15. unmādacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઉન્માદચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ઇદાનીમુપોદ્ઘાતિતં રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતમભિધાય ક્રમપ્રાપ્તમુન્માદચિકિત્સિતં બ્રૂતે| અયં ક્રમશ્ચરકસંસ્કૃતાં પઞ્ચાધ્યાયીમર્શોઽતીસારવીસર્પમદાત્યયદ્વિવ્રણીયરૂપાં પરિત્યજ્ય જ્ઞેયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

બુદ્ધિસ્મૃતિજ્ઞાનતપોનિવાસઃ પુનર્વસુઃ પ્રાણભૃતાં શરણ્યઃ| ઉન્માદહેત્વાકૃતિભેષજાનિ કાલેઽગ્નિવેશાય શશંસ પૃષ્ટઃ||૩||

બુદ્ધિઃ ઊહાપોહવતી, સ્મૃતિઃ અતીતાર્થવિષયજ્ઞાનં, તપઃ ચાન્દ્રાયણાદિ, તેષાં નિવાસ આશ્રય ઇત્યર્થઃ| ઉન્માદહેત્વદીત્યાદૌ હેતુગ્રહણેનાત્ર વક્તવ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિસ્થિતિરૂપકાલા ઉન્માદગમ્યહેતુવિષયતયા ગૃહ્યન્તે| આકૃતિગ્રહણેનાભિધેયસ્યોન્માદસ્વરૂપસ્ય ગ્રહણં જ્ઞેયમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિરુદ્ધદુષ્ટાશુચિભોજનાનિ પ્રધર્ષણં દેવગુરુદ્વિજાનામ્| ઉન્માદહેતુર્ભયહર્ષપૂર્વો મનોઽભિઘાતો વિષમાશ્ચ ચેષ્ટાઃ||૪||

સમ્પ્રત્યુન્માદહેતુમાહ- વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધં પયઃસંયુક્તમત્સ્યાદિ, દુષ્ટં ગરાદિ અત્યર્થદોષજનકં ચ, અશુચિ અપવિત્રમ્| ભયહર્ષપૂર્વો મનોઽભિઘાત ઇતિ અત્ર પૂર્વશબ્દઃ કારણવાચી, તેન ભયહર્ષકારણકો મનોઽભિઘાત ઇત્યર્થઃ| એતદ્વિરુદ્ધાહારાદિ યથાસમ્ભવં કારણં જ્ઞેયમ્| ભયહર્ષાવુપલક્ષણૌ, તેન ક્રોધાદયોઽપિ મનોભિઘાતકા અત્ર જ્ઞેયાઃ| ક્રોધાદિના પ્રત્યાહતે મનસિ ભયહર્ષપૂર્વક એવોન્માદો ભવતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તૈરલ્પસત્ત્વસ્ય મલાઃ પ્રદુષ્ટા બુદ્ધેર્નિવાસં હૃદયં પ્રદૂષ્ય| સ્રોતાંસ્યધિષ્ઠાય મનોવહાનિ પ્રમોહયન્ત્યાશુ નરસ્ય ચેતઃ||૫||

તૈરિત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિમાહ| અલ્પસત્ત્વસ્ય અલ્પસત્ત્વગુણસ્ય| હૃદયં યદ્યપિ બુદ્ધિનિવાસત્વેનાર્થેદશમહામૂલીયાદૌ પ્રતિપાદિતમેવ; તથાઽપિ બુદ્ધિનિવાસત્વોપદર્શનમિહ કૃતં, હૃદયોપઘાતાદ્બુદ્ધ્યુપઘાતો વક્ષ્યમાણો યુક્ત એવ; આશ્રયોપઘાતેનાશ્રિતસ્યોપઘાતઃ સિદ્ધ એવ| સ્રોતાંસિ ચ મનોવહાનીત્યનેન હૃદયદેશસમ્બન્ધિધમન્યો વિશેષેણ મનોવહા દર્શયતિ; કિંવા કેવલમેવ શરીરં મનોઽભ્યનુસ્યૂતં જગ્રાહ| ઉક્તં હિ- “કેવલમેવાસ્ય મનસઃ શરીરમધિષ્ઠાનભૂતં” (વિ.અ.૫) ઇતિ| ચેત ઇતિ મનઃ||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

ધીવિભ્રમઃ સત્ત્વપરિપ્લવશ્ચ પર્યાકુલા દૃષ્ટિરધીરતા ચ| અબદ્ધવાક્ત્વં હૃદયં ચ શૂન્યં સામાન્યમુન્માદગદસ્ય લિઙ્ગમ્||૬|| સ મૂઢચેતા ન સુખં ન દુઃખં નાચારધર્મૌ કુત એવ શાન્તિમ્| વિન્દત્યપાસ્તસ્મૃતિબુદ્ધિસઞ્જ્ઞો ભ્રમત્યયં ચેત ઇતસ્તતશ્ચ||૭||

ધીવિભ્રમ ઇત્યાદિના સામાન્યમુન્માદપૂર્વરૂપમાહેત્યેકે| ધીવિભ્રમાદિ ત્વિહ સામાન્યમુન્માદલિઙ્ગમેવોક્તમ્| કુત એવ શાન્તિમિતિ કુતોઽપિ શાન્તિં નિવૃત્તિં ન વિન્દતિ| સઞ્જ્ઞા નામોલ્લેખેન જ્ઞાનમ્| ભ્રમત્યયં ચેત ઇતિ અશ્વાન્ રથિરિવ ભ્રામયતિ; અત્ર ણિજર્થોઽન્તર્ભૂતઃ||૬-૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

સમુદ્ભ્રમં બુદ્ધિમનઃસ્મૃતીનામુન્માદમાગન્તુનિજોત્થમાહુઃ|૮|

ઉન્માદસઞ્જ્ઞાવ્યુત્પત્તિમાહ- સમુદ્ભ્રમમિત્યાદિ| સમુદ્ભ્રમ ઉન્માદ ઇત્યેકોઽર્થઃ| મનોવિભ્રમોઽચિન્ત્યાર્થચિન્તનાદિના જ્ઞેયઃ| નિદાનોક્તસઞ્જ્ઞાદિવિભ્રમોઽપિ મનોવિભ્રમ એવાન્તર્ભાવનીય ઇહ, સઞ્જ્ઞાદિવિભ્રમસ્યાપિ મનોવિભ્રમજન્યત્વાત્||૮ ||

Adhikarana 7 (8-10) · Śloka 10

તસ્યોદ્ભવં પઞ્ચવિધં પૃથક્ તુ વક્ષ્યામિ લિઙ્ગાનિ ચિકિત્સિતં ચ||૮|| રૂક્ષાલ્પશીતાન્નવિરેકધાતુક્ષયોપવાસૈરનિલોઽતિવૃદ્ધઃ| ચિન્તાદિજુષ્ટં હૃદયં પ્રદૂષ્ય બુદ્ધિં સ્મૃતિં ચાપ્યુપહન્તિ શીઘ્રમ્||૯|| અસ્થાનહાસસ્મિતનૃત્યગીતવાગઙ્ગવિક્ષેપણરોદનાનિ| પારુષ્યકાર્શ્યારુણવર્ણતાશ્ચ જીર્ણે બલં ચાનિલજસ્ય રૂપમ્||૧૦||

તસ્યોદ્ભવમિત્યાદૌ યદ્યપિ પઞ્ચાનાં મધ્યેઽસાધ્યસ્ય સાન્નિપાતિકસ્ય ચિકિત્સિતં ન વક્તવ્યં, તથાઽપિ છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયેન બાહુલ્યમાશ્રિત્ય ચિકિત્સિતં વક્ષ્યામીત્યુક્તમ્| ચિન્તેત્યાદિ ચિન્તા આદિઃ યેષાં તે, તેન કામક્રોધાદયો ગૃહ્યન્તે; આદિશબ્દોઽત્ર પ્રકારવાચી| અસ્થાને અવિષયે હાસદીન્યસ્થાનહાસસ્મિતાદીનિ||૮-૧૦||

Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12

અજીર્ણકટ્વમ્લવિદાહ્યશીતૈર્ભોજ્યૈશ્ચિતં પિત્તમુદીર્ણવેગમ્| ઉન્માદમત્યુગ્રમનાત્મકસ્ય હૃદિ શ્રિતં પૂર્વવદાશુ કુર્યાત્||૧૧|| અમર્ષસંરમ્ભવિનગ્નભાવાઃ સન્તર્જનાતિદ્રવણૌષ્ણ્યરોષાઃ | પ્રચ્છાયશીતાન્નજલાભિલાષાઃ પીતા ચ ભાઃ પિત્તકૃતસ્ય લિઙ્ગમ્||૧૨||

અજીર્ણેત્યાદિના પિત્તોન્માદમાહ| ચિતમિત્યનેન ચયપૂર્વકત્વેન પિત્તસ્ય મહાન્તં કોપં દર્શયતિ, ચયપૂર્વકો હિ દોષકોપો બલવત્ત્વાન્મહાન્ભવતિ| અન્યે ત્વિહ ચિતશબ્દેન પ્રકોપમિચ્છન્તિ| અત્યુગ્રમિતિ તીવ્રવેગમ્| પૂર્વવદિત્યનેન વાતોન્માદવચ્ચિન્તાદિજુષ્ટમિત્યાદિગ્રન્થોક્તાં સમ્પ્રાપ્તિમતિદિશતિ| અમર્ષઃ અક્ષાન્તિઃ, સંરમ્ભ આરભટી, વિનગ્રભાવઃ અવસ્ત્રત્વમ્| અતિદ્રવણં ત્વરિતગમનમ્| પ્રચ્છાયઃ પ્રવૃદ્ધચ્છાયો દેશઃ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14

સમ્પૂરણૈર્મન્દવિચેષ્ટિતસ્ય સોષ્મા કફો મર્મણિ સમ્પ્રવૃદ્ધઃ| બુદ્ધિં સ્મૃતિં ચાપ્યુપહત્ય ચિત્તં પ્રમોહયન્ સઞ્જનયેદ્વિકારમ્||૧૩|| વાક્ચેષ્ટિતં મન્દમરોચકશ્ચ નારીવિવિક્તપ્રિયતાઽતિનિદ્રા| છર્દિશ્ચ લાલા ચ બલં ચ ભુઙ્ક્તે નખાદિશૌક્લ્યં ચ કફાત્મકસ્ય||૧૪||

સમ્પૂરણૈરિત્યાદિના કફોન્માદમાહ| સોષ્મા કફ ઇતિ સહ ઊષ્મણા કફ ઉન્માદં કરોતિ ન કેવલ ઇતિ, ઉન્માદકરણે કફસ્ય ઊષ્મસહિતત્વરૂપં સ્વભાવં દર્શયતિ; કિંવોષ્મશબ્દેન વીર્યં શક્તિરૂપમુચ્યતે, તેન સોષ્મા કફ ઇતિ ઉત્ક્લિષ્ટશક્તિકઃ કફ ઇત્યર્થઃ| મર્મણીતિ હૃદયે| નારીવિવિક્તયોઃ પ્રિયતા નારીવિવિક્તપ્રિયતા; વિવિક્તં વિજનમ્||૧૩-૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

યઃ સન્નિપાતપ્રભવોઽતિઘોરઃ સર્વૈઃ સમસ્તૈઃ સ ચ હેતુભિઃ સ્યાત્| સર્વાણિ રૂપાણિ બિભર્તિ તાદૃગ્વિરુદ્ઘભૈષજ્યવિધિર્વિવર્જ્યઃ||૧૫||

ય ઇત્યાદિના સાન્નિપાતિકમાહ| સર્વૈરિત્યુક્તે પ્રત્યેકમપિ સર્વહેતૂનાં જનકત્વં સ્યાદત આહ- સમસ્તૈરિતિ| વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિત્વાદ્વિવર્જ્યઃ| કેચિદત્ર તાદૃક્શબ્દેન ય એવ સમસ્તહેતુજઃ સર્વલક્ષણશ્ચ સ એવ વર્જ્યો ન ત્વલ્પહેતુલક્ષણ ઇતિ વદન્તિ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

દેવર્ષિગન્ધર્વપિશાચયક્ષરક્ષઃપિતૄણામભિધર્ષણાનિ| આગન્તુહેતુર્નિયમવ્રતાદિ મિથ્યાકૃતં કર્મ ચ પૂર્વદેહે||૧૬||

દેવર્ષીત્યાદિનાઽઽગન્તૂન્માદમાહ| ઇહ યેઽસુરાદયઃસુશ્રુતોક્તાસ્તેઽનાવિષ્કૃતતમા વિજ્ઞેયાઃ| વક્ષ્યતિ ચ- “ઇત્યપરિસઙ્ખ્યેયાનાં ગ્રહાણામાવિષ્કૃતતમા હ્યષ્ટાવેતે વ્યાખ્યાતા” ઇતિ| અત્ર ચ રક્ષઃશબ્દેન રાક્ષસબ્રહ્મરાક્ષસયોર્ગ્રહણં, તેન વિવરણે બ્રહ્મરાક્ષસોન્મત્તોઽપ્યુક્તઃ| અભિધર્ષણમ્ આવેશઃ| નિયમેત્યાદિના ઐહિકં કર્મ દેવાદ્યાવેશકારણં બ્રૂતે; મિથ્યાકૃતં કર્મ ચેત્યનેન પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ આહ||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

અમર્ત્યવાગ્વિક્રમવીર્યચેષ્ટો જ્ઞાનાદિવિજ્ઞાનબલાદિભિર્યઃ| ઉન્માદકાલોઽનિયતશ્ચ યસ્ય ભૂતોત્થમુન્માદમુદાહરેત્તમ્||૧૭||

અમર્ત્યેત્યાદિનાઽઽગન્તૂનાં સામાન્યલિઙ્ગાન્યાહ| અમર્ત્યૈઃ અમાનુષૈર્વાગાદિભિર્લક્ષિતં ભૂતોત્થમુદાહરેત્| અનિયત ઇતિ વાતિકાદિવન્ન આહારજીર્ણાદિકાલનિયતઃ; યે તુ ‘નિયત’ ઇતિ પઠન્તિ, તેષાં વક્ષ્યમાણનિયતતિથ્યાદીનાં ગ્રહણમભિપ્રેતમ્||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

અદૂષયન્તઃ પુરુષસ્ય દેહં દેવાદયઃ સ્વૈસ્તુ ગુણપ્રભાવૈઃ| વિશન્ત્યદૃશ્યાસ્તરસા યથૈવ ચ્છાયાતપૌ દર્પણસૂર્યકાન્તૌ||૧૮||

અદૂષયન્ત ઈષદ્દૂષયન્તઃ| ગુણપ્રભાવૈરિતિ અણિમાદિગુણપ્રભાવૈઃ| તરસા અતિવેગેન| દૃષ્ટાન્તદ્વયમાહ- છાયેત્યાદિ| છાયા યથા દર્પણમ્, આતપઃ સૂર્યકાન્તમ, અદૂષયન્નેવાદૃશ્યમાનગુણપ્રભાવેણાવિશતિ, તથા દેવાદયોઽપિ દેહં વિશન્તીત્યર્થઃ||૧૮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

આઘાતકાલો હિ સ પૂર્વરૂપઃ પ્રોક્તો નિદાનેઽથ સુરાદિભિશ્ચ| ઉન્માદરૂપાણિ પૃથઙ્નિબોધ કાલં ચ ગમ્યાન્ પુરુષાંશ્ચ તેષામ્||૧૯||

આઘાતકાલ ઇતિ આવેશાવકાશઃ; સ ચ નિદાને “તદ્યથા- પાપસ્ય કર્મણઃ સમારમ્ભે” (નિ.અ.૭) ઇત્યાદિનોક્તઃ| કાલં તિથિરૂપમ્||૧૯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

તદ્યથા- સૌમ્યદૃષ્ટિં ગમ્ભીરમધૃષ્યમકોપનમસ્વપ્નભોજનાભિલાષિણમલ્પસ્વેદમૂત્રપુરીષવાતં શુભગન્ધં ફુલ્લપદ્મવદનમિતિ દેવોન્મત્તં વિદ્યાત્; ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધર્ષીણામભિશાપાભિચારાભિધ્યાનાનુરૂપચેષ્ટાહારવ્યાહારં તૈરુન્મત્તં વિદ્યાત્; અપ્રસન્નદૃષ્ટિમપશ્યન્તં નિદ્રાલું પ્રતિહતવાચમનન્નાભિલાષમરોચકાવિપાકપરીતં ચ પિતૃભિરુન્મત્તં વિદ્યાત્; (ચણ્ડં સાહસિકં તીક્ષ્ણં ગમ્ભીરમધૃષ્યં) મુખવાદ્યનૃત્યગીતાન્નપાનસ્નાનમાલ્યધૂપગન્ધરતિં રક્તવસ્ત્રબલિકર્મહાસ્યકથાનુયોગપ્રિયં શુભગન્ધં ચ ગન્ધર્વોન્મત્તં વિદ્યાત્; અસકૃત્સ્વપ્નરોદનહાસ્યં નૃત્યગીતવાદ્યપાઠકથાન્નપાનસ્નાનમાલ્યધૂપગન્ધરતિં રક્તવિપ્લુતાક્ષં દ્વિજાતિવૈદ્યપરિવાદિનં રહસ્યભાષિણં ચ યક્ષોન્મત્તં વિદ્યાત્; નષ્ટનિદ્રમન્નપાનદ્વેષિણમનાહારમપ્યતિબલિનં શસ્ત્રશોણિતમાંસરક્તમાલ્યાભિલાષિણં સન્તર્જકં ચ રાક્ષસોન્મત્તં વિદ્યાત્; પ્રહાસનૃત્યપ્રધાનં દેવવિપ્રવૈદ્યદ્વેષાવજ્ઞાભિઃ સ્તુતિવેદમન્ત્રશાસ્ત્રોદાહરણૈઃ કાષ્ઠાદિભિરાત્મપીડનેન ચ બ્રહ્મરાક્ષસોન્મત્તં વિદ્યાત્; અસ્વસ્થચિત્તં સ્થાનમલભમાનં નૃત્યગીતહાસિનં બદ્ધાબદ્ધપ્રલાપિનં સઙ્કરકૂટમલિનરથ્યાચેલતૃણાશ્મકાષ્ઠાધિરોહણરતિં ભિન્નરૂક્ષસ્વરં નગ્નં વિધાવન્તં નૈકત્ર તિષ્ઠન્તં દુઃખાન્યાવેદયન્તં નષ્ટસ્મૃતિં ચ પિશાચોન્મત્તં વિદ્યાત્||૨૦||

સ્વપ્નભોજનાભિલાષી ન ભવતીતિ અસ્વપ્નભોજનભિલાષી| દેવાદિશબ્દેનેહ સુશ્રુતમતાદ્દેવાદ્યનુકારિણસ્તદનુચરા જ્ઞેયાઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતેન- “ન તે મનુષ્યૈઃ સહ સંવિશન્તિ ન વા મનુષ્યાન્ ક્વચિદાવિશન્તિ| યે ત્વાવિશન્તીતિ વદન્તિ મોહાત્તે ભૂતવિદ્યાવિષયાદપોહ્યાઃ|| તેષાં ગ્રહાણાં પરિચારકા યે કોટીસહસ્રાયુતપદ્મસઙ્ખ્યાઃ|| અસૃગ્વસામાંસભુજઃ સુભીમા નિશાવિહારાશ્ચ તમાવિશન્તિ” (સુ.ઉ.અ.૬૦) ઇતિ| ઋષિસધર્મતયા ગુર્વાદીનામસૂત્રિતાનામપ્યુદાહરણમ્| ગુર્વાદ્યભિશાપાદયો યાદૃશેનાભિપ્રાયેણ ભવન્તિ તદનુરૂપચેષ્ટાદયોઽપિ તૈરુન્મત્તસ્ય ભવન્તીતિ ગુર્વાદિગ્રન્થાર્થઃ| અનન્નાભિલાષઃ અન્નાપ્રાર્થના, અરોચકસ્તુ પ્રાર્થિતેઽપ્યુપયોગસમયેઽનભિલાષઃ| ચણ્ડમિતિ મારણાત્મકમ્| સ્તુતિઃ સ્તાવકો ગ્રન્થઃ| ઉદાહરણમિતિ પઠનં સ્તુત્યાદીનામેવ| સ્થાનમલભમાનમિતિ સ્થાનમેવ નાસ્તીતિ ભાષમાણમ્| બદ્ધાબદ્ધત્વં સમ્બદ્ધાસમ્બદ્ધત્વમ્| સઙ્કરઃ તૃણાદિચય ઇત્યર્થઃ||૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

તત્ર ચૌક્ષાચારં તપઃસ્વાધ્યાયકોવિદં નરં પ્રાયઃ શુક્લપ્રતિપદિ ત્રયોદશ્યાં ચ છિદ્રમવેક્ષ્યાભિધર્ષયન્તિ દેવાઃ, સ્નાનશુચિવિવિક્તસેવિનં ધર્મશાસ્ત્રશ્રુતિવાક્યકુશલં પ્રાયઃ ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં ચર્ષયઃ, માતૃપિતૃગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યોપસેવિનં પ્રાયો દશમ્યામમાવસ્યાયાં ચ પિતરઃ, ગન્ધર્વાઃ સ્તુતિગીતવાદિત્રરતિં પરદારગન્ધમાલ્યપ્રિયં ચૌક્ષાચારં પ્રાયો દ્વાદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં ચ, સત્ત્વબલરૂપગર્વશૌર્યયુક્તં માલ્યાનુલેપનહાસ્યપ્રિયમતિવાક્કરણં પ્રાયઃ શુક્લૈકાદશ્યાં સપ્તમ્યાં ચ યક્ષાઃ, સ્વાધ્યાયતપોનિયમોપવાસબ્રહ્મચર્યદેવયતિગુરુપૂજાઽરતિં ભ્રષ્ટશૌચં બ્રાહ્મણમબ્રાહ્મણં વા બ્રાહ્મ્ણવાદિનં શૂરમાનિનં દેવાગારસલિલક્રીડનરતિં પ્રાયઃ શુક્લપઞ્ચમ્યાં પૂર્ણચન્દ્રદર્શને ચ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ, રક્ષઃપિશાચાસ્તુ હીનસત્ત્વં પિશુનં સ્ત્રૈણં લુબ્ધં શઠં પ્રાયો દ્વિતીયાતૃતીયાષ્ટમીષુ; ઇત્યપરિસઙ્ખ્યેયાનાં ગ્રહાણામાવિષ્કૃતતમા હ્યષ્ટાવેતે વ્યાખ્યાતાઃ||૨૧||

તત્ર ચૌક્ષાચારમિત્યાદિનાઽભિગમનીયપુરુષાન્ કાલં ચ પૃથગાહ| ચૌક્ષઃ શુચિઃ આચારો યસ્ય સ ચૌક્ષાચારઃ| ચૌક્ષાચારાદિશુભકર્મયુક્તાઃ શુભકર્મતયા યદ્યપિ ઉન્માદાનર્હાસ્તથાઽપિ પ્રાક્તનકર્મવશાત્તે દેવાદિભિરુન્માદ્યન્ત ઇતિ જ્ઞેયમ્| અતિવાક્કરણમિતિ અતિભાષમાણમ્| છિદ્રમિતિ ઉચ્છિષ્ટાવસ્થાનાદિરૂપમપચારમ્| સમ્પ્રતિ ભૂતવિદ્યાધિકારત્વાદ્ભૌતિકોન્માદસ્ય લેશકથનમિહાશૂન્યતાર્થં, તેનાપરેઽપ્યુન્માદકભૂતાઃ સન્તીતિ દર્શયન્નાહ- અપરિસઙ્ખ્યેયાનામિત્યાદિ||૨૧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

સર્વેષ્વપિ તુ ખલ્વેષુ યો હસ્તાવુદ્યમ્ય રોષસંરમ્ભાન્નિઃશઙ્કમન્યેષ્વાત્મનિ વા નિપાતયેત્ સ હ્યસાધ્યો જ્ઞેયઃ; તથા યઃ સાશ્રુનેત્રો મેઢ્રપ્રવૃત્તરક્તઃ ક્ષતજિહ્વઃ પ્રસ્રુતનાસિકશ્છિદ્યમાનચર્માઽપ્રતિહન્યમાનવાણિઃ સતતં વિકૂજન્ દુર્વર્ણસ્તૃષાર્તઃ પૂતિગન્ધશ્ચ સ હિંસાર્થિનોન્મત્તો જ્ઞેયઃ; તં પરિવર્જયેત્||૨૨||

અસાધ્યભૂતજોન્માદમાહ- સર્વેષ્વિત્યાદિ| હિંસાર્થી મારાત્મકઃ| અપ્રતિહન્યમાનવાણિરિતિ નિત્યવાગિત્યર્થઃ| ત્રિવિધો ભૂતો ભવતિ રત્યર્ચનહિંસાભેદેન| તત્ર હિંસાર્થિના ગૃહીતોઽસાધ્યો ભવતિ, અત એવાસાધ્યભૂતોન્માદે ઉક્તં- હિંસાર્થિનોન્મત ઇતિ||૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

રત્યર્ચનાકામોન્માદિનૌ તુ ભિષગભિપ્રાયાચારાભ્યાં બુદ્ધ્વા તદઙ્ગોપહારબલિમિશ્રેણ| મન્ત્રભૈષજ્યવિધિનોપક્રમેત્||૨૩||

રત્યર્ચનાર્થિભૂતગૃહીતચિકિત્સામાહ- રત્યર્ચનેત્યાદિ| રતિકામોઽર્ચનાકામશ્ચ રત્યર્ચનાકામૌ, તાભ્યામુન્માદિતૌ રત્યર્ચનાકામોન્માદિતૌ| અભિપ્રાયાચારાભ્યાં બુદ્ધ્વેતિ અભિપ્રાયેણ યઃ કામ્યમર્થમિચ્છતિ સ રતિકામઃ, યસ્તુ પૂજામિચ્છતિ સ અર્ચનાકામઃ; એવમાચારેણ યઃ કામ્યાર્થપ્રાપ્ત્યર્થં ચેષ્ટતે સ રતિકામઃ, યોઽર્ચનાર્થં પુષ્પધૂપાદિકમન્વિષ્યતિ સોઽર્ચનાકામઃ, ઇતિ બુદ્ધ્વા તદઙ્ગરત્યુપહારાદિ કર્તવ્યં; તસ્યા રતેરર્ચનાયાશ્ચ યદઙ્ગસાધનં તત્તદ્વર્તનેન તત્તદઙ્ગોપહારરૂપબલિના ભૈષજ્યમન્ત્રવિધિના ચોપચારઃ કર્તવ્ય ઇતિ વાક્યાર્થઃ||૨૩||

Adhikarana 19 (24-32) · Śloka 33

તત્ર દ્વયોરપિ નિજાગન્તુનિમિત્તયોરુન્માદયોઃ સમાસવિસ્તરાભ્યાં ભેષજવિધિમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૨૪|| ઉન્માદે વાતજે પૂર્વં સ્નેહપાનં વિશેષવિત્| કુર્યાદાવૃતમાર્ગે તુ સસ્નેહં મૃદુ શોધનમ્||૨૫|| કફપિત્તોદ્ભવેઽપ્યાદૌ વમનં સવિરેચનમ્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય કર્તવ્યં શુદ્ધે સંસર્જનક્રમઃ||૨૬|| નિરૂહં સ્નેહબસ્તિં ચ શિરસશ્ચ વિરેચનમ્| તતઃ કુર્યાદ્યથાદોષં તેષાં ભૂયસ્ત્વમાચરેત્||૨૭|| હૃદિન્દ્રિયશિરઃકોષ્ઠે સંશુદ્ધે વમનાદિભિઃ| મનઃપ્રસાદમાપ્નોતિ સ્મૃતિં સઞ્જ્ઞાં ચ વિન્દતિ||૨૮|| શુદ્ધસ્યાચારવિભ્રંશે તીક્ષ્ણં નાવનમઞ્જનમ્| તાડનં ચ મનોબુદ્ધિદેહસંવેજનં હિતમ્||૨૯|| યઃ સક્તોઽવિનયે પટ્ટૈઃ સંયમ્ય સુદૃઢૈઃ સુખૈઃ| અપેતલોહકાષ્ઠાદ્યે સંરોધ્યશ્ચ તમોગૃહે||૩૦|| તર્જનં ત્રાસનં દાનં હર્ષણં સાન્ત્વનં ભયમ્| વિસ્મયો વિસ્મૃતેર્હેતોર્નયન્તિ પ્રકૃતિં મનઃ||૩૧|| પ્રદેહોત્સાદનાભ્યઙ્ગધૂમાઃ પાનં ચ સર્પિષઃ| પ્રયોક્તવ્યં મનોબુદ્ધિસ્મૃતિસઞ્જ્ઞાપ્રબોધનમ્||૩૨|| સર્પિઃપાનાદિરાગન્તોર્મન્ત્રાદિશ્ચેષ્યતે વિધિઃ|૩૩|

તત્રેત્યાદિના ભેષજવિધાનમાહ | વિશેષવિદિતિ વાતસ્ય નિરાવરણરૂપં વિશેષં જાનન્ સ્નેહપાનં વાતજે દદ્યાદિતિ દર્શયતિ, સાવરણે તુ તન્નિષિદ્ધમેવ; યદુક્તં- “મેદઃકફાભ્યામનિલો નિરુદ્ધઃ શૂલાઙ્ગસુપ્તિશ્વયથૂન્ કરોતિ| સ્નેહં નિયુઞ્જન્નબુધસ્તુ તસ્મૈ સંવર્ધયત્યેવ હિ તાન્ વિકારાન્” (સિ.અ.૧) ઇતિ| ઇહાવૃતમાર્ગે કુર્યાદિત્યાદિના વિશેષમાહ| સસ્નેહમિતિ ઈષત્સ્નેહમ્| કફપિત્તોદ્ભવે ઇતિ કફોદ્ભવે પિત્તોદ્ભવે ચ; તત્ર કફોદ્ભવે વમનં, પિત્તોદ્ભવે વિરેચનમ્| તેષામિતિ બસ્ત્યાદીનામ્| ભૂયસ્ત્વં પુનઃ પુનઃ પ્રયોગમાચરેત્; યથાદોષમિત્યનેન દોષભૂયસ્ત્વે સતિ પુનઃ પુનરપિ પ્રયોગં કુર્યાત્| શોધનફલમાહ- હૃદિત્યાદિ| હૃદયાદિશુદ્ધ્યા ચ મનઃપ્રસાદાદ્યપિ ભવત્યેવ; તથા ચોક્તં- “શરીરમપિ સત્ત્વમનુવિધીયતે” (શા.અ.૫) ઇત્યાદિ| સંવેજનમિતિ ઉદ્વેજનમ્| અવિનયે ઇતિ પરિજનમારણાદાવવિનયે| પટ્ટૈરિત્યનેન પટ્ટબન્ધનં ન વ્રણકારી ભવતીતિ દર્શયતિ| સંયમ્યેતિ યથા નિઃસર્તું ન શક્નોતિ તથા સ્થાપનીયઃ| લોહાદ્યપનયનં તમોગૃહે આત્મવધનિષેધાર્થં; તમોગૃહં ચ શૂન્યગૃહતયોન્માદનિદાનોક્તમપિ રોગમહિમ્નાઽવસ્થાયાં હિતં ભવતિ| તર્જનં વાચા, ત્રાસનં રાજપુરુષાદિભિઃ| વિસ્મૃતેર્હેતોરિતિ ઉન્માદહેતુભયહર્ષાદિવિસ્મારકતયા પ્રભાવાન્મનઃ પ્રકૃષ્ટં સ્વભાવં નયતિ; યથા- વિષમજ્વરે જ્વરકાલાસ્મરણં જ્વરહરણમ્|૨૪-૩૨||-

Adhikarana 20 (33-41) · Śloka 41

અતઃ સિદ્ધતમાન્યોગાઞ્છૃણૂન્માદવિનાશનાન્||૩૩|| હિઙ્ગુસૌવર્ચલવ્યોષૈર્દ્વિપલાંશૈર્ઘૃતાઢકમ્| ચતુર્ગુણે ગવાં મૂત્રે સિદ્ધમુન્માદનાશનમ્||૩૪|| વિશાલા ત્રિફલા કૌન્તી દેવદાર્વેલવાલુકમ્| સ્થિરા નતં રજન્યૌ દ્વે સારિવે દ્વે પ્રિયઙ્ગુકા||૩૫|| નીલોત્પલૈલામઞ્જિષ્ઠાદન્તીદાડિમકેશરમ્| તાલીશપત્રં બૃહતી માલત્યાઃ કુસુમં નવમ્||૩૬|| વિડઙ્ગં પૃશ્નિપર્ણી ચ કુષ્ઠં ચન્દનપદ્મકૌ| અષ્ટાવિંશતિભિઃ કલ્કૈરેતૈરક્ષસમન્વિતૈઃ||૩૭|| ચતુર્ગુણે જલે સમ્યગ્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| અપસ્મારે જ્વરે કાસે શોષે મન્દેઽનલે ક્ષયે||૩૮|| વાતરક્તે પ્રતિશ્યાયે તૃતીયકચતુર્થકે| છર્દ્યર્શોમૂત્રકૃચ્છ્રેષુ વિસર્પોપહતેષુ ચ||૩૯|| કણ્ડૂપાણ્ડ્વામયોન્માદવિષમેહગદેષુ ચ| ભૂતોપહતચિત્તાનાં ગદ્ગદાનામચેસામ્||૪૦|| શસ્તં સ્ત્રીણાં ચ વન્ધ્યાનાં ધન્યમાયુર્બલપ્રદમ્| અલક્ષ્મીપાપરક્ષોઘ્નં સર્વગ્રહવિનાશનમ્||૪૧|| કલ્યાણકમિદં સર્પિઃ શ્રેષ્ઠં પુંસવનેષુ ચ| ઇતિ કલ્યાણકં ઘૃતમ્|

વિશાલેત્યાદાવષ્ટાવિંશતિકત્વં કલ્કદ્રવ્યાણાં પાઠાદેવ સિદ્ધં, તત્ કિમુચ્યતેઽષ્ટાવિંશતિભિઃ કલ્કૈરિતિ? ઉચ્યતે- અત્ર યદ્યપિ ત્રિફલાયાઃ પ્રત્યેકમેકો ભાગો ગૃહ્યતે ઉત્સર્ગતઃ, તથાઽપિ ત્રિફલાયાઃ પ્રત્યેકભાગગ્રહણદાર્ઢ્યાર્થમષ્ટાવિંશતિભિરિત્યુક્તમ્| સુશ્રુતે- “હરીતક્યામલકબિભીતકાનિ ત્રિફલા” (સુ.સૂ.અ.૩૮) ઇતિ પરિભાષયા ત્રિફલાશબ્દેન હરીતક્યાદય ઉચ્યન્તે, તથાઽત્રાપિ “જરણાન્તેઽભયામેકાં પ્રાગ્ભુક્તાદ્દ્વે બિભીતકે| ભુક્ત્વા તુ મધુસર્પિર્ભ્યાં ચત્વાર્યામલકાનિ ચ|| પ્રયોજયેત્ સમામેકાં ત્રિફલાયા રસાયનમ્” (ચિ.અ.૧) ઇતિ વચનાદ્ધરીતક્યાદિષુ ત્રિફલાસઞ્જ્ઞા દર્શિતા; તેન ત્રિફલાશબ્દેન દ્રવ્યત્રયમુચ્યતે; યથા દશમૂલશબ્દેન દશ ભેષજાનિ, પઞ્ચમૂલશબ્દેન પઞ્ચ, યથા વા “નીલોત્પલૈલામઞ્જિષ્ઠાદન્તીદાડિમકેશરમ્” ઇતિ પદેન ષડ્દ્રવ્યાણ્યુચ્યન્તે| માનં ચોપદિશ્યમાનં પ્રત્યેકદ્રવ્યાપેક્ષયેહ ભવતિ; યથા ગુલ્મચિકિત્સિતે- “નીલિનીં ત્રિફલાં” ઇત્યાદિ યાવત્ “વ્યાઘ્રીં પલિકાનિ જલાઢકે” (ચિ.અ.૫) ઇતિ; તથાઽગસ્ત્યહરીતક્યાં દશમૂલ્યાદીનાં દ્વિપલં પ્રત્યેકમેવ ભવતિ, યતો દ્રવ્યપ્રાધાન્યેનોપદિશ્યમાનં ભગમાનં પ્રયોગેષુ પ્રતિદ્રવ્યેષ્વેવ ભવતિ ન સમુદાયે| યદા તુ માનપ્રાધાન્યેન નિર્દેશસ્તદા સમુચિતસ્યૈવ દ્રવ્યસ્ય માનગ્રહણં; યથા- “લશુનસ્યાવિનિષ્ટસ્ય તુલાર્ધં નિસ્તુષીકૃતમ્| તદર્ધં દશમૂલસ્ય દ્વ્યાઢકે પાચયેદપામ્” ઇત્યત્ર ષષ્ઠ્યન્તત્વાદ્દશમૂલસ્યાપ્રાધાન્યં, યથા- ‘રાજ્ઞઃ પુરુષઃ’ ઇત્યત્રાપ્રધાન્યં; તેનેહ લશુનસ્ય વિશેષ્યતયા પ્રધાનં માનં તદ્વિશેષણભૂતં ચ દશમૂલમપ્રધાનમ્, અપ્રધાનત્વાચ્ચ ન પ્રત્યેકં નિયતભાગાઃ; તેન લશુનાર્ધમાનત્વમેવ દશમૂલસ્ય ભવતિ| યથા વા “દ્વિપઞ્ચમૂલતુલાર્ધરસેન” ઇત્યત્રાપિ દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય સમુદિતસ્યૈવ તુલાર્ધવિશેષણીભૂતસ્ય ક્વાથાર્થં તુલાર્ધભાગો ગૃહ્યતે, એવં “ત્રિફલાયાસ્ત્રયો ભાગાસ્ત્રયસ્ત્રિકટુકસ્ય ચ” (ચિ.અ.૧૬) ઇત્યત્રાપિ સમુદિતાદેવ ત્રયો ભાગા નતુ પ્રત્યેકં, તથા હિ નવભાગાઃ સ્યુઃ| તથા “ત્ર્યૂષણત્રિફલાકલ્કે બિલ્વમાત્રે” (ચિ.અ.૧૫) ઇત્યત્ર તુ કલ્કવિશેષણીભૂતત્વેન ત્ર્યૂષણત્રિફલાકલ્કસ્યૈવ બિલ્વમાનત્વં, ન પ્રત્યેકં શુણ્ઠ્યાદીનાં હરીતક્યાદીનાં ચ કલ્કીકૃતાનાં બિલ્વમાનત્વમ્| એવમન્યત્રાપિ સમુદાયભાગપ્રમાણે આચાર્યાભિપ્રાયવિશેષ ઉન્નેયઃ| દ્રવ્યપ્રધાનનિર્દેશે તુ પ્રત્યેકદ્રવ્યાણિ ગણો વા પઠ્યતાં તથાઽપિ પ્રત્યેકમેવ ભાગો ભવતિ, અવયવપ્રધાનત્વાન્નિર્દેશસ્ય| યદા સમુદાયપ્રધાનનિર્દેશો વિશેષાલ્લિખ્યતે, તદા પ્રત્યેકનિર્દિષ્ટલિઙ્ગાનામપિ સમુદાયસ્ય ભાગો ભવતિ; “પલમેકં નિદધ્યાચ્ચ ત્વગેલાપત્રકેશરાત્” (ચિ.અ.૧પા.૧) ઇત્યત્ર ચતુર્ભ્યોઽપ્યેકમેવ પલં ગૃહ્યતે ન પ્રત્યેકમ્| તથા “તૈલસર્પિષોઃ| પલદ્વાદશકે ભૃષ્ટ્વા” (ચિ.અ.૧પા.૧) ઇત્યત્ર તૈલસર્પિષોર્મિલિતયોરેવ દ્વાદશપલં ન પ્રત્યેકમિતિ પ્રત્યેકં દ્રવ્યપ્રમાણાનિ તથા માનપૂર્વનિર્દેશં વ્યુત્પાદયતા સઙ્ક્ષેપેણ દર્શિતમેવ | એવં વ્યવસ્થિતેઽપિ મહાનીલોક્તપૃથક્શબ્દેન સિદ્ધસ્યાપિ ત્રિફલાપૃથગ્ભાગં દર્શયતિ| યથા “પિપ્પલીં નાગરં પાઠાં શ્વદંષ્ટ્રાં ચ પૃથક્પૃથક્| ભાગાન્ ત્રિપલિકાન્ કૃત્વા” ઇત્યત્ર પૃથક્પૃથગિતિ ત્રિપલં કરોતિ; તથા પરિભાષાસિદ્ધસ્યાપિ સ્નેહપાદિકકલ્કભાગસ્યાભિધાનં તત્ર તત્ર તૈલે ઘૃતે ચ કરોતિ| ત્રિફલાશબ્દેન યદ્યપિ દ્રાક્ષાકશ્મર્યપરૂષકાણિ ચોચ્યન્તે; યદુક્તમન્યત્ર- “પથ્યામલકધાત્રીભિસ્ત્રિફલા મહતી સ્મૃતા| ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની સ્રંસની બૃંહણી ચ સા|| હ્રસ્વા કાશ્મર્યમૃદ્વીકાપરૂષકફલૈર્ભવેત્” ઇતિ, તથાઽપીહ હરીતક્યાદિત્રિફલાયા એવ પ્રધાનતયોત્સર્ગતો ગ્રહણં ભવતિ| અન્યે તુ તાલીશપત્રમિત્યત્ર તાલીશં ચ પત્રં ચેતી દ્રવ્યદ્વયગ્રહણશઙ્કા સ્યાત્, તેનષ્ટાવિંશતિપદેન સા ન ભવત્વેતદર્થમષ્ટાવિંશતિભિરિતિ કૃતં, ત્રિફલાયાઃ પ્રત્યેકં ગ્રહણં ન્યાયસિદ્ધમેવેતિ વદન્તિ| અન્યે ત્વષ્ટાવિંશત્યૌષધમિષ્યત ઇત્યાદાવષ્ટાવિંશત્યૌષધસઞ્જ્ઞયા વ્યવહારોઽસ્ય ભવતીત્યેતદર્થમષ્ટાવિંશતિભિરિતિ કૃતમ્| ચતુર્ગુણવચનમિહ પરિભાષયા શુદ્ધજલાચ્ચતુર્ગુણદાનાર્થમ્||૩૩-૪૧||-

Adhikarana 21 (42-44) · Śloka 44

એભ્ય એવ સ્થિરાદીનિ જલે પક્ત્વૈકવિંશતિમ્||૪૨|| રસે તસ્મિન્ પચેત્ સર્પિર્ગૃષ્ટિક્ષીરે ચતુર્ગુણે| વીરાર્દ્રમાષકાકોલીસ્વયઙ્ગુપ્તર્ષભર્ધિભિઃ||૪૩|| મેદયા ચ સમૈઃ કલ્કૈસ્તત્ સ્યાત્ કલ્યાણકં મહત્| બૃંહણીયં વિશેષેણ સન્નિપાતહરં પરમ્||૪૪|| ઇતિ મહાકલ્યાણકં ઘૃતમ્|

સ્થિરાદીનીત્યુક્તે વિદારીગન્ધાદિપઞ્ચમૂલમપિ સ્યાદત આહ- એકવિંશતિમિતિ| તેન કલ્યાણોક્તા એકવિંશતિર્ગૃહ્યતે| ગૃષ્ટિરેકવારપ્રસૂતા ગૌઃ| અત્ર ક્ષીરેણૈવ ચાતુર્ગુણ્યે પ્રાપ્તેઽયં કષાયઃ “એકેનાપિ ચાતુર્ગુણ્યમ્” ઇત્યાદિપરિભાષાયા અવિષયત્વેન ચાતુર્ગુણ્યપરિભાષયા ક્ષીરમાનસાહચર્યાદ્વા ચતુર્ગુણો જ્ઞેયઃ| કેચિત્ત્વેકવિંશતિપદેનૈકવિંશતિવારાન્ સર્પિસ્તયૈવ વિધયા પક્તવ્યમિતિ વદન્તિ| તન્ન, યતો જતૂકર્ણે- “ક્વાથે કૃમિહરાન્તાનાં ચતુઃષષ્ટિપલે પયસિ ચ પચેત્ સર્પિઃ” ઇત્યનેન ઉત્સર્ગત એક એવાસ્ય પાક ઉક્તઃ| વિડઙ્ગાન્તશબ્દેન ચ કલ્યાણોક્તૈવિંશતિસ્થિરાદિદ્રવ્યગ્રહણમેવ ભવતિ| આર્દ્રમાષઃ અશુષ્કમાષઃ; ‘દ્વિમાષ’ ઇતિ વા પાઠઃ, તત્ર માષરાજમાષયોર્ગ્રહણમ્||૪૨-૪૪||

Adhikarana 22 (45-48) · Śloka 48

જટિલાં પૂતનાં કેશીં ચારટીં મર્કટીં વચામ્| ત્રાયમાણાં જયાં વીરાં ચોરકં કટુરોહિણીમ્||૪૫|| વયઃસ્થાં શૂકરીં છત્રામતિચ્છત્રાં પલઙ્કષામ્| મહાપુરુષદન્તાં ચ કાયસ્થાં નાકુલીદ્વયમ્||૪૬|| કટમ્ભરાં વૃશ્ચિકાલીં સ્થિરાં ચાહૃત્ય તૈર્ઘૃતમ્| સિદ્ધં ચાતુર્થકોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્||૪૭|| મહાપૈશાચિકં નામ ઘૃતમેતદ્યથાઽમૃતમ્| બુદ્ધિસ્મૃતિકરં ચૈવ બાલાનાં ચાઙ્ગવર્ધનમ્||૪૮|| ઇતિ મહાપૈશાચિકં ઘૃતમ્|

જટિલામિત્યાદિ| જટિલા માંસી| પૂતના હરીતકી| કેશી ભૂતકેશી| ચારટી કુમ્ભી, ‘બ્રહ્મયષ્ટિકા’ ઇત્યન્યે| મર્કટી શૂકશિમ્બી| જયા જયન્તી| વીરા ક્ષીરકાકોલી, ‘શાલપર્ણી’ ઇત્યપરે| ચોરકઃ ચણ્ડાલકઃ| વયઃસ્થા બ્રાહ્મી ગુડૂચી વા| શૂકરી ‘વારાહીકન્દ’ ઇતિ ખ્યાતા| છત્રા મધુરિકા, અતિચ્છત્રા શતપુષ્પા; કિંવા છત્રાતિચ્છત્રે દ્રોણપુષ્પીદ્વયમ્| પલઙ્કષા ગુગ્ગુલુઃ| મહાપુરુષદન્તા શતાવરી| (અન્યે તુ વિષ્ણુક્રાન્તાં વદન્તિ, જટિલાં શતાવરીમાહુઃ )| કાયસ્થા સૂક્ષ્મૈલા| નાકુલીદ્વયં રાસ્નાદ્વયમ્| કટમ્ભરા કટભી| વૃશ્ચિકાલી ‘વૃશ્ચિકપત્રી’ ઇતિ ખ્યાતા| અલ્પપૈશાચિકસ્યાભાવાન્મહાપૈશાચિકમિત્યત્ર મહચ્છબ્દઃ પૂજાવચનઃ||૪૫-૪૮||

Adhikarana 23 (49-56) · Śloka 56

લશુનાનાં શતં ત્રિંશદભયાસ્ત્ર્યૂષણાત્ પલમ્| ગવાં ચર્મમસીપ્રસ્થો દ્વ્યાઢકં ક્ષીરમૂત્રયોઃ||૪૯|| પુરાણસર્પિષઃ પ્રસ્થ એભિઃ સિદ્ધં પ્રયોજયેત્| હિઙ્ગુચૂર્ણપલં શીતે દત્ત્વા ચ મધુમાણિકામ્||૫૦|| તદ્દોષાગન્તુસમ્ભૂતાનુન્માદાન્ વિષમજ્વરાન્| અપસ્મારાંશ્ચ હન્ત્યાશુ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ||૫૧|| ઇતિ લશુનાદ્યં ઘૃતમ્| લશુનસ્યાવિનષ્ટસ્ય તુલાર્ધં નિસ્તુષીકૃતમ્| તદર્ધં દશમૂલસ્ય દ્વ્યાઢકેઽપાં વિપાચયેત્||૫૨|| પાદશેષે ઘૃતપ્રસ્થં લશુનસ્ય રસં તથા| કોલમૂલકવૃક્ષામ્લમાતુલુઙ્ગાર્દ્રકૈ રસૈઃ||૫૩|| દાડિમામ્બુસુરામસ્તુકાઞ્જિકામ્લૈસ્તદર્ધિકૈઃ| સાધયેત્ત્રિફલાદારુલવણવ્યોષદીપ્યકૈઃ||૫૪|| યવાનીચવ્યહિઙ્ગ્વમ્લવેતસૈશ્ચ પલાર્ધિકૈઃ| સિદ્ધમેતત્ પિબેચ્છૂલગુલ્માર્શોજઠરાપહમ્||૫૫|| બ્રધ્નપાણ્ડ્વામયપ્લીહયોનિદોષજ્વરકૃમીન્| વાતશ્લેષ્મામયાન્ સર્વાનુન્માદાંશ્ચાપકર્ષતિ||૫૬|| ઇત્યપરં લશુનાદ્યં ઘૃતમ્|

લશુનાનાં શતમિત્યત્ર લશુનકન્દાનાં શતપલમાનમ્| તદર્ધં દશમૂલસ્યેતિ પઞ્ચવિંશતિ પલાનિ| ત્ર્યૂષણાત્ પલમિત્યત્ર સમુદિતાત્ પલમ્| મધુમાણિકામિતિ દ્રવત્વાદ્ દ્વૈગુણ્યેન માણિકાયા દ્વિકુડવરૂપાયાઃ ષોડશપલં ભવતિ| લશુનરસાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રસ્થમાનત્વં જ્ઞેયમ્||૪૯-૫૬||

Adhikarana 24 (57-62) · Śloka 63

હિઙ્ગુના હિઙ્ગુપર્ણ્યા ચ સકાયસ્થવયઃસ્થયા| સિદ્ધં સર્પિર્હિતં તદ્વદ્વયઃસ્થાહિઙ્ગુચોરકૈઃ||૫૭|| કેવલં સિદ્ધમેભિર્વા પુરાણં પાયયેદ્ઘૃતમ્| પાયયિત્વોત્તમાં માત્રાં શ્વભ્રે રુન્ધ્યાદ્ગૃહેઽપિ વા||૫૮|| વિશેષતઃ પુરાણં ચ ઘૃતં તં પાયયેદ્ભિષક્| ત્રિદોષઘ્નં પવિત્રત્વાદ્વિશેષાદ્ગ્રહનાશનમ્||૫૯|| ગુણકર્માધિકં પાનાદાસ્વાદાત્ કટુતિક્તકમ્| ઉગ્રગન્ધં પુરાણં સ્યાદ્દશવર્ષસ્થિતં ઘૃતમ્||૬૦|| લાક્ષારસનિભં શીતં તદ્ધિ સર્વગ્રહાપહમ્| મેધ્યં વિરેચનેષ્વગ્ર્યં પ્રપુરાણમતઃ પરમ્||૬૧|| નાસાધ્યં નામ તસ્યાસ્તિ યત્ સ્યાદ્વર્ષશતસ્થિતમ્| દૃષ્ટં સ્પૃષ્ટમથાઘ્રાતં તદ્ધિ સર્વગ્રહાપહમ્||૬૨|| અપસ્મારગ્રહોન્માદવતાં શસ્તં વિશેષતઃ|૬૩|

હિઙ્ગુના હિઙ્ગુપર્ણ્યા ચેત્યેકં ઘૃતમ્| સકાયસ્થવયઃસ્થયેતિ દ્વિતીયમ્| વયઃસ્થેત્યાદિના તૃતીયમ્| હિઙ્ગુપર્ણી વંશપત્રિકા, અન્યેતુ ‘હિઙ્ગુપર્ણી’ ઇતિ ખ્યાતામાહુઃ| વયઃસ્થા બ્રાહ્મી| કાયસ્થા સૂક્ષ્મૈલા| ઉગ્રગન્ધમિત્યાદિકં કેચિદનાર્ષં વદન્તિ| કેવલમ્ એતદ્ઘૃતમસાધિતમ્| એતૈરિતિ અનન્તરોક્તઘૃતસાધનદ્રવ્યૈઃ||૫૭-૬૨||-

Adhikarana 25 (63-75) · Śloka 76

એતાનૌષધયોગાન્ વા વિધેયત્વમગચ્છતિ||૬૩|| અઞ્જનોત્સાદનાલેપનાવનાદિષુ યોજયેત્| શિરીષો મધુકં હિઙ્ગુ લશુનં તગરં વચા||૬૪|| કુષ્ઠં ચ બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટં સ્યાન્નાવનાઞ્જનમ્| તદ્વદ્વ્યોષં હરિદ્રે દ્વે મઞ્જિષ્ઠાહિઙ્ગુસર્ષપાઃ||૬૫|| શિરીષબીજં ચોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્| પિષ્ટ્વા તુલ્યમપામાર્ગં હિઙ્ગ્વાલં હિઙ્ગુપત્રિકામ્||૬૬|| વાર્તિઃ સ્યાન્મરિચાર્ધાંશા પિત્તાભ્યાં ગોશૃગાલયોઃ| તયાઽઞ્જયેદપસ્મારભૂતોન્માદજ્વરાર્દિતાન્||૬૭|| ભૂતાર્તાનમરાર્તાંશ્ચ નરાંશ્ચૈવ દૃગામયે| મરિચં ચાતપે માંસં સપિત્તં સ્થિતમઞ્જનમ્||૬૮|| વૈકૃતં પશ્યતઃ કાર્યં દોષભૂતહતસ્મૃતેઃ| સિદ્ધાર્થકો વચા હિઙ્ગુ કરઞ્જો દેવદારુ ચ||૬૯|| મઞ્જિષ્ઠા ત્રિફલા શ્વેતા કટભીત્વક્ કટુત્રિકમ્| સમાંશાનિ પ્રિયઙ્ગુશ્ચ શિરીષો રજનીદ્વયમ્||૭૦|| બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટોઽયમગદઃ પાનમઞ્જનમ્| નસ્યમાલેપનં ચૈવ સ્નાનમુદ્વર્તનં તથા||૭૧|| અપસ્મારવિષોન્માદકૃત્યાલક્ષ્મીજ્વરાપહઃ| ભૂતેભ્યશ્ચ ભયં હન્તિ રાજદ્વારે ચ શસ્યતે||૭૨|| સર્પિરેતેન સિદ્ધં વા સગોમૂત્રં તદર્થકૃત્| પ્રસેકે પીનસે ગન્ધૈર્ધૂમવર્તિં કૃતાં પિબેત્||૭૩|| વૈરેચનિકધૂમોક્તૈઃ શ્વેતાદ્યૈર્વા સહિઙ્ગુભિઃ| શલ્લકોલૂકમાર્જારજમ્બૂકવૃકબસ્તજૈઃ||૭૪|| મૂત્રપિત્તશકૃલ્લોમનખૈશ્ચર્મભિરેવ ચ| સેકાઞ્જનં પ્રધમનં નસ્યં ધૂમં ચ કારયેત્||૭૫|| વાતશ્લેષ્માત્મકે પ્રાયઃ ...|૭૬|

એતાનિતિ વક્ષ્યમાણાન્ શિરીષાદીન્| નાવનં ચાઞ્જનં ચેતિ નાવનાઞ્જનમ્| હિઙ્ગ્વાલમિતિ અત્રાલં હરિતાલમ્| અમરાર્તાંશ્ચેતિ દેવગૃહીતાન્| દોષેણ ભૂતેન વા હતા સ્મૃતિર્યસ્ય સ દોષભૂતહતસ્મૃતિઃ| અગદ ઇતિ વિષહરઃ| કૃત્યા અભિચારઃ| રાજદ્વારે ચ શસ્યત ઇતિ વશીકરણત્વાત્| ગન્ધૈરિતિ અગુર્વાદ્યૈસ્તગરવર્જિતૈઃ, ઉક્તં હિ સૂત્રસ્થાને ધૂમવિધૌ- “ગન્ધાશ્ચાગુરુપત્રાદ્યાઃ” (સૂ.અ.૫) ઇતિ| શ્વેતાદ્યૈરિતિ “શ્વેતા જ્યોતિષ્મતી ચૈવ હરિતાલં મનઃશિલા” (સૂ.અ.૫) ઇતિ સૂત્રસ્થાન એવોક્તૈઃ| શલ્લકાદીનાં યથાસમ્ભવં મૂત્રાદીનિ ગ્રાહ્યણિ||૬૩-૭૫||-

Adhikarana 26 (76-77) · Śloka 77

... પૈત્તિકે તુ પ્રશસ્યતે| તિક્તકં જીવનીયં ચ સર્પિઃ સ્નેહશ્ચ મિશ્રકઃ||૭૬|| શીતાનિ ચાન્નપાનાનિ મધુરાણિ મૃદૂનિ ચ| શઙ્ખકેશાન્તસન્ધૌ વા મોક્ષયેજ્જ્ઞો ભિષક્ સિરામ્| ઉન્માદે વિષમે ચૈવ જ્વરેઽપસ્માર એવ ચ||૭૭||

તિક્તકં મહાતિક્તકમ્| જીવનીયં સર્પિર્વાતરક્તે વક્ષ્યતે| મિશ્રકઃ સ્નેહઃ ગુલ્મચિકિત્સિતોક્તઃ| શઙ્ખેન કેશાન્તેન ચ સમં સન્ધિઃ શઙ્ખકેશાન્તસન્ધિઃ; તત્ર ચ પ્રત્યાસન્નમર્મપરિત્યાગેન સુશ્રુતોક્તં સિરાવિભાગમવલોક્ય સિરાવ્યધઃ કર્તવ્યઃ||૭૬-૭૭||

Adhikarana 27 (78) · Śloka 78

ઘૃતમાંસવિતૃપ્તં વા નિવાતે સ્થાપયેત્ સુખમ્| ત્યક્ત્વા મતિસ્મૃતિભ્રંશં સઞ્જ્ઞાં લબ્ધ્વા પ્રમુચ્યતે ||૭૮||

માંસં ચ યદ્યપિ “નિવૃત્તામિષમદ્યો યઃ” ઇત્યાદિનોન્માદે નિષિદ્ધં, તથાઽપ્યેવંવિધપ્રયોગેણ માંસસ્ય યૌગિકત્વમાહ| યથા- ભયહર્ષયોરુન્માદકારણત્વેઽપિ તૌ પુનરુન્માદે વિધેયત્વેનોચ્યેતે, “સાન્ત્વનં હર્ષણં ભયમ્” ઇત્યાદિના| અન્યે તુ નિવૃત્તમાંસત્વમાગન્તૂન્માદપ્રશમનમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તેનેહ નિજે માંસવિધાને ભિન્નવિષયતયા ન વિરોધ ઇતિ વર્ણયન્તિ | કિન્તુ નિદાનોક્તસ્યાપિ માંસસ્ય યત્ સ્વજન્યવ્યાધિપ્રશમકત્વં તદપ્યતિદૃષ્ટત્વાદવિરુદ્ધમેવ, તેન પૂર્વમેવ સમાધાનમત્ર સમીચીનમિતિ પશ્યામઃ||૭૮||

Adhikarana 28 (79-84) · Śloka 84

આશ્વાસયેત્ સુહૃદ્વા તં વાક્યૈર્ધર્માર્થસંહિતૈઃ| બ્રૂયાદિષ્ટવિનાશં વા દર્શયેદદ્ભુતાનિ વા||૭૯|| બદ્ધં સર્ષપતૈલાક્તં ન્યસેદ્વોત્તાનમાતપે| કપિકચ્છ્વાઽથવા તપ્તૈર્લોહતૈલજલૈઃ સ્પૃશેત્||૮૦|| કશાભિસ્તાડયિત્વા વા સુબદ્ધં વિજને ગૃહે| રુન્ધ્યાચ્ચેતો હિ વિભ્રાન્તં વ્રજત્યસ્ય તથા શમમ્||૮૧|| સર્પેણોદ્ધૃતદંષ્ટ્રેણ દાન્તૈઃ સિંહૈર્ગજૈશ્ચ તમ્| ત્રાસયેચ્છસ્ત્રહસ્તૈર્વા તસ્કરૈઃ શત્રુભિસ્તથા||૮૨|| અથવા રાજપુરુષા બહિર્નીત્વા સુસંયતમ્| ત્રાસયેયુર્વધેનૈનં તર્જયન્તો નૃપાજ્ઞયા||૮૩|| દેહદુઃખભયેભ્યો હિ પરં પ્રાણભયં સ્મૃતમ્| તેન યાતિ શમં તસ્ય સર્વતો વિપ્લુતં મનઃ||૮૪||

બ્રૂયાદિષ્ટવિનાશમિત્યાદિનોદ્ભ્રાન્તચિત્તસ્ય પુનશ્ચિન્તાકારણૈઃ સ્વદેશાનયનમેવાહ, દૃશ્યતે ચ ઘટ્ટનચલિતસ્ય પુનર્ઘટ્ટનેનૈવ સમ્યક્સ્થાપનં, તદ્વદિહાપિ જ્ઞેયમ્| સિંહૈરિતિ વ્યાઘ્રૈઃ| દાન્તૈરિતિ શિક્ષિતૈઃ| બહિરિતિ ગ્રામાદ્બહિઃ| દેહદુઃખભયેભ્ય ઇતિ કપિકચ્છુલેપનતાડનાદિભ્યો દેહદુઃખકારણેભ્યઃ||૭૯-૮૪||

Adhikarana 29 (85-86) · Śloka 86

ઇષ્ટદ્રવ્યવિનાશાત્તુ મનો યસ્યોપહન્યતે| તસ્ય તત્સદૃશપ્રાપ્તિસાન્ત્વાશ્વાસૈઃ શમં નયેત્||૮૫|| કામશોકભયક્રોધહર્ષેર્ષ્યાલોભસમ્ભવાન્| પરસ્પરપ્રતિદ્વન્દ્વૈરેભિરેવ શમં નયેત્||૮૬||

ઇષ્ટદ્રવ્યેત્યાદિના પૂર્વમસૂત્રિતોઽપ્યમુન્માદઃ પ્રકરણાચ્ચિકિત્સ્યતે; યથા તૃષ્ણાધ્યાયે પઞ્ચ તૃષ્ણાઃ પ્રતિપાદ્ય ગુર્વન્નજાયા અધિકાયાશ્ચિકિત્સોચ્યત ઇત્યાહુઃ; કિન્તુ ચિન્તાદિદુષ્ટહૃદય ઇત્યાદિનોક્તસામાન્યોન્માદેન ગૃહીત એવાયમર્થોઽત્ર ચિકિત્સિતે ઇતિ પશ્યામઃ| પઞ્ચોન્માદવ્યવસ્થાયામસ્ય વાતિકે એવાવરોધ ઉચિતઃ, ઇષ્ટદ્રવ્યવિનાશસ્ય વાતપ્રકોપકારિત્વાત્| એવં કામાદિભવેષ્વપિ વાચ્યમ્||૮૫-૮૬||

Adhikarana 30 (87-95) · Śloka 95

બુદ્ધ્વા દેશં વયઃ સાત્મ્યં દોષં કાલં બલાબલે| ચિકિત્સિતમિદં કુર્યાદુન્માદે ભૂતદોષજે||૮૭|| દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વૈરુન્મત્તસ્ય તુ બુદ્ધિમાન્| વર્જયેદઞ્જનાદીનિ તીક્ષ્ણાનિ ક્રૂરકર્મ ચ||૮૮|| સર્પિષ્પાનાદિ તસ્યેહ મૃદુ ભૈષજ્યમાચરેત્| પૂજાં બલ્યુપહારાંશ્ચ મન્ત્રાઞ્જનવિધીંસ્તથા||૮૯|| શાન્તિકર્મેષ્ટિહોમાંશ્ચ જપસ્વસ્ત્યયનાનિ ચ| વેદોક્તાન્ નિયમાંશ્ચાપિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ચાચરેત્||૯૦|| ભૂતાનામધિપં દેવમીશ્વરં જગતઃ પ્રભુમ્| પૂજયન્ પ્રયતો નિત્યં જયત્યુન્માદજં ભયમ્||૯૧|| રુદ્રસ્ય પ્રમથા નામ ગણા લોકે ચરન્તિ યે| તેષાં પૂજાં ચ કુર્વાણ ઉન્માદેભ્યઃ પ્રમુચ્યતે||૯૨|| બલિભિર્મઙ્ગલૈર્હોમૈરોષધ્યગદધારણૈઃ| સત્યાચારતપોજ્ઞાનપ્રદાનનિયમવ્રતૈઃ||૯૩|| દેવગોબ્રહ્મણાનાં ચ ગુરૂણાં પૂજનેન ચ| આગન્તુઃ પ્રશમં યાતિ સિદ્ધૈર્મન્ત્રૌષધૈસ્તથા||૯૪|| યચ્ચોપદેક્ષ્યતે કિઞ્ચિદપસ્મારચિકિત્સિતે| ઉન્માદે તચ્ચ કર્તવ્યં સામાન્યાદ્ધેતુદૂષ્યયોઃ||૯૫||

ક્રૂરકર્મેતિ તાડનાદિકમ્| શાન્તિકર્મેત્યાદિના દૈવવ્યપાશ્રયચિકિત્સામાહ| સામાન્યાદ્ધેતુદૂષ્યોરિતિ ઉન્માદેનાપસ્મારેણ ચ સમો હેતુર્મનોભિઘાતાદિઃ, દૂષ્યં ચ હૃદયં સમાનમિત્યર્થઃ||૮૭-૯૫||

Adhikarana 31 (96) · Śloka 96

નિવૃત્તામિષમદ્યો યો હિતાશી પ્રયતઃ શુચિઃ| નિજાગન્તુભિરુન્માદૈઃ સત્ત્વવાન્ ન સ યુજ્યતે||૯૬||

નિવૃત્તામિષ ઇત્યાદિર્વ્યાખ્યાત એવ પૂર્વમ્||૯૬||

Adhikarana 32 (97) · Śloka 97

પ્રસાદશ્ચેન્દ્રિયાર્થનાં બુદ્ધ્યાત્મમનસાં તથા| ધાતૂનાં પ્રકૃતિસ્થત્વં વિગતોન્માદલક્ષણમ્||૯૭||

ક્રિયમાણોન્માદચિકિત્સાયાઃ કશાતાડનાદિરૂપત્વેનાતિકષ્ટાયાઃ સ્ફોટનાર્થં વિગતોન્માદલક્ષણમાહ- પ્રસાદ ઇત્યાદિ||૯૭||

Adhikarana 33 (98) · Śloka 98

તત્ર શ્લોકઃ- ઉન્માદાનાં સમુત્થાનં લક્ષણં સચિકિત્સિતમ્| નિજાગન્તુનિમિત્તાનામુક્તવાન્ ભિષગુત્તમઃ||૯૮||

ઉન્માદાનામિત્યાદિઃ સઙ્ગ્રહઃ||૯૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ઇત્યાગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલપૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને ઉન્માદચિકિત્સિતં નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ઉન્માદચિકિત્સિતં નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||