍ਣਾਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने तृष्णारोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨੇ ਤਸ੍ਣਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੨||