8. vājīkaraṇā'dhyāyaḥ - pumāñjātabalādikō vājīkaraṇapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પુમાઞ્જાતબલાદિકં વાજીકરણપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પારિશેષ્યાત્ પુમાઞ્જાતબલાદિક ઉચ્યતે| પુમાઞ્જાતબલાદયઃ શબ્દા અસ્મિન્ વિદ્યન્ત ઇતિ પુમાઞ્જાતબલાદિકઃ; આસિક્તક્ષીરિકવચ્છબ્દસિદ્ધિઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-10) · Śloka 10

પુમાન્ યથા જાતબલો યાવદિચ્છં સ્ત્રિયો વ્રજેત્| યથા ચાપત્યવાન્ સદ્યો ભવેત્તદુપદેક્ષ્યતે||૩|| ન હિ જાતબલાઃ સર્વે નરાશ્ચાપત્યભાગિનઃ| બૃહચ્છરીરા બલિનઃ સન્તિ નારીષુ દુર્બલાઃ||૪|| સન્તિ ચાલ્પાશ્રયાઃ સ્ત્રીષુ બલવન્તો બહુપ્રજાઃ| પ્રકૃત્યા ચાબલાઃ સન્તિ સન્તિ ચામયદુર્બલાઃ||૫|| નરાશ્ચટકવત્ કેચિદ્ વ્રજન્તિ બહુશઃ સ્ત્રિયમ્| ગજવચ્ચ પ્રસિઞ્ચન્તિ કેચિન્ન બહુગામિનઃ||૬|| કાલયોગબલાઃ કેચિત્ કેચિદભ્યસનધ્રુવાઃ| કેચિત્ પ્રયત્નૈર્વ્યજ્યન્તે વૃષાઃ કેચિત્ સ્વભાવતઃ||૭|| તસ્માત્ પ્રયોગાન્ વક્ષ્યામો દુર્બલાનાં બલપ્રદાન્| સુખોપભોગાન્ બલિનાં ભૂયશ્ચ બલવર્ધનાન્||૮|| પૂર્વં શુદ્ધશરીરાણાં નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| બલાપેક્ષી પ્રયુઞ્જીત શુક્રાપત્યવિવર્ધનાન્||૯|| ઘૃતતૈલરસક્ષીરશર્કરામધુસંયુતાઃ| બસ્તયઃ સંવિધાતવ્યાઃ ક્ષીરમાંસરસાશિનામ્||૧૦||

જાતબલત્વે સત્યપિ નાવશ્યમપત્યભાગિત્વં ભવતીતિ કૃત્વા ‘યથા જાતબલઃ’ ઇત્યુક્તેઽપિ ‘યથા ચાપત્યવાન્ ભવેત્’ ઇત્યુક્તમ્| તદેવ શુક્રવૈચિત્ર્યં સ્ફોટયતિ- ન હીત્યાદિ| ‘ન હિ જાતબલાઃ સર્વે’ ઇત્યેકઃ પક્ષઃ, તથા ‘નરા નાપત્યભાગિનઃ સર્વે’ ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષો જ્ઞેયઃ| એતચ્છુક્રબલભેદપ્રસઙ્ગાદપરાનપિ શુક્રબલવિશેષાનાહ- બૃહચ્છરીરા ઇત્યાદિ| અલ્પાશ્રયા અલ્પશરીરાઃ, એતે ચ શુક્રસારત્વેન નારીષુ બલવન્તો બહુપ્રજાશ્ચ ભવન્તિ| ગજવત્ પ્રસિઞ્ચન્તીતિ શુક્રં બહુ વિસૃજન્તિ| કાલયોગેન હેમન્તાદિકાલસમ્બન્ધેન વ્યવાયે બલવન્તો ભવન્તીતિ કાલયોગબલાઃ| અભ્યસનધ્રુવા ઇતિ વ્યવાયાભ્યાસેનૈવ વ્યવાયસમર્થા ભવન્તિ| એવં પ્રયત્નૈર્વ્યજ્યન્ત ઇતિ વૃષ્યપ્રયોગૈઃ સ્ત્રીષુ પ્રવર્તન્તે| સુખોપભોગાનિતિ સુખાનુષ્ઠાનાન્| નિરૂહાનુવાસનશુદ્ધાનાં વૃષ્યપ્રયોગાઃ ફલદા ભવન્તીતિ નિરૂહાનુવાસનાભિધાનમ્||૩-૧૦||

Adhikarana 3 (11-14) · Śloka 14

પિષ્ટ્વા વરાહમાંસાનિ દત્ત્વા મરિચસૈન્ધવે| કોલવદ્ગુલિકાઃ કૃત્વા તપ્તે સર્પિષિ વર્તયેત્ ||૧૧|| વર્તનસ્તમ્ભિતાસ્તાશ્ચ પ્રક્ષેપ્યાઃ કૌક્કુટે રસે| ઘૃતાઢ્યે ગન્ધપિશુને દધિદાડિમસારિકે||૧૨|| યથા ન ભિન્દ્યાદ્ગુલિ(ટિ)કાસ્તથા તં સાધયેદ્રસમ્| તં પિબન્ ભક્ષયંસ્તાશ્ચ લભતે શુક્રમક્ષયમ્||૧૩|| માંસાનામેવમન્યેષાં મેદ્યાનાં કારયેદ્ભિષક્| ગુટિકાઃ સરસાસ્તાસં પ્રયોગઃ શુક્રવર્ધનઃ||૧૪|| (ઇતિ વૃષ્યા માંસગુટિકાઃ)|

વર્તનસ્તમ્ભિતા ઇતિ વર્તનેન કઠિનીકૃતાઃ| દધિદાડિમસારાભ્યાં સંસ્કૃતં દધિદાડિમસારિકમ્| દાડિમસારશ્ચ દાડિમરસઃ| માંસાનામિત્યાદિ અતિદેશયોગો દ્વિતીયઃ| મેદ્યાનામિતિ મેદુરાણામ્||૧૧-૧૪||

Adhikarana 4 (15-16) · Śloka 16

માષાનઙ્કુરિતાઞ્છુદ્ધાન્ વિતુષાન્ સાજડાફલાન્| ઘૃતાઢ્યે માહિષરસે દધિદાડિમસારિકે||૧૫|| પ્રક્ષિપેન્માત્રયા યુક્તો ધાન્યજીરકનાગરૈઃ| ભુક્તઃ પીતશ્ચ સ રસઃ કુરુતે શુક્રમક્ષયમ્||૧૬|| (ઇતિ વૃષ્યો માહિષરસઃ)|

અજડા શૂકશિમ્બી| ભુક્તઃ પીતશ્ચેતિ પૂર્વયોગવદ્ધનભાગસ્ય ભોજનં, દ્રવસ્ય ચ પાનં જ્ઞેયમ્||૧૫-૧૬||

Adhikarana 5 (17-18) · Śloka 18

આર્દ્રાણિ મત્સ્યમાંસાનિ શફરીર્વા સુભાર્જિતાઃ| તપ્તે સર્પિષિ યઃ ખાદેત્ સ ગચ્છેત્ સ્ત્રીષુ ન ક્ષયમ્||૧૭|| ઘૃતભૃષ્ટાન્ રસે ચ્છાગે રોહિતાન્ ફલસારિકે| અનુપીતરસાન્ સ્નિગ્ધાનપત્યાર્થી પ્રયોજયેત્||૧૮|| (ઇતિ વૃષ્યઘૃતભૃષ્ટમત્સ્યમાંસાનિ)|

મત્સ્યશબ્દેન પ્રધાનકલ્પનયા રોહિતં વદન્તિ| ફલસારિક ઇતિ દાડિમામલકાદિફલસારસંસ્કૃતમ્||૧૭-૧૮||

Adhikarana 6 (19-22) · Śloka 22

કુટ્ટકં મત્સ્યમાંસાનાં હિઙ્ગુસૈન્ધવધાન્યકૈઃ| યુક્તં ગોધૂમચૂર્ણેન ઘૃતે પૂપલિકાઃ પચેત્||૧૯|| માહિષે ચ રસે મત્સ્યાન્ સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ પચેત્| રસે ચાનુગતે માંસં પોથયેત્તત્ર ચાવપેત્||૨૦|| મરિચં જીરકં ધાન્યમલ્પં હિઙ્ગુ નવં ઘૃતમ્| માષપૂપલિકાનાં તદ્ગર્ભાર્થમુપકલ્પયેત્||૨૧|| એતૌ પૂપલિકાયોગૌ બૃંહણૌ બલવર્ધનૌ| હર્ષસૌભાગ્યદૌ પુત્ર્યૌ પરં શુક્રાભિવર્ધનૌ||૨૨|| (ઇતિ વૃષ્યૌ પૂપલિકાયોગૌ)|

કુટ્ટકમિતિ કુટ્ટનેનાણુશઃ કૃતમ્||૧૯-૨૨||

Adhikarana 7 (23-27) · Śloka 27

માષાત્મગુપ્તાગોધૂમશાલિષષ્ટિકપૈષ્ટિકમ્| શર્કરાયા વિદાર્યાશ્ચ ચૂર્ણમિક્ષુરકસ્ય ચ||૨૩|| સંયોજ્ય મસૃણે ક્ષીરે ઘૃતે પૂપલિકાઃ પચેત્| પયોઽનુપાનાસ્તાઃ શીઘ્રં કુર્વન્તિ વૃષતાં પરામ્||૨૪|| (ઇતિ વૃષ્યા માષાદિપૂપલિકાઃ)| શર્કરાયાસ્તુલૈકા સ્યાદેકા ગવ્યસ્ય સર્પિષઃ| પ્રસ્થો વિદાર્યાશ્ચૂર્ણસ્ય પિપ્પલ્યાઃ પ્રસ્થ એવ ચ||૨૫|| અર્ધાઢકં તુગાક્ષીર્યાઃ ક્ષૌદ્રસ્યાભિનવસ્ય ચ| તત્સર્વં મૂર્ચ્છિતં તિષ્ઠેન્માર્તિકે ઘૃતભાજને||૨૬|| માત્રામગ્નિસમાં તસ્ય પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રયોજયેત્| એષ વૃષ્યઃ પરં યોગો બલ્યો બૃંહણ એવ ચ||૨૭||

ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષઃ||૨૩-૨૭||

Adhikarana 8 (28-29) · Śloka 29

શતાવર્યા વિદાર્યાશ્ચ તથા માષાત્મગુપ્તયોઃ| શ્વદંષ્ટ્રાયાશ્ચ નિષ્ક્વાથાઞ્જલેષુ ચ પૃથક્ પૃથક્||૨૮|| સાધયિત્વા ઘૃતપ્રસ્થં પયસ્યષ્ટગુણે પુનઃ| શર્કરામધુયુક્તં તદપત્યાર્થી પ્રયોજયેત્||૨૯|| (ઇત્યપત્યકરં ઘૃતમ્)|

શર્કરામધુસંયુક્તમિત્યત્ર પ્રક્ષેપન્યાયાત્ પાદિકત્વં શર્કરામધુનોઃ||૨૮-૨૯||

Adhikarana 9 (30-32) · Śloka 32

ઘૃતપાત્રં શતગુણે વિદારીસ્વરસે પચેત્| સિદ્ધં પુનઃ શતગુણે ગવ્યે પયસિ સાધયેત્||૩૦|| શર્કરાયાસ્તુગાક્ષીર્યાં ક્ષૌદ્રસ્યેક્ષુરકસ્ય ચ| પિપ્પલ્યાઃ સાજડાયાશ્ચ ભાગૈઃ પાદાંશિકૈર્યુતમ્||૩૧|| ગુલિ(ટિ)કાઃ કારયેદ્વૈદ્યો યથા સ્થુલમુદુમ્બરમ્| તાસાં પ્રયોગાત્ પુરુષઃ કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ||૩૨|| (ઇતિ વૃષ્યગુટિકાઃ)|

પાદાંશિકૈરિતિ ઘૃતાપેક્ષયા પાદપ્રમાણૈઃ||૩૦-૩૨||

Adhikarana 10 (33-35) · Śloka 35

સિતોપલાપલશતં તદર્ધં નવસર્પિષઃ| ક્ષૌદ્રપાદેન સંયુક્તં સાધયેજ્જલપાદિકમ્||૩૩|| સાન્દ્રં ગોધૂમચૂર્ણાનાં પાદં સ્તીર્ણે શિલાતલે| શુચૌ શ્લક્ષ્ણે સમુત્કીર્ય મર્દનેનોપપાદયેત્||૩૪|| શુદ્ધા ઉત્કારિકાઃ કાર્યશ્ચન્દ્રમણ્ડલસન્નિભાઃ| તાસાં પ્રયોગાદ્ગજવન્નારીઃ સન્તર્પયેન્નરઃ||૩૫|| (ઇતિ વૃષ્યોત્કારિકા)|

સમુત્કીર્યેતિ વિસ્તીર્ય| ઉત્કારિકાઃ કાર્યા ઇત્યત્ર પુનઃ પાકેનૈવોત્કારિકાકરણમ્||૩૩-૩૫||

Adhikarana 11 (36-45) · Śloka 45

યત્ કિઞ્ચિન્મધુરં સ્નિગ્ધં જીવનં બૃંહણં ગુરુ| હર્ષણં મનસશ્ચૈવ સર્વં તદ્વૃષ્યમુચ્યતે||૩૬|| દ્રવ્યૈરેવંવિધૈસ્તસ્માદ્ભાવિતઃ પ્રમદાં વ્રજેત્| આત્મવેગેન ચોદીર્ણઃ સ્ત્રીગુણૈશ્ચ પ્રહર્ષિતઃ||૩૭|| ગત્વા સ્નાત્વા પયઃ પીત્વા રસં વાઽનુ શયીત ના| તથાઽસ્યાપ્યાયતે ભૂયઃ શુક્રં ચ બલમેવ ચ||૩૮|| યથા મુકુલપુષ્પસ્ય સુ(ખ) ગન્ધો નોપલભ્યતે| લભ્યતે તદ્વિકાશાત્તુ તથા શુક્રં હિ દેહિનામ્||૩૯|| નર્તે વૈ ષોડશાદ્વર્ષાત્ સપ્તત્યાઃ પરતો ન ચ| આયુષ્કામો નરઃ સ્ત્રીભિઃ સંયોગં કર્તુમર્હતિ||૪૦|| અતિબાલો હ્યસમ્પૂર્ણસર્વધાતુઃ સ્ત્રિયં વ્રજન્| ઉપશુષ્યેત સહસા તડાગમિવ કાજલમ્||૪૧|| શુષ્કં રૂક્ષં યથા કાષ્ઠં જન્તુદગ્ધં વિજર્જરમ્| સ્પૃષ્ટમાશુ વિશીર્યેત તથા વૃદ્ધઃ સ્ત્રિયો વ્રજન્||૪૨|| જરયા ચિન્તયા શુક્રં વ્યાધિભિઃ કર્મકર્ષણાત્| ક્ષયં ગચ્છત્યનશનાત્ સ્ત્રીણાં ચાતિનિષેવણાત્||૪૩|| ક્ષયાદ્ભયાદવિશ્રમ્ભાચ્છોકાત્ સ્ત્રીદોષદર્શનાત્| નારીણામરસજ્ઞત્વાદવિચારાદસેવનાત્||૪૪|| તૃપ્તસ્યાપિ સ્ત્રિયો ગન્તું ન શક્તિરુપજાયતે| દેહસત્ત્વબલાપેક્ષી હર્ષઃ શક્તિશ્ચ હર્ષજા||૪૫||

અનુક્તવાજીકરણં સઙ્ગૃહ્ણન્નાહ- યત્કિઞ્ચિદિત્યાદિ| ભાવિત ઇતિ વચનાત્ પ્રયોગેણ શરીરભાવનાયાં સત્યાં સ્ત્રીસેવા સમ્ભવતીતિ દર્શયતિ| આત્મવેગેનેતિ સઙ્કલ્પજાતેનાત્મવેગેન| બાલસ્ય તડાગદૃષ્ટાન્તેન પુનરપિ શુક્રસદ્ભાવં કફપ્રાધાન્યં ચ દર્શયતિ; વૃદ્ધસ્ય તુ જન્તુજગ્ધત્વાદિદૃષ્ટાન્તેન વિનષ્ટસ્યાપુનર્ભાવં શુક્રસ્ય તથાઽભૂયિષ્ઠતાં ચ દર્શયતિ| નનુ તૃપ્તસ્ય શરીરબલં ભવત્યેવ, તત્ કિં તૃપ્તસ્ય સ્ત્રિયો ગન્તુમસામર્થ્યમિત્યાહ- દેહેત્યાદિ| એતેન સત્યપિ તૃપ્તિજનિતે બલે ક્ષયાદિના દેહમનસોરુપહતત્વાદ્ધર્ષો ન ભવતિ, હર્ષાભાવાદ્ વ્યવાયશક્તિર્ન ભવતીત્યુક્તં ભવતિ||૩૬-૪૫||

Adhikarana 12 (46-49) · Śloka 49

રસ ઇક્ષૌ યથા દધ્નિ સર્પિસ્તૈલં તિલે યથા| સર્વત્રાનુગતં દેહે શુક્રં સંસ્પર્શને તથા||૪૬|| તત્ સ્ત્રીપુરુષસંયોગે ચેષ્ટાસઙ્કલ્પપીડનાત્| શુક્રં પ્રચ્યવતે સ્થાનાજ્જલમાર્દ્રાત્ પટાદિવ||૪૭|| હર્ષાત્તર્ષાત્ સરત્વાચ્ચ પૈચ્છિલ્યાદ્ગૌરવાદપિ| અણુપ્રવણભાવાચ્ચ દ્રુતત્વાન્મારુતસ્ય ચ||૪૮|| અષ્ટાભ્ય એભ્યો હેતુભ્યઃ શુક્રં દેહાત્ પ્રસિચ્યતે| ચરતો વિશ્વરૂપસ્ય રૂપદ્રવ્યં યદુચ્યતે||૪૯||

સમ્પ્રતિ, સમ્ભવતિ શુક્રં યથા દેહે, સ્થિતં યથા ચ પ્રવર્તતે, તદાહ- રસ ઇત્યાદિ| ઇક્ષ્વાદિદૃષ્ટાન્તત્રયેણાનતિપ્રયત્નાલ્પપ્રયત્નમહાપ્રયત્નવાહ્યશુક્રાન્ પુરુષાન્ યથાક્રમં દર્શયતિ| સંસ્પર્શન ઇતિ સંસ્પર્શનવતિ, તેન કેશાદૌ સંસ્પર્શનાવ્યાપ્તેઃ શુક્રમપિ નાસ્તીતિ દર્શયતિ| સ્ત્રીપુરુષસંયોગો મિશ્રીભાવઃ| ચેષ્ટા વ્યવાયચેષ્ટા, સઙ્કલ્પો યોષિદનુરાગઃ, પીડનં નારીપુરુષયોઃ પરસ્પરસમ્મૂર્ચ્છનમ્; અત્ર ચ નારીપુરુષસંયોગઃ પ્રધાનં કારણં, તત્સહકારિણિ ચેષ્ટાદીનિ| આર્દ્રપટદૃષ્ટાન્તેનાશ્રયાનુપઘાતેન શુક્રસ્રવણં દર્શયતિ| અપરમપિ શુક્રપ્રવૃત્તિહેતુમાહ- હર્ષાદિત્યાદિ| હર્ષઃ સઙ્કલ્પપૂર્વકશુક્રોદ્રેકધ્વજોચ્છ્રાયાદિકારીચ્છા| તર્ષઃ વનિતાભિલાષઃ| સરત્વમ્ અસ્થૈર્યમ્| અનુપ્રવણભાવઃ અણુત્વે સતિ બહિર્નિર્ગમનસ્વભાવઃ| દ્રુતત્વાન્મારુતસ્ય ચેતિ શુક્રપ્રેરકસ્ય વાયોરભિદ્રવણશીલત્વાદિત્યર્થઃ| એતે ચ યદ્યપિ હેતવસ્તથાઽપિ પ્રાધાન્યાત્ પ્રથમપ્રતિપાદિતસ્ત્રીપુરુષસંયોગાદિરૂપહેતૂનાં સમષ્ટૌ નૈવામી ગણિતાઃ| ચરત ઇતિ નાનામાનુષપશ્વાદિજાતિષુ ભ્રમતઃ| વિશ્વરૂપસ્યેતિ આત્મનઃ| તથા હ્યાત્મપર્યાયેષૂક્તં- “સ વિશ્વકર્મા સ ચ વિશ્વરૂપઃ” (શા.અ.૨) ઇતિ| રૂપદ્રવ્યમિતિ રૂપપ્રાક્તનકારણમ્| એતેન, અવ્યક્તસ્યાત્મનો વ્યક્તશરીરનિર્વૃત્તૌ શુક્રં હેતુરિત્યુક્તં ભવતિ| શુક્રં ચેહ પ્રકરણાગતત્વેનોક્તં; તેન આર્તવમપ્યાત્મનો રૂપદ્રવ્યં જ્ઞેયમ્||૪૬-૪૯||

Adhikarana 13 (50) · Śloka 50

બહલં મધુરં સ્નિગ્ધમવિસ્રં ગુરુ પિચ્છિલમ્| શુક્લં બહુ ચ યચ્છુક્રં ફલવત્તદસંશયમ્||૫૦||

પ્રશસ્તશુક્રગુણાનાહ- બહલમિત્યાદિ||૫૦||

Adhikarana 14 (51) · Śloka 51

યેન નારીષુ સામર્થ્યં વાજીવલ્લભતે નરઃ| વ્રજેચ્ચાભ્યધિકં યેન વાજીકરણમેવ તત્||૫૧||

વાજીકરણશબ્દનિરુક્તિમાહ- યેનેત્યાદિ| વ્રજેચ્ચાભ્યધિકમિતિ પુનઃ પુનર્ગચ્છેત્; ‘વ્યજ્યતે’ ઇતિ વા પાઠઃ, તત્રાપિ ભૂયો ગમનેન નારીષુ પુંસ્ત્વેન વ્યજ્યતે| ‘વ્યજ્યાત્’ ઇતિ પાઠેઽપિ સ એવાર્થો વિદ્વદ્ભિઃ સુચિન્તનીયઃ| અનેન નિરુક્તેન ત્રિવિધમપિ વૃષ્યમવરુધ્યતે; યથા- શુક્રવૃદ્ધિકરં ચ માષાદિ, તથા સ્રુતિકરં સઙ્કલ્પાદિ, શુક્રસ્રુતિવૃદ્ધિકરં ક્ષીરાદિ| યદુક્તમન્યત્ર- “શુક્રસ્રુતિકરં કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિચ્છુક્રવિવર્ધનમ્| સ્રુતિવૃદ્ધિકરં કિઞ્ચિત્ ત્રિવિધં વૃષ્યમુચ્યતે” ઇતિ| ત્રિવિધમપિ હીદં વ્યવાયે બલવત્ત્વં પુનઃ પુનર્વ્યવાયશક્તિં ચ કરોતિ||૫૧||

Adhikarana 15 (52-53) · Śloka 53

તત્ર શ્લોકૌ- હેતુર્યોગોપદેશસ્ય યોગા દ્વાદશ ચોત્તમાઃ| યત્ પૂર્વં મૈથુનાત્ સેવ્યં સેવ્યં યન્મૈથુનાદનુ||૫૨|| યદા ન સેવ્યાઃ પ્રમદાઃ કૃત્સ્નઃ શુક્રવિનિશ્ચયઃ| નિરુક્તં ચેહ નિર્દિષ્ટં પુમાઞ્જાતબલાદિકે||૫૩||

હેતુરિત્યાદિ| સઙ્ગ્રહો વ્યક્તઃ||૫૨-૫૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે પુમાઞ્જાતબલાદિકો નામ વાજીકરણપાદશ્ચતુર્થઃ||૪|| સમાપ્તશ્ચાયં દ્વિતીયો વાજીકરણાધ્યાયઃ||૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે પુમાઞ્જાતબલાદિકો નામ વાજીકરણપાદશ્ચતુર્થઃ||૪|| ઇતિ વાજીકરણાધ્યાયો દ્વિતીયઃ||૨||