Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതസ്തൃഷ്ണാചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातस्तृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
വിസര്പേ പ്രായേണ തൃഷ്ണാ ഉപദ്രവരൂപാ ഭവതീതി വിസര്പാനന്തരം തൃഷ്ണാചികിത്സിതമുച്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ജ്ഞാനപ്രശമതപോഭിഃ ഖ്യാതോऽത്രിസുതോ ജഗദ്ധിതേऽഭിരതഃ| തൃഷ്ണാനാം പ്രശമാര്ഥം ചികിത്സിതം പ്രാഹ പഞ്ചാനാമ്||൩||
ज्ञानप्रशमतपोभिः ख्यातोऽत्रिसुतो जगद्धितेऽभिरतः| तृष्णानां प्रशमार्थं चिकित्सितं प्राह पञ्चानाम्||३||
🔊 Audio coming soon
ജ്ഞാനേത്യാദൌ ജ്ഞാനം തത്ത്വജ്ഞാനം, പ്രശമഃ ശാന്തിഃ, തപഃ ചാന്ദ്രായണാദി| ചികിത്സിതം ചികിത്സാവിധായകോ ഗ്രന്ഥഃ, നിദാനാദ്യഭിധാനം ച ചികിത്സാര്ഥമേവ, നിദാനാദിജ്ഞാനപൂര്വകത്വാച്ചികിത്സായാഃ | പഞ്ചാനാമിതി വചനേന പഞ്ചാനാമപി ചികിത്സാവിഷയത്വം ദര്ശയതി, നഹി കാസശ്വാസവദസ്യാസാധ്യത്വം കസ്യാശ്ചിദത്രേത്യര്ഥഃ, തഥാ സുശ്രുതോക്താതിരിക്തതൃഷ്ണാദ്വയാന്തര്ഭാവം പഞ്ചസ്വേവ സൂചയതി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “തിസ്രഃ സ്മൃതാസ്താഃ ക്ഷതജാ ചതുര്ഥീ ക്ഷയാത്തഥാ ഹ്യാമസമുദ്ഭവാ ച| സ്യാത് സപ്തമീ ഭക്തനിമിത്തജാ ച” (സു.ഉ.അ.൪൮) ഇതി||൩||
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 7
ക്ഷോഭാദ്ഭയാച്ഛ്രമാദപി ശോകാത്ക്രോധാദ്വിലങ്ഘനാന്മദ്യാത്| ക്ഷാരാമ്ലലവണകടുകോഷ്ണരൂക്ഷശുഷ്കാന്നസേവാഭിഃ||൪|| ധാതുക്ഷയഗദകര്ഷണവമനാദ്യതിയോഗസൂര്യസന്താപൈഃ| പിത്താനിലൌ പ്രവൃദ്ധൌ സൌമ്യാന്ധാതൂംശ്ച ശോഷയതഃ||൫|| രസവാഹിനീശ്ച നാലീര്ജിഹ്വാമൂലഗലതാലുകക്ലോമ്നഃ | സംശോഷ്യ നൃണാം ദേഹേ കുരുതസ്തൃഷ്ണാം മഹാബലാവേതൌ||൬|| പീതം പീതം ഹി ജലം ശോഷയതസ്താവതോ ന യാതി ശമമ്| ഘോരവ്യാധികൃശാനാം പ്രഭവത്യുപസര്ഗഭൂതാ സാ||൭||
क्षोभाद्भयाच्छ्रमादपि शोकात्क्रोधाद्विलङ्घनान्मद्यात्| क्षाराम्ललवणकटुकोष्णरूक्षशुष्कान्नसेवाभिः||४|| धातुक्षयगदकर्षणवमनाद्यतियोगसूर्यसन्तापैः| पित्तानिलौ प्रवृद्धौ सौम्यान्धातूंश्च शोषयतः||५|| रसवाहिनीश्च नालीर्जिह्वामूलगलतालुकक्लोम्नः | संशोष्य नृणां देहे कुरुतस्तृष्णां महाबलावेतौ||६|| पीतं पीतं हि जलं शोषयतस्तावतो न याति शमम्| घोरव्याधिकृशानां प्रभवत्युपसर्गभूता सा||७||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷോഭാദിത്യാദ്യുക്തനിദാനസ്യ യഥായോഗ്യതയാ വാതകര്തൃത്വം വാതപിത്തകര്തൃത്വം ചോന്നേയമ്| പിത്താനിലാവിത്യാദിഃ സര്വതൃഷ്ണാസമ്പ്രാപ്തിഗ്രന്ഥഃ| സൌമ്യാന് ധാതൂനിതി കഫരസോദകാനി സോമഗുണാതിരിക്താനി| പ്രദൂഷയത ഇതി ശോഷണേന ദൂഷയതഃ| ക്ലോമ്ന ഇതി ദ്വിതീയാബഹുവചനാന്തമ്| ദേഹേ ഇത്യനേന ഏതാസാം തൃഷ്ണാനാം ശാരീരത്വം ദര്ശയതി| യാ ഹി മാനസീ തൃഷ്ണാ സാ ശാരീരേ “ഇച്ഛാദ്വേഷാത്മികാ തൃഷ്ണാ സുഖദുഃഖാത് പ്രവര്തതേ” (ശാ.അ.൧) ഇത്യാദാവുക്താ; ഇയം തു ദേഹാശ്രയദോഷകാരണാ സതീ ദേഹജൈവേതി ഭാവഃ| സ്വാഭാവികതൃഷ്ണായാമപി വാതപിത്തേ ആരമ്ഭകേ ഏവ തത് കിം സാऽപ്യത്ര ന ഗൃഹ്യതേ? മൈവം, തസ്യാ ഉചിതദ്രവപാനേനൈവാഭിപ്രേതേന പ്രശമാദിഹ അസ്വാഭാവികവ്യാധിപ്രകരണേ നാധികാര ഇതി ഹൃദി കൃത്വാ| സ്വാഭാവികതൃഷ്ണാകരവാതപിത്താഭ്യാം വക്ഷ്യമാണതൃഷ്ണാരമ്ഭകവാതപിത്തയോര്വിശേഷമാഹ- പീതം പീതമിത്യാദി| പ്രകൃതതൃഷ്ണാരമ്ഭകൌ പിത്തവാതൌ പീതം പീതം ജലം ശോഷയതഃ, അതോ ജലശോഷണത്വാദ്ധേതോര്ന ശമം യാതി പുരുഷഃ; സ്വാഭാവിക്യാം ജലം പീത്വാ ശാന്തിമധിഗച്ഛതീതി ഭാവഃ| ഉപദ്രവരൂപതൃഷ്ണോത്പാദമാഹ- ഘോരേത്യാദി| ഉപസര്ഗഭൂതാ ഇതി ഉപദ്രവരൂപാ||൪-൭||
Adhikarana 4 (8) · Śloka 8
പ്രാഗ്രൂപം മുഖശോഷഃ, സ്വലക്ഷണം സര്വദാऽമ്ബുകാമിത്വമ്| തൃഷ്ണാനാം സര്വാസാം ലിങ്ഗാനാം ലാഘവമപായഃ||൮||
प्राग्रूपं मुखशोषः, स्वलक्षणं सर्वदाऽम्बुकामित्वम्| तृष्णानां सर्वासां लिङ्गानां लाघवमपायः||८||
🔊 Audio coming soon
തൃഷ്ണാപ്രാഗ്രൂപമാഹ- പ്രാഗ്രൂപമിത്യാദി| പ്രാഗ്രൂപകഥനേ ഏവ മധ്യേ തൃഷ്ണാനാമവ്യഭിചാരിലക്ഷണമാഹ- സ്വലക്ഷണമിത്യാദി| സ്വലക്ഷണമിതി അവ്യഭിചാരിലക്ഷണം; യഥാ- ജ്വരസ്യ സന്താപഃ, ശ്വയഥോരുത്സേധഃ| പുനഃ പ്രകൃതം പ്രാഗ്രൂപമാഹ- ലിങ്ഗാനാം ലാഘവമപായ ഇതി|- ലിങ്ഗാനാം വക്ഷ്യമാണവാതാദിജതൃഷ്ണാലിങ്ഗാനാം ലാഘവമല്പത്വം കേഷാഞ്ചിച്ചാഭാവഃ പൂര്വരൂപം തൃഷ്ണാനാമിത്യര്ഥഃ| തേന പൂര്വരൂപാവസ്ഥായാം വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാനി കാനിചിന്ന ഭവന്ത്യേവ, യാനി ച ഭവന്തി താന്യല്പതയാऽസ്ഫുടാനി ഭവന്തി| ഉക്തം ച- “അവ്യക്തം ലക്ഷണം തസ്യ പൂര്വരൂപമിതി സ്മൃതമ്” (ചി.അ.൧൧) ഇതി| കിംവാ യദേതത് പ്രാഗ്രൂപം മുഖശോഷഃ, സ്വലക്ഷണം സര്വദാമ്ബുകാമിത്വം, ഏതത് പ്രാഗ്രൂപം സ്വലക്ഷണം ച തൃഷ്ണാനാം; തേന മുഖശോഷാമ്ബുകാമിത്വേ സ്വലക്ഷണേ തഥാ പൂര്വരൂപേ ച ഭവതഃ, പൂര്വരൂപാവസ്ഥായാം ത്വപ്രബലേ മുഖശോഷാമ്ബുകാമിത്വേ ജ്ഞേയേ| യേ തു ‘പ്രാഗ്രൂപം മുഖശോഷഃ സ്വരക്ഷയഃ സര്വദാऽമ്ബുകാമിത്വമ്’ ഇതി പഠന്തി, തേഷാം മതേ തൃഷ്ണായാഃ സ്വലക്ഷണം നോക്തം സ്യാത്| ഉക്തം ച ഹാരീതേऽപി തൃഷ്ണാസ്വലക്ഷണം- “സ്വലക്ഷണം തു തൃഷ്ണാനാം സര്വദാऽമ്ബുപിപാസിതാ” ഇതി| കിംവാ മുഖശോഷസ്വരക്ഷയേ ഏവ പൂര്വരൂപം, സര്വദാऽമ്ബുകാമിത്വം ച സ്വലക്ഷണം, ലിങ്ഗാനാം ച ലാഘവം രോഗരൂപായാസ്തൃഷ്ണായാ അപായോ ഗമനമിത്യര്ഥഃ; അയമേവ തൃഷ്ണാവ്യുപരമോ യദ്വക്ഷ്യമാണലിങ്ഗാനാമല്പത്വം, സര്വഥോച്ഛേദോ ഹി തൃഷ്ണാലക്ഷണാനാം ന ഭവത്യേവ, സഹജതൃഷ്ണാഗ്രസ്തത്വേനൈതല്ലക്ഷണാനാമല്പമാത്രതയാऽവസ്ഥാനാത്| കൈശ്ചിത്തു ലിങ്ഗാനാം ലാഘവമാശൂത്പാദഃ, സ ച അപായോ മരണമിതി കൃത്വാ തൃഷ്ണാനാമസാധ്യതാലക്ഷണമിദമുച്യതേ, തന്നാതിമനോഹരമ്||൮||
Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10
മുഖശോഷസ്വരഭേദഭ്രമസന്താപപ്രലാപസംസ്തമ്ഭാന്| താല്വോഷ്ഠകണ്ഠജിഹ്വാകര്കശതാം ചിത്തനാശം ച||൯|| ജിഹ്വാനിര്ഗമമരുചിം ബാധിര്യം മര്മദൂയനം സാദമ്| തൃഷ്ണോദ്ഭൂതാ കുരുതേ, പഞ്ചവിധാം ലിങ്ഗതഃ ശൃണു താമ്||൧൦||
मुखशोषस्वरभेदभ्रमसन्तापप्रलापसंस्तम्भान्| ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाकर्कशतां चित्तनाशं च||९|| जिह्वानिर्गममरुचिं बाधिर्यं मर्मदूयनं सादम्| तृष्णोद्भूता कुरुते, पञ्चविधां लिङ्गतः शृणु ताम्||१०||
🔊 Audio coming soon
സര്വതൃഷ്ണാനാമുപദ്രവാനാഹ- മുഖശോഷേത്യാദി| ഉദ്ഭൂതേതി വൃദ്ധാ| യേ തു മുഖശോഷാദീനി ലക്ഷണാന്യാഹുസ്തന്മതേ തൃഷ്ണോപദ്രവാനാമഭിധാനം ന സ്യാത്, ഉപദ്രവാശ്ചാധ്യായസങ്ഗ്രഹേ സങ്ഗൃഹീതാഃ; തേനാതിശയവൃദ്ധാ മുഖശോഷാദയ ഉപദ്രവാഃ, വൃദ്ധാസ്തു ലിങ്ഗമിതി വ്യവസ്ഥാ||൯-൧൦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
അബ്ധാതും ദേഹസ്ഥം കുപിതഃ പവനോ യദാ വിശോഷയതി| തസ്മിഞ്ശുഷ്കേ ശുഷ്യത്യബലസ്തൃഷ്യത്യഥ വിശുഷ്യന്||൧൧||
अब्धातुं देहस्थं कुपितः पवनो यदा विशोषयति| तस्मिञ्शुष्के शुष्यत्यबलस्तृष्यत्यथ विशुष्यन्||११||
🔊 Audio coming soon
അബ്ധാതുമിത്യാദിനാ പഞ്ചാനാം സമ്പ്രാപ്ത്യാദ്യാഹ| ദേഹസ്ഥമിതി ദേഹേ നാനാരസാദിരൂപതയാ സ്ഥിതമ്| ശുഷ്കേऽബ്ധാതൌ ശുഷ്യതീതി യോജ്യമ്||൧൧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
നിദ്രാനാശഃ ശിരസോ ഭ്രമസ്തഥാ ശുഷ്കവിരസമുഖതാ ച സ്രോതോऽവരോധ ഇതി ച സ്യാല്ലിങ്ഗം വാതതൃഷ്ണായാഃ||൧൨||
निद्रानाशः शिरसो भ्रमस्तथा शुष्कविरसमुखता च स्रोतोऽवरोध इति च स्याल्लिङ्गं वाततृष्णायाः||१२||
🔊 Audio coming soon
സ്രോതോവരോധ ഇതി അത്യുപഘാതഃ ||൧൨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
പിത്തം മതമാഗ്നേയം കുപിതം ചേത്താപയത്യപാം ധാതുമ്| സന്തപ്തഃ സ ഹി ജനയേത്തൃഷ്ണാം ദാഹോല്ബണാം നൃൗണാമ്||൧൩|| തിക്താസ്യത്വം ശിരസോ ദാഹഃ ശീതാഭിനന്ദതാ മൂര്ച്ഛാ| പീതാക്ഷിമൂത്രവര്ചസ്ത്വമാകൃതിഃ പിത്തതൃഷ്ണായാഃ||൧൪||
पित्तं मतमाग्नेयं कुपितं चेत्तापयत्यपां धातुम्| सन्तप्तः स हि जनयेत्तृष्णां दाहोल्बणां नॄणाम्||१३|| तिक्तास्यत्वं शिरसो दाहः शीताभिनन्दता मूर्च्छा| पीताक्षिमूत्रवर्चस्त्वमाकृतिः पित्ततृष्णायाः||१४||
🔊 Audio coming soon
പിത്തമിത്യാദിനാ പിത്തജാമാഹ| ശരീരസങ്ഖ്യാശാരീരേ പിത്തമാപ്യമുക്തം “യദ്ദ്രവസരസ്നിഗ്ധമന്ദമൃദുപിച്ഛിലം രസരുധിരവസാകഫപിത്തമൂത്രസ്വേദാദി തദാപ്യം രസോ രസനം ച” (ശാ.അ.൭) ഇത്യനേന, തഥാ തത്രൈവ “യത് പിത്തമൂഷ്മാ യോ, യാ ച ശരീരേ ഭാഃ, തത് സര്വമാഗ്നേയമ്” ഇത്യനേന ദ്വയാത്മകത്വം പിത്തസ്യ യദ്യപ്യുക്തം, തഥാऽപ്യാഗ്നേയാകാരത്വാദ് ബാഹുല്യാത് പിത്തമാഗ്നേയമേവേതി ദര്ശയന്നാഹ- പിത്തം മതമാഗ്നേയമിതി; ദ്വയാത്മകത്വേऽപി ച പിത്തസ്യാഗ്നേയാംശപ്രാധാന്യാദന്യത്രാപി സൌമ്യാഗ്നേയവായവ്യവികാരഭേദേ പൈത്തികവികാരാ ആഗ്നേയത്വേന ഗൃഹീതാ ഏവ | സന്തപ്തഃ സ ഹീതി അബ്ധാതുഃ സന്തപ്തഃ| ‘സന്തപ്തം ഹി’ ഇതി പാഠപക്ഷേ പിത്തമേവ ജനയേദിതി യോജ്യമ്| യദാऽബ്ധാതുര്ജനയതി തദാ പിത്തസന്തപ്ത ഏവ ജനയതീതി പിത്തസ്യൈവ കര്തൃത്വമ്||൧൩-൧൪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
തൃഷ്ണാ യാऽऽമപ്രഭവാ സാऽപ്യാഗ്നേയാऽऽമപിത്തജനിതത്വാത് | ലിങ്ഗം തസ്യാശ്ചാരുചിരാധ്മാനകഫപ്രസേകൌ ച||൧൫||
तृष्णा याऽऽमप्रभवा साऽप्याग्नेयाऽऽमपित्तजनितत्वात् | लिङ्गं तस्याश्चारुचिराध्मानकफप्रसेकौ च||१५||
🔊 Audio coming soon
തൃഷ്ണേത്യാദിനാऽऽമജാമാഹ| ആമശബ്ദേന ചേഹ ലക്ഷണയാ ആമസമാനചികിത്സിത ആമസമാനലക്ഷണശ്ച കഫോऽപി ഗൃഹ്യതേ| തേനാമപ്രഭവായാ വ്യുത്പാദനേന കഫജാऽപി സുശ്രുതോക്താ ഗൃഹീതൈവേഹ| സാऽപ്യാഗ്നേയേത്യനേന പൂര്വപരിജ്ഞാതം സര്വാസാം വാതപിത്തജന്യത്വം സമുന്നയതി| വാതശ്ച തൃഷ്ണാകാരണത്വേനോക്തോऽപ്യത്രാപ്രധാനം, പിത്തമേവ തു പ്രധാനമിതീഹ വാതാകഥനാദുന്നീയതേ| അന്യത്രാപ്യുക്തം- “ദര്ശനം പക്തിരൂഷ്മാ ച ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ ദേഹമാര്ദവമ്| പ്രഭാപ്രസാദൌ മേധാ ച പിത്തകര്മാവികാരജമ്” (സൂ.അ.൧൮) ഇതി| ആമപിത്തജനിതത്വാദിതി ആമാവരോധവൃദ്ധപിത്തജനിതത്വാദിത്യര്ഥഃ||൧൫||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
ദേഹോ രസജോऽമ്ബുഭവോ രസശ്ച തസ്യ ക്ഷയാച്ച തൃഷ്യേദ്ധി| ദീനസ്വരഃ പ്രതാമ്യന് സംശുഷ്കഹൃദയഗലതാലുഃ ||൧൬||
देहो रसजोऽम्बुभवो रसश्च तस्य क्षयाच्च तृष्येद्धि| दीनस्वरः प्रताम्यन् संशुष्कहृदयगलतालुः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ദേഹോ രസജ ഇത്യാദിനാ ക്ഷയജാമാഹ| ആഹാരരസാത് സര്വധാതുപോഷകോ ധാതുരസ ഉത്പദ്യതേ, സ ച രസോ ദേഹപോഷകോऽമ്ബുഭവ ഇതി ആപ്യ ഇത്യര്ഥഃ| തസ്യ ക്ഷയാദിതി രസക്ഷയാത് തൃഷ്യതേ; രസക്ഷയാദമ്ബുക്ഷയോ ഭവതി, തേന ചാമ്ബുക്ഷയേണ പുരുഷഃ പാനീയപ്രാര്ഥനാരൂപതൃഷ്ണയാ യുക്തോ ഭവതീതി യുക്തമിതി ദര്ശയതി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ദോഷധാതുമലക്ഷീണോ ബലക്ഷീണോऽപി മാനവഃ| സ്വയോനിവര്ധനം യത്തദന്നപാനം പ്രകാങ്ക്ഷതി” (സു.സൂ.അ.൧൫) ഇതി; ഇഹാപി ചോക്തം ‘തസ്യ ക്ഷയാച്ച തൃഷ്യേദ്ധി’ ഇതി||൧൬||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
ഭവതി ഖലു യോപസര്ഗാത്തൃഷ്ണാ സാ ശോഷിണീ കഷ്ടാ| ജ്വരമേഹക്ഷയശോഷശ്വാസാദ്യുപസൃഷ്ടദേഹാനാമ് ||൧൭||
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा| ज्वरमेहक्षयशोषश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ഭവതീത്യാദിനോപസര്ഗജാമാഹ| ഉപസര്ഗാദിതി ജ്വരാദ്യുപദ്രവാത്, ജ്വരാദ്യുപദ്രവരൂപതയേതി യാവത്| കഷ്ടേതി കഷ്ടസാധ്യാ| ഏവം പ്രാക്സൂത്രിതവാതപിത്താമാമ്ബുക്ഷയോപസര്ഗാത്മികാഃ പഞ്ച തൃഷ്ണാ വ്യാഹൃതാഃ| അത്രൈവ സുശ്രുതോക്താ കഫജാ ആമജായാമവരുദ്ധാ, ക്ഷതജാ ഉപസര്ഗാത്മികായാമവരുദ്ധാ, അന്നജാ ചാമജായാമേവാന്തര്ഭാവനീയാ||൧൭||
Adhikarana 12 (18) · Śloka 18
സര്വാസ്ത്വതിപ്രസക്താ രോഗകൃശാനാം വമിപ്രസക്താനാമ്| ഘോരോപദ്രവയുക്താസ്തൃണാ മരണായ വിജ്ഞേയാഃ||൧൮||
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रसक्तानाम्| घोरोपद्रवयुक्तास्तृणा मरणाय विज्ञेयाः||१८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം തൃഷ്ണാനാമസാധ്യതാലക്ഷണമാഹ- സര്വാസ്ത്വിത്യാദി| ഘോരോപദ്രവയുക്തേതി പീഡാകരോപദ്രവവതീ||൧൮||
Adhikarana 13 (19-22) · Śloka 22
നാഗ്നിം വിനാ ഹി തര്ഷഃ പവനാദ്വാ തൌ ഹി ശോഷണേ ഹേതൂ| അബ്ധാതോരതിവൃദ്ധാവപാം ക്ഷയേ തൃഷ്യതേ നരോ ഹി||൧൯|| ഗുര്വന്നപയഃസ്നേഹൈഃ സമ്മൂര്ച്ഛദ്ഭിര്വിദാഹകാലേ ച| യസ്തൃഷ്യേദ്വൃതമാര്ഗേ തത്രാപ്യനിലാനലൌ ഹേതൂ||൨൦|| തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷഭാവാന്മദ്യം പിത്താനിലൌ പ്രകോപയതി| ശോഷയതോऽപാം ധാതും താവേവ ഹി മദ്യശീലാനാമ്||൨൧|| തപ്താസ്വിവ സികതാസു ഹി തോയമാശു ശുഷ്യതി ക്ഷിപ്തമ്| തേഷാം സന്തപ്താനാം ഹിമജലപാനാദ്ഭവതി ശര്മ||൨൨||
नाग्निं विना हि तर्षः पवनाद्वा तौ हि शोषणे हेतू| अब्धातोरतिवृद्धावपां क्षये तृष्यते नरो हि||१९|| गुर्वन्नपयःस्नेहैः सम्मूर्च्छद्भिर्विदाहकाले च| यस्तृष्येद्वृतमार्गे तत्राप्यनिलानलौ हेतू||२०|| तीक्ष्णोष्णरूक्षभावान्मद्यं पित्तानिलौ प्रकोपयति| शोषयतोऽपां धातुं तावेव हि मद्यशीलानाम्||२१|| तप्तास्विव सिकतासु हि तोयमाशु शुष्यति क्षिप्तम्| तेषां सन्तप्तानां हिमजलपानाद्भवति शर्म||२२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി തൃഷ്ണാന്തരാണാമുക്തതൃഷ്ണാസ്വേവാന്തര്ഭാവം ദര്ശയന്നുക്തവക്തവ്യതൃഷ്ണാനാമപി വാത-പിത്ത-ക്ഷയജന്യത്വമാഹ- നാഗ്നിമിത്യാദി| കസ്മാത് പുനരഗ്നിവാതൌ വിനാ തര്ഷോ ന ഭവതീത്യാഹ- തൌ ഹീത്യാദി| തൌ ഹി അതിവൃദ്ധൌ പിത്തവാതരൂപൌ അഗ്നിപവനൌ അബ്ധാതോഃ ശോഷണേ ഹേതൂ, തസ്മാന്നാഗ്നിവാതൌ വിനാ തര്ഷ ഇത്യുക്തമിത്യര്ഥഃ| ഏവമഗ്നിവാതാഭ്യാം കൃതേऽപാം ക്ഷയേ സ്വരൂപാദേവ നരസ്തൃഷ്യതി| ഏവം പിത്തവാതകൃതാബ്ധാതുക്ഷയജതൃഷ്ണാഭേദമഭിധായ അന്തര്ഭാവനീയതൃഷ്ണാഭേദാനാഹ- ഗുര്വന്നേത്യാദി| സമ്മൂര്ച്ഛദ്ഭിരിതി ഏകതാം ഗച്ഛദ്ഭിഃ| അത്ര വാതോ വൃദ്ധഃ സമ്മൂര്ച്ഛനേऽന്നസ്യ തൃഷ്ണാകരഃ, വിദാഹകാലേ ച യാ തൃഷ്ണാ തത്ര പിത്തം തൃഷ്ണാകരമ്| മദ്യജാമപ്യന്തര്ഭാവയന്നാഹ- തീക്ഷ്ണോഷ്ണേത്യാദി| സികതാസു വാലുകാസു| തേഷാമിത്യുപശമകഥനമ്| ശര്മേതി സുഖമ്||൧൯-൨൨||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
ശിശിരസ്നാതസ്യോഷ്മാ രുദ്ധഃ കോഷ്ഠം പ്രപദ്യ തര്ഷയതി| തസ്മാന്നോഷ്ണക്ലാന്തോ ഭജേത സഹസാ ജലം ശീതമ് ||൨൩||
शिशिरस्नातस्योष्मा रुद्धः कोष्ठं प्रपद्य तर्षयति| तस्मान्नोष्णक्लान्तो भजेत सहसा जलं शीतम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
ശീതമ്ലാനജാമന്തര്ഭാവയന്നാഹ- ശിശിരേത്യാദി| ശിശിരം ശീതമ്| ഊഷ്മാ രുദ്ധ ഇതി ശീതസ്പര്ശജലേന ബഹിരനിര്ഗച്ഛന് രോമകൂപൈരുഷ്മാऽവരുദ്ധഃ പ്രതീപീകൃതഃ, ഏതേന ഏതസ്യാപി പിത്തജത്വമുക്തമ്| ന സഹസേത്യനേന വിശ്രമ്യ ശീതജലസേവായാം ന തഥാവിധാ തൃഷ്ണാ ഭവതീതി ദര്ശയതി||൨൩||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
ലിങ്ഗം സര്വാസ്വേതാസ്വനിലക്ഷയപിത്തജം ഭവത്യഥ തു| പൃഥഗാഗമാച്ചികിത്സിതമതഃ പ്രവക്ഷ്യാമി തൃഷ്ണാനാമ്||൨൪||
लिङ्गं सर्वास्वेतास्वनिलक्षयपित्तजं भवत्यथ तु| पृथगागमाच्चिकित्सितमतः प्रवक्ष्यामि तृष्णानाम्||२४||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി അന്നസമ്മൂര്ച്ഛനാദിനാ യഥോക്തക്രമേണ അനില-ക്ഷയ-പിത്തജാവരോധമഭിധായ സര്വാസാമേവാനില-ക്ഷയ-പിത്തജത്വമുപദര്ശയന്നാഹ- ലിങ്ഗം സര്വാസ്വിത്യാദി| അനില-ക്ഷയ-പിത്തജമിത്യത്ര ക്ഷയജമിതി അബ്ധാതുക്ഷയജമേവ| സാമാന്യേऽപി തൃഷ്ണാനാം ഭേദേന ചികിത്സാഭിധാനേ ഹേതുമാഹ- അഥ ത്വിത്യാദി| പൃഥഗാഗമാദിതി പൃഥഗ്ഘേതുത്വാത്, ആഗച്ഛത്യസ്മാദിതി ആഗമോ ഹേതുഃ; വാതാദിഹേതുഭേദാച്ചികിത്സിതഭേദം വക്ഷ്യാമീത്യര്ഥഃ| കിംവാ പൃഥക് ചികിത്സിതം വക്ഷ്യാമി, ആഗമാദിതി ആയുര്വേദാഗമപ്രാമാണ്യാത്; ആഗമേ തൃഷ്ണാനാം ഭേദേന ചികിത്സാഭിധാനാദഹമപി പൃഥക് ചികിത്സാം വക്ഷ്യാമീത്യര്ഥഃ||൨൪||
Adhikarana 16 (25-26) · Śloka 26
അപാം ക്ഷയാദ്ധി തൃഷ്ണാ സംശോഷ്യ നരം പ്രണാശയേദാശു| തസ്മാദൈന്ദ്രം തോയം സമധു പിബേത്തദ്ഗുണം വാऽന്യത്||൨൫|| കിഞ്ചിത്തുവരാനുരസം തനു ലഘു ശീതലം സുഗന്ധി സുരസം ച| അനഭിഷ്യന്ദി ച യത്തത്ക്ഷിതിഗതമപ്യൈന്ദ്രവജ്ജ്ഞേയമ്||൨൬||
अपां क्षयाद्धि तृष्णा संशोष्य नरं प्रणाशयेदाशु| तस्मादैन्द्रं तोयं समधु पिबेत्तद्गुणं वाऽन्यत्||२५|| किञ्चित्तुवरानुरसं तनु लघु शीतलं सुगन्धि सुरसं च| अनभिष्यन्दि च यत्तत्क्षितिगतमप्यैन्द्रवज्ज्ञेयम्||२६||
🔊 Audio coming soon
അപാം ക്ഷയാദിത്യാദിനാ ചികിത്സാമാഹ| ഐന്ദ്രമിതി ആന്തരിക്ഷമ്| തദ്ഗുണം വാऽന്യദിതി യദുക്തം തത്രാഹ- കിഞ്ചിദിത്യാദി| കിഞ്ചിദിതി മനാക്| തുവരോऽനുരസതയാ രസ്യതേ ആസ്വാദ്യതേ യസ്മിന് തത്തുവരാനുരസമ്| അന്തരിക്ഷം ജലം ഹ്യവ്യക്തസര്വരസയുക്തമ് “അവ്യക്തീഭാവസ്തു രസാനാം പ്രകൃതൌ ഭവത്യനുരസസമന്വിതേ വാ ദ്രവ്യേ” (ചി.അ.സൂ.൨൬) ഇതി| ഐന്ദ്രവദിത്യനേന അന്തരിക്ഷാനുകാരി ക്ഷിതിസമാബദ്ധം ഭവതി| അന്യേ തു തുവരശബ്ദേന കഷായമാഹുഃ, തേന കിഞ്ചിത്കഷായാനുരസമിത്യര്ഥഃ| തന്വിതി സ്വച്ഛമ്| സുഗന്ധീതി അനിഷ്ടഗന്ധരഹിതമ്; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “അനിഷ്ടഗന്ധതാ ഗന്ധദോഷഃ” (സു.സൂ.അ.൪൫) ഇതി| അപ്രാതികൂല്യേന രസനയാ ആസ്വാദ്യതേ ഇതി സുരസം; ന തു വ്യക്തസുഷ്ഠുരസം സുരസമ്’; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “വ്യക്തരസതാ രസദോഷഃ” ഇതി (സു.സൂ.അ.൪൫)||൨൫-൨൬||
Adhikarana 17 (27-33) · Śloka 33
ശൃതശീതം സസിതോപലമഥവാ ശരപൂര്വപഞ്ചമൂലേന| ലാജാസക്തുസിതാഹ്വാമധുയുതമൈന്ദ്രേണ വാ മന്ഥമ്||൨൭|| വാട്യം വാऽऽമയവാനാം ശീതം മധുശര്കരായുതം ദദ്യാത്| പേയാം വാ ശാലീനാം ദദ്യാദ്വാ കോരദൂഷാണാമ്||൨൮|| പയസാ ശൃതേന ഭോജനമഥവാ മധുശര്കരായുതം യോജ്യമ്| പാരാവതാദികരസൈര്ഘൃതഭൃഷ്ടൈര്വാऽപ്യലവണാമ്ലൈഃ||൨൯|| തൃണപഞ്ചമൂലമുഞ്ജാതകൈഃ പ്രിയാലൈശ്ച ജാങ്ഗലാഃ സുകൃതാഃ| ശസ്താ രസാഃ പയോ വാ തൈഃ സിദ്ധം ശര്കരാമധുമത്||൩൦|| ശതധൌതഘൃതേനാക്തഃ പയഃ പിബേച്ഛീതതോയമവഗാഹ്യ| മുദ്ഗമസൂരചണകജാ രസാസ്തു ഭൃഷ്ടാ ഘൃതേ ദേയാഃ||൩൧|| മധുരൈഃ സജീവനീയൈഃ ശീതൈശ്ച സതിക്തകൈഃ ശൃതം ക്ഷീരമ്| പാനാഭ്യഞ്ജനസേകേഷ്വിഷ്ടം മധുശര്കരായുക്തമ്||൩൨|| തജ്ജം വാ ഘൃതമിഷ്ടം പാനാഭ്യങ്ഗേഷു നസ്യമപി ച സ്യാത്| നാരീപയഃ സശര്കരമുഷ്ട്ര്യാ അപി നസ്യമിക്ഷുരസഃ||൩൩||
शृतशीतं ससितोपलमथवा शरपूर्वपञ्चमूलेन| लाजासक्तुसिताह्वामधुयुतमैन्द्रेण वा मन्थम्||२७|| वाट्यं वाऽऽमयवानां शीतं मधुशर्करायुतं दद्यात्| पेयां वा शालीनां दद्याद्वा कोरदूषाणाम्||२८|| पयसा शृतेन भोजनमथवा मधुशर्करायुतं योज्यम्| पारावतादिकरसैर्घृतभृष्टैर्वाऽप्यलवणाम्लैः||२९|| तृणपञ्चमूलमुञ्जातकैः प्रियालैश्च जाङ्गलाः सुकृताः| शस्ता रसाः पयो वा तैः सिद्धं शर्करामधुमत्||३०|| शतधौतघृतेनाक्तः पयः पिबेच्छीततोयमवगाह्य| मुद्गमसूरचणकजा रसास्तु भृष्टा घृते देयाः||३१|| मधुरैः सजीवनीयैः शीतैश्च सतिक्तकैः शृतं क्षीरम्| पानाभ्यञ्जनसेकेष्विष्टं मधुशर्करायुक्तम्||३२|| तज्जं वा घृतमिष्टं पानाभ्यङ्गेषु नस्यमपि च स्यात्| नारीपयः सशर्करमुष्ट्र्या अपि नस्यमिक्षुरसः||३३||
🔊 Audio coming soon
ശരപൂര്വപഞ്ചമൂലേനേതി “ശരേക്ഷുദര്ഭകാശാനാം ശാലീനാം മൂലമേവ ച” (ചി.അ.൧പാ.൧) ഇത്യത്രോക്തേന ശരാദിപഞ്ചമൂലേന| ആമയവാനാം വാട്യമിതി ഈഷദ്ഭൃഷ്ടാദലിതയവമണ്ഡഃ| മുഞ്ജാതക ഉത്തരാപഥപ്രസിദ്ധഃ| സുകൃതാ ഇതി സുസംസ്കൃതാഃ| തൈരിതി തൃണപഞ്ചമൂല്യാദിഭിഃ| മധുരൈരിതി മധുരരസൈഃ| ശീതൈരിതി ശീതവീര്യൈഃ| തജ്ജമിതി മധുരാദിശൃതക്ഷീരജമ്||൨൭-൩൩||
Adhikarana 18 (34-39) · Śloka 39
ക്ഷീരേക്ഷുരസഗുഡോദകസിതോപലാക്ഷൌദ്രസീധുമാര്ദ്വീകൈഃ | വൃക്ഷാമ്ലമാതുലുങ്ഗൈര്ഗണ്ഡൂഷാസ്താലുശോഷഘ്നാഃ||൩൪|| ജമ്ബ്വാമ്രാതകബദരീവേതസപഞ്ചവല്കപഞ്ചാമ്ലൈഃ| ഹൃന്മുഖശിരഃപ്രദേഹാഃസഘൃതാ മൂര്ച്ഛാഭ്രമതൃഷ്ണാഘ്നാഃ സ്യുഃ||൩൫|| ദാഡിമദധിത്ഥലോധ്രൈഃ സവിദാരീബീജപൂരകൈഃ ശിരസഃ| ലേപോ ഗൌരാമലകൈര്ഘൃതാരനാലായുതൈശ്ച ഹിതഃ||൩൬|| ശൈവലപങ്കാമ്ബുരുഹൈഃ സാമ്ലൈഃ സഘൃതൈശ്ച ശക്തുഭിര്ലേപഃ| മസ്ത്വാരനാലാര്ദ്രവസനകമലമണിഹാരസംസ്പര്ശാഃ||൩൭|| ശിശിരാമ്ബുചന്ദനാര്ദ്രസ്തനതടപാണിതലഗാത്രസംസ്പര്ശാഃ| ക്ഷൌമാര്ദ്രനിവസനാനാം വരാങ്ഗനാനാം പ്രിയാണാം ച||൩൮|| ഹിമവദ്ദരീവനസരിത്സരോऽമ്ബുജപവനേന്ദുപാദശിശിരാണാമ്| രമ്യശിശിരോദകാനാം സ്മരണം കഥാശ്ച തൃഷ്ണാഘ്നാഃ||൩൯||
क्षीरेक्षुरसगुडोदकसितोपलाक्षौद्रसीधुमार्द्वीकैः | वृक्षाम्लमातुलुङ्गैर्गण्डूषास्तालुशोषघ्नाः||३४|| जम्ब्वाम्रातकबदरीवेतसपञ्चवल्कपञ्चाम्लैः| हृन्मुखशिरःप्रदेहाःसघृता मूर्च्छाभ्रमतृष्णाघ्नाः स्युः||३५|| दाडिमदधित्थलोध्रैः सविदारीबीजपूरकैः शिरसः| लेपो गौरामलकैर्घृतारनालायुतैश्च हितः||३६|| शैवलपङ्काम्बुरुहैः साम्लैः सघृतैश्च शक्तुभिर्लेपः| मस्त्वारनालार्द्रवसनकमलमणिहारसंस्पर्शाः||३७|| शिशिराम्बुचन्दनार्द्रस्तनतटपाणितलगात्रसंस्पर्शाः| क्षौमार्द्रनिवसनानां वराङ्गनानां प्रियाणां च||३८|| हिमवद्दरीवनसरित्सरोऽम्बुजपवनेन्दुपादशिशिराणाम्| रम्यशिशिरोदकानां स्मरणं कथाश्च तृष्णाघ्नाः||३९||
🔊 Audio coming soon
മാര്ദ്വീകം മൃദ്വീകാരസകൃതം മദ്യമ്| ഗണ്ഡൂഷഃ മുഖപൂരകോ ദ്രവഃ| പഞ്ചാമ്ലം “കോലാമ്ലം ചിക്രികാമ്ലം ച മാതുലുങ്ഗാമ്ലവേതസമ്| ചതുരമ്ലമിതി പ്രോക്തം പഞ്ചാമ്ലം തു സദാഡിമമ്” ഇതി വചനാജ്ജ്ഞേയമ്| ദധിത്ഥഃ കപിത്ഥഃ| ഗൌരാമലകൈരിതി ആര്ദ്രതയാ ഗൌരവര്ണൈരാമലകൈഃ| മസ്ത്വാരനാലസ്തിമിതം വസനം മസ്ത്വാരനാലവസനമ്| ഇന്ദുപാദാഃ ചന്ദ്രരശ്മയഃ||൩൪-൩൯||
Adhikarana 19 (40) · Śloka 41
വാതഘ്നമന്നപാനം മൃദു ലഘു ശീതം ച വാതതൃഷ്ണായാമ്| ക്ഷയകാസനുച്ഛൃതം ക്ഷീരഘൃതമൂര്ധ്വവാതതൃഷ്ണാഘ്നമ് ||൪൦|| സ്യാജ്ജീവനീയസിദ്ധം ക്ഷീരഘൃതം വാതപിത്തജേ തര്ഷ|൪൧|
वातघ्नमन्नपानं मृदु लघु शीतं च वाततृष्णायाम्| क्षयकासनुच्छृतं क्षीरघृतमूर्ध्ववाततृष्णाघ्नम् ||४०|| स्याज्जीवनीयसिद्धं क्षीरघृतं वातपित्तजे तर्ष|४१|
🔊 Audio coming soon
വാതഘ്നേത്യാദിനാ തൃഷ്ണാനാം വൈശേഷികീം ചികിത്സാമാഹ| ക്ഷയകാസഹരൈഃ ശൃതം ക്ഷയകാസനുച്ഛൃതമ്| ഊര്ധ്വവാതഃ ശ്വാസഃ| വാതപിത്തജേ തര്ഷേ ഇത്യത്ര സംസര്ഗജാ തൃഷ്ണാ അസൂത്രിതാऽപി അസൂത്രിതദ്വന്ദ്വജഗുല്മാഭിധാനന്യായേനോച്യതേ||൪൦||-
Adhikarana 20 (41-46) · Śloka 46
പൈത്തേ ദ്രാക്ഷാചന്ദനഖര്ജൂരോശീരമധുയുതം തോയമ്||൪൧|| ലോഹിതശാലിതണ്ഡുലഖര്ജൂരപരൂഷകോത്പലദ്രാക്ഷാഃ| മധു പക്വലോഷ്ടമേവ ച ജലേ സ്ഥിതം ശീതലം പേയമ്||൪൨|| ലോഹിതശാലിപ്രസ്ഥഃ സലോധ്രമധുകാഞ്ജനോത്പലഃ ക്ഷുണ്ണഃ| പക്വാമലോഷ്ടജലമധുസമായുതോ മൃന്മയേ പേയഃ||൪൩|| വടമാതുലുങ്ഗവേതസപല്ലവകുശകാശമൂലയഷ്ട്യാഹ്വൈഃ| സിദ്ധേऽമ്ഭസ്യഗ്നിനിഭാം കൃഷ്ണമൃദം കൃഷ്ണസികതാം വാ||൪൪|| തപ്താനി നവകപാലാന്യഥവാ നിര്വാപ്യ പായയേതാച്ഛമ്| ആപാകശര്കരം വാऽമൃതവല്ല്യുദകം തൃഷാം ഹന്തി||൪൫|| ക്ഷീരവതാം മധുരാണാം ശീതാനാം ശര്കരാമധുവിമിശ്രാഃ| ശീതകഷായാ മൃദ്ഭൃഷ്ടസംയുതാഃ പിത്തതൃഷ്ണാഘ്നാഃ||൪൬||
पैत्ते द्राक्षाचन्दनखर्जूरोशीरमधुयुतं तोयम्||४१|| लोहितशालितण्डुलखर्जूरपरूषकोत्पलद्राक्षाः| मधु पक्वलोष्टमेव च जले स्थितं शीतलं पेयम्||४२|| लोहितशालिप्रस्थः सलोध्रमधुकाञ्जनोत्पलः क्षुण्णः| पक्वामलोष्टजलमधुसमायुतो मृन्मये पेयः||४३|| वटमातुलुङ्गवेतसपल्लवकुशकाशमूलयष्ट्याह्वैः| सिद्धेऽम्भस्यग्निनिभां कृष्णमृदं कृष्णसिकतां वा||४४|| तप्तानि नवकपालान्यथवा निर्वाप्य पाययेताच्छम्| आपाकशर्करं वाऽमृतवल्ल्युदकं तृषां हन्ति||४५|| क्षीरवतां मधुराणां शीतानां शर्करामधुविमिश्राः| शीतकषाया मृद्भृष्टसंयुताः पित्ततृष्णाघ्नाः||४६||
🔊 Audio coming soon
പൈത്തേ ഇത്യത്ര ‘തര്ഷേ’ ഇതി ശേഷഃ| ലോഹിതശാലിപ്രസ്ഥ ഇത്യാദൌ ലോധ്രാദീനാം മിലിതാനാം ചതുഷ്പലം, പ്രക്ഷേപ്യന്യായാത് പാദികം മധു, പക്വാമലോഷ്ടപ്രസാദനം (ചാലോഡനയോഗ്യമാത്രം ) ദത്ത്വാ ശാലിതണ്ഡുലപ്രസ്ഥഃ ക്ഷപായാം സ്ഥാപ്യതേ, തദന്നം (തസ്യ പാനയോഗ്യമാത്രമധുപ്രക്ഷേപം) മൃന്മയേ പാത്രേ പീയത ഇതി വൃദ്ധൈരുപദര്ശിതഃ കര്മമാര്ഗഃ| നവകപാലാനി നൂതനശരാവാദിഖണ്ഡാന്| ആപാകശര്കരമിതി പാകനിമിത്തശര്കരാസഹിതമ്| അമൃതവല്ലീ ഗുഡൂചീ| മൃദ്ഭൃഷ്ടസംയുതാ ഇതി ഭൃഷ്ടമൃദ്യുക്താഃ||൪൧-൪൬||
Adhikarana 21 (47-56) · Śloka 56
വ്യോഷവചാഭല്ലാതകതിക്തകഷായാസ്തഥാऽऽമതൃഷ്ണാഘ്നാഃ| യച്ചോക്തം കഫജായാം വമ്യാം തച്ചൈവ കാര്യം സ്യാത്||൪൭|| സ്തമ്ഭാരുച്യവിപാകാലസ്യച്ഛര്ദിഷു കഫാനുഗാം തൃഷ്ണാമ്| ജ്ഞാത്വാ ദധിമധുതര്പണലവണോഷ്ണജലൈര്വമനമിഷ്ടമ്||൪൮|| ദാഡിമമമ്ലഫലം വാऽപ്യന്യത് സകഷായമഥ ലേഹമ്| പേയമഥവാ പ്രദദ്യാദ്രജനീശര്കരായുക്തമ് ||൪൯|| ക്ഷയകാസേന തു തുല്യാ ക്ഷയതൃഷ്ണാ സാ ഗരീയസീ നൃൗണാമ്| ക്ഷീണക്ഷതശോഷഹിതൈസ്തസ്മാത്താം ഭേഷജൈഃ ശമയേത്||൫൦|| പാനതൃഷാര്തഃ പാനം ത്വര്ധോദകമമ്ലലവണഗന്ധാഢ്യമ്| ശിശിരസ്നാതഃ പാനം മദ്യാമ്ബു ഗുഡാമ്ബു വാ തൃഷിതഃ||൫൧|| ഭക്തോപരോധതൃഷിതഃ സ്നേഹതൃഷാര്തോऽഥവാ തനുയവാഗൂമ്| പ്രപിബേദ്ഗുരുണാ തൃഷിതോ ഭുക്തേന തദുദ്ധരേദ്ഭുക്തമ്||൫൨|| മദ്യാമ്ബു വാऽമ്ബു കോഷ്ണം ബലവാംസ്തൃഷിതഃ സമുല്ലിഖേത് പീത്വാ| മാഗധികാവിശദമുഖഃ സശര്കരം വാ പിബേന്മന്ഥമ്||൫൩|| ബലവാംസ്തു താലുശോഷേ പിബേദ്ധൃതം തൃഷ്യമദ്യാച്ച| സര്പിര്ഭൃഷ്ടം ക്ഷീരം മാംസരസാംശ്ചാബലഃ സ്നിഗ്ധാന്||൫൪|| അതിരൂക്ഷദുര്ബലാനാം തര്ഷം ശമയേന്നൃണാമിഹാശു പയഃ| ഛാഗോ വാ ഘൃതഭൃഷ്ടഃ ശീതോ മധുരോ രസോ ഹൃദ്യഃ||൫൫|| സ്നിഗ്ധേऽന്നേ ഭുക്തേ യാ തൃഷ്ണാ സ്യാത്താം ഗുഡാമ്ബുനാ ശമയേത്| തര്ഷം മൂര്ച്ഛാഭിഹതസ്യ രക്തപിത്താപഹൈര്ഹന്യാത്||൫൬||
व्योषवचाभल्लातकतिक्तकषायास्तथाऽऽमतृष्णाघ्नाः| यच्चोक्तं कफजायां वम्यां तच्चैव कार्यं स्यात्||४७|| स्तम्भारुच्यविपाकालस्यच्छर्दिषु कफानुगां तृष्णाम्| ज्ञात्वा दधिमधुतर्पणलवणोष्णजलैर्वमनमिष्टम्||४८|| दाडिममम्लफलं वाऽप्यन्यत् सकषायमथ लेहम्| पेयमथवा प्रदद्याद्रजनीशर्करायुक्तम् ||४९|| क्षयकासेन तु तुल्या क्षयतृष्णा सा गरीयसी नॄणाम्| क्षीणक्षतशोषहितैस्तस्मात्तां भेषजैः शमयेत्||५०|| पानतृषार्तः पानं त्वर्धोदकमम्ललवणगन्धाढ्यम्| शिशिरस्नातः पानं मद्याम्बु गुडाम्बु वा तृषितः||५१|| भक्तोपरोधतृषितः स्नेहतृषार्तोऽथवा तनुयवागूम्| प्रपिबेद्गुरुणा तृषितो भुक्तेन तदुद्धरेद्भुक्तम्||५२|| मद्याम्बु वाऽम्बु कोष्णं बलवांस्तृषितः समुल्लिखेत् पीत्वा| मागधिकाविशदमुखः सशर्करं वा पिबेन्मन्थम्||५३|| बलवांस्तु तालुशोषे पिबेद्धृतं तृष्यमद्याच्च| सर्पिर्भृष्टं क्षीरं मांसरसांश्चाबलः स्निग्धान्||५४|| अतिरूक्षदुर्बलानां तर्षं शमयेन्नृणामिहाशु पयः| छागो वा घृतभृष्टः शीतो मधुरो रसो हृद्यः||५५|| स्निग्धेऽन्ने भुक्ते या तृष्णा स्यात्तां गुडाम्बुना शमयेत्| तर्षं मूर्च्छाभिहतस्य रक्तपित्तापहैर्हन्यात्||५६||
🔊 Audio coming soon
അന്യത് സകഷായമിതി ആമലാദിസകഷായലേഹമ്| പാനതൃഷാര്ത ഇതി അതിശയമദ്യപാനജതൃട്പീഡിതഃ| ഭക്തോപരോധഃ ഭക്തച്ഛേദഃ | മാഗധികാവിശദമുഖ ഇത്യത്ര മുഖവൈശദ്യമാത്രകാരികാ പിപ്പലീ പ്രയോക്തവ്യാ| താലുശോഷേ യദ്യപി ഘൃതം നിഷിദ്ധം “തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപരീതാശ്ച ഗര്ഭിണ്യസ്താലുശോഷിണഃ” (സൂ.അ.൧൩) ഇതി, തഥാऽപീഹ ബലവത്തൃഷ്യാനുയുക്തം ഘൃതപാനം വിശിഷ്ടത്വാന്ന വിരോധി| സ്നിഗ്ധേऽന്നേ ഭുക്തേ യാ തൃഷ്ണാ തത്ര യദ്യപി ഗുഡാമ്ബു സ്നിഗ്ധഗുണയുക്തത്വാന്ന ഹിതമ്, ഉക്തം ഹി- “യദാഹാരഗുണൈഃ പാനം വിപരീതം തദിഷ്യതേ” (സൂ.അ.൨൭) ഇതി; തഥാऽപി മധുരരസതയാ തൃഷ്ണാഹരത്വാത് പ്രഭാവാദ്വോപയുജ്യതേ| തര്ഷം മൂര്ച്ഛേത്യാദിനാ ഔപസര്ഗികതൃഷ്ണാചികിത്സോച്യതേ||൪൭-൫൬||
Adhikarana 22 (57-62) · Śloka 62
തൃട്ദാഹമൂര്ച്ഛാഭ്രമക്ലമമദാത്യയാസ്രവിഷപിത്തേ | ശസ്തം സ്വഭാവശീതം, ശൃതശീതം സന്നിപാതേऽമ്ഭഃ||൫൭|| ഹിക്കാശ്വാസനവജ്വരപീനസഘൃതപീതപാര്ശ്വഗലരോഗേ| കഫവാതകൃതേ സ്ത്യാനേ സദ്യഃശുദ്ധേ ച ഹിതമുഷ്ണമ്||൫൮|| പാണ്ഡൂദരപീനസമേഹഗുല്മമന്ദാനലാതിസാരേഷു| പ്ലീഹ്നി ച തോയം ന ഹിതം കാമമസഹ്യേ പിബേദല്പമ്||൫൯|| പൂര്വാമയാതുരഃ സന് ദീനസ്തൃഷ്ണാര്ദിതോ ജലം കാങ്ക്ഷന്| ന ലഭേത സ ചേന്മരണമാശ്വേവാപ്നുയാദ്ദീര്ഘരോഗം വാ||൬൦|| തസ്മാദ്ധാന്യാമ്ബു പിബേത്തൃഷ്യന് രോഗീ സശര്കരാക്ഷൌദ്രമ്| യദ്വാ തസ്യാന്യത്സ്യാത് സാത്മ്യം രോഗസ്യ തച്ചേഷ്ടമ്||൬൧|| തസ്യാം വിനിവൃത്തായാം തജ്ജന്യ ഉപദ്രവഃ സുഖം ജേതുമ്| തസ്മാത്തൃഷ്ണാം പൂര്വം ജയേദ്ബഹുഭ്യോऽപി രോഗേഭ്യഃ||൬൨||
तृट्दाहमूर्च्छाभ्रमक्लममदात्ययास्रविषपित्ते | शस्तं स्वभावशीतं, शृतशीतं सन्निपातेऽम्भः||५७|| हिक्काश्वासनवज्वरपीनसघृतपीतपार्श्वगलरोगे| कफवातकृते स्त्याने सद्यःशुद्धे च हितमुष्णम्||५८|| पाण्डूदरपीनसमेहगुल्ममन्दानलातिसारेषु| प्लीह्नि च तोयं न हितं काममसह्ये पिबेदल्पम्||५९|| पूर्वामयातुरः सन् दीनस्तृष्णार्दितो जलं काङ्क्षन्| न लभेत स चेन्मरणमाश्वेवाप्नुयाद्दीर्घरोगं वा||६०|| तस्माद्धान्याम्बु पिबेत्तृष्यन् रोगी सशर्कराक्षौद्रम्| यद्वा तस्यान्यत्स्यात् सात्म्यं रोगस्य तच्चेष्टम्||६१|| तस्यां विनिवृत्तायां तज्जन्य उपद्रवः सुखं जेतुम्| तस्मात्तृष्णां पूर्वं जयेद्बहुभ्योऽपि रोगेभ्यः||६२||
🔊 Audio coming soon
ശീതമുഷ്ണം ച ജലം കുത്ര ദേയം വര്ജ്യം വാ കുത്രേത്യാഹ- തൃഡിത്യാദി| വിഷപിത്തേ ഇതി വിഷേ പിത്തേ ച| സന്നിപാതേ ഇതി സന്നിപാതജ്വരോദ്ഭൂതതൃഷ്ണായാമ്| ന ഹിതമിതി പാണ്ഡ്വാദിരോഗേ തൃഷ്ണായാമപി തോയം ന ഹിതമ്| അസഹ്യേ ‘തര്ഷേ’ ഇതി ശേഷഃ| ഏഷ്വസഹ്യതൃഷ്ണായാം ജലാദാനേ ദോഷമാഹ- പൂര്വേത്യാദി| പൂര്വാമയാതുര ഇതി പൂര്വോത്പന്നഗദപീഡിതഃ| തജ്ജന്യോപദ്രവ ഇതി തൃഷ്ണാപ്രശമനാര്ഥം പീയമാനപാനീയജഃ| സുഖം ജേതുമിതി മഹാത്യയകരീം തൃഷ്ണാമപേക്ഷ്യ ജേതും സുഖോപായോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൫൭-൬൨||
Adhikarana 23 (63) · Śloka 63
തത്ര ശ്ലോകഃ- ഹേതൂ യഥാऽഗ്നിപവനൌ കുരുതഃ സോപദ്രവാം ച പഞ്ചാനാമ്| തൃഷ്ണാനാം പൃഥഗാകൃതിരസാധ്യതാ സാധനം ചോക്തമ്||൬൩||
तत्र श्लोकः- हेतू यथाऽग्निपवनौ कुरुतः सोपद्रवां च पञ्चानाम्| तृष्णानां पृथगाकृतिरसाध्यता साधनं चोक्तम्||६३||
🔊 Audio coming soon
ഹേതുരിത്യാദ്യധ്യായസങ്ഗ്രഹഃ| അഗ്നിപവനൌ ഇതി യഥാऽഗ്നിപവനൌ കുരുതഃ സോപദ്രവാം ‘തൃഷ്ണാം’ ഇതി ശേഷഃ| ഉപദ്രവാശ്ച മുഖശോഷാദയഃ പൂര്വമുക്താഃ ||൬൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ തൃഷ്ണാരോഗചികിത്സിതം നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने तृष्णारोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ തൃഷ്ണാചികിത്സിതം നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൨||