33. ūrustambhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઊરુસ્તમ્ભચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15

શ્રિયા પરમયા બ્રાહ્મયા પરયા ચ તપઃશ્રિયા| અહીનં ચન્દ્રસૂર્યાભ્યાં સુમેરુમિવ પર્વતમ્||૩|| ધીધૃતિસ્મૃતિવિજ્ઞાનજ્ઞાનકીર્તિક્ષમાલયમ્| અગ્નિવેશો ગુરું કાલે સંશયં પરિપૃષ્ટવાન્||૪|| ભગવન્ પઞ્ચ કર્માણિ સમસ્તાનિ પૃથક્ તથા| નિર્દિષ્ટાન્યામયનાં હિ સર્વેષામેવ ભેષજમ્||૫|| દોષજોઽસ્ત્યામયઃ કશ્ચિદ્યસ્ય તાનિ ભિષગ્વર!| ન સ્યુઃ શક્તાનિ શમને સાધ્યસ્ય ક્રિયયા સતઃ||૬|| અસ્ત્યૂરુસ્તમ્ભ ઇત્યુક્તે ગુરુણા તસ્ય કારણમ્| સલિઙ્ગભેષજં ભૂયઃ પૃષ્ટસ્તેનાબ્રવીદ્ગુરુઃ||૭|| સ્નિગ્ધોષ્ણલઘુશીતાનિ જીર્ણાજીર્ણે સમશ્નતઃ| દ્રવશુષ્કદધિક્ષીરગ્રામ્યાનૂપૌદકામિષૈઃ||૮|| પિષ્ટવ્યાપન્નમદ્યાતિદિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ| લઙ્ઘનાધ્યશનાયાસભયવેગવિધારણૈઃ||૯|| સ્નેહાચ્ચામં ચિતં કોષ્ઠે વાતાદીન્મેદસા સહ| રુદ્ધ્વાઽઽશુ ગૌરવાદૂરૂ યાત્યધોગૈઃ સિરાદિભિઃ||૧૦|| પૂરયન્ સક્થિજઙ્ઘોરુ દોષો મેદોબલોત્કટઃ| અવિધેયપરિસ્પન્દં જનયત્યલ્પવિક્રમમ્||૧૧|| મહાસરસિ ગમ્ભીરે પૂર્ણેઽમ્બુ સ્તિમિતં યથા| તિષ્ઠતિ સ્થિરમક્ષોભ્યં તદ્વદૂરુગતઃ કફઃ||૧૨|| ગૌરવાયાસસઙ્કોચદાહરુક્સુપ્તિકમ્પનૈઃ | ભેદસ્ફુરણતોદૈશ્ચ યુક્તો દેહં નિહન્ત્યસૂન્||૧૩|| ઊરૂ શ્લેષ્મા સમેદસ્કો વાતપિત્તેઽભિભૂય તુ| સ્તમ્ભયેત્સ્થૈર્યશૈત્યાભ્યામૂરુસ્તમ્ભસ્તતસ્તુ સઃ||૧૪|| પ્રાગ્રૂપં ધ્યાનનિદ્રાતિસ્તૈમિત્યારોચકજ્વરાઃ| લોમહર્ષશ્ચ છર્દિશ્ચ જઙ્ઘોર્વોઃ સદનં તથા||૧૫||

Adhikarana 3 (16) · Śloka 16

વાતશઙ્કિભિરજ્ઞાનાત્તસ્ય સ્યાત્ સ્નેહનાત્ પુનઃ| પાદયોઃ સદનં સુપ્તિઃ કૃચ્છ્રાદુદ્ધરણં તથા||૧૬||

Adhikarana 4 (17-19) · Śloka 19

જઙ્ઘોરુગ્લાનિરત્યર્થં શશ્વચ્ચાદાહવેદના| પદં ચ વ્યથતે ન્યસ્તં શીતસ્પર્શં ન વેત્તિ ચ||૧૭|| સંસ્થાને પીડને ગત્યાં ચાલને ચાપ્યનીશ્વરઃ| અન્યનેયૌ હિ સમ્ભગ્નાવૂરૂ પાદૌ ચ મન્યતે||૧૮|| યદા દાહાર્તિતોદાર્તો વેપનઃ પુરુષો ભવેત્| ઊરુસ્તમ્ભસ્તદા હન્યાત્ સાધયેદન્યથા નવમ્||૧૯||

Adhikarana 5 (20-24) · Śloka 24

તસ્ય ન સ્નેહનં કાર્યં ન બસ્તિર્ન વિરેચનમ્| ન ચૈવ વમનં યસ્માત્તન્નિબોધત કારણમ્||૨૦|| વૃદ્ધયે શ્લેષ્મણો નિત્યં સ્નેહનં બસ્તિકર્મ ચ| તત્સ્થસ્યોદ્ધરણે ચૈવ ન સમર્થં વિરેચનમ્||૨૧|| કફં કફસ્થાનગતં પિત્તં ચ વમનાત્ સુખમ્| હર્તુમામાશયસ્થૌ ચ સ્રંસનાત્તાવુભાવપિ||૨૨|| પક્વાશયસ્થાઃ સર્વેઽપિ બસ્તિભિર્મૂલનિર્જયાત્| શક્યા ન ત્વામમેદોભ્યાં સ્તબ્ધા જઙ્ઘોરુસંસ્થિતાઃ||૨૩|| વાતસ્થાને હિ તચ્છૈત્યાદ્દ્વયોઃ સ્તમ્ભાચ્ચ તદ્ગતાઃ| ન શક્યાઃ સુખમુદ્ધર્તું જલં નિમ્નાદિવ સ્થલાત્||૨૪||

Adhikarana 6 (25-29) · Śloka 30

તસ્ય સંશમનં નિત્યં ક્ષપણં શોષણં તથા| યુક્ત્યપેક્ષી ભિષક્ કુર્યાદધિકત્વાત્કફામયોઃ||૨૫|| સદા રૂક્ષોપચારાય યવશ્યામાકકોદ્રવાન્| શાકૈરલવણૈર્દદ્યાજ્જલતૈલોપસાધિતૈઃ||૨૬|| સુનિષણ્ણકનિમ્બાર્કવેત્રારગ્વધપલ્લવૈઃ| વાયસીવાસ્તુકૈરન્યૈસ્તિક્તૈશ્ચ કુલકાદિભિઃ||૨૭|| ક્ષારારિષ્ટપ્રયોગાશ્ચ હરીતક્યાસ્તથૈવ ચ| મધૂદકસ્ય પિપ્પલ્યા ઊરુસ્તમ્ભવિનાશનાઃ||૨૮|| સમઙ્ગાં શાલ્મલીં બિલ્વં મધુના સહ ના પિબેત્| તથા શ્રીવેષ્ટકોદીચ્યદેવદારુનતાન્યપિ||૨૯|| ચન્દનં ધાતકીં કુષ્ઠં તાલીસં નલદં તથા|૩૦|

Adhikarana 7 (30-32) · Śloka 33

મુસ્તં હરીતકીં લોધ્રં પદ્મકં તિક્તરોહિણીમ્||૩૦|| દેવદારુ હરિદ્રે દ્વે વચાં કટુકરોહિણીમ્| પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં સરલં દેવદારુ ચ||૩૧|| ચવ્યં ચિત્રકમૂલાનિ દેવદારુ હરીતકીમ્| ભલ્લાતકં સમૂલાં ચ પિપ્પલીં પઞ્ચ તાન્ પિબેત્||૩૨|| સક્ષૌદ્રાનર્ધશ્લોકોક્તાન્ કલ્કાનૂરુગ્રહાપહાન્|૩૩|

Adhikarana 8 (33-38) · Śloka 39

શાર્ઙ્ગેષ્ટાં મદનં દન્તીં વત્સકસ્ય ફલં વચામ્ ||૩૩|| મૂર્વામારગ્વધં પાઠાં કરઞ્જં કુલકં તથા| પિબેન્મધુયુતં તુલ્યં ચૂર્ણં વા વારિણાઽઽપ્લુતમ્||૩૪|| સક્ષૌદ્રં દધિમણ્ડૈર્વાઽપ્યૂરુસ્તમ્ભવિનાશનમ્| મૂર્વામતિવિષાં કુષ્ઠં ચિત્રકં કટુરોહિણીમ્||૩૫|| પૂર્વવદ્ગુગ્ગુલું મૂત્રે રાત્રિસ્થિતમથાપિ વા| સ્વર્ણક્ષીરીમતિવિષાં મુસ્તં તેજોવતીં વચામ્||૩૬|| સુરાહ્વં ચિત્રકં કુષ્ઠં પાઠાં કટુકરોહિણીમ્| લેહયેન્મધુના ચૂર્ણં સક્ષૌદ્રં વા જલાપ્લુતમ્||૩૭|| ફલીં વ્યાઘ્રનખં હેમ પિબેદ્વા મધુસંયુતમ્| ત્રિફલાં પિપ્પલીં મુસ્તં ચવ્યં કટુકરોહિણીમ્||૩૮|| લિહ્યાદ્વા મધુના ચૂર્ણમૂરુસ્તમ્ભાર્દિતો નરઃ|૩૯|

Adhikarana 9 (39-47) · Śloka 47

અપતર્પણજશ્ચેત્ સ્યાદ્દોષઃ સન્તર્પયેદ્ધિ તમ્||૩૯|| યુક્ત્યા જાઙ્ગલજૈર્માંસૈઃ પુરાણૈશ્ચૈવ શાલિભિઃ| રૂક્ષણાદ્વાતકોપશ્ચેન્નિદ્રાનાશાર્તિપૂર્વકઃ||૪૦|| સ્નેહસ્વેદક્રમસ્તત્ર કાર્યો વાતામયાપહઃ| પીલુપર્ણી પયસ્યા ચ રાસ્ના ગોક્ષુરકો વચા||૪૧|| સરલાગુરુપાઠાશ્ચ તૈલમેભિર્વિપાચયેત્| સક્ષૌદ્રં પ્રસૃતં તસ્માદઞ્જલિં વાઽપિ ના પિબેત્||૪૨|| કુષ્ઠશ્રીવેષ્ટકોદીચ્યસરલં દારુ કેશરમ્| અજગન્ધાઽશ્વગન્ધા ચ તૈલં તૈઃ સાર્ષપં પચેત્||૪૩|| સક્ષૌદ્રં માત્રયા તચ્ચાપ્યૂરુસ્તમ્ભાર્દિતઃ પિબેત્| (રૌક્ષ્યાન્મુક્ત ઊરુસ્તમ્ભાત્તતશ્ચ સ વિમુચ્યતે )||૪૪|| દ્વે પલે સૈન્ધવાત્ પઞ્ચ શુણ્ઠ્યા ગ્રન્થિકચિત્રકાત્| દ્વે દ્વે ભલ્લાતકાસ્થીનિ વિંશતિર્દ્વે તથાઽઽઢકે||૪૫|| આરનાલાત્ પચેત્ પ્રસ્થં તૈલસ્યૈતૈરપત્યદમ્| ગૃધ્રસ્યૂરુગ્રહાર્શોર્તિસર્વવાતવિકારનુત્||૪૬|| પલાભ્યાં પિપ્પલીમૂલનાગરાદષ્ટકટ્વરઃ| તૈલપ્રસ્થઃ સમો દધ્ના ગૃધ્રસ્યૂરુગ્રહાપહઃ||૪૭|| ઇત્યષ્ટકટ્વરતૈલમ્|

Adhikarana 10 (48-59) · Śloka 60

ઇત્યાભ્યન્તરમુદ્દિષ્ટમૂરુસ્તમ્ભસ્ય ભેષજમ્| શ્લેષ્મણઃ ક્ષપણં ત્વન્યદ્બાહ્યં શૃણુ ચિકિત્સિતમ્||૪૮|| વલ્મીકમૃત્તિકા મૂલં કરઞ્જસ્ય ફલં ત્વચમ્| ઇષ્ટકાનાં તતશ્ચૂર્ણૈઃ કુર્યાદુત્સાદનં ભૃશમ્||૪૯|| મૂલૈર્વાઽપ્યશ્વગન્ધાયા મૂલૈરર્કસ્ય વા ભિષક્| પિચુમર્દસ્ય વા મૂલૈરથવા દેવદારુણઃ||૫૦|| ક્ષૌદ્રસર્ષપવલ્મીકમૃત્તિકાસંયુતૈર્ભિષક્| ગાઢમુત્સાદનં કુર્યાદૂરુસ્તમ્ભે પ્રલેપનમ્||૫૧|| દન્તીદ્રવન્તીસુરસાસર્ષપૈશ્ચાપિ બુદ્ધિમાન્| તર્કારીશિગ્રુસુરસાવિશ્વવત્સકનિમ્બજૈઃ||૫૨|| પત્રમૂલફલૈસ્તોયં શૃતમુષ્ણં ચ સેચનમ્| પિષ્ટં તુ સર્ષપં મૂત્રેઽધ્યુષિતં સ્યાત્ પ્રલેપનમ્||૫૩|| વત્સકઃ સુરસં કુષ્ઠં ગન્ધાસ્તુમ્બુરુશિગ્રુકૌ| હિંસ્રાર્કમૂલવલ્મીકમૃત્તિકાઃ સકુઠેરકાઃ||૫૪|| દધિસૈન્ધવસંયુક્તં કાર્યમેતૈઃ પ્રલેપનમ્| (ઊરુસ્તમ્ભવિનાશાય ભિષજા જાનતા ક્રમમ્)||૫૫|| શ્યોનાકં ખદિરં બિલ્વં બૃહત્યૌ સરલાસનૌ| શોભાઞ્જનકતર્કારીશ્વદંષ્ટ્રાસુરસાર્જકાન્||૫૬|| અગ્નિમન્થકરઞ્જૌ ચ જલેનોત્ક્વાથ્ય સેચયેત્| પ્રલેપો મૂત્રપિષ્ટૈર્વાઽપ્યૂરુસ્તમ્ભનિવારણઃ||૫૭|| કફક્ષયાર્થં શક્યેષુ વ્યાયામેષ્વનુયોજયેત્| સ્થલાન્યાક્રામયેત્ કલ્યં શર્કરાઃ સિકતાસ્તથા||૫૮|| પ્રતારયેત્ પ્રતિસ્રોતો નદીં શીતજલાં શિવામ્| સરશ્ચ વિમલં શીતં સ્થિરતોયં પુનઃ પુનઃ||૫૯|| તથા વિશુષ્કેઽસ્ય કફે શાન્તિમૂરુગ્રહો વ્રજેત્|૬૦|

Adhikarana 11 (60-61) · Śloka 61

શ્લેષ્મણઃ ક્ષપણં યત્ સ્યાન્ન ચ મારુતમાવહેત્ ||૬૦|| તત્ સર્વં સર્વદા કાર્યમૂરુસ્તમ્ભસ્ય ભેષજમ્| શરીરં બલમગ્નિં ચ કાર્યૈષા રક્ષતા ક્રિયા||૬૧||

Adhikarana 12 (62) · Śloka 62

તત્ર શ્લોકઃ- હેતુઃ પ્રાગ્રૂપલિઙ્ગાનિ કર્માયોગ્યત્વકારણમ્| દ્વિવિધં ભેષજં ચોક્તમૂરુસ્તમ્ભચિકિત્સિતે||૬૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 27

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને ઊરુસ્તમ્ભચિકિત્સિતં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||