Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાત ઊરુસ્તમ્ભચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथात ऊरुस्तम्भचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ત્રિમર્મીયે ચ બહૂન્ રોગાન્ પઞ્ચકર્મસાધ્યાન્ દૃષ્ટ્વા પઞ્ચકર્માસાધ્યે ઊરુસ્તમ્ભે જાતસ્મરણ આચાર્ય ઊરુસ્તમ્ભચિકિત્સિતમેવાહ; ભવતિ હિ વિરોધિદર્શનાત્ તદ્વિરોધિસ્મરણં, યથા નકુલસ્મરણાત્ સર્પસ્મરણમ્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15
શ્રિયા પરમયા બ્રાહ્મયા પરયા ચ તપઃશ્રિયા| અહીનં ચન્દ્રસૂર્યાભ્યાં સુમેરુમિવ પર્વતમ્||૩|| ધીધૃતિસ્મૃતિવિજ્ઞાનજ્ઞાનકીર્તિક્ષમાલયમ્| અગ્નિવેશો ગુરું કાલે સંશયં પરિપૃષ્ટવાન્||૪|| ભગવન્ પઞ્ચ કર્માણિ સમસ્તાનિ પૃથક્ તથા| નિર્દિષ્ટાન્યામયનાં હિ સર્વેષામેવ ભેષજમ્||૫|| દોષજોઽસ્ત્યામયઃ કશ્ચિદ્યસ્ય તાનિ ભિષગ્વર!| ન સ્યુઃ શક્તાનિ શમને સાધ્યસ્ય ક્રિયયા સતઃ||૬|| અસ્ત્યૂરુસ્તમ્ભ ઇત્યુક્તે ગુરુણા તસ્ય કારણમ્| સલિઙ્ગભેષજં ભૂયઃ પૃષ્ટસ્તેનાબ્રવીદ્ગુરુઃ||૭|| સ્નિગ્ધોષ્ણલઘુશીતાનિ જીર્ણાજીર્ણે સમશ્નતઃ| દ્રવશુષ્કદધિક્ષીરગ્રામ્યાનૂપૌદકામિષૈઃ||૮|| પિષ્ટવ્યાપન્નમદ્યાતિદિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ| લઙ્ઘનાધ્યશનાયાસભયવેગવિધારણૈઃ||૯|| સ્નેહાચ્ચામં ચિતં કોષ્ઠે વાતાદીન્મેદસા સહ| રુદ્ધ્વાઽઽશુ ગૌરવાદૂરૂ યાત્યધોગૈઃ સિરાદિભિઃ||૧૦|| પૂરયન્ સક્થિજઙ્ઘોરુ દોષો મેદોબલોત્કટઃ| અવિધેયપરિસ્પન્દં જનયત્યલ્પવિક્રમમ્||૧૧|| મહાસરસિ ગમ્ભીરે પૂર્ણેઽમ્બુ સ્તિમિતં યથા| તિષ્ઠતિ સ્થિરમક્ષોભ્યં તદ્વદૂરુગતઃ કફઃ||૧૨|| ગૌરવાયાસસઙ્કોચદાહરુક્સુપ્તિકમ્પનૈઃ | ભેદસ્ફુરણતોદૈશ્ચ યુક્તો દેહં નિહન્ત્યસૂન્||૧૩|| ઊરૂ શ્લેષ્મા સમેદસ્કો વાતપિત્તેઽભિભૂય તુ| સ્તમ્ભયેત્સ્થૈર્યશૈત્યાભ્યામૂરુસ્તમ્ભસ્તતસ્તુ સઃ||૧૪|| પ્રાગ્રૂપં ધ્યાનનિદ્રાતિસ્તૈમિત્યારોચકજ્વરાઃ| લોમહર્ષશ્ચ છર્દિશ્ચ જઙ્ઘોર્વોઃ સદનં તથા||૧૫||
श्रिया परमया ब्राह्मया परया च तपःश्रिया| अहीनं चन्द्रसूर्याभ्यां सुमेरुमिव पर्वतम्||३|| धीधृतिस्मृतिविज्ञानज्ञानकीर्तिक्षमालयम्| अग्निवेशो गुरुं काले संशयं परिपृष्टवान्||४|| भगवन् पञ्च कर्माणि समस्तानि पृथक् तथा| निर्दिष्टान्यामयनां हि सर्वेषामेव भेषजम्||५|| दोषजोऽस्त्यामयः कश्चिद्यस्य तानि भिषग्वर!| न स्युः शक्तानि शमने साध्यस्य क्रियया सतः||६|| अस्त्यूरुस्तम्भ इत्युक्ते गुरुणा तस्य कारणम्| सलिङ्गभेषजं भूयः पृष्टस्तेनाब्रवीद्गुरुः||७|| स्निग्धोष्णलघुशीतानि जीर्णाजीर्णे समश्नतः| द्रवशुष्कदधिक्षीरग्राम्यानूपौदकामिषैः||८|| पिष्टव्यापन्नमद्यातिदिवास्वप्नप्रजागरैः| लङ्घनाध्यशनायासभयवेगविधारणैः||९|| स्नेहाच्चामं चितं कोष्ठे वातादीन्मेदसा सह| रुद्ध्वाऽऽशु गौरवादूरू यात्यधोगैः सिरादिभिः||१०|| पूरयन् सक्थिजङ्घोरु दोषो मेदोबलोत्कटः| अविधेयपरिस्पन्दं जनयत्यल्पविक्रमम्||११|| महासरसि गम्भीरे पूर्णेऽम्बु स्तिमितं यथा| तिष्ठति स्थिरमक्षोभ्यं तद्वदूरुगतः कफः||१२|| गौरवायाससङ्कोचदाहरुक्सुप्तिकम्पनैः | भेदस्फुरणतोदैश्च युक्तो देहं निहन्त्यसून्||१३|| ऊरू श्लेष्मा समेदस्को वातपित्तेऽभिभूय तु| स्तम्भयेत्स्थैर्यशैत्याभ्यामूरुस्तम्भस्ततस्तु सः||१४|| प्राग्रूपं ध्याननिद्रातिस्तैमित्यारोचकज्वराः| लोमहर्षश्च छर्दिश्च जङ्घोर्वोः सदनं तथा||१५||
🔊 Audio coming soon
અહીનમિતિ સર્વદા યુક્તમ્| સમસ્તાનીતિ મિલિતાનિ| દોષજ ઇતિ પદં માનસાગન્તુનિરાસાર્થં; તન્નિરાસસ્તુ તયોઃ પઞ્ચકર્માવિષયતયા પ્રસિદ્ધત્વાત્| તથા દોષજસ્યાપ્યસાધ્યસ્ય સાધને પઞ્ચકર્માણિ ન સમર્થાનીતિ તન્નિરાસાર્થમાહ- સાધ્યસ્યેત્યાદિ| સાધ્યસ્ય સત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ભૂય ઊરુસ્તમ્ભસ્ય કારણાદીનિ પૃષ્ટો ગુરુરબ્રવીદિતિ સમ્બન્ધઃ| જીર્ણાજીર્ણે ઇતિ સ્તોકજીર્ણશેષાજીર્ણ ઇત્યર્થઃ| આમં ચિતમિતિ રસશેષરૂપં, કોષ્ઠોપલેપનાપ્યામં સઞ્ચિતં, મેદસા સહેતિ મેદઃસહિતમામં વાતાદીનાં રોધકં જ્ઞેયમ્| આમં ચ ઊરું ગચ્છત્ ત્રિદોષસહિતમેવ યાતિ| સિરાદિભિરિતિ સિરાધમનીસ્રોતોભિઃ| દોષો મેદોબલોત્કટ ઇતિ દોષ આમસંરુદ્ધો વાતાદિઃ| યદા ‘દોષમેદોત્કટ’ ઇતિ પાઠઃ, તદાઽઽમસ્ય વિશેષણમ્| સક્થિગ્રહેણૈવ યદ્યપિ જઙ્ઘોર્વોર્ગ્રહણં પ્રાપ્તં, તથાઽપિ તયોરભિધાનં વિશેષેણ તત્પૂરણોપદર્શનાર્થમ્| અવિધેયપરિસ્પન્દમિતિ અસ્વાધીનેન્દ્રિયમ્, અલ્પવિક્રમમિતિ અલ્પક્રિયમક્રિયં વા કરોતીત્યર્થઃ| મહાસરસીત્યાદિદૃષ્ટાન્તેન ઊરુસ્તમ્ભારમ્ભકપ્રધાનસ્ય કફસ્ય પ્રબલતામાહ| યદ્યપિ, ઊરુસ્તમ્ભસ્ય ત્રિદોષજન્યત્વમિહ તથા સૂત્રસ્થાનેઽપિ “એક ઊરુસ્તમ્ભ આમત્રિદોષસમુત્થાનઃ” (સૂ.અ.૧૯) ઇત્યનેનોક્તં, તથાઽપિ કફપ્રાધાન્યાદત્ર કફ ઉપદિષ્ટઃ| અત એવાગ્રે ઊરુ શ્લેષ્મેત્યાદિના ઊરુસ્તમ્ભશબ્દનિરુક્તિમુત્પાદસામગ્રીં ચાહ| સ્થૈર્યશૈત્યાભ્યામિત્યનેન સ્તમ્ભનક્રિયાયાં સ્થૈર્યશૈત્યયોઃ કફગુણયોઃ કારણતાં દર્શયતિ||૩-૧૫||
Adhikarana 3 (16) · Śloka 16
વાતશઙ્કિભિરજ્ઞાનાત્તસ્ય સ્યાત્ સ્નેહનાત્ પુનઃ| પાદયોઃ સદનં સુપ્તિઃ કૃચ્છ્રાદુદ્ધરણં તથા||૧૬||
वातशङ्किभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्नेहनात् पुनः| पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा||१६||
🔊 Audio coming soon
ઊરુસ્તમ્ભે સ્નેહપ્રયોગજં દોષમાહ- વાતશઙ્કિભિરિત્યાદિ| વાતશઙ્કા ચાસ્મિન્ સુપ્તિસઙ્કોચાદિવાતસમાનલિઙ્ગદર્શનાદ્ભવતિ| અસ્ય સંસ્નેહનદોષાઃ કૃચ્છ્રાદુદ્ધરણં તથેત્યન્તેનેક્તાઃ||૧૬||
Adhikarana 4 (17-19) · Śloka 19
જઙ્ઘોરુગ્લાનિરત્યર્થં શશ્વચ્ચાદાહવેદના| પદં ચ વ્યથતે ન્યસ્તં શીતસ્પર્શં ન વેત્તિ ચ||૧૭|| સંસ્થાને પીડને ગત્યાં ચાલને ચાપ્યનીશ્વરઃ| અન્યનેયૌ હિ સમ્ભગ્નાવૂરૂ પાદૌ ચ મન્યતે||૧૮|| યદા દાહાર્તિતોદાર્તો વેપનઃ પુરુષો ભવેત્| ઊરુસ્તમ્ભસ્તદા હન્યાત્ સાધયેદન્યથા નવમ્||૧૯||
जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वच्चादाहवेदना| पदं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च||१७|| संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः| अन्यनेयौ हि सम्भग्नावूरू पादौ च मन्यते||१८|| यदा दाहार्तितोदार्तो वेपनः पुरुषो भवेत्| ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात् साधयेदन्यथा नवम्||१९||
🔊 Audio coming soon
જઙ્ઘોરુગ્લાનિરિત્યાદિ તુ લક્ષણં ભિન્નસામગ્રીકં બ્રૂતે| અન્યે તુ સર્વમેવૈતદૂદ્ર્ધ્વાધઃકૃતસ્નેહનપ્રયોગદોષકૃતમસાધ્યલક્ષણમાહુઃ| શશ્વચ્ચાદાહવેદનેતિ ઈષદ્દાહવેદના, અન્યે તુ દાહવર્જિતવેદનામાહુઃ||૧૭-૧૯||
Adhikarana 5 (20-24) · Śloka 24
તસ્ય ન સ્નેહનં કાર્યં ન બસ્તિર્ન વિરેચનમ્| ન ચૈવ વમનં યસ્માત્તન્નિબોધત કારણમ્||૨૦|| વૃદ્ધયે શ્લેષ્મણો નિત્યં સ્નેહનં બસ્તિકર્મ ચ| તત્સ્થસ્યોદ્ધરણે ચૈવ ન સમર્થં વિરેચનમ્||૨૧|| કફં કફસ્થાનગતં પિત્તં ચ વમનાત્ સુખમ્| હર્તુમામાશયસ્થૌ ચ સ્રંસનાત્તાવુભાવપિ||૨૨|| પક્વાશયસ્થાઃ સર્વેઽપિ બસ્તિભિર્મૂલનિર્જયાત્| શક્યા ન ત્વામમેદોભ્યાં સ્તબ્ધા જઙ્ઘોરુસંસ્થિતાઃ||૨૩|| વાતસ્થાને હિ તચ્છૈત્યાદ્દ્વયોઃ સ્તમ્ભાચ્ચ તદ્ગતાઃ| ન શક્યાઃ સુખમુદ્ધર્તું જલં નિમ્નાદિવ સ્થલાત્||૨૪||
तस्य न स्नेहनं कार्यं न बस्तिर्न विरेचनम्| न चैव वमनं यस्मात्तन्निबोधत कारणम्||२०|| वृद्धये श्लेष्मणो नित्यं स्नेहनं बस्तिकर्म च| तत्स्थस्योद्धरणे चैव न समर्थं विरेचनम्||२१|| कफं कफस्थानगतं पित्तं च वमनात् सुखम्| हर्तुमामाशयस्थौ च स्रंसनात्तावुभावपि||२२|| पक्वाशयस्थाः सर्वेऽपि बस्तिभिर्मूलनिर्जयात्| शक्या न त्वाममेदोभ्यां स्तब्धा जङ्घोरुसंस्थिताः||२३|| वातस्थाने हि तच्छैत्याद्द्वयोः स्तम्भाच्च तद्गताः| न शक्याः सुखमुद्धर्तुं जलं निम्नादिव स्थलात्||२४||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ સ્નેહબસ્ત્યાદિપ્રતિષેધોપપત્તિમાહ- તસ્યેત્યાદિ| સ્નેહસ્ય દોષો યદ્યપિ પ્રાગેવોક્તઃ, તથાઽપીદાનીં યથા તદ્દોષકારકં સ્નેહનં ભવતિ તથા પ્રતિપાદ્યતે| શિરોવિરેચનં ચાત્ર સર્વથૈવાસમ્ભાવ્યમાનત્વાદેવ નોપન્યસ્તમિતિ જ્ઞેયમ્| સ્નેહનમિતિ પાનાભ્યઙ્ગાભ્યાં સ્નેહમ્| બસ્તિકર્મ ચેતિ સ્નેહબસ્તિકર્મ, તસ્યૈવ શ્લેષ્મવૃદ્ધિકરત્વાત્| કિંવા બસ્તિકર્મવિશેષણં સ્નેહનમિતિ પદં, તેનાનુવાસનમેવ લભ્યતે; નિરૂહસ્તુ વિરેચનશબ્દેનૈવ શોધનાભિધાયિના ગૃહીતઃ; અત એવ ઊરુસ્તમ્ભદોષોદ્ધરણાસમર્થશોધનવિવરણે એવ નિરૂહોઽપ્યત્રોક્તઃ| ઉક્તદોષહરણાસામર્થ્યં વમનવિરેચનનિરૂહાણાં ક્રમેણ વિવૃણ્વન્નાહ- શ્લેષ્મસ્થાનગત ઇત્યાદિ| હર્તું સુખમિતિ વિભક્તિલિઙ્ગવિપરિણામાદ્વક્ષ્યમાણેઽપિ યોજનીયમ્| તાવુભાવિતિ નિર્હર્તુમસુખાવિતિ પૂર્વવદ્યોજનીયમ્| સર્વેઽપિ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ| મૂલનિર્જયાદિતિપદં વમનાદિત્યનેન તથા બસ્તિભિરિત્યનેન ચ યોજ્યં; મૂલનિર્જયાદિતિ મૂલચ્છેદાત્| વમનાદીનાં સાધ્યં વિષયં દર્શયિત્વા અસાધ્યં વિષયમાહ- શક્યા ઇત્યાદિ| તથાઽઽમમેદસઃ સ્તબ્ધત્વેન વમનાદીનાં જઙ્ઘોરુસ્થાનેઽસમર્થત્વં જ્ઞેયમ્| ઊરુસ્તમ્ભદોષસ્ય વમનાદ્યહાર્યત્વે હેત્વન્તરમાહ- વાતસ્થાને ઇત્યાદિ| વાતસ્થાને ઇતિ જઙ્ઘોરુરૂપે વાતસ્થાને| તચ્છૈત્યાદિતિ વાતશૈત્યાત્||૨૦-૨૪||
Adhikarana 6 (25-29) · Śloka 30
તસ્ય સંશમનં નિત્યં ક્ષપણં શોષણં તથા| યુક્ત્યપેક્ષી ભિષક્ કુર્યાદધિકત્વાત્કફામયોઃ||૨૫|| સદા રૂક્ષોપચારાય યવશ્યામાકકોદ્રવાન્| શાકૈરલવણૈર્દદ્યાજ્જલતૈલોપસાધિતૈઃ||૨૬|| સુનિષણ્ણકનિમ્બાર્કવેત્રારગ્વધપલ્લવૈઃ| વાયસીવાસ્તુકૈરન્યૈસ્તિક્તૈશ્ચ કુલકાદિભિઃ||૨૭|| ક્ષારારિષ્ટપ્રયોગાશ્ચ હરીતક્યાસ્તથૈવ ચ| મધૂદકસ્ય પિપ્પલ્યા ઊરુસ્તમ્ભવિનાશનાઃ||૨૮|| સમઙ્ગાં શાલ્મલીં બિલ્વં મધુના સહ ના પિબેત્| તથા શ્રીવેષ્ટકોદીચ્યદેવદારુનતાન્યપિ||૨૯|| ચન્દનં ધાતકીં કુષ્ઠં તાલીસં નલદં તથા|૩૦|
तस्य संशमनं नित्यं क्षपणं शोषणं तथा| युक्त्यपेक्षी भिषक् कुर्यादधिकत्वात्कफामयोः||२५|| सदा रूक्षोपचाराय यवश्यामाककोद्रवान्| शाकैरलवणैर्दद्याज्जलतैलोपसाधितैः||२६|| सुनिषण्णकनिम्बार्कवेत्रारग्वधपल्लवैः| वायसीवास्तुकैरन्यैस्तिक्तैश्च कुलकादिभिः||२७|| क्षारारिष्टप्रयोगाश्च हरीतक्यास्तथैव च| मधूदकस्य पिप्पल्या ऊरुस्तम्भविनाशनाः||२८|| समङ्गां शाल्मलीं बिल्वं मधुना सह ना पिबेत्| तथा श्रीवेष्टकोदीच्यदेवदारुनतान्यपि||२९|| चन्दनं धातकीं कुष्ठं तालीसं नलदं तथा|३०|
🔊 Audio coming soon
ચિકિત્સામાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્યોરુસ્તમ્ભસ્ય શમનં કર્તવ્યં ન શોધનમિત્યર્થઃ| ક્ષપણં શોષણમામકફયોઃ કુર્યાદિતિ યોજના; તત્ર ક્ષપણં સર્વથોચ્છેદેન, શોષણં દ્રવભાગવિશોષણમ્| વાયસી કાકમાચી| કુલકં કારવેલ્લકમ્| શાલ્મલં શાલ્મલીવેષ્ટકમ્| એતાનિ મધુના પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૨૫-૨૯||-
Adhikarana 7 (30-32) · Śloka 33
મુસ્તં હરીતકીં લોધ્રં પદ્મકં તિક્તરોહિણીમ્||૩૦|| દેવદારુ હરિદ્રે દ્વે વચાં કટુકરોહિણીમ્| પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં સરલં દેવદારુ ચ||૩૧|| ચવ્યં ચિત્રકમૂલાનિ દેવદારુ હરીતકીમ્| ભલ્લાતકં સમૂલાં ચ પિપ્પલીં પઞ્ચ તાન્ પિબેત્||૩૨|| સક્ષૌદ્રાનર્ધશ્લોકોક્તાન્ કલ્કાનૂરુગ્રહાપહાન્|૩૩|
मुस्तं हरीतकीं लोध्रं पद्मकं तिक्तरोहिणीम्||३०|| देवदारु हरिद्रे द्वे वचां कटुकरोहिणीम्| पिप्पलीं पिप्पलीमूलं सरलं देवदारु च||३१|| चव्यं चित्रकमूलानि देवदारु हरीतकीम्| भल्लातकं समूलां च पिप्पलीं पञ्च तान् पिबेत्||३२|| सक्षौद्रानर्धश्लोकोक्तान् कल्कानूरुग्रहापहान्|३३|
🔊 Audio coming soon
મુસ્તમિત્યાદિકાઃ પઞ્ચ યોગા અર્ધશ્લોકોક્તા ઊરુગ્રહાપહાઃ||૩૦-૩૨||-
Adhikarana 8 (33-38) · Śloka 39
શાર્ઙ્ગેષ્ટાં મદનં દન્તીં વત્સકસ્ય ફલં વચામ્ ||૩૩|| મૂર્વામારગ્વધં પાઠાં કરઞ્જં કુલકં તથા| પિબેન્મધુયુતં તુલ્યં ચૂર્ણં વા વારિણાઽઽપ્લુતમ્||૩૪|| સક્ષૌદ્રં દધિમણ્ડૈર્વાઽપ્યૂરુસ્તમ્ભવિનાશનમ્| મૂર્વામતિવિષાં કુષ્ઠં ચિત્રકં કટુરોહિણીમ્||૩૫|| પૂર્વવદ્ગુગ્ગુલું મૂત્રે રાત્રિસ્થિતમથાપિ વા| સ્વર્ણક્ષીરીમતિવિષાં મુસ્તં તેજોવતીં વચામ્||૩૬|| સુરાહ્વં ચિત્રકં કુષ્ઠં પાઠાં કટુકરોહિણીમ્| લેહયેન્મધુના ચૂર્ણં સક્ષૌદ્રં વા જલાપ્લુતમ્||૩૭|| ફલીં વ્યાઘ્રનખં હેમ પિબેદ્વા મધુસંયુતમ્| ત્રિફલાં પિપ્પલીં મુસ્તં ચવ્યં કટુકરોહિણીમ્||૩૮|| લિહ્યાદ્વા મધુના ચૂર્ણમૂરુસ્તમ્ભાર્દિતો નરઃ|૩૯|
शार्ङ्गेष्टां मदनं दन्तीं वत्सकस्य फलं वचाम् ||३३|| मूर्वामारग्वधं पाठां करञ्जं कुलकं तथा| पिबेन्मधुयुतं तुल्यं चूर्णं वा वारिणाऽऽप्लुतम्||३४|| सक्षौद्रं दधिमण्डैर्वाऽप्यूरुस्तम्भविनाशनम्| मूर्वामतिविषां कुष्ठं चित्रकं कटुरोहिणीम्||३५|| पूर्ववद्गुग्गुलुं मूत्रे रात्रिस्थितमथापि वा| स्वर्णक्षीरीमतिविषां मुस्तं तेजोवतीं वचाम्||३६|| सुराह्वं चित्रकं कुष्ठं पाठां कटुकरोहिणीम्| लेहयेन्मधुना चूर्णं सक्षौद्रं वा जलाप्लुतम्||३७|| फलीं व्याघ्रनखं हेम पिबेद्वा मधुसंयुतम्| त्रिफलां पिप्पलीं मुस्तं चव्यं कटुकरोहिणीम्||३८|| लिह्याद्वा मधुना चूर्णमूरुस्तम्भार्दितो नरः|३९|
🔊 Audio coming soon
શાર્ઙ્ગેષ્ટા ગુઞ્જા| સ્વાદુકણ્ટકં વિકઙ્કતમ્| પૂર્વવદિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે| ગુગ્ગુલું ચ મૂત્રે ઉષિતં પિબેદિતિ યોજ્યમ્| જલાપ્લુતં ‘પિબેત્’ ઇતિ શેષઃ| ફલી ન્યગ્રોધઃ| હેમ નાગકેશરમ્||૩૩-૩૮||-
Adhikarana 9 (39-47) · Śloka 47
અપતર્પણજશ્ચેત્ સ્યાદ્દોષઃ સન્તર્પયેદ્ધિ તમ્||૩૯|| યુક્ત્યા જાઙ્ગલજૈર્માંસૈઃ પુરાણૈશ્ચૈવ શાલિભિઃ| રૂક્ષણાદ્વાતકોપશ્ચેન્નિદ્રાનાશાર્તિપૂર્વકઃ||૪૦|| સ્નેહસ્વેદક્રમસ્તત્ર કાર્યો વાતામયાપહઃ| પીલુપર્ણી પયસ્યા ચ રાસ્ના ગોક્ષુરકો વચા||૪૧|| સરલાગુરુપાઠાશ્ચ તૈલમેભિર્વિપાચયેત્| સક્ષૌદ્રં પ્રસૃતં તસ્માદઞ્જલિં વાઽપિ ના પિબેત્||૪૨|| કુષ્ઠશ્રીવેષ્ટકોદીચ્યસરલં દારુ કેશરમ્| અજગન્ધાઽશ્વગન્ધા ચ તૈલં તૈઃ સાર્ષપં પચેત્||૪૩|| સક્ષૌદ્રં માત્રયા તચ્ચાપ્યૂરુસ્તમ્ભાર્દિતઃ પિબેત્| (રૌક્ષ્યાન્મુક્ત ઊરુસ્તમ્ભાત્તતશ્ચ સ વિમુચ્યતે )||૪૪|| દ્વે પલે સૈન્ધવાત્ પઞ્ચ શુણ્ઠ્યા ગ્રન્થિકચિત્રકાત્| દ્વે દ્વે ભલ્લાતકાસ્થીનિ વિંશતિર્દ્વે તથાઽઽઢકે||૪૫|| આરનાલાત્ પચેત્ પ્રસ્થં તૈલસ્યૈતૈરપત્યદમ્| ગૃધ્રસ્યૂરુગ્રહાર્શોર્તિસર્વવાતવિકારનુત્||૪૬|| પલાભ્યાં પિપ્પલીમૂલનાગરાદષ્ટકટ્વરઃ| તૈલપ્રસ્થઃ સમો દધ્ના ગૃધ્રસ્યૂરુગ્રહાપહઃ||૪૭|| ઇત્યષ્ટકટ્વરતૈલમ્|
अपतर्पणजश्चेत् स्याद्दोषः सन्तर्पयेद्धि तम्||३९|| युक्त्या जाङ्गलजैर्मांसैः पुराणैश्चैव शालिभिः| रूक्षणाद्वातकोपश्चेन्निद्रानाशार्तिपूर्वकः||४०|| स्नेहस्वेदक्रमस्तत्र कार्यो वातामयापहः| पीलुपर्णी पयस्या च रास्ना गोक्षुरको वचा||४१|| सरलागुरुपाठाश्च तैलमेभिर्विपाचयेत्| सक्षौद्रं प्रसृतं तस्मादञ्जलिं वाऽपि ना पिबेत्||४२|| कुष्ठश्रीवेष्टकोदीच्यसरलं दारु केशरम्| अजगन्धाऽश्वगन्धा च तैलं तैः सार्षपं पचेत्||४३|| सक्षौद्रं मात्रया तच्चाप्यूरुस्तम्भार्दितः पिबेत्| (रौक्ष्यान्मुक्त ऊरुस्तम्भात्ततश्च स विमुच्यते )||४४|| द्वे पले सैन्धवात् पञ्च शुण्ठ्या ग्रन्थिकचित्रकात्| द्वे द्वे भल्लातकास्थीनि विंशतिर्द्वे तथाऽऽढके||४५|| आरनालात् पचेत् प्रस्थं तैलस्यैतैरपत्यदम्| गृध्रस्यूरुग्रहार्शोर्तिसर्ववातविकारनुत्||४६|| पलाभ्यां पिप्पलीमूलनागरादष्टकट्वरः| तैलप्रस्थः समो दध्ना गृध्रस्यूरुग्रहापहः||४७|| इत्यष्टकट्वरतैलम्|
🔊 Audio coming soon
આવસ્થિકં ક્રમમાહ- અપતર્પણજ ઇત્યાદિના| રૂક્ષણાદિત્યાદિના સ્નેહવિધાનમાવસ્થિકં, તેન સામાન્યેનાત્ર વિહિતસ્નેહનિષેધેન સમં ન વિરોધઃ, અસ્ય વિધેરપવાદત્વાત્| પીલુપર્ણી મોરટઃ, રાસ્નાભેદ ઇત્યન્યે| સક્ષૌદ્રમિતિ પાદિકક્ષૌદ્રમ્| અજગન્ધા અજમોદા| ભલ્લાતકાસ્થીનિ વિંશતિરિતિ આકૃતિમાનેન| પલાભ્યામિતિ પિપ્પલ્યાદિસમુદાયાત્ પલાભ્યામ્| અષ્ટકટ્વર ઇતિ તૈલાદષ્ટગુણં કટ્વરં યસ્મિન્ તૈલપ્રસ્થે સ અષ્ટકટ્વરઃ; કટ્વરં તક્રમ્||૩૯-૪૭||
Adhikarana 10 (48-59) · Śloka 60
ઇત્યાભ્યન્તરમુદ્દિષ્ટમૂરુસ્તમ્ભસ્ય ભેષજમ્| શ્લેષ્મણઃ ક્ષપણં ત્વન્યદ્બાહ્યં શૃણુ ચિકિત્સિતમ્||૪૮|| વલ્મીકમૃત્તિકા મૂલં કરઞ્જસ્ય ફલં ત્વચમ્| ઇષ્ટકાનાં તતશ્ચૂર્ણૈઃ કુર્યાદુત્સાદનં ભૃશમ્||૪૯|| મૂલૈર્વાઽપ્યશ્વગન્ધાયા મૂલૈરર્કસ્ય વા ભિષક્| પિચુમર્દસ્ય વા મૂલૈરથવા દેવદારુણઃ||૫૦|| ક્ષૌદ્રસર્ષપવલ્મીકમૃત્તિકાસંયુતૈર્ભિષક્| ગાઢમુત્સાદનં કુર્યાદૂરુસ્તમ્ભે પ્રલેપનમ્||૫૧|| દન્તીદ્રવન્તીસુરસાસર્ષપૈશ્ચાપિ બુદ્ધિમાન્| તર્કારીશિગ્રુસુરસાવિશ્વવત્સકનિમ્બજૈઃ||૫૨|| પત્રમૂલફલૈસ્તોયં શૃતમુષ્ણં ચ સેચનમ્| પિષ્ટં તુ સર્ષપં મૂત્રેઽધ્યુષિતં સ્યાત્ પ્રલેપનમ્||૫૩|| વત્સકઃ સુરસં કુષ્ઠં ગન્ધાસ્તુમ્બુરુશિગ્રુકૌ| હિંસ્રાર્કમૂલવલ્મીકમૃત્તિકાઃ સકુઠેરકાઃ||૫૪|| દધિસૈન્ધવસંયુક્તં કાર્યમેતૈઃ પ્રલેપનમ્| (ઊરુસ્તમ્ભવિનાશાય ભિષજા જાનતા ક્રમમ્)||૫૫|| શ્યોનાકં ખદિરં બિલ્વં બૃહત્યૌ સરલાસનૌ| શોભાઞ્જનકતર્કારીશ્વદંષ્ટ્રાસુરસાર્જકાન્||૫૬|| અગ્નિમન્થકરઞ્જૌ ચ જલેનોત્ક્વાથ્ય સેચયેત્| પ્રલેપો મૂત્રપિષ્ટૈર્વાઽપ્યૂરુસ્તમ્ભનિવારણઃ||૫૭|| કફક્ષયાર્થં શક્યેષુ વ્યાયામેષ્વનુયોજયેત્| સ્થલાન્યાક્રામયેત્ કલ્યં શર્કરાઃ સિકતાસ્તથા||૫૮|| પ્રતારયેત્ પ્રતિસ્રોતો નદીં શીતજલાં શિવામ્| સરશ્ચ વિમલં શીતં સ્થિરતોયં પુનઃ પુનઃ||૫૯|| તથા વિશુષ્કેઽસ્ય કફે શાન્તિમૂરુગ્રહો વ્રજેત્|૬૦|
इत्याभ्यन्तरमुद्दिष्टमूरुस्तम्भस्य भेषजम्| श्लेष्मणः क्षपणं त्वन्यद्बाह्यं शृणु चिकित्सितम्||४८|| वल्मीकमृत्तिका मूलं करञ्जस्य फलं त्वचम्| इष्टकानां ततश्चूर्णैः कुर्यादुत्सादनं भृशम्||४९|| मूलैर्वाऽप्यश्वगन्धाया मूलैरर्कस्य वा भिषक्| पिचुमर्दस्य वा मूलैरथवा देवदारुणः||५०|| क्षौद्रसर्षपवल्मीकमृत्तिकासंयुतैर्भिषक्| गाढमुत्सादनं कुर्यादूरुस्तम्भे प्रलेपनम्||५१|| दन्तीद्रवन्तीसुरसासर्षपैश्चापि बुद्धिमान्| तर्कारीशिग्रुसुरसाविश्ववत्सकनिम्बजैः||५२|| पत्रमूलफलैस्तोयं शृतमुष्णं च सेचनम्| पिष्टं तु सर्षपं मूत्रेऽध्युषितं स्यात् प्रलेपनम्||५३|| वत्सकः सुरसं कुष्ठं गन्धास्तुम्बुरुशिग्रुकौ| हिंस्रार्कमूलवल्मीकमृत्तिकाः सकुठेरकाः||५४|| दधिसैन्धवसंयुक्तं कार्यमेतैः प्रलेपनम्| (ऊरुस्तम्भविनाशाय भिषजा जानता क्रमम्)||५५|| श्योनाकं खदिरं बिल्वं बृहत्यौ सरलासनौ| शोभाञ्जनकतर्कारीश्वदंष्ट्रासुरसार्जकान्||५६|| अग्निमन्थकरञ्जौ च जलेनोत्क्वाथ्य सेचयेत्| प्रलेपो मूत्रपिष्टैर्वाऽप्यूरुस्तम्भनिवारणः||५७|| कफक्षयार्थं शक्येषु व्यायामेष्वनुयोजयेत्| स्थलान्याक्रामयेत् कल्यं शर्कराः सिकतास्तथा||५८|| प्रतारयेत् प्रतिस्रोतो नदीं शीतजलां शिवाम्| सरश्च विमलं शीतं स्थिरतोयं पुनः पुनः||५९|| तथा विशुष्केऽस्य कफे शान्तिमूरुग्रहो व्रजेत्|६०|
🔊 Audio coming soon
પિચુમર્દઃ નિમ્બઃ| દ્રવન્તી દન્તીભેદઃ| તર્કારી જયન્તી| ગન્ધા ઇતિ અગુર્વાદ્યુક્તા ઇહ ગ્રાહ્યાઃ| કુઠેરકઃ પર્ણાસઃ| શક્યેષુ વોઢું શક્યેષુ| કલ્યમિતિ પ્રાતઃ| શિવામિતિ હિંસ્રજલજન્તુરહિતાં સુગમ્યાં ચ| નનુ જલપ્રતરણં કથમસ્ય શ્લેષ્મક્ષયકરં ભવતિ? યસ્માજ્જલસમ્બન્ધમાત્રેણ શ્લેષ્મવૃદ્ધિરેવ પ્રાપ્તા| ઉચ્યતે- જલેન બહિર્નિર્ગચ્છદૂષ્મણો નિરુદ્ધસ્યાન્તઃપ્રવેશાચ્છ્લેષ્મસઙ્ઘાતભેદનં ભવતિ, તથા પ્રતરણક્રિયયા શ્લેષ્મા વિચ્છિદ્યતે, સમાનાભિમતા ક્રિયાઽપ્યત્ર યોગ્યત્વાત્ ક્રિયત એવ| ઉક્તં હિ- “ભવેત્ કદાચિત્ કાર્યાઽપિ વિરુદ્ધાભિમતા ક્રિયા” (ચિ.અ.૩૦) ઇતિ||૪૮-૫૯||-
Adhikarana 11 (60-61) · Śloka 61
શ્લેષ્મણઃ ક્ષપણં યત્ સ્યાન્ન ચ મારુતમાવહેત્ ||૬૦|| તત્ સર્વં સર્વદા કાર્યમૂરુસ્તમ્ભસ્ય ભેષજમ્| શરીરં બલમગ્નિં ચ કાર્યૈષા રક્ષતા ક્રિયા||૬૧||
श्लेष्मणः क्षपणं यत् स्यान्न च मारुतमावहेत् ||६०|| तत् सर्वं सर्वदा कार्यमूरुस्तम्भस्य भेषजम्| शरीरं बलमग्निं च कार्यैषा रक्षता क्रिया||६१||
🔊 Audio coming soon
અનુક્તચિકિત્સાપરિગ્રહાર્થમાહ- શ્લેષ્મણ ઇત્યાદિ||૬૦-૬૧||
Adhikarana 12 (62) · Śloka 62
તત્ર શ્લોકઃ- હેતુઃ પ્રાગ્રૂપલિઙ્ગાનિ કર્માયોગ્યત્વકારણમ્| દ્વિવિધં ભેષજં ચોક્તમૂરુસ્તમ્ભચિકિત્સિતે||૬૨||
तत्र श्लोकः- हेतुः प्राग्रूपलिङ्गानि कर्मायोग्यत्वकारणम्| द्विविधं भेषजं चोक्तमूरुस्तम्भचिकित्सिते||६२||
🔊 Audio coming soon
હેતુરિત્યાદિસઙ્ગ્રહઃ| કર્માયોગ્યત્વકારણમિતિ પઞ્ચકર્માયોગ્યત્વે હેતુઃ ‘વૃદ્ધયે શ્લેષ્મણ’ ઇત્યાદિનોક્તો જ્ઞેયઃ| દ્વિવિધમિતિ આન્તરં બાહ્યં ચ| ભેષજમિતિ ઔષધમ્||૬૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને ઊરુસ્તમ્ભચિકિત્સિતં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने ऊरुस्तम्भचिकित्सितं नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ઊરુસ્તમ્ભચિકિત્સિતં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||