Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਭੇਸਜੇਨ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਾਦ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪੋ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਪਕ੍ਸੇ ਵਾਤ ਏਵ ਤਤ੍ਤਦ੍ਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਰੂਪਤਾਮਾਪਨ੍ਨੋ ਵਿਵਿਧਪੀਡਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਦਾ ਤੁ ਵਾਤਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਪਕ੍ਸਸ੍ਤਦਾ ਵਾਤਦੋਸਾਦ੍ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਜ੍ਵਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਤੇ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਵਾਤਂ ਵਿਨਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ | ਯੇਪਿ ਚਾਤ੍ਰ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਵਤਵਾਤਵਿਕਾਰਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ, ਤੇਪਿ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਵਾਤਂ ਵਿਨਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪਾ ਏਵ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਯਥਾ ਵਾਤਿਕਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਪਥਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ ਕਫਜਾਸ਼੍ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਾਮਿਤਿ; ਯਤਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਕਤਾਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨ ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਯਥਾ ਵਾਤਜਾਨਾਂ; ਤੇਨ ਵਾਤਜਾਨਾਮੇਵਾਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾਨਾਂ ਪਥਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਚ੍ਯਤੇ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਜਾਨਾਂ ਤ੍ਵਾਵਿਸ੍ਕਤਾਨਾਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿਕਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਾਯੁਰਾਯੁਰ੍ਬਲਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਧਾਤਾ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍|
ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||੩||
View original
वायुरायुर्बलं वायुर्वायुर्धाता शरीरिणाम्|
वायुर्विश्वमिदं सर्वं प्रभुर्वायुश्च कीर्तितः||३||
ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਜ੍ਞਾਪਯਿਤੁਂ ਸ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞਾਨਾਨਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵ ਤਾਵਦਾਹ- ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗ ਆਯੁਃ, ਤਥਾਪਿ ਤਾਦਸ਼ਸਂਯੋਗੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੋ ਵਾਯੁਰਪ੍ਯਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਬਲਸ੍ਯਾਪਿ ਹੇਤੁਰ੍ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਾਧਾਰਤਯਾ ਬਲਾਧਾਰਹੇਤੁਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਬਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਵਿਸ਼੍ਵਤਾ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਚ ਵਾਯੋਰ੍ਵਾਤਕਲਾਕਲੀਯੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੈਵ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਵ੍ਯਾਹਤਗਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਥਿਤਃ|
ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੋਧਿਕਂ ਜੀਵੇਦ੍ਵੀਤਰੋਗਃ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਮ੍||੪||
View original
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतौ स्थितः|
वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम्||४||
ਵਾਯੋਰਾਯੁਰ੍ਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਵ੍ਯਾਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਾਹਤਗਤਿਃ ਅਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਃ | ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥ ਇਤਿ ਨ ਵਿਮਾਰ੍ਗਃ| ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਅਕ੍ਸੀਣਵਦ੍ਧਃ| ਵੀਤਰੋਗ ਇਤਿ ਨੀਰੋਗਃ||੪||
Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11
ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਸਮਾਨਾਖ੍ਯਵ੍ਯਾਨਾਪਾਨੈਃ ਸ ਪਞ੍ਚਧਾ|
ਦੇਹਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਵ੍ਯਾਹਤਸ਼੍ਚਰਨ੍||੫||
ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਧੋਰਃਕਣ੍ਠਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਯਨਾਸਿਕਾਃ |
ਸ੍ਠੀਵਨਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਵਾਸਾਹਾਰਾਦਿ ਕਰ੍ਮ ਚ||੬||
ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਭ੍ਯੁਰਃ ਕਣ੍ਠ ਏਵ ਚ|
ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੌਰ੍ਜੋਬਲਵਰ੍ਣਾਦਿ ਕਰ੍ਮ ਚ||੭||
ਸ੍ਵੇਦਦੋਸਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਮਧਿਸ੍ਠਿਤਃ|
ਅਨ੍ਤਰਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਃ ਸਮਾਨੋਗ੍ਨਿਬਲਪ੍ਰਦਃ||੮||
ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਨਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤਿਰ੍ਨਣਾਮ੍|
ਗਤਿਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕ੍ਸੇਪਨਿਮੇਸਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ ਸਦਾ||੯||
ਵਸਣੌ ਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰਂ ਚ ਨਾਭ੍ਯੂਰੂ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ ਗੁਦਮ੍|
ਅਪਾਨਸ੍ਥਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਨ੍ਤਿ ਚ||੧੦||
ਸਜਤ੍ਯਾਰ੍ਤਵਗਰ੍ਭੌ ਚ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇ|
ਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਦੇਹੋ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਤੈਰਨਾਮਯਃ||੧੧||
View original
प्राणोदानसमानाख्यव्यानापानैः स पञ्चधा|
देहं तन्त्रयते सम्यक् स्थानेष्वव्याहतश्चरन्||५||
स्थानं प्राणस्य मूर्धोरःकण्ठजिह्वास्यनासिकाः |
ष्ठीवनक्षवथूद्गारश्वासाहारादि कर्म च||६||
उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरः कण्ठ एव च|
वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नौर्जोबलवर्णादि कर्म च||७||
स्वेददोषाम्बुवाहीनि स्रोतांसि समधिष्ठितः|
अन्तरग्नेश्च पार्श्वस्थः समानोऽग्निबलप्रदः||८||
देहं व्याप्नोति सर्वं तु व्यानः शीघ्रगतिर्नृणाम्|
गतिप्रसारणाक्षेपनिमेषादिक्रियः सदा||९||
वृषणौ बस्तिमेढ्रं च नाभ्यूरू वङ्क्षणौ गुदम्|
अपानस्थानमन्त्रस्थः शुक्रमूत्रशकृन्ति च||१०||
सृजत्यार्तवगर्भौ च युक्ताः स्थानस्थिताश्च ते|
स्वकर्म कुर्वते देहो धार्यते तैरनामयः||११||
ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚਾਹ| ਦੇਹਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯਤੇ ਇਤਿ ਧਾਰਯਤੇ| ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਤ੍ਮੀਯਸ੍ਥਾਨੇਸੁ| ਆਹਾਰਾਦੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਨਵਿਧਾਰਣਾਦੀਨਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਰ੍ਮ ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਯੋਰ੍ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਮਾਨਮੁਰਃਸ੍ਥਾਨਂ, ਤਥਾਪਿ ਕਰ੍ਮਭੇਦਾਦ੍ਭੇਦ ਏਵ; ਯਥੈਕਗਹਸ੍ਥਿਤਮਾਲਾਕਾਰਕੁਮ੍ਭਕਾਰਯੋਃ| ਪ੍ਰਯਤਨਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ, ਊਰ੍ਜ ਉਤ੍ਸਾਹਃ; ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਦਿਕਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੌਰ੍ਜੋਬਲਵਰ੍ਣਨਿਸ੍ਪਾਦਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵੇਦਦੋਸਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨੀਤ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਵੇਦਵਾਹੀਨਿ ਤਥਾ ਅਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨਿ ਚ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਮਾਨੇ (ਵਿ.ਅ.੫) ਪਥਗੇਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ, ਦੋਸਵਹਾਨਿ ਚ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਾਣ੍ਯੇਵ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਯਨਭੂਤਾਨਿ” (ਵਿ.ਅ.੫) ਇਤਿ| ਗਤੀਤ੍ਯਾਦੌ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਕੁਞ੍ਚਨਪ੍ਰਸਾਰਣਾਦੀਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਥ ਇਤਿ ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚਾਪਾਨਸ੍ਥਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਜਤੀਤਿ ਨਿਃਸਾਰਯਤੀਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਆਰ੍ਤਵਗਰ੍ਭੌ ਚ ਸਜਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯਾਦਸ਼ਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾਹ- ਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤਿ ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ| ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਮ੍ਭੂਤਾ ਅਤੋ ਦੇਹੋ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਤੈਰਨਾਮਯਃ||੫-੧੧||
Adhikarana 5 (12-14) · Śloka 14
ਵਿਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥਾ ਹ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾ ਵਾ ਰੋਗੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਜੈਃ|
ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੀਡਯਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਸ਼ੁ ਹਰਨ੍ਤਿ ਚ||੧੨||
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਪ੍ਯਤਿਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਤਜ੍ਜਾਨਾਂ ਹਿ ਪ੍ਰਧਾਨਤਃ|
ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਨਖਭੇਦਾਦ੍ਯਾ ਰੋਗਾਃ ਸੂਤ੍ਰੇ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ||੧੩||
ਤਾਨੁਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ ਪਰ੍ਯਾਯੈਃ ਸਹੇਤੂਪਕ੍ਰਮਾਞ੍ਛਣੁ|
ਕੇਵਲਂ ਵਾਯੁਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦਾਤ੍ਤਥਾਵਤਮ੍||੧੪||
View original
विमार्गस्था ह्ययुक्ता वा रोगैः स्वस्थानकर्मजैः|
शरीरं पीडयन्त्येते प्राणानाशु हरन्ति च||१२||
सङ्ख्यामप्यतिवृत्तानां तज्जानां हि प्रधानतः|
अशीतिर्नखभेदाद्या रोगाः सूत्रे निदर्शिताः||१३||
तानुच्यमानान् पर्यायैः सहेतूपक्रमाञ्छृणु|
केवलं वायुमुद्दिश्य स्थानभेदात्तथाऽऽवृतम्||१४||
ਵਾਤਾਨਾਂ ਵੈਗੁਣ੍ਯਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਵਿਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਜੈਰਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਗਤੈਃ, ਤਥਾ ਸ੍ਠੀਵਨਾਦਿ ਯਦ੍ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮੋਕ੍ਤਂ ਤਜ੍ਜੈਸ਼੍ਚ ਰੋਗੈਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਵਾ ਮਹਤਾ ਰੋਗੇਣ ਹਰਨ੍ਤਿ ਚ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਾਯੋਰੇਵ ਭੂਰਿਪ੍ਰਧਾਨਰੋਗਕਰ੍ਤਤਯਾ ਭਿਨ੍ਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਯੋਜਕਾਃ ਪਞ੍ਚਭੇਦਾ ਉਕ੍ਤਾ ਨ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਃ, ਅਨਤਿਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਪਾਚਕ-ਰਞ੍ਜਕ-ਸਾਧਕਾਲੋਚਕ-ਭ੍ਰਾਜਕਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਧਮੁਕ੍ਤਂ; ਤੇਸਾਂ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਜਠਰਹਦਯਦਸ੍ਟਿਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ; ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਪਿ ਬੋਧਕ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ-ਤਰ੍ਪਕਾਵਲਮ੍ਬਕ ਕ੍ਲੇਦਕਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ, ਤੇਸਾਂ ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਹਦਯਾਮਾਸ਼ਯਜਿਹ੍ਵਾਸ਼ਿਰਃ ਸਨ੍ਧਯਃ, ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਵਲਮ੍ਬਨ-ਕ੍ਲੇਦਨ-ਰਸਬੋਧਨਾਕ੍ਸਤਰ੍ਪਣ-ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਣਿ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਪ੍ਰਕਤਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਕਥਨਾਯਾਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਜ੍ਜਾਨਾਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਵਾਤਜਾਨਾਮ੍| ਸੂਤ੍ਰੇ ਇਤਿ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੂ.ਅ.੨੦)| ਉਚ੍ਯਮਾਨਾਨਿਤਿ ਨਖਭੇਦਾਦੀਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮੁਚ੍ਯਮਾਨਾਨ੍| ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰੈਃ| ਕਥਂ ਪੁਨਸ੍ਤੇਸ਼ੀਤਿਨਖਭੇਦਾਦ੍ਯਾ ਉਪਦਿਸ੍ਟਾਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਕੇਵਲਂ ਵਾਯੁਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕੇਚਿਦ੍ਗਦਾ ਵੇਪਥ੍ਵਾਦਯ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾ ਚਾਵਤਂ ਵਾਤਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕੇਚਿਦੁਕ੍ਤਾਃ “ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੧੨-੧੪||
Adhikarana 6 (15-18) · Śloka 19
ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਾਲ੍ਪਲਘ੍ਵਨ੍ਨਵ੍ਯਵਾਯਾਤਿਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ|
ਵਿਸਮਾਦੁਪਚਾਰਾਚ੍ਚ ਦੋਸਾਸਕ੍ਸ੍ਰਵਣਾਦਤਿ||੧੫||
ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਾਤ੍ਯਧ੍ਵਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤਿਵਿਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ|
ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਰੋਗਾਤਿਕਰ੍ਸਣਾਤ੍||੧੬||
ਦੁਃਖਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਤ੍ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦ੍ਭਯਾਦਪਿ|
ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਾਮਾਦਭਿਘਾਤਾਦਭੋਜਨਾਤ੍||੧੭||
ਮਰ੍ਮਾਘਾਤਾਦ੍ਗਜੋਸ੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਵਸ਼ੀਘ੍ਰਯਾਨਾਪਤਂਸਨਾਤ੍|
ਦੇਹੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰਿਕ੍ਤਾਨਿ ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਬਲੀ||੧੮||
ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍|੧੯|
View original
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः|
विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादति||१५||
लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामातिविचेष्टितैः|
धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात्||१६||
दुःखशय्यासनात् क्रोधाद्दिवास्वप्नाद्भयादपि|
वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनात्||१७||
मर्माघाताद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात्|
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली||१८||
करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रितान्|१९|
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਦਾਨਮਾਹ- ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਦੁਪਚਾਰਾਦਿਤਿ ਉਪਚਾਰਵੈਰੂਪ੍ਯਾਤ੍| ਦੋਸਾਸਗਿਤ੍ਯਾਦੌ ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੁਰੀਸਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਪਤਂਸਨਂ ਗਜਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪਤਨਂ, ਕਿਂਵਾ ਅਵਤਂਸਨਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕਰ੍ਸਣਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਖਰਨਾਦੇ- “ਵਿਲਿਖਤ੍ਯਤਿਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਮਤਮੁਲ੍ਲੇਖਨਂ ਹਿ ਤਤ੍| ਵਿਕਰ੍ਸਤ੍ਯਤਿਧਾਤੂਨ੍ ਯਤ੍ਤਚ੍ਚੋਕ੍ਤਮਵ(ਪ)ਤਂਸਨਮ੍” ਇਤਿ| ਰਿਕ੍ਤਾਨੀਤਿ ਤੁਚ੍ਛਾਨਿ, ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਗੁਣਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੫-੧੮||-
Adhikarana 7 (19) · Śloka 20
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੯||
ਆਤ੍ਮਰੂਪਂ ਤੁ ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਪਾਯੋ ਲਘੁਤਾ ਪੁਨਃ|੨੦|
View original
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम्||१९||
आत्मरूपं तु तद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः|२०|
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ | ਆਤ੍ਮਰੂਪਮਿਤਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਰੋਗਰੂਪਮ੍| ਅਪਾਯੋ ਲਘੁਤਾ ਪੁਨਰਿਤਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਪਾਯੋਪਗਮਨਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਲਘੁਤਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਲਿਙ੍ਗਵਿਗਮੇਨ, ਸ਼ਰੀਰਕਲ੍ਯਤੇਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਅਪਾਯੋ ਲਘੁਤਾ ਨ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਾਤਲਿਙ੍ਗਾਭਾਵਃ, ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਤਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਵ||੧੯||-
Adhikarana 8 (20-23) · Śloka 24
ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਭੇਦੋਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਪਰ੍ਵਣਾਮਪਿ||੨੦||
ਲੋਮਹਰ੍ਸਃ ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚ ਪਾਣਿਪਸ੍ਠਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ|
ਖਾਞ੍ਜ੍ਯਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਸੋਙ੍ਗਾਨਾਮਨਿਦ੍ਰਤਾ||੨੧||
ਗਰ੍ਭਸ਼ੁਕ੍ਰਰਜੋਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਗਾਤ੍ਰਸੁਪ੍ਤਤਾ|
ਸ਼ਿਰੋਨਾਸਾਕ੍ਸਿਜਤ੍ਰੂਣਾਂ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹੁਣ੍ਡਨਮ੍||੨੨||
ਭੇਦਸ੍ਤੋਦਾਰ੍ਤਿਰਾਕ੍ਸੇਪੋ ਮੋਹਸ਼੍ਚਾਯਾਸ ਏਵ ਚ|
ਏਵਂਵਿਧਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ||੨੩||
ਹੇਤੁਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਕਤ੍|੨੪|
View original
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भेदोऽस्थ्नां पर्वणामपि||२०||
लोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः|
खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोषोऽङ्गानामनिद्रता||२१||
गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता|
शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम्||२२||
भेदस्तोदार्तिराक्षेपो मोहश्चायास एव च|
एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः||२३||
हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत्|२४|
ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਸਙ੍ਕੋਚ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਚ ਸਙ੍ਕੋਚਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਧਯੋਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇ ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਾਨੀਸ੍ਟਾਨਿ ਨਾਮਯਾਃ” (ਨਿ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਹੁਣ੍ਡਨਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਂ ਸ਼ਙ੍ਖਲਲਾਟਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਹੁਣ੍ਡਨਂ, ਨਾਸਾਹੁਣ੍ਡਨਂ ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ, ਅਕ੍ਸਿਹੁਣ੍ਡਨਮ੍ ਅਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸਃ, ਜਤ੍ਰੁਹੁਣ੍ਡਨਂ ਵਕ੍ਸੋਪਰੋਧਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਹੁਣ੍ਡਨਂ ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸੋਤ੍ਪਾਦੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਹੇਤੁਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪਿਤ੍ਤਾਵਰਣਾਦਿਃ, ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕੋਸ੍ਠਾਦਿਃ, ਕਿਂਵਾ ਹੇਤੁਕਤਃ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕੋਪਣਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ ਦੂਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਦੂਸਯਨ੍ਤਃ” (ਵਿ.ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਦੇਹੇ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੦-੨੩||-
Adhikarana 9 (24-37) · Śloka 38
ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਨਿਗ੍ਰਹੋ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸੋਃ||੨੪||
ਬ੍ਰਧ੍ਨਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਚ ਮਾਰੁਤੇ|
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕੁਪਿਤੇ ਵਾਤੇ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨੇ||੨੫||
ਵੇਦਨਾਭਿਃ ਪਰੀਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤੀਵਾਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਯਃ|
ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਲਾਧ੍ਮਾਨਾਸ਼੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ||੨੬||
ਜਙ੍ਘੋਰੁਤ੍ਰਿਕਪਾਤ੍ਪਸ੍ਠਰੋਗਸ਼ੋਸੌ ਗੁਦਸ੍ਥਿਤੇ|
ਹਨ੍ਨਾਭਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਰੁਕ੍ਤਸ੍ਣੋਦ੍ਗਾਰਵਿਸੂਚਿਕਾਃ||੨੭||
ਕਾਸਃ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤੇ|
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਂ ਸ਼ੂਲਾਟੋਪੌ ਕਰੋਤਿ ਚ||੨੮||
ਕਚ੍ਛ੍ਰਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਮਾਨਾਹਂ ਤ੍ਰਿਕਵੇਦਨਾਮ੍|
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਸਮੀਰਣਃ||੨੯||
ਤ੍ਵਗ੍ਰੂਕ੍ਸਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਸੁਪ੍ਤਾ ਕਸ਼ਾ ਕਸ੍ਣਾ ਚ ਤੁਦ੍ਯਤੇ|
ਆਤਨ੍ਯਤੇ ਸਰਾਗਾ ਚ ਪਰ੍ਵਰੁਕ੍ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਿਤੇਨਿਲੇ||੩੦||
ਰੁਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਸਨ੍ਤਾਪਾ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਸ਼ਤਾਰੁਚਿਃ|
ਗਾਤ੍ਰੇ ਚਾਰੂਂਸਿ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚਾਸਗ੍ਗਤੇਨਿਲੇ||੩੧||
ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਂ ਤੁਦ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਣ੍ਡਮੁਸ੍ਟਿਹਤਂ ਤਥਾ|
ਸਰੁਕ੍ ਸ਼੍ਰਮਿਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤੇਨਿਲੇ||੩੨||
ਭੇਦੋਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੂਲਂ ਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯਃ|
ਅਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸਨ੍ਤਤਾ ਰੁਕ੍ ਚ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਕੁਪਿਤੇਨਿਲੇ||੩੩||
ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਗਰ੍ਭਮਥਾਪਿ ਵਾ|
ਵਿਕਤਿਂ ਜਨਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ||੩੪||
ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਾਯਾਮਂ ਖਲ੍ਲਿਂ ਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਮੇਵ ਚ|
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਾਯੁਗਤੋਨਿਲਃ||੩੫||
ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਨ੍ਦਰੁਕ੍ਸ਼ੋਫਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਤਥਾ|
ਸੁਪ੍ਤਾਸ੍ਤਨ੍ਵ੍ਯੋ ਮਹਤ੍ਯੋ ਵਾ ਸਿਰਾ ਵਾਤੇ ਸਿਰਾਗਤੇ||੩੬||
ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੋਥਃ ਸਨ੍ਧਿਗਤੇਨਿਲੇ|
ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਯੋਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਵੇਦਨਾ||੩੭||
(ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦੇਨ ਵਾਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਚ)|੩੮|
View original
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः||२४||
ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते|
सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जने||२५||
वेदनाभिः परीतश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः|
ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः||२६||
जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदस्थिते|
हृन्नाभिपार्श्वोदररुक्तृष्णोद्गारविसूचिकाः||२७||
कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते|
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च||२८||
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्|
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः||२९||
त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते|
आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वक्स्थितेऽनिले||३०||
रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः|
गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले||३१||
गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं तथा|
सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले||३२||
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः|
अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले||३३||
क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा|
विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः||३४||
बाह्याभ्यन्तरमायामं खल्लिं कुब्जत्वमेव च|
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः||३५||
शरीरं मन्दरुक्शोफं शुष्यति स्पन्दते तथा|
सुप्तास्तन्व्यो महत्यो वा सिरा वाते सिरागते||३६||
वातपूर्णदृतिस्पर्शः शोथः सन्धिगतेऽनिले|
प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिश्च सवेदना||३७||
(इत्युक्तं स्थानभेदेन वायोर्लक्षणमेव च)|३८|
ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਕਤਮੇਵ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕੁਪਿਤੇ ਇਤਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਕੁਪਿਤੇ| ਗੁਦਸ੍ਥਿਤੇ ਇਤਿ ਉਤ੍ਤਰਗੁਦਸ੍ਥਿਤੇ| ਆਤਨ੍ਯਤੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਤੇ| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਤਿ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਭਵਤੀਤਿ| ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਾਂਸਗੇ ਮੇਦੇਗੇ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮਾਨਂ, ਤਥਾ ਭੇਦੋਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਯੋਃ ਸਮਾਨਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸਮਾਨੇਪਿ ਲਕ੍ਸਣੇ ਵਿਵਿਧਾਸ਼ਿਤਪੀਤੀਯੋਕ੍ਤਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਧਾਤੁਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਨ੍ਨੇਯਃ| ਸਨ੍ਤਤੇਤਿ ਸਾਨੁਬਨ੍ਧਾ | ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਧ੍ਨਾਤੀਤਿ ਵ੍ਯਵਾਯਕਾਲੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾ ਚਿਰਂ ਧਾਰਯਤੇ, ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਮਪਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾ ਚਿਰਂ ਧਾਰਯਤਿ| ਵਿਕਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਨਾਨਾਵਿਕਾਰਯੁਕ੍ਤਂ ਗਰ੍ਭਂ ਜਨਯਤਿ| ਬਾਹ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਨਾਯੁਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਬਹਿਰਾਯਾਮਾਦੀਨ੍ਯਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ | ਮਨ੍ਦਰੁਕ੍ਸ਼ੋਫਮਿਤਿ ਮਨ੍ਦਰੁਜਂ ਮਨ੍ਦਸ਼ੋਫਂ ਚ| ਸੁਪ੍ਤਾ ਇਤਿ ਨਿਃਸ੍ਪਨ੍ਦਾਃ||੨੪-੩੭||-
Adhikarana 10 (38-42) · Śloka 42
ਅਤਿਵਦ੍ਧਃ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਮੇਕਂ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ|
ਯਦਾ ਤਦੋਪਸ਼ੋਸ੍ਯਾਸਗ੍ਬਾਹੁਂ ਪਾਦਂ ਚ ਜਾਨੁ ਚ||੩੮||
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਙ੍ਕੋਚਯਤ੍ਯਰ੍ਧੇ ਮੁਖਂ ਜਿਹ੍ਮਂ ਕਰੋਤਿ ਚ|
ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ ਨਾਸਾਭ੍ਰੂਲਲਾਟਾਕ੍ਸਿਹਨੂਸ੍ਤਥਾ||੩੯||
ਤਤੋ ਵਕ੍ਰਂ ਵ੍ਰਜਤ੍ਯਾਸ੍ਯੇ ਭੋਜਨਂ ਵਕ੍ਰਨਾਸਿਕਮ੍ |
ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਕਥਯਤਃ ਕ੍ਸਵਥੁਸ਼੍ਚ ਨਿਗਹ੍ਯਤੇ||੪੦||
ਦੀਨਾ ਜਿਹ੍ਮਾ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾ ਕਲਾ ਸਜ੍ਜਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਕ੍|
ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਲਨ੍ਤਿ ਬਾਧ੍ਯੇਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣੌ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਰਃ||੪੧||
ਪਾਦਹਸ੍ਤਾਕ੍ਸਿਜਙ੍ਘੋਰੁਸ਼ਙ੍ਖਸ਼੍ਰਵਣਗਣ੍ਡਰੁਕ੍ |
ਅਰ੍ਧੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ ਵਾ ਕੇਵਲੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਰ੍ਦਿਤਮ੍||੪੨||
View original
अतिवृद्धः शरीरार्धमेकं वायुः प्रपद्यते|
यदा तदोपशोष्यासृग्बाहुं पादं च जानु च||३८||
तस्मिन् सङ्कोचयत्यर्धे मुखं जिह्मं करोति च|
वक्रीकरोति नासाभ्रूललाटाक्षिहनूस्तथा||३९||
ततो वक्रं व्रजत्यास्ये भोजनं वक्रनासिकम् |
स्तब्धं नेत्रं कथयतः क्षवथुश्च निगृह्यते||४०||
दीना जिह्मा समुत्क्षिप्ता कला सज्जति चास्य वाक्|
दन्ताश्चलन्ति बाध्येते श्रवणौ भिद्यते स्वरः||४१||
पादहस्ताक्षिजङ्घोरुशङ्खश्रवणगण्डरुक् |
अर्धे तस्मिन्मुखार्धे वा केवले स्यात्तदर्दितम्||४२||
ਇਦਾਨੀਮਤਿਬਲਾਨ੍ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਨਭਿਧਾਤੁਮੁਦ੍ਯਤੋਰ੍ਦਿਤਮਾਹ- ਅਤਿਵਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਵਦ੍ਧਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵਾਯੋਰ੍ਬਲਵਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਹ| ਏਕਮਿਤਿ ਵਾਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਾ ਸਙ੍ਕੋਚਯਤਿ ਬਾਹੁਂ, ਪਾਦਂ, ਜਾਨੁ ਚ; ਵਕ੍ਰਂ ਚ ਜਿਹ੍ਮਂ ਕਰੋਤਿ| ਵਕ੍ਰਂ ਵ੍ਰਜਤਿ ਭੋਜਨਮਿਤਿ ਨ ਸਮਂ ਮੁਖੇਨ ਖਾਦਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਰੈਕਦੇਸ਼ੇਨ| ਦੀਨੇਤਿ ਅਗਮ੍ਭੀਰਾ| ਜਿਹ੍ਮੇਤਿ ਕੁਟਿਲਾ| ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਤਿ ਅਤਿਤ੍ਵਰਿਤਾ| ਕਲੇਤਿ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾ| ਬਾਧ੍ਯੇਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣਾਵਿਤਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਏਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੋ ਵਿਕਾਰੋਯਂ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਬਾਧਾਤ੍ਰ ਭਵਤਿ| ਕੇਵਲ ਇਤਿ ਅਰ੍ਧੇ ਏਵ ਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ| ਨਨੁ ਯਦਾ ਦੇਹਾਰ੍ਧਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਮਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯ ਤਦਾਰ੍ਦਿਤੇਨ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਬ੍ਰੂਮਃ-ਅਰ੍ਦਿਤੋ ਵੇਗਿਤਯਾ ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਭਵਤਿ, ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਭਵਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦਰ੍ਦਿਤਾਦੀਨਾਂ ਮੁਹੁਰ੍ਵੇਗਾਗਮੇ ਗਤੇ” ਇਤਿ| ਕਿਂਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣੋਰ੍ਦਿਤਃ, ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੇ ਤੁ ਨੈਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੩੮-੪੨||
Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 45
ਮਨ੍ਯੇ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਾਤੋਨ੍ਤਰ੍ਯਦਾ ਨਾਡੀਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ|
ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਦਨ੍ਤਰਾਯਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍||੪੩||
ਅਨ੍ਤਰਾਯਮ੍ਯਤੇ ਗ੍ਰੀਵਾ ਮਨ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਤਭ੍ਯਤੇ ਭਸ਼ਮ੍|
ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦਂਸ਼ਨਂ ਲਾਲਾ ਪਸ੍ਠਾਯਾਮਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ||੪੪||
ਜਮ੍ਭਾ ਵਦਨਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਲਕ੍ਸਣਮ੍|
(ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਯਾਮੋ ...|੪੫|
View original
मन्ये संश्रित्य वातोऽन्तर्यदा नाडीः प्रपद्यते|
मन्यास्तम्भं तदा कुर्यादन्तरायामसञ्ज्ञितम्||४३||
अन्तरायम्यते ग्रीवा मन्या च स्तभ्यते भृशम्|
दन्तानां दंशनं लाला पृष्ठायामः शिरोग्रहः||४४||
जृम्भा वदनसङ्गश्चाप्यन्तरायामलक्षणम्|
(इत्युक्तस्त्वन्तरायामो ...|४५|
ਮਨ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਮਾਹ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਯਦਾ ਨਾਡੀਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਾਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਏਵ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਃ ਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮਿਤਿ ਏਵਂਵਿਧੋ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭ ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਅਪਰਸ੍ਤੁ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਬਹਿਰਾਯਾਮ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭ ਆਯਾਮਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਃ| ਅਨ੍ਤਰਾਯਮ੍ਯਤ ਇਤਿ ਅਨ੍ਤਃ ਆਕਸ੍ਯਤੇ| ਪਸ੍ਠਾਯਾਮ ਇਤਿ ਪਸ੍ਠਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਤਿਃ||੪੩-੪੪||-
Adhikarana 12 (45-48) · Śloka 48
...ਬਹਿਰਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ)||੪੫||
ਪਸ੍ਠਮਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਬਾਹ੍ਯਾਃ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾ ਸਿਰਾ ਬਲੀ|
ਵਾਯੁਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਬਹਿਰਾਯਾਮਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮ੍||੪੬||
ਚਾਪਵਨ੍ਨਾਮ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪਸ੍ਠਤੋ ਨੀਯਤੇ ਸ਼ਿਰਃ|
ਉਰ ਉਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਮਨ੍ਯਾ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਗ੍ਰੀਵਾਵਮਦ੍ਯਤੇ||੪੭||
ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦਸ਼ਨਂ ਜਮ੍ਭਾ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਃ|
ਜਾਤਵੇਗੋ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯੇਸ ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਵਾ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ||੪੮||
View original
...बहिरायाम उच्यते)||४५||
पृष्ठमन्याश्रिता बाह्याः शोषयित्वा सिरा बली|
वायुः कुर्याद्धनुस्तम्भं बहिरायामसञ्ज्ञकम्||४६||
चापवन्नाम्यमानस्य पृष्ठतो नीयते शिरः|
उर उत्क्षिप्यते मन्या स्तब्धा ग्रीवाऽवमृद्यते||४७||
दन्तानां दशनं जृम्भा लालास्रावश्च वाग्ग्रहः|
जातवेगो निहन्त्येष वैकल्यं वा प्रयच्छति||४८||
ਪਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬਹਿਰਾਯਾਮਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪਸ੍ਠਮਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਇਤਿ ਪਸ੍ਠਾਨੁਗਤਮਨ੍ਯਾਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ| ਬਾਹ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸਿਰਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਿਰਾਃ ਪਸ੍ਠਗਤਾ ਏਵ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਪਸ੍ਠਮਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤ ਇਤਿ ਵਾਤਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪਸ੍ਠਤੋ ਨੀਯਤੇ ਇਤਿ ਪਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਤਿ ਆਕਸ੍ਯਤੇ| ਜਾਤਵੇਗ ਇਤਿ ਉਦ੍ਵੇਗਃ | ਏਤੌ ਚਾਯਾਮੌ “ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਾਯਾਮਂ ਖਲ੍ਲੀਂ ਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਮੇਵ ਚ| ਸਰ੍ਵੈਕਾਙ੍ਗਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਾਯੁਗਤੋਨਿਲਃ” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਨਾਯੁਗਤਾਨਿਲਜਨ੍ਯਾਵੁਕ੍ਤੌ, ਇਹ ਚ ਸਿਰਾਗਤਵਾਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤੌ, ਤੇਨੋਭਯਵਚਨਾਤ੍ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਗਤਵਾਤਜਨ੍ਯਾਵੇਵ ਭਵਤਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ- “ਮਹਾਹੇਤੁਰ੍ਬਲੀ ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਃ| ਮਨ੍ਯਾਪਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਬਾਹ੍ਯਾਃ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯਾਯਾਮਯੇਦ੍ਬਹਿਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੪੫-੪੮||
Adhikarana 13 (49) · Śloka 50
ਹਨੁਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸਂਸ੍ਰਯਤ੍ਯਨਿਲੋ ਹਨੂ|
ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਵੇਦਨਮ੍||੪੯||
ਹਨੁਗ੍ਰਹਂ ਚ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਹਨੁਂ(ਨੂ)ਸਂਵਤਵਕ੍ਰਤਾਮ੍|੫੦|
View original
हनुमूले स्थितो बन्धात् संस्रयत्यनिलो हनू|
विवृतास्यत्वमथवा कुर्यात् स्तब्धमवेदनम्||४९||
हनुग्रहं च संस्तभ्य हनुं(नू)संवृतवक्रताम्|५०|
ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸਙ੍ਕੋਚਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਹਨੁਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ੍ਰਯਤੀਤਿ ਚ੍ਯਾਵਯਤਿ| ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵੇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਥਵਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਂਵਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ ਪਾਕ੍ਸਿਕੀ ਚਾਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਲੀਕਤ੍ਯ ਸਂਵਤਮੁਖਤਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭ ਏਵ||੪੯||-
Adhikarana 14 (50) · Śloka 51
ਮੁਹੁਰਾਕ੍ਸਿਪਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਕੋਨਿਲਃ||੫੦||
ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਚ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਸਿਰਾਃ ਸਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਃ|੫੧|
View original
मुहुराक्षिपति क्रुद्धो गात्राण्याक्षेपकोऽनिलः||५०||
पाणिपादं च संशोष्य सिराः सस्नायुकण्डराः|५१|
ਮੁਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਆਕ੍ਸੇਪਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੦||-
Adhikarana 15 (51) · Śloka 52
ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਿਰਃਪਸ੍ਠਸ਼੍ਰੋਣੀਃ ਸ੍ਤਭ੍ਨਾਤਿ ਮਾਰੁਤਃ||੫੧||
ਦਣ੍ਡਵਤ੍ਸ੍ਤਬ੍ਧਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕਃ ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮਃ|੫੨|
View original
पाणिपादशिरःपृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः||५१||
दण्डवत्स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः|५२|
ਪਾਣਿਪਾਦਂ ਚ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਦਣ੍ਡਾਕ੍ਸੇਪਕਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕਥਨਮ੍| ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਦਣ੍ਡਕਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੧||-
Adhikarana 16 (52) · Śloka 53
ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦਰ੍ਦਿਤਾਦੀਨਾਂ ਮੁਹੁਰ੍ਵੇਗੇ ਗਤੇਗਤੇ||੫੨||
ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਪੀਡਨੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭਿਸਗੇਤਾਨ੍ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|੫੩|
View original
स्वस्थः स्यादर्दितादीनां मुहुर्वेगे गतेऽगते||५२||
पीड्यते पीडनैस्तैस्तैर्भिषगेतान् विवर्जयेत्|५३|
ਅਰ੍ਦਿਤਾਦੀਨਾਂ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸਮਾਨਂ ਰੂਪਮਾਹ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਦਿਤਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਸੁ ਯਤ੍ਰ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਵੇਗਿਤ੍ਵਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਮੇਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੫੨||-
Adhikarana 17 (53-55) · Śloka 55
ਹਤ੍ਵੈਕਂ ਮਾਰੁਤਃ ਪਕ੍ਸਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਾਮਮੇਵ ਵਾ||੫੩||
ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚੇਸ੍ਟਾਨਿਵਤ੍ਤਿਂ ਹਿ ਰੁਜਂ ਵਾਕ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਮੇਵ ਚ|
ਗਹੀਤ੍ਵਾਰ੍ਧਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚ||੫੪||
ਪਾਦਂ ਸਙ੍ਕੋਚਯਤ੍ਯੇਕਂ ਹਸ੍ਤਂ ਵਾ ਤੋਦਸ਼ੂਲਕਤ੍|
ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਜਮ੍||੫੫||
View original
हत्वैकं मारुतः पक्षं दक्षिणं वाममेव वा||५३||
कुर्याच्चेष्टानिवृत्तिं हि रुजं वाक्स्तम्भमेव च|
गृहीत्वाऽर्धं शरीरस्य सिराः स्नायूर्विशोष्य च||५४||
पादं सङ्कोचयत्येकं हस्तं वा तोदशूलकृत्|
एकाङ्गरोगं तं विद्यात् सर्वाङ्गं सर्वदेहजम्||५५||
ਹਤ੍ਵੈਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਕ੍ਸਵਧਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਗਹੀਤ੍ਵਾਰ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਏਕਾਙ੍ਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਜਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੩-੫੫||
Adhikarana 18 (56-57) · Śloka 57
ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਾ ਕਟਿਪਸ੍ਠੋਰੁਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਪਦਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍|
ਗਧ੍ਰਸੀ ਸ੍ਤਮ੍ਭਰੁਕ੍ਤੋਦੈਰ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਮੁਹੁਃ||੫੬||
ਵਾਤਾਦ੍ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਾਰੋਚਕਾਨ੍ਵਿਤਾ|
ਖਲ੍ਲੀ ਤੁ ਪਾਦਜਙ੍ਘੋਰੁਕਰਮੂਲਾਵਮੋਟਨੀ||੫੭||
View original
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात्|
गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः||५६||
वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता|
खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी||५७||
ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਫਿਚਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਰੁਕ੍ਤੋਦੈਰ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੁ ਕਟਿਪਸ੍ਠੋਰੁਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਪਦਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸਾ ਗਧ੍ਰਸੀ ਵਾਤਾਤ੍; ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਤੁ ਸਾ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾ ਸਤੀ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਯਨ੍ਵਿਤਾ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਗਧ੍ਰਸੀਦ੍ਵਯਂ “ਦ੍ਵੇ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯੌ ਵਾਤਾਦ੍ ਵਾਤਕਫਾਚ੍ਚ” (ਸੂ.ਅ.੧੯) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵਤਂ ਭਵਤਿ||੫੬-੫੭||
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮਨੁਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|੫੮|
View original
स्थानानामनुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत्|५८|
ਅਨੁਕ੍ਤਨਖਭੇਦਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਨਖਭੇਦਾਦੀਨ੍ ਨਖਗੁਲ੍ਫਾਦੀਨਾਮਨੁਰੂਪੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਭੇਦਸ਼ੂਲਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਿਚਿਤ੍ ‘ਸ੍ਥਾਨਨਾਮਾਨੁਰੂਪੈਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਨਖਸ੍ਥਾਨਾਨੁਰੂਪਂ ਭੇਦਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨੁਰੂਪਂ ਚ ਲਿਙ੍ਗਂ ਨਖਸ੍ਫੁਟਨਰੂਪਂ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਚਾਪਰਵਾਤਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਪਿ ਮਹਾਰੋਗੋਕ੍ਤੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਰੂਪਲਿਙ੍ਗਯੋਗੋਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਃ|੫੮|-
Adhikarana 20 (58-60) · Śloka 61
ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯੈਰੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੫੮||
ਵਾਯੋਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੋਪੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਚ (ਵਾ)|
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਦੇਹੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸਾਰਿਣਃ||੫੯||
ਵਾਯੁਰੇਵ ਹਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਦੀਰਣਃ |
ਕੁਪਿਤਸ੍ਤੌ ਸਮੁਦ੍ਧੂਯ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਗਦਾਨ੍||੬੦||
ਕਰੋਤ੍ਯਾਵਤਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ੋਸਯੇਤ੍|੬੧|
View original
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत्||५८||
वायोर्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन च (वा)|
वातपित्तकफा देहे सर्वस्रोतोऽनुसारिणः||५९||
वायुरेव हि सूक्ष्मत्वाद्द्वयोस्तत्राप्युदीरणः |
कुपितस्तौ समुद्धूय तत्र तत्र क्षिपन् गदान्||६०||
करोत्यावृतमार्गत्वाद्रसादींश्चोपशोषयेत्|६१|
ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਂ ਜ੍ਞਾਪਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਪੁਰੀਸਾਦਿਭਿਃ| ਅਥਾਵਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਕਥਂ ਕੁਪਿਤਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਯਾਵਤਾ ਆਵਤੋ ਦੁਰ੍ਬਲ ਏਵ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਸਾਰਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣੇਨ ਵੇਗਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਦੇਵ ਕੁਪਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਅਥ ਭਵਤੁ ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਾਦ੍ਵਾਤਕੋਪਃ, ਆਵਰਕੇਣ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਚਾਸ੍ਯ ਕਥਂ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਤਯਮੇਲਕੇਪਿ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਹ- ਵਾਯੁਰੇਵ ਹਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਤਯਾ ਪ੍ਰੇਰਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਦੋਸੇਸੁ ਵਾਯੁਰੇਵੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍, ਅਤਃ ਕੁਪਿਤਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਸਮੁਦ੍ਧੂਯ ਤਾਭ੍ਯਾਮਾਵਤਮਾਰ੍ਗੋਪਿ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਗਦਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ; ਤਥਾ ਰਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਸਯੇਤ੍||੫੮-੬੦||-
Adhikarana 21 (61-71) · Śloka 72
ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ ||੬੧||
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਵਿਦਾਹਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਿਤਾ|
ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ੂਲਾਨਿ ਕਟ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਸ਼ਯੋਧਿਕਮ੍||੬੨||
ਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਕਾਮਿਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ|
ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਜੋ ਭਸ਼ਮ੍||੬੩||
ਭਵੇਤ੍ ਸਰਾਗਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ|
ਕਠਿਨਾਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਪਿਡਕਾਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ੍ਤਥਾ||੬੪||
ਹਰ੍ਸਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਞ੍ਚਾਰ ਇਵ ਮਾਂਸਗੇ|
ਚਲਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਦੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੋਫੋਙ੍ਗੇਸ੍ਵਰੁਚਿਸ੍ਤਥਾ||੬੫||
ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮੇਦਸਾਵਤਃ|
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਸ੍ਥ੍ਨਾਵਤੇ ਤੂਸ੍ਣਂ ਪੀਡਨਂ ਚਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ||੬੬||
ਸਮ੍ਭਜ੍ਯਤੇ ਸੀਦਤਿ ਚ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੁਦ੍ਯਤੇ|
ਮਜ੍ਜਾਵਤੇ ਵਿਨਾਮਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਮ੍ਭਣਂ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਨਮ੍||੬੭||
ਸ਼ੂਲਂ ਤੁ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍|
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵੇਗੋਤਿਵੇਗੋ ਵਾ ਨਿਸ੍ਫਲਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗੇ||੬੮||
ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ ਚ ਰੁਗ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨਾਵਤੇਨਿਲੇ|
ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਬਸ੍ਤੌ ਮੂਤ੍ਰਾਵਤੇਨਿਲੇ||੬੯||
ਵਰ੍ਚਸੋਤਿਵਿਬਨ੍ਧੋਧਃ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਪਰਿਕਨ੍ਤਤਿ|
ਵ੍ਰਜਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਰਾਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਭੁਕ੍ਤੇ ਚਾਨਹ੍ਯਤੇ ਨਰਃ||੭੦||
ਚਿਰਾਤ੍ ਪੀਡਿਤਮਨ੍ਨੇਨ ਦੁਃਖਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਸ਼ਕਤ੍ ਸਜੇਤ੍|
ਸ਼੍ਰੋਣੀਵਙ੍ਕ੍ਸਣਪਸ੍ਠੇਸੁ ਰੁਗ੍ਵਿਲੋਮਸ਼੍ਚ ਮਾਰੁਤਃ||੭੧||
ਅਸ੍ਵਸ੍ਥਂ ਹਦਯਂ ਚੈਵ ਵਰ੍ਚਸਾ ਤ੍ਵਾਵਤੇਨਿਲੇ|੭੨|
View original
लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ||६१||
कट्वम्ललवणोष्णैश्च विदाहः शीतकामिता|
शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||६२||
लङ्घनायासरूक्षोष्णकामिता च कफावृते|
रक्तावृते सदाहार्तिस्त्वङ्मांसान्तरजो भृशम्||६३||
भवेत् सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च|
कठिनाश्च विवर्णाश्च पिडकाः श्वयथुस्तथा||६४||
हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव मांसगे|
चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफोऽङ्गेष्वरुचिस्तथा||६५||
आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृतः|
स्पर्शमस्थ्नाऽऽवृते तूष्णं पीडनं चाभिनन्दति||६६||
सम्भज्यते सीदति च सूचीभिरिव तुद्यते|
मज्जावृते विनामः स्याज्जृम्भणं परिवेष्टनम्||६७||
शूलं तु पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्|
शुक्रावेगोऽतिवेगो वा निष्फलत्वं च शुक्रगे||६८||
भुक्ते कुक्षौ च रुग्जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले|
मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तौ मूत्रावृतेऽनिले||६९||
वर्चसोऽतिविबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति|
व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||७०||
चिरात् पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं शकृत् सृजेत्|
श्रोणीवङ्क्षणपृष्ठेषु रुग्विलोमश्च मारुतः||७१||
अस्वस्थं हृदयं चैव वर्चसा त्वावृतेऽनिले|७२|
ਆਵਰਣਕਤਂ ਵਾਤਕੋਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਆਵਰਣਵਿਸ਼ੇਸਕਤਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ- ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਟ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਸ਼ਯ ਇਤਿ ਕਟੂਸ੍ਣਾਦਿਕਫਵਿਪਰੀਤੈਰੁਪਸ਼ਯਃ| ਅਧਿਕਮਿਤਿ ਵਾਤਹਰੈਰਪ੍ਯੁਪਸ਼ਯੋ ਨਾਧਿਕੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਮਾਂਸਗੇ ਇਤਿ ਮਾਂਸਾਵਤੇ| ਮਾਂਸਗਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਸ੍ਯ ਚ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਇਹ ਤੁ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯਾਵਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਆਢ੍ਯਵਾਤੇਤਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸਞ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਮੇਦਸਾਵਤਵਾਤਸ੍ਯ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਇਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ| ਪਰਿਕਨ੍ਤਤਿ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਂ ਜਨਯਤਿ||੬੧-੭੧||-
Adhikarana 22 (72-74) · Śloka 74
ਸਨ੍ਧਿਚ੍ਯੁਤਿਰ੍ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕੁਞ੍ਚਨਂ ਕੁਬ੍ਜਤਾਰ੍ਦਿਤਃ||੭੨||
ਪਕ੍ਸਾਘਾਤੋਙ੍ਗਸਂਸ਼ੋਸਃ ਪਙ੍ਗੁਤ੍ਵਂ ਖੁਡਵਾਤਤਾ|
ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਚਾਢ੍ਯਵਾਤਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਗਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੭੩||
ਏਤੇ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ|
ਨਵਾਨ੍ ਬਲਵਤਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਨ੍ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍||੭੪||
View original
सन्धिच्युतिर्हनुस्तम्भः कुञ्चनं कुब्जताऽर्दितः||७२||
पक्षाघातोऽङ्गसंशोषः पङ्गुत्वं खुडवातता|
स्तम्भनं चाढ्यवातश्च रोगा मज्जास्थिगाश्च ये||७३||
एते स्थानस्य गाम्भीर्याद्यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा|
नवान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान्||७४||
ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗਮਾਹ- ਸਨ੍ਧਿਚ੍ਯੁਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਪਙ੍ਗੁਤ੍ਵਾਦਯੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਾਸ੍ਤਥਾਪਿ ਸ਼ੇਸਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨੈਵ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਖੁਡਵਾਤਤਾ ਗੁਲ੍ਫਵਾਤਤਾ, ਕਿਂਵਾ ਸਨ੍ਧਿਗਤਵਾਤਤਾ| ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਗਾ ਇਤਿ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥ੍ਯਾਵਤਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਗਤਵਾਤਜਨ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਂ ਕਤਾਸ੍ਪਦਤ੍ਵਮਾਹੁਃ| ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨਵੇਤਿ ਪਾਕ੍ਸਿਕਸਿਦ੍ਧਿਵਚਨਮਿਤਰਵੈਦ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਜ੍ਞੇਯਮ੍; ਆਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਆਚਾਰ੍ਯਪ੍ਰਖ੍ਯੋ ਵਾ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸਾਧਯਤ੍ਯੇਵ ਬਲਾਤ੍, ਇਤਰਵੈਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਵ੍ਯਾਹਤਜ੍ਞਾਨੋ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਸਂਸ਼ਯਾਭਿਧਾਨਂ; ਤਤਸ਼੍ਚ ਨ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕੀ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਤਾ ਏਤਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਨਵਾਨਾਮਪ੍ਯੇਸਾਂ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਤਯਾ ਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ- ਨਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹਿਕਯਾਨੁਕ੍ਤਾ ਅਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾ ਏਵ ਕੇਚਿਦ੍ਗਦਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ; ਕਿਂਵਾ ਅਧ੍ਯਾਯਸ਼ੇਸੇ ‘ਹਦ੍ਰੋਗੋ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੭੨-੭੪||
Adhikarana 23 (75-82) · Śloka 83
ਕ੍ਰਿਯਾਮਤਃ ਪਰਂ ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਵਾਤਰੋਗਾਪਹਾਂ ਸ਼ਣੁ|
ਕੇਵਲਂ ਨਿਰੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਦੌ ਸ੍ਨੇਹੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍||੭੫||
ਵਾਯੁਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਤੈਲਮਜ੍ਜਪਾਨੈਰ੍ਨਰਂ ਤਤਃ|
ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਲਾਨ੍ਤਂ ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ ਪਯੋਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ||੭੬||
ਯੂਸੈਰ੍ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਮ੍ਬੁਜਾਨੂਪਰਸੈਰ੍ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਸਂਯੁਤੈਃ|
ਪਾਯਸੈਃ ਕਸ਼ਰੈਃ ਸਾਮ੍ਲਲਵਣੈਰਨੁਵਾਸਨੈਃ||੭੭||
ਨਾਵਨੈਸ੍ਤਰ੍ਪਣੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਃ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍ਤਤਃ|
ਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਨਾਡੀਪ੍ਰਸ੍ਤਰਸਙ੍ਕਰੈਃ||੭੮||
ਤਥਾਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਵਿਧੈਃ ਸ੍ਵੇਦੈਰ੍ਯਥਾਯੋਗਮੁਪਾਚਰੇਤ੍|
ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਙ੍ਗਂ ਤੁ ਵਕ੍ਰਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਥਾਪਿ ਵਾ||੭੯||
ਸ਼ਨੈਰ੍ਨਾਮਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਯਥੇਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਦਾਰੁਵਤ੍|
ਹਰ੍ਸਤੋਦਰੁਗਾਯਾਮਸ਼ੋਥਸ੍ਤਮ੍ਭਗ੍ਰਹਾਦਯਃ||੮੦||
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਚੋਪਜਾਯਤੇ|
ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਧਾਤੂਨ੍ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਾਨ੍ ਪੁਸ੍ਣਾਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਃ||੮੧||
ਬਲਮਗ੍ਨਿਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਭਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍|
ਅਸਕਤ੍ਤਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹੈਃ ਸ੍ਵੇਦੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਪਾਦਯੇਤ੍||੮੨||
ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਮਦੌ ਕੋਸ੍ਠੇ ਨ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਨਿਲਾਮਯਾਃ|੮੩|
View original
क्रियामतः परं सिद्धां वातरोगापहां शृणु|
केवलं निरुपस्तम्भमादौ स्नेहैरुपाचरेत्||७५||
वायुं सर्पिर्वसातैलमज्जपानैर्नरं ततः|
स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत् पुनः||७६||
यूषैर्ग्राम्याम्बुजानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः|
पायसैः कृशरैः साम्ललवणैरनुवासनैः||७७||
नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धं स्वेदयेत्ततः|
स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७८||
तथाऽन्यैर्विविधैः स्वेदैर्यथायोगमुपाचरेत्|
स्नेहाक्तं स्विन्नमङ्गं तु वक्रं स्तब्धमथापि वा||७९||
शनैर्नामयितुं शक्यं यथेष्टं शुष्कदारुवत्|
हर्षतोदरुगायामशोथस्तम्भग्रहादयः||८०||
स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते|
स्नेहश्च धातून्संशुष्कान् पुष्णात्याशु प्रयोजितः||८१||
बलमग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चाप्यभिवर्धयेत्|
असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्चाप्युपपादयेत्||८२||
तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः|८३|
ਅਵਸਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਹ- ਕ੍ਰਿਯਾਮਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਵਲਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਕੇਵਲਮਿਤਿ ਅਸਂਸਸ੍ਟਮ੍| ਨਿਰੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤਿ ਅਨਾਵਤਮ੍| ਕੈਃ? ਸ੍ਨੇਹੈਃ| ਕਥਂ ਚੋਪਾਚਰੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਤੈਲਮਜ੍ਜਪਾਨੈਰਿਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਪ੍ਰਯੋਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਾਹ- ਨਰਂ ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਲਾਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਲਾਨ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨਂ ਸ੍ਨੇਹਗ੍ਲਾਨਂ ਚ| ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯੇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਮਯਿਤ੍ਵਾ | ਸ੍ਨੇਹਯੇਦਿਤਿਪਦਂ ਤਰ੍ਪਣੈਃ ਪਾਨੈਰਿਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਾਵਦਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਨ੍ਯੈਰਿਤਿ ਕੁਟੀਭੂਸ੍ਵੇਦਾਦਿਭਿਃ| ਯਥਾਯੋਗਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਵੇਦਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਵੇਦਗੁਣਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯੇ “ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਨ” (ਸੂ.ਅ.੧੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤੋਪ੍ਯਯਂ ਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਕਸ੍ਵੇਦਗੁਣਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਰਣਾਗਤਤ੍ਵਾਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਆਸ਼ੁ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਇਤਿ ਪਦਂ ਪੁਸ੍ਣਾਤੀਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨਿਲਾਮਯਾ ਨ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ ਨ ਸ੍ਥਾਯਿਨੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭੫-੮੨||-
Adhikarana 24 (83-88) · Śloka 89
ਯਦ੍ਯਨੇਨ ਸਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਾ ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||੮੩||
ਮਦੁਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰੌਸਧੈਸ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍|
ਘਤਂ ਤਿਲ੍ਵਕਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਸਾਤਲਾਸਿਦ੍ਧਮੇਵ ਵਾ||੮੪||
ਪਯਸੈਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਵਾ ਪਿਬੇਦ੍ਦੋਸਹਰਂ ਸ਼ਿਵਮ੍|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣਾਦ੍ਯੈਰਾਹਾਰੈਰ੍ਹਿ ਮਲਸ਼੍ਚਿਤਃ||੮੫||
ਸ੍ਰੋਤੋ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾਨਿਲਂ ਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮਨੁਲੋਮਯੇਤ੍ |
ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਯੋਵਿਰੇਚ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਨਿਰੂਹੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍||੮੬||
ਪਾਚਨੈਰ੍ਦੀਪਨੀਯੈਰ੍ਵਾ ਭੋਜਨੈਸ੍ਤਦ੍ਯੁਤੈਰ੍ਨਰਮ੍|
ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯੋਤ੍ਥਿਤੇ ਚਾਗ੍ਨੌ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਪੁਨਰ੍ਹਿਤੌ||੮੭||
ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰਾਹਾਰੈਃ ਸਤਤਂ ਪੁਨਃ|
ਨਾਵਨੈਰ੍ਧੂਮਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵੋਪਪਾਦਯੇਤ੍||੮੮||
ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਤਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍|੮੯|
View original
यद्यनेन सदोषत्वात् कर्मणा न प्रशाम्यति||८३||
मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैरौषधैस्तं विशोधयेत्|
घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धमेव वा||८४||
पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्|
स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः||८५||
स्रोतो बद्ध्वाऽनिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत् |
दुर्बलो योऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्||८६||
पाचनैर्दीपनीयैर्वा भोजनैस्तद्युतैर्नरम्|
संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ||८७||
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धैराहारैः सततं पुनः|
नावनैर्धूमपानैश्च सर्वानेवोपपादयेत्||८८||
इति सामान्यतः प्रोक्तं वातरोगचिकित्सितम्|८९|
ਯਦ੍ਯਨੇਨ ਸਦੋਸਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਵਲੋ ਨਿਰੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਧਿਕਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਦੋਸਤ੍ਵਮਨੁਪਪਨ੍ਨਂ; ਤਤਃ ਸਦੋਸਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮਣਿ ਯੋਜਨੀਯਂ; ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਾਯੁਰ੍ਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਰਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਲਜਨਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ “ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣੋਸ੍ਣਾਦ੍ਯੈਰਾਹਾਰੈਰ੍ਹਿ ਮਲਸ਼੍ਚਿਤਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਂਵਾ ਸਦੋਸਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨੋਤ੍ਤਰਕਾਲੀਨਂ ਵਾਯੋਃ ਸਂਸ਼ਮਨਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਸਂਸਸ੍ਟਤ੍ਵਮਨੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਤ੍ਵਂ ਚ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਾਰਮ੍ਭਕਾਲੇ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਦੋਸਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਯੋਗੇਣਾਨੁਪਸ਼ਮੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਕਰਣੇ ਚ ਹੇਤੁਃ| ਸਮਲਤ੍ਵਮੇਵੋਤ੍ਤਰਕਾਲੀਨਂ ਕੁਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਯੋਵਿਰੇਚ੍ਯ ਇਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣਾਵਿਰੇਚ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਹਿ “ਅਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣੀ” (ਸਿ.ਅ.੨) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਅਤਿਦੁਰ੍ਬਲਃ ਪਠਿਤਃ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਰ੍ਬਲਤਯਾ ਬਸ੍ਤ੍ਯਨਰ੍ਹੇਪਿ ਵਿਧਿਮਾਹ- ਪਾਚਨੈਰ੍ਦੀਪਨੀਯੈਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਪਾਚਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਦੀਪਨਂ, ਯਥਾ ਪਟੋਲਂ ਦੀਪਨਂ; ਦੀਪਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਪਾਚਨਂ ਯਥਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੀ ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਾ ਦੀਪਨੀ ਚ” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੩੮) ਇਤਿ; ਅਤਃ ਪਾਚਨੈਰਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਦੀਪਨੈਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਕਤਮ੍| ਭੋਜ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਤਦ੍ਯੁਤੈਰਿਤਿ ਪਾਚਨਦੀਪਨਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੈਃ| ਉਤ੍ਥਿਤੇ ਚਾਗ੍ਨੌ ਇਤਿ ਦੀਪ੍ਤੇ ਵਹ੍ਨੌ||੮੩-੮੮||-
Adhikarana 25 (89-98) · Śloka 99
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥੇ ਵਾਤੇ ਕ੍ਸਾਰਂ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ||੮੯||
ਪਾਚਨੈਰ੍ਦੀਪਨੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਮ੍ਲੈਰ੍ਵਾ ਪਾਚਯੇਨ੍ਮਲਾਨ੍|
ਗੁਦਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਤੁ ਕਰ੍ਮੋਦਾਵਰ੍ਤਨੁਦ੍ਧਿਤਮ੍||੯੦||
ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਯਥਾਦੋਸਹਰੀਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ|
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕੁਪਿਤੇਭ੍ਯਙ੍ਗੋ ਬਸ੍ਤਯਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਃ||੯੧||
ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਵਗਾਹਾਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਯਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਿਤੇ|
ਸ਼ੀਤਾਃ ਪ੍ਰਦੇਹਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਥੇ ਵਿਰੇਕੋ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍||੯੨||
ਵਿਰੇਕੋ ਮਾਂਸਮੇਦਃਸ੍ਥੇ ਨਿਰੂਹਾਃ ਸ਼ਮਨਾਨਿ ਚ|
ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਤਃ ਸ੍ਨੇਹੈਰਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਂ ਜਯੇਤ੍||੯੩||
ਹਰ੍ਸੋਨ੍ਨਪਾਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥੇ ਬਲਸ਼ੁਕ੍ਰਕਰਂ ਹਿਤਮ੍|
ਵਿਬਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਵਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍||੯੪||
ਵਿਰਿਕ੍ਤਪ੍ਰਤਿਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍|
ਗਰ੍ਭੇ ਸ਼ੁਸ੍ਕੇ ਤੁ ਵਾਤੇਨ ਬਾਲਾਨਾਂ ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਾਮ੍||੯੫||
ਸਿਤਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਧੁਕੈਰ੍ਹਿਤਮੁਤ੍ਥਾਪਨੇ ਪਯਃ|
ਹਦਿ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇ ਸਿਦ੍ਧਮਂਸ਼ੁਮਤ੍ਯਾ ਪਯੋ ਹਿਤਮ੍||੯੬||
ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਭਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਥੇ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ ਬਿਲ੍ਵਸ਼ਲਾਟੁਭਿਃ|
ਵਾਯੁਨਾ ਵੇਸ੍ਟ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਗਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਯਾਦੁਪਨਾਹਨਮ੍||੯੭||
ਤੈਲਂ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤੇਭ੍ਯਙ੍ਗੋ ਮਾਸਸੈਨ੍ਧਵਸਾਧਿਤਮ੍|
ਬਾਹੁਸ਼ੀਰ੍ਸਗਤੇ ਨਸ੍ਯਂ ਪਾਨਂ ਚੌਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਿਕਮ੍||੯੮||
ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਤ੍ਵਧੋ ਨਾਭੇਃ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਚਾਵਪੀਡਕਃ|੯੯|
View original
विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबेन्नरः||८९||
पाचनैर्दीपनैर्युक्तैरम्लैर्वा पाचयेन्मलान्|
गुदपक्वाशयस्थे तु कर्मोदावर्तनुद्धितम्||९०||
आमाशयस्थे शुद्धस्य यथादोषहरीः क्रियाः|
सर्वाङ्गकुपितेऽभ्यङ्गो बस्तयः सानुवासनाः||९१||
स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते|
शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्||९२||
विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च|
बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्||९३||
हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्|
विबद्धमार्गं दृष्ट्वा वा शुक्रं दद्याद्विरेचनम्||९४||
विरिक्तप्रतिभुक्तस्य पूर्वोक्तां कारयेत् क्रियाम्|
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम्||९५||
सिताकाश्मर्यमधुकैर्हितमुत्थापने पयः|
हृदि प्रकुपिते सिद्धमंशुमत्या पयो हितम्||९६||
मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान् बिल्वशलाटुभिः|
वायुना वेष्ट्यमाने तु गात्रे स्यादुपनाहनम्||९७||
तैलं सङ्कुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्|
बाहुशीर्षगते नस्यं पानं चौत्तरभक्तिकम्||९८||
बस्तिकर्म त्वधो नाभेः शस्यते चावपीडकः|९९|
ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਧੋ ਨਾਭੇਃ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਚਾਵਪੀਡਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਕ੍ਸਾਰਂ ਯਵਕ੍ਸਾਰਮ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ “ਯਾਵਸ਼ੂਕਃ ਸ੍ਰਂਸਨੀਯਪਾਚਨੀਯਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਾਨਾਂ” (ਸੂ.ਅ.੨੫); ਕਿਂਵਾ ਕ੍ਸਾਰਮਿਤਿ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਦੀਪਨਕ੍ਸਾਰਮ੍| ਉਦਾਵਰ੍ਤਨੁਤ੍ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯੇ “ਤਂ ਤੈਲਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਾਕ੍ਤਂ” (ਚਿ.ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਨਿਲਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ ਮਨੋਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਵਿਰੇਚਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤਿਭੋਜਿਤੋ ਵਿਰਿਕ੍ਤਪ੍ਰਤਿਭੁਕ੍ਤਃ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਮਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨਨਹਰ੍ਸਿਣੀਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍| ਉਤ੍ਥਾਪਨੇ ਇਤਿ ਪੁਸ੍ਟਿਜਨਨੇ ਸਿਤਾਦਿਭਿਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪਯੋ ਹਿਤਮ੍| ਅਂਸ਼ੁਮਤੀ ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀ|| ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਿਤਿ ਨਾਭਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਕੁਪਿਤੇ ਵਾਤੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾ ਬਿਲ੍ਵਸ਼ਲਾਟੁਭਿਃ ਸਮਂ ਸਿਦ੍ਧਾ ਦੇਯਾਃ| ਨਾਭਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਕੋਪਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤੋਪੀਹ ਤਤ੍ਰ ਭਵਸ਼ੂਲਤੋਦਾਦਿਭਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵੇਸ੍ਟ੍ਯਮਾਨ ਇਤਿ ਅਵਮੋਟ੍ਯਮਾਨੇ| ਉਪਨਾਹਨਂ ਚ ਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਨਸ੍ਯੇ ਪਾਨੇ ਚ ਔਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਿਕਂ ਮਾਸਸੈਨ੍ਧਵਸਾਧਿਤਮੇਵ ਤੈਲਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਚ ਮਾਸਸ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥਃ, ਸੈਨ੍ਧਵਸ੍ਯ ਕਲ੍ਕਃ| ਸਰ੍ਪਿਸੋਵਪੀਡਕਃ ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਪੀਡਕਮਨ੍ਨਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ||੮੯-੯੮||-
Adhikarana 26 (99-103) · Śloka 103
ਅਰ੍ਦਿਤੇ ਨਾਵਨਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤੈਲਂ ਤਰ੍ਪਣਮੇਵ ਚ||੯੯||
ਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦੋਪਨਾਹਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਨੂਪਪਿਸ਼ਿਤੈਰ੍ਹਿਤਾਃ|
ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਸ੍ਨੇਹਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍||੧੦੦||
ਅਨ੍ਤਰਾਕਣ੍ਡਰਾਗੁਲ੍ਫਂ ਸਿਰਾ ਬਸ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮ ਚ|
ਗਧ੍ਰਸੀਸੁ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਖਲ੍ਲ੍ਯਾਂ ਤੂਸ੍ਣੋਪਨਾਹਨਮ੍||੧੦੧||
ਪਾਯਸੈਃ ਕਸ਼ਰੈਰ੍ਮਾਂਸੈਃ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਤੈਲਘਤਾਨ੍ਵਿਤੈਃ|
ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨਨੇ ਹਨੁਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਚ||੧੦੨||
ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀਭ੍ਯਾਂ ਚੋਨ੍ਨਾਭ੍ਯ ਚਿਬੁਕੋਨ੍ਨਾਮਨਂ ਹਿਤਮ੍|
ਸ੍ਰਸ੍ਤਂ ਸ੍ਵਂ ਗਮਯੇਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਵਿਨਾਮਯੇਤ੍||੧੦੩||
View original
अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं तर्पणमेव च||९९||
नाडीस्वेदोपनाहाश्चाप्यानूपपिशितैर्हिताः|
स्वेदनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम्||१००||
अन्तराकण्डरागुल्फं सिरा बस्त्यग्निकर्म च|
गृध्रसीषु प्रयुञ्जीत खल्ल्यां तूष्णोपनाहनम्||१०१||
पायसैः कृशरैर्मांसैः शस्तं तैलघृतान्वितैः|
व्यात्तानने हनुं स्विन्नामङ्गुष्ठाभ्यां प्रपीड्य च||१०२||
प्रदेशिनीभ्यां चोन्नाभ्य चिबुकोन्नामनं हितम्|
स्रस्तं स्वं गमयेत्स्थानं स्तब्धं स्विन्नं विनामयेत्||१०३||
ਅਰ੍ਦਿਤਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਰ੍ਦਿਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰ੍ਪਣਮਿਤਿ ਨਾਵਨਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਕਿਂਵਾ ਤਰ੍ਪਣਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮੇਵ| ਅਨ੍ਤਰਾਕਣ੍ਡਰਾਗੁਲ੍ਫਂ ਸਿਰੇਤਿ ਕਣ੍ਡਰਾਗੁਲ੍ਫਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਗਧ੍ਰਸੀਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦਤਯਾ| ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਾਨਨਮਿਤਿ ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀ ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਨਨ੍ਤਰਾਙ੍ਗੁਲੀ||੯੯-੧੦੩||
Adhikarana 27 (104) · Śloka 104
ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸ੍ਥਾਨਦੂਸ੍ਯਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਮਾਚਰੇਤ੍ |੧੦੪|
View original
प्रत्येकं स्थानदूष्यादिक्रियावैशेष्यमाचरेत् |१०४|
ਅਨੁਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਿ, ਦੂਸ੍ਯਂ ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਾਵਰਣਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਦੂਸ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ‘ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵੋਕ੍ਤਃ|੧੦੪|-
Adhikarana 28 (104-105) · Śloka 106
ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਸੇਕਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਬਸ੍ਤਯਃ ||੧੦੪||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾ ਨਿਵਾਤਂ ਚ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਾਵਰਣਾਨਿ ਚ|
ਰਸਾਃ ਪਯਾਂਸਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਨਿ ਚ||੧੦੫||
ਬਂਹਣਂ ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਾਤਰੋਗਿਣਾਮ੍|੧੦੬|
View original
सर्पिस्तैलवसामज्जसेकाभ्यञ्जनबस्तयः ||१०४||
स्निग्धाः स्वेदा निवातं च स्थानं प्रावरणानि च|
रसाः पयांसि भोज्यानि स्वाद्वम्ललवणानि च||१०५||
बृंहणं यच्च तत् सर्वं प्रशस्तं वातरोगिणाम्|१०६|
ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਸਮਾਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦੪-੧੦੫||-
Adhikarana 29 (106-117) · Śloka 118
ਬਲਾਯਾਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮੂਲਸ੍ਯ ਵਾ ਰਸੇ||੧੦੬||
ਅਜਸ਼ੀਰ੍ਸਾਮ੍ਬੁਜਾਨੂਪਮਾਂਸਾਦਪਿਸ਼ਿਤੈਃ ਪਥਕ੍|
ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਾਨ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ਦਧ੍ਯਮ੍ਲਵ੍ਯੋਸਸਂਸ੍ਕਤਾਨ੍||੧੦੭||
ਭੋਜਯੇਦ੍ਵਾਤਰੋਗਾਰ੍ਤਂ ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਲਵਣੈਰ੍ਨਰਮ੍|
ਏਤੈਰੇਵੋਪਨਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪਿਸ਼ਿਤੈਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੧੦੮||
ਘਤਤੈਲਯੁਤੈਃ ਸਾਮ੍ਲੈਃ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਸ੍ਵਿਨ੍ਨੈਰਨਸ੍ਥਿਭਿਃ|
ਪਤ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਵਾਥਪਯਸ੍ਤੈਲਦ੍ਰੋਣ੍ਯਃ ਸ੍ਯੁਰਵਗਾਹਨੇ||੧੦੯||
ਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸੇਕਾਸ਼੍ਚਾਨਿਲਰੋਗਿਣਾਮ੍|
ਆਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਾਨਿ ਦਸ਼ਮੂਲਂ ਸ਼ਤਾਵਰੀਮ੍||੧੧੦||
ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ ਬਦਰਾਨ੍ਮਾਸਾਂਸ੍ਤਿਲਾਨ੍ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਯਵਾਨ੍ ਬਲਾਮ੍|
ਵਸਾਦਧ੍ਯਾਰਨਾਲਾਮ੍ਲੈਃ ਸਹ ਕੁਮ੍ਭ੍ਯਾਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍||੧੧੧||
ਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਿਸ੍ਟੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਨਾਹਨਮ੍|
ਤੈਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਂ ਘਤਂ ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਂ ਪਾਨਮੇਵ ਚ||੧੧੨||
ਮੁਸ੍ਤਂ ਕਿਣ੍ਵਂ ਤਿਲਾਃ ਕੁਸ੍ਠਂ ਸੁਰਾਹ੍ਵਂ ਲਵਣਂ ਨਤਮ੍|
ਦਧਿਕ੍ਸੀਰਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦੁਪਨਾਹਨਮ੍||੧੧੩||
ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾਵੇਸਵਾਰਕ੍ਸੀਰਮਾਸਤਿਲੌਦਨੈਃ|
ਏਰਣ੍ਡਬੀਜਗੋਧੂਮਯਵਕੋਲਸ੍ਥਿਰਾਦਿਭਿਃ||੧੧੪||
ਸਸ੍ਨੇਹੈਃ ਸਰੁਜਂ ਗਾਤ੍ਰਮਾਲਿਪ੍ਯ ਬਹਲਂ ਭਿਸਕ੍|
ਏਰਣ੍ਡਪਤ੍ਰੈਰ੍ਬਧ੍ਨੀਯਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਕਲ੍ਯਂ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍||੧੧੫||
ਕ੍ਸੀਰਾਮ੍ਬੁਨਾ ਤਤਃ ਸਿਕ੍ਤਂ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵੋਪਨਾਹਿਤਮ੍|
ਮੁਞ੍ਚੇਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਿਵਾਬਦ੍ਧਂ ਚਰ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚ ਸਲੋਮਭਿਃ||੧੧੬||
ਫਲਾਨਾਂ ਤੈਲਯੋਨੀਨਾਮਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਸੁਸ਼ੀਤਲਾਨ੍|
ਪ੍ਰਦੇਹਾਨੁਪਨਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧੈਰ੍ਵਾਤਹਰੈਰਪਿ||੧੧੭||
ਪਾਯਸੈਃ ਕਸ਼ਰੈਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਸਂਯੁਤੈਃ|੧੧੮|
View original
बलायाः पञ्चमूलस्य दशमूलस्य वा रसे||१०६||
अजशीर्षाम्बुजानूपमांसादपिशितैः पृथक्|
साधयित्वा रसान् स्निग्धान्दध्यम्लव्योषसंस्कृतान्||१०७||
भोजयेद्वातरोगार्तं तैर्व्यक्तलवणैर्नरम्|
एतैरेवोपनाहांश्च पिशितैः सम्प्रकल्पयेत्||१०८||
घृततैलयुतैः साम्लैः क्षुण्णस्विन्नैरनस्थिभिः|
पत्रोत्क्वाथपयस्तैलद्रोण्यः स्युरवगाहने||१०९||
स्वभ्यक्तानां प्रशस्यन्ते सेकाश्चानिलरोगिणाम्|
आनूपौदकमांसानि दशमूलं शतावरीम्||११०||
कुलत्थान् बदरान्माषांस्तिलान्रास्नां यवान् बलाम्|
वसादध्यारनालाम्लैः सह कुम्भ्यां विपाचयेत्||१११||
नाडीस्वेदं प्रयुञ्जीत पिष्टैश्चाप्युपनाहनम्|
तैश्च सिद्धं घृतं तैलमभ्यङ्गं पानमेव च||११२||
मुस्तं किण्वं तिलाः कुष्ठं सुराह्वं लवणं नतम्|
दधिक्षीरचतुःस्नेहैः सिद्धं स्यादुपनाहनम्||११३||
उत्कारिकावेसवारक्षीरमाषतिलौदनैः|
एरण्डबीजगोधूमयवकोलस्थिरादिभिः||११४||
सस्नेहैः सरुजं गात्रमालिप्य बहलं भिषक्|
एरण्डपत्रैर्बध्नीयाद्रात्रौ कल्यं विमोक्षयेत्||११५||
क्षीराम्बुना ततः सिक्तं पुनश्चैवोपनाहितम्|
मुञ्चेद्रात्रौ दिवाबद्धं चर्मभिश्च सलोमभिः||११६||
फलानां तैलयोनीनामम्लपिष्टान् सुशीतलान्|
प्रदेहानुपनाहांश्च गन्धैर्वातहरैरपि||११७||
पायसैः कृशरैश्चैव कारयेत् स्नेहसंयुतैः|११८|
ਬਲਾਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਪਥਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ ਬਲਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਾਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਾਃ, ਤੇਸ੍ਵਜਸ਼ੀਰ੍ਸਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਥਕ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਰਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕਲ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭਾਤੇ| ਫਲਾਨਾਂ ਤੈਲਯੋਨੀਨਾਮਿਤਿ ਤਿਲਾਤਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਪ੍ਰਦੇਹਾਨੁਪਨਾਹਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਹ ਉਪਨਾਹਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤਨੁਰ੍ਲੇਪਃ| ਗਨ੍ਧੈਰਿਤਿ ਅਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯੈਃ||੧੦੬-੧੧੭||-
Adhikarana 30 (118-135) · Śloka 136
ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਿਲਾਰ੍ਤਾਨਾਮਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ||੧੧੮||
ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਾਯਾਮਤੋਪਮਾਨ੍|
ਦ੍ਰੋਣੇਮ੍ਭਸਃ ਪਚੇਦ੍ਭਾਗਾਨ੍ ਦਸ਼ਮੂਲਾਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪਲਾਨ੍||੧੧੯||
ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਭਾਗੈਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋਨ੍ਮਿਤੈਃ ਸਹ|
ਪਾਦਸ਼ੇਸੇ ਰਸੇ ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਜੀਵਨੀਯੈਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੈਃ||੧੨੦||
ਤਥਾ ਖਰ੍ਜੂਰਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਬਦਰਫਲ੍ਗੁਭਿਃ|
ਸਕ੍ਸੀਰੈਃ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸਿਦ੍ਧਃ ਕੇਵਲਵਾਤਨੁਤ੍||੧੨੧||
ਨਿਰਤ੍ਯਯਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਪਾਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਬਸ੍ਤਿਸੁ|
ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਨਾਗਰਂ ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਪੌਸ੍ਕਰਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਸ਼ਟੀਮ੍||੧੨੨||
ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾਤਰੋਗਹਰਂ ਪਰਮ੍|
ਬਲਾਬਿਲ੍ਵਸ਼ਤੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਘਤਮਣ੍ਡਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍||੧੨੩||
ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚੋ ਵਾ ਨਸ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਧਗਤੇਨਿਲੇ|
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਾਨਾਂ ਤੁ ਭਿਤ੍ਵਾਸ੍ਥੀਨਿ ਪਚੇਜ੍ਜਲੇ||੧੨੪||
ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਦਸ਼ਮੂਲਸ੍ਯ ਕਸਾਯੇਣ ਪੁਨਃ ਪਚੇਤ੍|
ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਾਸ੍ਫੋਤਾਵਿਦਾਰੀਕਪਿਕਚ੍ਛੁਭਿਃ||੧੨੫||
ਵਾਤਘ੍ਨੈਰ੍ਜੀਵਨੀਯੈਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਦ੍ਵਿਕ੍ਸੀਰਭਾਗਿਕਮ੍|
ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ ਨਾਵਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਤ੍ਤਥਾ ਪਾਨਾਨੁਵਾਸਨਾਤ੍||੧੨੬||
ਸਿਰਾਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਣੁਦਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਾਰੁਤਮ੍|
ਯੇ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਮਜ੍ਜਾਨਃ ਕ੍ਸੀਣਸ਼ੁਕ੍ਰੌਜਸਸ਼੍ਚ ਯੇ||੧੨੭||
ਬਲਪੁਸ੍ਟਿਕਰਂ ਤੇਸਾਮੇਤਤ੍ ਸ੍ਯਾਦਮਤੋਪਮਮ੍|
ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾ ਵਸਾ ਨਕ੍ਰਮਤ੍ਸ੍ਯਕੂਰ੍ਮਚੁਲੂਕਜਾ||੧੨੮||
ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਾ ਵਿਧਿਨਾਨੇਨ ਨਸ੍ਯਪਾਨੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|
ਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਯਾਸ੍ਤੁ ਕੁਲਤ੍ਥਕੁਡਵਦ੍ਵਯਮ੍||੧੨੯||
ਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਤ੍ਵਗਾਢਕ੍ਯੋਃ ਪਥਕ੍ ਪਞ੍ਚਪਲਂ ਭਵੇਤ੍|
ਰਾਸ੍ਨਾਚਿਤ੍ਰਕਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਦਸ਼ਮੂਲਂ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਮ੍||੧੩੦||
ਜਲਦ੍ਰੋਣੇ ਪਚੇਤ੍ ਪਾਦਸ਼ੇਸੇ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋਨ੍ਮਿਤਂ ਪਥਕ੍|
ਸੁਰਾਰਨਾਲਦਧ੍ਯਮ੍ਲਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਮ੍||੧੩੧||
ਕੋਲਦਾਡਿਮਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਰਸਂ ਤੈਲਂ ਵਸਾਂ ਘਤਮ੍|
ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਚ ਪਯਸ਼੍ਚੈਵ ਜੀਵਨੀਯਪਲਾਨਿ ਸਟ੍||੧੩੨||
ਕਲ੍ਕਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਸ੍ਨੇਹਂ ਸਮ੍ਯਗੇਨਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਸਿਰਾਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਗੇ ਵਾਤੇ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਰੋਗਿਸੁ||੧੩੩||
ਵੇਪਨਾਕ੍ਸੇਪਸ਼ੂਲੇਸੁ ਤਦਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|
ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡ੍ਯਾ ਮੂਲਪਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਰਸਂ ਤਤਃ||੧੩੪||
ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਮਂ ਤੈਲਂ ਨਾਡੀਕੁਸ੍ਠਾਨਿਲਾਰ੍ਤਿਸੁ|
ਹਿਤਂ ਪਾਮਾਪਚੀਨਾਂ ਚ ਪਾਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਪੂਰਣਮ੍||੧੩੫||
ਕਾਰ੍ਪਾਸਾਸ੍ਥਿਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਰਸੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਵਾਤਨੁਤ੍|੧੩੬|
View original
रूक्षशुद्धानिलार्तानामतः स्नेहान् प्रचक्ष्महे||११८||
विविधान् विविधव्याधिप्रशमायामृतोपमान्|
द्रोणेऽम्भसः पचेद्भागान् दशमूलाच्चतुष्पलान्||११९||
यवकोलकुलत्थानां भागैः प्रस्थोन्मितैः सह|
पादशेषे रसे पिष्टैर्जीवनीयैः सशर्करैः||१२०||
तथा खर्जूरकाश्मर्यद्राक्षाबदरफल्गुभिः|
सक्षीरैः सर्पिषः प्रस्थः सिद्धः केवलवातनुत्||१२१||
निरत्ययः प्रयोक्तव्यः पानाभ्यञ्जनबस्तिषु|
चित्रकं नागरं रास्नां पौष्करं पिप्पलीं शटीम्||१२२||
पिष्ट्वा विपाचयेत् सर्पिर्वातरोगहरं परम्|
बलाबिल्वशृते क्षीरे घृतमण्डं विपाचयेत्||१२३||
तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं मूर्धगतेऽनिले|
ग्राम्यानूपौदकानां तु भित्वाऽस्थीनि पचेज्जले||१२४||
तं स्नेहं दशमूलस्य कषायेण पुनः पचेत्|
जीवकर्षभकास्फोताविदारीकपिकच्छुभिः||१२५||
वातघ्नैर्जीवनीयैश्च कल्कैर्द्विक्षीरभागिकम्|
तत्सिद्धं नावनाभ्यङ्गात्तथा पानानुवासनात्||१२६||
सिरापर्वास्थिकोष्ठस्थं प्रणुदत्याशु मारुतम्|
ये स्युः प्रक्षीणमज्जानः क्षीणशुक्रौजसश्च ये||१२७||
बलपुष्टिकरं तेषामेतत् स्यादमृतोपमम्|
तद्वत्सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा||१२८||
प्रत्यग्रा विधिनाऽनेन नस्यपानेषु शस्यते|
प्रस्थः स्यात्त्रिफलायास्तु कुलत्थकुडवद्वयम्||१२९||
कृष्णगन्धात्वगाढक्योः पृथक् पञ्चपलं भवेत्|
रास्नाचित्रकयोर्द्वे द्वे दशमूलं पलोन्मितम्||१३०||
जलद्रोणे पचेत् पादशेषे प्रस्थोन्मितं पृथक्|
सुरारनालदध्यम्लसौवीरकतुषोदकम्||१३१||
कोलदाडिमवृक्षाम्लरसं तैलं वसां घृतम्|
मज्जानं च पयश्चैव जीवनीयपलानि षट्||१३२||
कल्कं दत्त्वा महास्नेहं सम्यगेनं विपाचयेत्|
सिरामज्जास्थिगे वाते सर्वाङ्गैकाङ्गरोगिषु||१३३||
वेपनाक्षेपशूलेषु तदभ्यङ्गे प्रयोजयेत्|
निर्गुण्ड्या मूलपत्राभ्यां गृहीत्वा स्वरसं ततः||१३४||
तेन सिद्धं समं तैलं नाडीकुष्ठानिलार्तिषु|
हितं पामापचीनां च पानाभ्यञ्जनपूरणम्||१३५||
कार्पासास्थिकुलत्थानां रसे सिद्धं च वातनुत्|१३६|
ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦੌ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਿਲਾਰ੍ਤਾਃ ਕੇਵਲਵਾਤਪੀਡਿਤਾਃ| ਘਤਮਣ੍ਡਃ ਘਤਸ੍ਯੋਪਰਿਤਨੋ ਭਾਗਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ ਅਰ੍ਧਪਲਂ, ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਃ ਪਲਮ੍| ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਿਦ੍ਧੇਤਿ ਬਲਾਬਿਲ੍ਵਪ੍ਰਭਤਿਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਚੁਲੁਕੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰੇਤਿ ਅਭਿਨਵਾ| ਨਸ੍ਯਪਾਨੇਸ੍ਵਿਤਿ ਨਸ੍ਯੇਸੁ ਪਾਨੇਸੁ ਚ | ਕਸ੍ਣਗਨ੍ਧਾਤ੍ਵਕ੍ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਤ੍ਵਕ੍| ਮਹਾਸ੍ਨੇਹਮਿਤਿ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਮ੍| ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਰਸਸਮਂ, ਨਤੁ ਸਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਹਾਰ੍ਥਃ; ਸਹਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਤਤੀਯਯੈਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਾਡੀ ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਃ; ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਪਚੀ ਚ ਹਨ੍ਵਸ੍ਥਿਕਕ੍ਸਾਦਿਦੇਸ਼ਭਵਾ||੧੧੮-੧੩੫||-
Adhikarana 31 (136-137) · Śloka 138
ਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸੇ ਕ੍ਸੀਰਸਮੇ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਦਧਿ||੧੩੬||
ਤਸ੍ਯਾਮ੍ਲਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥੈਸ੍ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰਾਸ੍ਨਾਲਵਣਾਰ੍ਦ੍ਰਕਨਾਗਰੈਃ||੧੩੭||
ਸੁਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪਲਿਕੈਃ ਪਾਨਾਤ੍ਤਦਭ੍ਯਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਵਾਤਨੁਤ੍|੧੩੮|
View original
मूलकस्वरसे क्षीरसमे स्थाप्यं त्र्यहं दधि||१३६||
तस्याम्लस्य त्रिभिः प्रस्थैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
यष्ट्याह्वशर्करारास्नालवणार्द्रकनागरैः||१३७||
सुपिष्टैः पलिकैः पानात्तदभ्यङ्गाच्च वातनुत्|१३८|
ਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸੇ ਸਮਕ੍ਸੀਰੇ ਦਧਿ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਂ; ਤਸ੍ਯਾਮ੍ਲਸ੍ਯੇਤਿ ਮੂਲਰਸਾਦੇਰਮ੍ਲਤਾਙ੍ਗਤਸ੍ਯ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥੈਰਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਮੂਲਕਰਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਨਤ੍ਵਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਵਿਪਚੇਦ੍ ਦਧਿਮੂਲਕਰਸਪਯਸਾ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩੬-੧੩੭||-
Adhikarana 32 (138-141) · Śloka 142
ਪਞ੍ਚਮੂਲਕਸਾਯੇਣ ਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਬਹੁਵਾਰ੍ਸਿਕਮ੍||੧੩੮||
ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਰਸਂ ਪੂਤ੍ਵਾ ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਪਯਸਾਸ੍ਟਗੁਣੇਨੈਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਨੁਤ੍||੧੩੯||
ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਚੈਤਦ੍ਵਾਤੇ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|
ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੂਲਕਾਤ੍||੧੪੦||
ਬਿਲ੍ਵਾਚ੍ਚਾਞ੍ਜਲਿਮੇਕੈਕਂ ਦ੍ਰਵੈਰਮ੍ਲੈਰ੍ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਤੇਨ ਤੈਲਂ ਕਸਾਯੇਣ ਫਲਾਮ੍ਲੈਃ ਕਟੁਭਿਸ੍ਤਥਾ||੧੪੧||
ਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਮਹਾਵਾਤੈਰਾਰ੍ਤਃ ਸ਼ੀਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|੧੪੨|
View original
पञ्चमूलकषायेण पिण्याकं बहुवार्षिकम्||१३८||
पक्त्वा तस्य रसं पूत्वा तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
पयसाऽष्टगुणेनैतत् सर्ववातविकारनुत्||१३९||
संसृष्टे श्लेष्मणा चैतद्वाते शस्तं विशेषतः|
यवकोलकुलत्थानां श्रेयस्याः शुष्कमूलकात्||१४०||
बिल्वाच्चाञ्जलिमेकैकं द्रवैरम्लैर्विपाचयेत्|
तेन तैलं कषायेण फलाम्लैः कटुभिस्तथा||१४१||
पिष्टैः सिद्धं महावातैरार्तः शीते प्रयोजयेत्|१४२|
ਪਞ੍ਚਮੂਲਕਸਾਯੇਣੇਤ੍ਯਾਦੌ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਕਸਾਯਂ ਤਥਾ ਪਿਣ੍ਯਾਕਕ੍ਵਥਿਤਂ ਜਲਂ ਚ ਪਥਗ੍ਦੇਯਮਿਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤਿ, ਵਯਂ ਤੁ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਕਸਾਯੇਣੈਵ ਜਲਸ੍ਥਾਨੀਯੇਨ ਸਾਧਿਤਪਿਣ੍ਯਾਕਸ੍ਯ ਰਸਮਤ੍ਰੇਚ੍ਛਾਮਃ| ਪਾਠਸ਼੍ਚ ‘ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਕਸਾਯੇਣ ਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਬਹੁਵਾਰ੍ਸਿਕਮ੍| ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਰਸਂ ਪੂਤ੍ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਜਾਤੂਕਰ੍ਣੇਪਿ “ਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਬਹੁਵਾਰ੍ਸਿਕਂ ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਸਲਿਲੇ ਪਚੇਤ੍, ਰਸੇਸ੍ਮਿਨਸ੍ਟਗੁਣੇਨ ਪਯਸਾ ਤੈਲਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍” ਇਤਿ| ਦ੍ਰਵੈਰਮ੍ਲੈਰਿਤਿ ਕਾਞ੍ਜਿਕਤਕ੍ਰਾਦਿਭਿਃ| ਫਲਾਮ੍ਲੈਰਿਤਿ ਅਮ੍ਲਫਲੈਰ੍ਦਾਡਿਮਾਦਿਭਿਃ||੧੩੮-੧੪੧||-
Adhikarana 33 (142-156) · Śloka 156
ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਤੈਲਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਯਤਃ ਸ਼ਣੁ||੧੪੨||
ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਣ੍ਯਾਯੁਸ੍ਯਬਲਵਰ੍ਣਕਰਾਣਿ ਚ|
ਰਜਃਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਦੋਸਘ੍ਨਾਨ੍ਯਪਤ੍ਯਜਨਨਾਨਿ ਚ||੧੪੩||
ਨਿਰਤ੍ਯਯਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਸਰ੍ਵਦੋਸਹਰਾਣਿ ਚ|
ਸਹਾਚਰਤੁਲਾਯਾਸ਼੍ਚ ਰਸੇ ਤੈਲਾਢਕਂ ਪਚੇਤ੍||੧੪੪||
ਮੂਲਕਲ੍ਕਾਦ੍ਦਸ਼ਪਲਂ ਪਯੋ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍|
ਸਿਦ੍ਧੇਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰ੍ਕਰਾਚੂਰ੍ਣਾਦਸ੍ਟਾਦਸ਼ਪਲਂ ਭਿਸਕ੍||੧੪੫||
ਵਿਨੀਯ ਦਾਰੁਣੇਸ੍ਵੇਤਦ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਯੋਜਯੇਤ੍|
ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸ੍ਵਰਸਪ੍ਰਸ੍ਥੌ ਦ੍ਵੌ ਸਮੌ ਪਯਸਾ ਸਹ||੧੪੬||
ਸਟ੍ਪਲਂ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਸ੍ਯ ਗੁਡਸ੍ਯਾਸ੍ਟਪਲਂ ਤਥਾ|
ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਤੈਰ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਨਿਲਾਰ੍ਤਿਸੁ||੧੪੭||
ਜੀਰ੍ਣੇ ਤੈਲੇ ਚ ਦੁਗ੍ਧੇਨ ਪੇਯਾਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|
ਬਲਾਸ਼ਤਂ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਾਦਂ ਰਾਸ੍ਨਾਸ੍ਟਭਾਗਿਕਮ੍||੧੪੮||
ਜਲਾਢਕਸ਼ਤੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਸ਼ਭਾਗਸ੍ਥਿਤੇ ਰਸੇ|
ਦਧਿਮਸ੍ਤ੍ਵਿਕ੍ਸੁਨਿਰ੍ਯਾਸਸ਼ੁਕ੍ਤੈਸ੍ਤੈਲਾਢਕਂ ਸਮੈਃ||੧੪੯||
ਪਚੇਤ੍ ਸਾਜਪਯੋਰ੍ਧਾਂਸ਼ੈਃ ਕਲ੍ਕੈਰੇਭਿਃ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤੈਃ|
ਸ਼ਟੀਸਰਲਦਾਰ੍ਵੇਲਾਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਗੁਰੁਚਨ੍ਦਨੈਃ||੧੫੦||
ਪਦ੍ਮਕਾਤਿਵਿਸਾਮੁਸ੍ਤਸੂਰ੍ਪਪਰ੍ਣੀਹਰੇਣੁਭਿਃ|
ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸੁਰਸਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖਰ੍ਸਭਕਜੀਵਕੈਃ||੧੫੧||
ਪਲਾਸ਼ਰਸਕਸ੍ਤੂਰੀਨਲਿਕਾਜਾਤਿਕੋਸਕੈਃ|
ਸ੍ਪਕ੍ਕਾਕੁਙ੍ਕੁਮਸ਼ੈਲੇਯਜਾਤੀਕਟੁਫਲਾਮ੍ਬੁਭਿਃ||੧੫੨||
ਤ੍ਵਚਾਕੁਨ੍ਦੁਰੁਕਰ੍ਪੂਰਤੁਰੁਸ੍ਕਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਕੈਃ |
ਲਵਙ੍ਗਨਖਕਕ੍ਕੋਲਕੁਸ੍ਠਮਾਂਸੀਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਭਿਃ||੧੫੩||
ਸ੍ਥੌਣੇਯਤਗਰਧ੍ਯਾਮਵਚਾਮਦਨਪਲ੍ਲਵੈਃ|
ਸਨਾਗਕੇਸ਼ਰੈਃ ਸਿਦ੍ਧੇ ਕ੍ਸਿਪੇਚ੍ਚਾਤ੍ਰਾਵਤਾਰਿਤੇ||੧੫੪||
ਪਤ੍ਰਕਲ੍ਕਂ ਤਤਃ ਪੂਤਂ ਵਿਧਿਨਾ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|
ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਾਸਂ ਜ੍ਵਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਛਰ੍ਦਿਂ ਗੁਲ੍ਮਾਨ੍ ਕ੍ਸਤਂ ਕ੍ਸਯਮ੍||੧੫੫||
ਪ੍ਲੀਹਸ਼ੋਸਾਵਪਸ੍ਮਾਰਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਂ ਚ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਯੇਤ੍|
ਬਲਾਤੈਲਮਿਦਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍||੧੫੬||
(ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਯ ਗੁਰੁਣਾ ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯੇਣ ਭਾਸਿਤਮ੍)|
ਇਤਿ ਬਲਾਤੈਲਮ੍|
View original
सर्ववातविकाराणां तैलान्यन्यान्यतः शृणु||१४२||
चतुष्प्रयोगाण्यायुष्यबलवर्णकराणि च|
रजःशुक्रप्रदोषघ्नान्यपत्यजननानि च||१४३||
निरत्ययानि सिद्धानि सर्वदोषहराणि च|
सहाचरतुलायाश्च रसे तैलाढकं पचेत्||१४४||
मूलकल्काद्दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्|
सिद्धेऽस्मिञ्छर्कराचूर्णादष्टादशपलं भिषक्||१४५||
विनीय दारुणेष्वेतद्वातव्याधिषु योजयेत्|
श्वदंष्ट्रास्वरसप्रस्थौ द्वौ समौ पयसा सह||१४६||
षट्पलं शृङ्गवेरस्य गुडस्याष्टपलं तथा|
तैलप्रस्थं विपक्वं तैर्दद्यात् सर्वानिलार्तिषु||१४७||
जीर्णे तैले च दुग्धेन पेयाकल्पः प्रशस्यते|
बलाशतं गुडूच्याश्च पादं रास्नाष्टभागिकम्||१४८||
जलाढकशते पक्त्वा दशभागस्थिते रसे|
दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः||१४९||
पचेत् साजपयोऽर्धांशैः कल्कैरेभिः पलोन्मितैः|
शटीसरलदार्वेलामञ्जिष्ठागुरुचन्दनैः||१५०||
पद्मकातिविषामुस्तसूर्पपर्णीहरेणुभिः|
यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनखर्षभकजीवकैः||१५१||
पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोषकैः|
स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः||१५२||
त्वचाकुन्दुरुकर्पूरतुरुष्कश्रीनिवासकैः |
लवङ्गनखकक्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः||१५३||
स्थौणेयतगरध्यामवचामदनपल्लवैः|
सनागकेशरैः सिद्धे क्षिपेच्चात्रावतारिते||१५४||
पत्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजयेत्|
श्वासं कासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं गुल्मान् क्षतं क्षयम्||१५५||
प्लीहशोषावपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्|
बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम्||१५६||
(अग्निवेशाय गुरुणा कृष्णात्रेयेण भाषितम्)|
इति बलातैलम्|
ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਣੀਤਿ ਪਾਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਨਸ੍ਯਾਨੁਵਾਸਨਯੋਗੀਨਿ| ਸਹਾਚਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਮੂਲਕਲ੍ਕਾਦ੍ਦਸ਼ਪਲਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਹਚਰਮੂਲਾਦੇਵ ਦਸ਼ਪਲਃ ਕਲ੍ਕੋ ਦੇਯਃ; ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਮੂਲਕਸ੍ਯੈਵ ਕਲ੍ਕ ਉਕ੍ਤਃ| ਜੀਰ੍ਣੇ ਤੈਲੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੀਤੇ ਤੈਲੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਸਤਿ| ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪੇਯਾਵਿਧਾਨਮਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਗਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਪਾਦਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਪਲਾਨਿ| ਰਾਸ੍ਨਾਸ੍ਟਭਾਗਿਕਮਿਤਿ ਗਤਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਰਾਸ੍ਨਾਯਾ ਅਸ੍ਟਭਾਗੇਨਾਰ੍ਧਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਾਜਪਯੋਰ੍ਧਾਂਸ਼ਮਿਤਿ ਛਾਗਕ੍ਸੀਰਾਰ੍ਧਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸੂਰ੍ਪਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਮੁਦ੍ਗਮਾਸਪਰ੍ਣ੍ਯੌ| ਰਸਃ ਗਨ੍ਧਰਸਃ| ਨਲਿਕਾ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਾ| ਕਟੁਫਲਾ ਲਤਾਕਸ੍ਤੂਰੀ, ਅਨ੍ਯੇ ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਦਕ੍ਸਿਣਾਪਥਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਪਦ੍ਯਲ(?)ਮਾਹੁਃ| ਤੁਰੁਸ੍ਕਃ ਸਿਲ੍ਹਕਃ| ਨਖੀਸ੍ਵਲ੍ਪਨਖੀ| ਪਤ੍ਰਕਲ੍ਕਮਿਤਿ ਸੁਗਨ੍ਧਿਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਸ਼ਾਸ੍ਰਪਰਿਭਾਸਯਾ ਪਤ੍ਰਕਲ੍ਕੋ ਦੇਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਗਨ੍ਧਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਚ “ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਵਰਸਪੁਸ੍ਪਾਣਾਂ ਸਿਦ੍ਧਸ਼ੀਤੇਵਤਾਰਿਤੇ| ਦੀਯਤੇ ਗਨ੍ਧਵਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਤ੍ਰਕਲ੍ਕੋ ਮਨੀਸਿਭਿਃ” ਇਤਿ; ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਕਰ੍ਪੂਰਾਦਿਪਤ੍ਰਕਲ੍ਕੋਵਤਾਰਿਤੇ ਏਵ ਦੇਯਃ||੧੪੨-੧੫੬||-
Adhikarana 34 (157-164) · Śloka 164
ਅਮਤਾਯਾਸ੍ਤੁਲਾਃ ਪਞ੍ਚ ਦ੍ਰੋਣੇਸ੍ਵਸ੍ਟਸ੍ਵਪਾਂ ਪਚੇਤ੍||੧੫੭||
ਪਾਦਸ਼ੇਸੇ ਸਮਕ੍ਸੀਰਂ ਤੈਲਸ੍ਯ ਦ੍ਵ੍ਯਾਢਕਂ ਪਚੇਤ੍|
ਏਲਾਮਾਂਸੀਨਤੋਸ਼ੀਰਸਾਰਿਵਾਕੁਸ੍ਠਚਨ੍ਦਨੈਃ||੧੫੮||
ਬਲਾਤਾਮਲਕੀਮੇਦਾਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਰ੍ਧਿਜੀਵਕੈਃ |
ਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਸ਼੍ਰਾਵਣ੍ਯਤਿਬਲਾਨਖੈਃ||੧੫੯||
ਮਹਾਸ਼੍ਰਾਵਣਿਜੀਵਨ੍ਤੀਵਿਦਾਰੀਕਪਿਕਚ੍ਛੁਭਿਃ|
ਸ਼ਤਾਵਰੀਮਹਾਮੇਦਾਕਰ੍ਕਟਾਖ੍ਯਾਹਰੇਣੁਭਿਃ||੧੬੦||
ਵਚਾਗੋਕ੍ਸੁਰਕੈਰਣ੍ਡਰਾਸ੍ਨਾਕਾਲਾਸਹਾਚਰੈਃ|
ਵੀਰਾਸ਼ਲ੍ਲਕਿਮੁਸ੍ਤਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਰ੍ਸਭਕਬਾਲਕੈਃ||੧੬੧||
ਸਹੈਲਾਕੁਙ੍ਕੁਮਸ੍ਪਕ੍ਕਾਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਹ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਸਿਕੈਃ|
ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕਰ੍ਸੇਣ ਮਧੁਕਾਸ੍ਟਪਲੇਨ ਚ||੧੬੨||
ਕਲ੍ਕੈਸ੍ਤਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਵੀਰ੍ਯਾਗ੍ਨਿਬਲਸਮ੍ਮੂਢਚੇਤਸਃ|
ਉਨ੍ਮਾਦਾਰਤ੍ਯਪਸ੍ਮਾਰੈਰਾਰ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਨਯੇਤ੍||੧੬੩||
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਤੈਲਾਗ੍ਰ੍ਯਮਮਤਾਹ੍ਵਯਮ੍|
(ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯੇਣ ਗੁਰੁਣਾ ਭਾਸਿਤਂ ਵੈਦ੍ਯਪੂਜਿਤਮ੍)||੧੬੪||
ਇਤ੍ਯਮਤਾਦ੍ਯਂ ਤੈਲਮ੍|
View original
अमृतायास्तुलाः पञ्च द्रोणेष्वष्टस्वपां पचेत्||१५७||
पादशेषे समक्षीरं तैलस्य द्व्याढकं पचेत्|
एलामांसीनतोशीरसारिवाकुष्ठचन्दनैः||१५८||
बलातामलकीमेदाशतपुष्पर्धिजीवकैः |
काकोलीक्षीरकाकोलीश्रावण्यतिबलानखैः||१५९||
महाश्रावणिजीवन्तीविदारीकपिकच्छुभिः|
शतावरीमहामेदाकर्कटाख्याहरेणुभिः||१६०||
वचागोक्षुरकैरण्डरास्नाकालासहाचरैः|
वीराशल्लकिमुस्तत्वक्पत्रर्षभकबालकैः||१६१||
सहैलाकुङ्कुमस्पृक्कात्रिदशाह्वैश्च कार्षिकैः|
मञ्जिष्ठायास्त्रिकर्षेण मधुकाष्टपलेन च||१६२||
कल्कैस्तत् क्षीणवीर्याग्निबलसम्मूढचेतसः|
उन्मादारत्यपस्मारैरार्तांश्च प्रकृतिं नयेत्||१६३||
वातव्याधिहरं श्रेष्ठं तैलाग्र्यममृताह्वयम्|
(कृष्णात्रेयेण गुरुणा भाषितं वैद्यपूजितम्)||१६४||
इत्यमृताद्यं तैलम्|
ਅਮਤਾਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਮਹਾਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਬਹਨ੍ਮੁਣ੍ਡਿਤਿਕਾ| ਕਾਲਾ ਕਾਲਾਨੁਸਾਰਿਵਾ| ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਹ੍ਵਃ ਦੇਵਦਾਰੁਃ||੧੫੭-੧੬੪||
Adhikarana 35 (165-166) · Śloka 166
ਰਾਸ੍ਨਾਸਹਸ੍ਰਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਤੈਲਦ੍ਰੋਣਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਗਨ੍ਧੈਰ੍ਹੈਮਵਤੈਃ ਪਿਸ੍ਟੈਰੇਲਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਨਿਲਾਰ੍ਤਿਨੁਤ੍||੧੬੫||
ਕਲ੍ਪੋਯਮਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਯਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰਣ੍ਯਾਂ ਬਲਾਦ੍ਵਯੇ|
ਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਪਯੋਭਿਰ੍ਵਾ ਬਲਾਦੀਨਾਂ ਪਚੇਤ੍ ਪਥਕ੍||੧੬੬||
ਇਤਿ ਰਾਸ੍ਨਾਤੈਲਮ੍|
View original
रास्नासहस्रनिर्यूहे तैलद्रोणं विपाचयेत्|
गन्धैर्हैमवतैः पिष्टैरेलाद्यैश्चानिलार्तिनुत्||१६५||
कल्पोऽयमश्वगन्धायां प्रसारण्यां बलाद्वये|
क्वाथकल्कपयोभिर्वा बलादीनां पचेत् पृथक्||१६६||
इति रास्नातैलम्|
ਰਾਸ੍ਨਾਸਹਸ੍ਰਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਹੈਮਵਤੈਰਿਤਿ ਹਿਮਾਲਯਭੂਤੈਃ ਅਗਰੁਕੁਸ੍ਠਕ੍ਸੇਮਕਾਦਿਭਿਃ| ਏਲਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਅਮਤਾਦ੍ਯੇ ਏਲਾਮਾਂਸੀਨਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤੈਃ| ਏਸ ਕਲ੍ਪ ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਰਾਸ੍ਨਾਕਲ੍ਪੋ ਬਲਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਬਲਾਦੀਨਾਮਿਤਿ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਬਲਾਪ੍ਰਸਾਰਣ੍ਯਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਨਾਮ੍||੧੬੫-੧੬੬||
Adhikarana 36 (167-171) · Śloka 171
ਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਤੈਲਂ ਦਧ੍ਯਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍|
ਤੁਲ੍ਯਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਬਲਾਚਿਤ੍ਰਕਸੈਨ੍ਧਵੈਃ||੧੬੭||
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਤਿਵਿਸਾਰਾਸ੍ਨਾਚਵਿਕਾਗੁਰੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕੈਃ|
ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਚਾਕੁਸ੍ਠਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜੈਃ||੧੬੮||
ਪੁਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵਸ਼ਟੀਬਿਲ੍ਵਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਨਤਦਾਰੁਭਿਃ|
ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ ਪੀਤਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍||੧੬੯||
ਇਤਿ ਮੂਲਕਾਦ੍ਯਂ ਤੈਲਮ੍|
ਵਸਮੂਲਗੁਡੂਚ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਤਸ੍ਯ ਚ|
ਚਿਤ੍ਰਕਾਤ੍ ਸਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਚ੍ਚ ਕ੍ਵਾਥੇ ਤੈਲਾਢਕਂ ਪਚੇਤ੍||੧੭੦||
ਸਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾਯੁਨਾ ਭਗ੍ਨੇ ਦਦ੍ਯਾਜ੍ਜਰ੍ਜਰਿਤੇ ਤਥਾ|
ਪ੍ਰਾਕ੍ਤੈਲਾਵਾਪਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਭਵੇਦੇਤਦ੍ਗੁਣੋਤ੍ਤਰਮ੍||੧੭੧||
ਇਤਿ ਵਸਮੂਲਾਦਿਤੈਲਮ੍|
View original
मूलकस्वरसं क्षीरं तैलं दध्यम्लकाञ्जिकम्|
तुल्यं विपाचयेत् कल्कैर्बलाचित्रकसैन्धवैः||१६७||
पिप्पल्यतिविषारास्नाचविकागुरुशिग्रुकैः|
भल्लातकवचाकुष्ठश्वदंष्ट्राविश्वभेषजैः||१६८||
पुष्कराह्वशटीबिल्वशताह्वानतदारुभिः|
तत्सिद्धं पीतमत्युग्रान् हन्ति वातात्मकान् गदान्||१६९||
इति मूलकाद्यं तैलम्|
वृषमूलगुडूच्योश्च द्विशतस्य शतस्य च|
चित्रकात् साश्वगन्धाच्च क्वाथे तैलाढकं पचेत्||१७०||
सक्षीरं वायुना भग्ने दद्याज्जर्जरिते तथा|
प्राक्तैलावापसिद्धं च भवेदेतद्गुणोत्तरम्||१७१||
इति वृषमूलादितैलम्|
ਵਸਮੂਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਅਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਚਿਤ੍ਰਕਾਭ੍ਯਾਂ ਮਿਲਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁਲਾ| ਪ੍ਰਾਕ੍ਤੈਲਾਵਾਪਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਤੈਲਕਲ੍ਕੇਨ ਸਮਂ ਵਸਮੂਲਾਦਿਕ੍ਵਾਥੇਨ ਚ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਭਵੇਤ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣੋਤ੍ਤਰਮਿਤਿ ਪਾਠੇ ਵਸਮੂਲਾਦਿਕ੍ਵਾਥਸਿਦ੍ਧਾਤ੍ਤੈਲਾਦ੍ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍||੧੬੭-੧੭੧||
Adhikarana 37 (172-182) · Śloka 182
ਰਾਸ੍ਨਾਸ਼ਿਰੀਸਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸ਼ੁਣ੍ਠੀਸਹਚਰਾਮਤਾਃ||੧੭੨||
ਸ੍ਯੋਨਾਕਦਾਰੁਸ਼ਮ੍ਪਾਕਹਯਗਨ੍ਧਾਤ੍ਰਿਕਣ੍ਟਕਾਃ|
ਏਸਾਂ ਦਸ਼ਪਲਾਨ੍ ਭਾਗਾਨ੍ ਕਸਾਯਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੧੭੩||
ਤਤਸ੍ਤੇਨ ਕਸਾਯੇਣ ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਸਿਕੈਃ|
ਦਧ੍ਯਾਰਨਾਲਮਾਸਾਮ੍ਬੁਮੂਲਕੇਕ੍ਸੁਰਸੈਃ ਸ਼ੁਭੈਃ||੧੭੪||
ਪਥਕ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋਨ੍ਮਿਤੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਪ੍ਲੀਹਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਮਾਰੁਤਰੋਗਨੁਤ੍ ||੧੭੫||
ਏਤਨ੍ਮੂਲਕਤੈਲਾਖ੍ਯਂ ਵਰ੍ਣਾਯੁਰ੍ਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍|
ਇਤਿ ਮੂਲਕਤੈਲਮ੍|
ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਂ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਬਿਲ੍ਵਯੋਃ|
ਰਸੇਨ ਮੂਲਕਾਨਾਂ ਚ ਤੈਲਂ ਦਧਿਪਯੋਨ੍ਵਿਤਮ੍||੧੭੬||
ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਭਿਸਗ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਵਾਤਾਮਯਾਪਹਮ੍|
ਲਸ਼ੁਨਸ੍ਵਰਸੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਮੇਭਿਸ਼੍ਚ ਵਾਤਨੁਤ੍||੧੭੭||
ਤੈਲਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਤੁਸ੍ਨਾਤਾਮਙ੍ਗਨਾਂ ਪਾਯਯੇਤ ਚ|
ਪੀਤ੍ਵਾਨ੍ਯਤਮਮੇਸਾਂ ਹਿ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਪਿ ਜਨਯੇਤ੍ ਸੁਤਮ੍||੧੭੮||
ਯਚ੍ਚ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰੇ ਤੈਲਮਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਮੁਦਾਹਤਮ੍|
ਅਨੇਕਸ਼ਤਸ਼ਸ੍ਤਚ੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਰੋਗਨੁਤ੍||੧੭੯||
ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਨਿ ਤੈਲਾਨਿ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਕੇਪਿ ਚ|
ਤਾਨਿ ਚਾਨਿਲਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਿਦ੍ਧਿਕਾਮਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੧੮੦||
ਨਾਸ੍ਤਿ ਤੈਲਾਤ੍ ਪਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੌਸਧਂ ਮਾਰੁਤਾਪਹਮ੍|
ਵ੍ਯਵਾਯ੍ਯੁਸ੍ਣਗੁਰੁਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦ੍ਵਲਵਤ੍ਤਰਮ੍||੧੮੧||
ਗਣੈਰ੍ਵਾਤਹਰੈਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਤਸ਼ੋਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ|
ਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਤਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍||੧੮੨||
View original
रास्नाशिरीषयष्ट्याह्वशुण्ठीसहचरामृताः||१७२||
स्योनाकदारुशम्पाकहयगन्धात्रिकण्टकाः|
एषां दशपलान् भागान् कषायमुपकल्पयेत्||१७३||
ततस्तेन कषायेण सर्वगन्धैश्च कार्षिकैः|
दध्यारनालमाषाम्बुमूलकेक्षुरसैः शुभैः||१७४||
पृथक् प्रस्थोन्मितैः सार्धं तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
प्लीहमूत्रग्रहश्वासकासमारुतरोगनुत् ||१७५||
एतन्मूलकतैलाख्यं वर्णायुर्बलवर्धनम्|
इति मूलकतैलम्|
यवकोलकुलत्थानां मत्स्यानां शिग्रुबिल्वयोः|
रसेन मूलकानां च तैलं दधिपयोन्वितम्||१७६||
साधयित्वा भिषग्दद्यात् सर्ववातामयापहम्|
लशुनस्वरसे सिद्धं तैलमेभिश्च वातनुत्||१७७||
तैलान्येतान्यृतुस्नातामङ्गनां पाययेत च|
पीत्वाऽन्यतममेषां हि वन्ध्याऽपि जनयेत् सुतम्||१७८||
यच्च शीतज्वरे तैलमगुर्वाद्यमुदाहृतम्|
अनेकशतशस्तच्च सिद्धं स्याद्वातरोगनुत्||१७९||
वक्ष्यन्ते यानि तैलानि वातशोणितकेऽपि च|
तानि चानिलशान्त्यर्थं सिद्धिकामः प्रयोजयेत्||१८०||
नास्ति तैलात् परं किञ्चिदौषधं मारुतापहम्|
व्यवाय्युष्णगुरुस्नेहात् संस्काराद्वलवत्तरम्||१८१||
गणैर्वातहरैस्तस्माच्छतशोऽथ सहस्रशः|
सिद्धं क्षिप्रतरं हन्ति सूक्ष्ममार्गस्थितान् गदान्||१८२||
ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਬਲਾਤੈਲੋਕ੍ਤੈਃ ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧੈਃ| ਸਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਸਹਿਤਮ੍| ਮੂਲਕਤੈਲਾਖ੍ਯਮਿਤਿਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਤਤ੍ਰ ਰਾਸ੍ਨਾਦੀਨਾਂ ਮੂਲੇਨੈਵ ਕ੍ਵਾਥਸਾਧਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਲਸ਼ੁਨਸ੍ਵਰਸੇ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਏਭਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਯਵਾਦਿਕ੍ਵਾਥੈਰਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੈਃ| ਅਨੇਕਸ਼ਤਸ਼ਸ੍ਤਚ੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਅਨੇਕਸ਼ਤਸ਼ਸ੍ਤੇਨੈਵ ਵਿਦ੍ਯਾਨੇਨ ਸਾਧਿਤਂ ਸਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭੨-੧੮੨||
Adhikarana 38 (183-188) · Śloka 188
ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾਧਾਰਣੀ ਸਰ੍ਵਾ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਚਾਪਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|
ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਾਵਤੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੧੮੩||
ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੀਤਾਮੁਸ੍ਣਾਂ ਤਥਾ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍|
ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਜੀਵਨੀਯਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੮੪||
ਧਨ੍ਵਮਾਂਸਂ ਯਵਾਃ ਸ਼ਾਲਿਰ੍ਯਾਪਨਾਃ ਕ੍ਸੀਰਬਸ੍ਤਯਃ|
ਵਿਰੇਕਃ ਕ੍ਸੀਰਪਾਨਂ ਚ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਬਲਾਸ਼ਤਮ੍||੧੮੫||
ਮਧੁਯਸ੍ਟਿਬਲਾਤੈਲਘਤਕ੍ਸੀਰੈਸ਼੍ਚ ਸੇਚਨਮ੍|
ਪਞ੍ਚਮੂਲਕਸਾਯੇਣ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤਵਾਰਿਣਾ||੧੮੬||
ਕਫਾਵਤੇ ਯਵਾਨ੍ਨਾਨਿ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਮਗਪਕ੍ਸਿਣਃ|
ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਨਿਰੂਹਾਸ਼੍ਚ ਵਮਨਂ ਸਵਿਰੇਚਨਮ੍||੧੮੭||
ਜੀਰ੍ਣਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਥਾ ਤੈਲਂ ਤਿਲਸਰ੍ਸਪਜਂ ਹਿਤਮ੍|
ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਮਾਦੌ ਵਿਨਿਰ੍ਜਯੇਤ੍||੧੮੮||
View original
क्रिया साधारणी सर्वा संसृष्टे चापि शस्यते|
वाते पित्तादिभिः स्रोतःस्वावृतेषु विशेषतः||१८३||
पित्तावृते विशेषेण शीतामुष्णां तथा क्रियाम्|
व्यत्यासात् कारयेत् सर्पिर्जीवनीयं च शस्यते||१८४||
धन्वमांसं यवाः शालिर्यापनाः क्षीरबस्तयः|
विरेकः क्षीरपानं च पञ्चमूलीबलाशृतम्||१८५||
मधुयष्टिबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्|
पञ्चमूलकषायेण कुर्याद्वा शीतवारिणा||१८६||
कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः|
स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||१८७||
जीर्णं सर्पिस्तथा तैलं तिलसर्षपजं हितम्|
संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||१८८||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਾਦਿਸਂਸਸ੍ਟਵਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕ੍ਰਿਯਾ ਸਾਧਾਰਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਧਾਰਣੀਤਿ ਯਾ ਵਾਤੇ ਸਾ ਸਂਸਰ੍ਗਿਣਿ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦੌ ਸਮਾਨਾ ਸਂਸਰ੍ਗਹਿਤੇਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਨ ਕੇਵਲਂ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਵਾਯੌ ਸਾਧਾਰਣੀ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਾਵਤੇਸ੍ਵਪਿ ਸਾਧਾਰਣੀ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਵਾਤੇਨ ਵਾਤਾਵਰਣਮਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਅਯਂ ਪਾਠਃ ਸੁਗਮਃ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸੂਤ੍ਰਿਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਾਦਿਤਿ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨੇਨ ਸ਼ੀਤਾਂ ਕਤ੍ਵੋਸ੍ਣਾਮ੍, ਉਸ੍ਣਾਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਾਪਨਾ ਬਸ੍ਤਯਃ ਸਿਦ੍ਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਮਾਦੌ ਵਿਨਿਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਵਚਨੇਨ ਕਫਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਜਯਮੇਵੋਪਦਿਸ਼ਤਿ||੧੮੩-੧੮੮||
Adhikarana 39 (189-198) · Śloka 199
ਆਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਮਤ੍ਵਾ ਕਫਂ ਵਮਨਮਾਚਰੇਤ੍||੧੮੯||
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਵਿਰੇਕਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਗੇ ਤਥਾ|
ਸ੍ਵੇਦੈਰ੍ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਯਦਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ||੧੯੦||
ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ੍ਤੌ ਵਿਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਨੁਗਤਂ ਵਾਤਮੁਸ੍ਣੈਰ੍ਗੋਮੂਤ੍ਰਸਂਯੁਤੈਃ||੧੯੧||
ਨਿਰੂਹੈਃ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸਸ੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਸਂਯੁਤੈਃ|
ਮਧੁਰੌਸਧਸਿਦ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਤੈਲੈਸ੍ਤਮਨੁਵਾਸਯੇਤ੍||੧੯੨||
ਸ਼ਿਰੋਗਤੇ ਤੁ ਸਕਫੇ ਧੂਮਨਸ੍ਯਾਦਿ ਕਾਰਯੇਤ੍|
ਹਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫੇ ਯਃ ਸ੍ਯਾਦੁਰਃਸ੍ਰੋਤੋਨੁਗੋਨਿਲਃ||੧੯੩||
ਸਸ਼ੇਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਕੇਵਲਵਾਤਿਕੀ|
ਸ਼ੋਣਿਤੇਨਾਵਤੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਕੀਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍||੧੯੪||
ਪ੍ਰਮੇਹਵਾਤਮੇਦੋਘ੍ਨੀਮਾਮਵਾਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|
ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਰਸਕ੍ਸੀਰਸ੍ਨੇਹਾ ਮਾਂਸਾਵਤੇ ਹਿਤਾਃ||੧੯੫||
ਮਹਾਸ੍ਨੇਹੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ੍ਥੇ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਰੇਤਸਾਵਤੇ|
ਅਨ੍ਨਾਵਤੇ ਤਦੁਲ੍ਲੇਖਃ ਪਾਚਨਂ ਦੀਪਨਂ ਲਘੁ||੧੯੬||
ਮੂਤ੍ਰਲਾਨਿ ਤੁ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਵੇਦਾਃ ਸੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਯਃ|
ਸ਼ਕਤਾ ਤੈਲਮੈਰਣ੍ਡਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਦਾਵਰ੍ਤਵਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ||੧੯੭||
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੋ ਬਲੀ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਤਂ ਸ੍ਵੈਰੌਸਧੈਰ੍ਜਯੇਤ੍|
ਵਮਨੈਰ੍ਵਾ ਵਿਰੇਕੈਰ੍ਵਾ ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ਸ਼ਮਨੇਨ ਵਾ||੧੯੮||
(ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਵਤੇ ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾਯਥਮ੍ )|੧੯੯|
View original
आमाशयगतं मत्वा कफं वमनमाचरेत्||१८९||
पक्वाशये विरेकं तु पित्ते सर्वत्रगे तथा|
स्वेदैर्विष्यन्दितः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः||१९०||
पित्तं वा दर्शयेल्लिङ्गं बस्तिभिस्तौ विनिर्हरेत्|
श्लेष्मणाऽनुगतं वातमुष्णैर्गोमूत्रसंयुतैः||१९१||
निरूहैः पित्तसंसृष्टं निर्हरेत् क्षीरसंयुतैः|
मधुरौषधसिद्धैश्च तैलैस्तमनुवासयेत्||१९२||
शिरोगते तु सकफे धूमनस्यादि कारयेत्|
हृते पित्ते कफे यः स्यादुरःस्रोतोऽनुगोऽनिलः||१९३||
सशेषः स्यात् क्रिया तत्र कार्या केवलवातिकी|
शोणितेनावृते कुर्याद्वातशोणितकीं क्रियाम्||१९४||
प्रमेहवातमेदोघ्नीमामवाते प्रयोजयेत्|
स्वेदाभ्यङ्गरसक्षीरस्नेहा मांसावृते हिताः||१९५||
महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्ववद्रेतसाऽऽवृते|
अन्नावृते तदुल्लेखः पाचनं दीपनं लघु||१९६||
मूत्रलानि तु मूत्रेण स्वेदाः सोत्तरबस्तयः|
शकृता तैलमैरण्डं स्निग्धोदावर्तवत्क्रिया ||१९७||
स्वस्थानस्थो बली दोषः प्राक् तं स्वैरौषधैर्जयेत्|
वमनैर्वा विरेकैर्वा बस्तिभिः शमनेन वा||१९८||
(इत्युक्तमावृते वाते पित्तादिभिर्यथायथम् )|१९९|
ਆਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਮਤ੍ਵਾ ਕਫਮਿਤਿ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧਿਕਫਸ੍ਯੈਵੇਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਵਿਰੇਕਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕਫੇ’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਗੇ ਇਤਿ ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਗਤੇਪਿ ਪਿਤ੍ਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਤਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਧਾਨਮੇਵ ਕਰ੍ਮ ਵਮਨਂ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਨੇਨ ਵਿਰੇਚਨਮਪਿ ਤਤ੍ਰ ਯੌਗਿਕਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸਕਫੇ ਇਤਿ ਸਕਫੇ ਵਾਤੇ| ‘ਉਰਃਸ੍ਰੋਤੋਗਤੇ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਰੋਤੋਨੁਗਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਮੇਹਵਾਤਮੇਦੋਘ੍ਨੀਮਿਤਿ ਪ੍ਰਮੇਹਘ੍ਨੀਂ ਵਾਤਘ੍ਨੀਂ ਮੇਦੋਘ੍ਨੀਂ ਚ| ਮਹਾਸ੍ਨੇਹ ਇਤਿ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਰੈਵੋਕ੍ਤਃ| ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਰੇਤਸਾਵਤੇ ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥੇ ਵਾਤੇ ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਾ ਸਾ ਰੇਤਸਾਵਤੇਪਿ ਵਾਤੇ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਉਲ੍ਲੇਖ ਇਤਿ ਉਲ੍ਲੇਖਨਂ ਵਮਨਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਲਾਨੀਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵੈਰੇਚਨਿਕਾਨਿ| ਸ਼ਕਤਾ ਇਤਿ ਮਲੇਨ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨੋਪਬਂਹਣਾਦ੍ਬਲੀ ਦੋਸੋ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ੍ਵੈਰੌਸਧੈਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਕਤਮੈਃ ਸ੍ਵੈਰੌਸਧੈਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਮਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਮਨੇਨੇਤਿ ਕਫਾਦਿਸ਼ਮਨੇਨੈਵ; ਸ਼ਮਨਂ ਚ ਸ਼ੋਧਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੋਧਨਾਨਰ੍ਹੇ ਵਾ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੮੯-੧੯੮||-
Adhikarana 40 (199-205) · Śloka 206
ਮਾਰੁਤਾਨਾਂ ਹਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣੇ ਸ਼ਣੁ||੧੯੯||
ਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਸਸਮਾਸਾਭ੍ਯਾਮੁਚ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯਾਨਘ!|
ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਣੋਤ੍ਯੁਦਾਨਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਂ ਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤੇਪਿ ਚ||੨੦੦||
ਉਦਾਨਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍|
ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵਰਣਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੁਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍||੨੦੧||
ਮਾਰੁਤਾਨਾਂ ਹਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਤਾਨਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤਰ੍ਕਯੇਤ੍|
ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ੍ਮਤਿਬਲਕ੍ਸਯਮ੍||੨੦੨||
ਵ੍ਯਾਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਵਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਕਮ੍|
ਸ੍ਵੇਦੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਲੋਮਹਰ੍ਸਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਃ ਸੁਪ੍ਤਗਾਤ੍ਰਤਾ||੨੦੩||
ਪ੍ਰਾਣੇ ਵ੍ਯਾਨਾਵਤੇ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍|
ਪ੍ਰਾਣਾਵਤੇ ਸਮਾਨੇ ਸ੍ਯੁਰ੍ਜਡਗਦ੍ਗਦਮੂਕਤਾਃ||੨੦੪||
ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਃ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਨੇਹਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਯਾਪਨਾਃ|
ਸਮਾਨੇਨਾਵਤੇਪਾਨੇ ਗ੍ਰਹਣੀਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦ੍ਗਦਾਃ||੨੦੫||
ਸ਼ੂਲਂ ਚਾਮਾਸ਼ਯੇ ਤਤ੍ਰ ਦੀਪਨਂ ਸਰ੍ਪਿਰਿਸ੍ਯਤੇ|੨੦੬|
View original
मारुतानां हि पञ्चानामन्योन्यावरणे शृणु||१९९||
लिङ्गं व्याससमासाभ्यामुच्यमानं मयाऽनघ!|
प्राणो वृणोत्युदानादीन् प्राणं वृण्वन्ति तेऽपि च||२००||
उदानाद्यास्तथाऽन्योन्यं सर्व एव यथाक्रमम्|
विंशतिर्वरणान्येतान्युल्बणानां परस्परम्||२०१||
मारुतानां हि पञ्चानां तानि सम्यक् प्रतर्कयेत्|
सर्वेन्द्रियाणां शून्यत्वं ज्ञात्वा स्मृतिबलक्षयम्||२०२||
व्याने प्राणावृते लिङ्गं कर्म तत्रोर्ध्वजत्रुकम्|
स्वेदोऽत्यर्थं लोमहर्षस्त्वग्दोषः सुप्तगात्रता||२०३||
प्राणे व्यानावृते तत्र स्नेहयुक्तं विरेचनम्|
प्राणावृते समाने स्युर्जडगद्गदमूकताः||२०४||
चतुष्प्रयोगाः शस्यन्ते स्नेहास्तत्र सयापनाः|
समानेनावृतेऽपाने ग्रहणीपार्श्वहृद्गदाः||२०५||
शूलं चामाशये तत्र दीपनं सर्पिरिष्यते|२०६|
ਮਾਰੁਤਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣਮਾਹ- ਮਾਰੁਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੇਹ ਵਾਯੋਰਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵਾਤਕਲਾਕਲੀਯੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪੀਦਮਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮਕਠਿਨਵਾਚਕਂ ਨ ਤ੍ਵਵਯਵਪ੍ਰਤਿਸੇਧਕਂ; ਤੇਨ ਵਾਯੋਃ ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਗਤਿਹਨਨਰੂਪਮਾਵਰਣਮੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵ; ਦਸ੍ਟਾ ਚ ਵਾਯੁਨਾ ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣੋਪਹਤੇਨ ਵਾਤਕੁਣ੍ਡਲਿਤਾ ਬਹਿਰਪਿ, ਤੇਨੋਪਪਨ੍ਨਮਾਵਰਣਂ ਵਾਤਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਣੋਤ੍ਯੁਦਾਨਾਦੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾਵਰਣਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਣੋਤ੍ਯੁਦਾਨਾਦੀਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਵਰਣਾਨਿ, ਪ੍ਰਾਣਂ ਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤੇਪਿ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ, ਉਦਾਨਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਵਰਣਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰੋਦਾਨੇਨ ਵ੍ਯਾਨਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਾਵਰਣੇ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚੋਦਾਨਾਵਰਣੇ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਸਮਾਨਾਪਾਨਾਵਰਣੇ ਦ੍ਵੇ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਨਾਵਰਣੇ ਦ੍ਵੇ, ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣੇ ਦ੍ਵੇ, ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਵਰਣਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਾਸ੍ਟਕਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਲ੍ਬਣਾਨਾਮਿਤਿ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ; ਕਿਂਵਾ ਉਲ੍ਬਣਾਨਾਮਿਤਿ ਆਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾਨਾਂ ਮਿਲਿਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ; ਤੇਨੈਤੇਸਾਮੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗੇਣਾਵਾਰ੍ਯਾਵਰਕਤਯਾ ਭੇਦਾਦ੍ਬਹੁਵਿਧਮਾਵਰਣਂ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੯੯-੨੦੫||-
Adhikarana 41 (206-213) · Śloka 217
ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੨੦੬||
ਹਦ੍ਰੋਗੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਦਾਨੇ ਪ੍ਰਾਣਸਂਵਤੇ|
ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰ੍ਯਮਾਸ਼੍ਵਾਸਨਂ ਤਥਾ||੨੦੭||
ਕਰ੍ਮੌਜੋਬਲਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਨਾਸ਼ੋ ਮਤ੍ਯੁਰਥਾਪਿ ਵਾ|
ਉਦਾਨੇਨਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਤਂ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ੀਤਵਾਰਿਣਾ||੨੦੮||
ਸਿਞ੍ਚੇਦਾਸ਼੍ਵਾਸਯੇਚ੍ਚੈਨਂ ਸੁਖਂ ਚੈਵੋਪਪਾਦਯੇਤ੍|
ਉਰ੍ਧ੍ਵਗੇਨਾਵਤੇਪਾਨੇ ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯੋ ਗਦਾਃ||੨੦੯||
ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਾਤੇ ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਭੋਜ੍ਯਂ ਚੈਵਾਨੁਲੋਮਨਮ੍|
ਮੋਹੋਲ੍ਪੋਗ੍ਨਿਰਤੀਸਾਰ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇਪਾਨਸਂਵਤੇ||੨੧੦||
ਵਾਤੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਮਨਂ ਤਤ੍ਰ ਦੀਪਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਚਾਸ਼ਨਮ੍|
ਵਮ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਮੁਦਾਵਰ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਤਿਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਃ||੨੧੧||
ਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਨਾਵਤੇਪਾਨੇ ਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰਨੁਲੋਮਯੇਤ੍|
ਅਪਾਨੇਨਾਵਤੇ ਵ੍ਯਾਨੇ ਭਵੇਦ੍ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੇਤਸਾਮ੍||੨੧੨||
ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਰ੍ਵਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਮਤਮ੍|
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋਙ੍ਗਸਾਦੋਗ੍ਨ੍ਯੋਜੋਬਲਕ੍ਸਯਃ||੨੧੩||
ਸਮਾਨੇਨਾਵਤੇ ਵ੍ਯਾਨੇ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਲਘੁਭੋਜਨਮ੍|
ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਤਾਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਹਾਨਿਰ੍ਨਿਮੀਲਨਮ੍||੨੧੪||
ਉਦਾਨੇਨਾਵਤੇ ਵ੍ਯਾਨੇ ਤਤ੍ਰ ਪਥ੍ਯਂ ਮਿਤਂ ਲਘੁ|
ਪਞ੍ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਤਾਨੇਵਂ ਵਾਤਾਨ੍ ਬੁਧ੍ਯੇਤ ਲਕ੍ਸਣੈਃ||੨੧੫||
ਏਸਾਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ ਹਾਨਿਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਵਰਣੇ ਮਤਾ|
ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮੇਤਦਾਵਰਣੇਸ੍ਟਕਮ੍||੨੧੬||
ਸਲਿਙ੍ਗਭੇਸਜਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬੁਧਾਨਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਵਦ੍ਧਯੇ|੨੧੭|
View original
शिरोग्रहः प्रतिश्यायो निःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||२०६||
हृद्रोगो मुखशोषश्चाप्युदाने प्राणसंवृते|
तत्रोर्ध्वभागिकं कर्म कार्यमाश्वासनं तथा||२०७||
कर्मौजोबलवर्णानां नाशो मृत्युरथापि वा|
उदानेनावृते प्राणे तं शनैः शीतवारिणा||२०८||
सिञ्चेदाश्वासयेच्चैनं सुखं चैवोपपादयेत्|
उर्ध्वगेनावृतेऽपाने छर्दिश्वासादयो गदाः||२०९||
स्युर्वाते तत्र बस्त्यादि भोज्यं चैवानुलोमनम्|
मोहोऽल्पोऽग्निरतीसार ऊर्ध्वगेऽपानसंवृते||२१०||
वाते स्याद्वमनं तत्र दीपनं ग्राहि चाशनम्|
वम्याध्मानमुदावर्तगुल्मार्तिपरिकर्तिकाः||२११||
लिङ्गं व्यानावृतेऽपाने तं स्निग्धैरनुलोमयेत्|
अपानेनावृते व्याने भवेद्विण्मूत्ररेतसाम्||२१२||
अतिप्रवृत्तिस्तत्रापि सर्वं सङ्ग्रहणं मतम्|
मूर्च्छा तन्द्रा प्रलापोऽङ्गसादोऽग्न्योजोबलक्षयः||२१३||
समानेनावृते व्याने व्यायामो लघुभोजनम्|
स्तब्धताऽल्पाग्निताऽस्वेदश्चेष्टाहानिर्निमीलनम्||२१४||
उदानेनावृते व्याने तत्र पथ्यं मितं लघु|
पञ्चान्योन्यावृतानेवं वातान् बुध्येत लक्षणैः||२१५||
एषां स्वकर्मणां हानिर्वृद्धिर्वाऽऽवरणे मता|
यथास्थूलं समुद्दिष्टमेतदावरणेऽष्टकम्||२१६||
सलिङ्गभेषजं सम्यग्बुधानां बुद्धिवृद्धये|२१७|
ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਸ੍ਟਾਵਾਵਰਣਾਨਿ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵੀਨਿ ਅਨੁਕ੍ਤਸ਼ੇਸੋਪਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮਾਹ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕਂ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਉਪਰ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਪਾਨਨਸ੍ਯਾਦਿਕਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯ ਇਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਦਯਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇਨੇਤਿ ਉਦਾਨੇਨ| ਅਨੁਕ੍ਤਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਵਰਣਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਏਸਾਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਆਵਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਬਲੀਯਸਾਵਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਹਾਨਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਆਵਰਕਸ੍ਯ ਤੂਤ੍ਸਰ੍ਗਤਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਆਵਰਣੇਨ ਚ ਆਵਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਆਵਰਣੀਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਹਾਨਿਃ, ਆਵਰਕਸ੍ਯ ਤੂਤ੍ਸਰ੍ਗਤੋ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਮਾਹੁਃ||੨੦੬-੨੧੩||-
Adhikarana 42 (217-218) · Śloka 219
ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਾਤਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਹਾਨਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੨੧੭||
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਵਰਣਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਯਭਿਲਕ੍ਸ੍ਯ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍|
ਕੁਰ੍ਯਾਦਭ੍ਯਞ੍ਜਨਸ੍ਨੇਹਪਾਨਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ||੨੧੮||
ਕ੍ਰਮਮੁਸ੍ਣਮਨੁਸ੍ਣਂ ਵਾ ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਾਦਵਚਾਰਯੇਤ੍|੨੧੯|
View original
स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम्||२१७||
द्वादशावरणान्यन्यान्यभिलक्ष्य भिषग्जितम्|
कुर्यादभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि सर्वशः||२१८||
क्रममुष्णमनुष्णं वा व्यत्यासादवचारयेत्|२१९|
ਅਨੁਕ੍ਤਾਵਰਣਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ- ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮਤ੍ਰਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਤਾਨਾਮੁਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤਵਿਕਾਰੇਣ ਚ ਵਾਤਵਿਕਤਿਰ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਉਸ੍ਣਂ ਕ੍ਰਮਮਨੁਸ੍ਣਂ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਸ੍ਣ ਏਵ ਕ੍ਰਮੋ ਵਾਤੇ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸ੍ਥਾਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੂਸ੍ਯਂ ਕ੍ਰਮਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੧੭-੨੧੮||-
Adhikarana 43 (219-220) · Śloka 221
ਉਦਾਨਂ ਯੋਜਯੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਾਨਂ ਚਾਨੁਲੋਮਯੇਤ੍||੨੧੯||
ਸਮਾਨਂ ਸ਼ਮਯੇਚ੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵ੍ਯਾਨਂ ਤੁ ਯੋਜਯੇਤ੍|
ਪ੍ਰਾਣੋ ਰਕ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭ੍ਯੋਪਿ ਸ੍ਥਾਨੇ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਧ੍ਰੁਵਾ||੨੨੦||
ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਗਮਯੇਦੇਵਂ ਵਤਾਨੇਤਾਨ੍ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਾਨ੍|੨੨੧|
View original
उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||२१९||
समानं शमयेच्चैव त्रिधा व्यानं तु योजयेत्|
प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि स्थाने ह्यस्य स्थितिर्ध्रुवा||२२०||
स्वं स्थानं गमयेदेवं वृतानेतान् विमार्गगान्|२२१|
ਵਿਕਤਵਾਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਪਨਮਾਹ- ਉਦਾਨਂ ਯੋਜਯੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਯੋਜਨਂ ਵਾਤਾਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਵਮਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਵਿਧਾਨੇਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸਮਾਨਂ ਸ਼ਮਯੇਦਿਤਿ ਦੇਹਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਿਧਾ ਵ੍ਯਾਨਂ ਤੁ ਯੋਜਯੇਦਿਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਧਾ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਾਣੋ ਰਕ੍ਸ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਨੇ ਏਵ ਯਾਪਨੀਯਃ | ਚਤੁਰ੍ਭ੍ਯੋਪੀਤ੍ਯਨੇਨ ਇਤਰਵਾਤੇਭ੍ਯੋਸ੍ਯਾਤ੍ਯਰ੍ਥਰਕ੍ਸਣੀਯਤਾਮਾਹ| ਕੁਤੋਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਰਕ੍ਸਣੀਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਧ੍ਰੁਵੇਤਿ; ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ, ਸ੍ਥਾਨੇ ਸਮ੍ਯਗਵਸ੍ਥਾਨੇ ਸਤਿ, ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਜੀਵਨਰੂਪਾ, ਧ੍ਰੁਵਾ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾ||੨੧੯-੨੨੦||-
Adhikarana 44 (221-230) · Śloka 231
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹੋ ਭ੍ਰਮਃ ਸ਼ੂਲਂ ਵਿਦਾਹਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਿਤਾ||੨੨੧||
ਛਰ੍ਦਨਂ ਚ ਵਿਦਗ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣੇ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਵਤੇ|
ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੨੨੨||
ਪ੍ਰਾਣੇ ਕਫਾਵਤੇ ਰੂਪਾਣ੍ਯਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰੇਵ ਚ|
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦ੍ਯਾਨਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਦਾਹੋ ਨਾਭ੍ਯੁਰਸਃ ਕ੍ਲਮਃ||੨੨੩||
ਓਜੋਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਾਦਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਦਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਸਂਵਤੇ|
ਆਵਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਦਾਨੇ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਸ੍ਵਰਗ੍ਰਹਃ||੨੨੪||
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਰੁਚਿਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ|
ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਸਾ ਦਾਹੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚਾਰੁਚਿਰੇਵ ਚ||੨੨੫||
ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਸਮਾਨੇ ਸ੍ਯਾਦੁਪਘਾਤਸ੍ਤਥੋਸ੍ਮਣਃ|
ਅਸ੍ਵੇਦੋ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਚ ਲੋਮਹਰ੍ਸਸ੍ਤਥੈਵ ਚ||੨੨੬||
ਕਫਾਵਤੇ ਸਮਾਨੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚਾਤਿਸ਼ੀਤਤਾ|
ਵ੍ਯਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਤੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਾਹਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਃ ਕ੍ਲਮਃ||੨੨੭||
ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਵੇਦਨਃ|
ਗੁਰੁਤਾ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਜਾ ਰੁਜਃ||੨੨੮||
ਵ੍ਯਾਨੇ ਕਫਾਵਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਗਤਿਸਙ੍ਗਸ੍ਤਥਾਧਿਕਃ |
ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤਾਪਸ਼੍ਚ ਗੁਦਮੇਢ੍ਰਯੋਃ||੨੨੯||
ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇਪਾਨੇ ਰਜਸਸ਼੍ਚਾਤਿਵਰ੍ਤਨਮ੍|
ਭਿਨ੍ਨਾਮਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਸ੍ਟਗੁਰੁਵਰ੍ਚਃਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍||੨੩੦||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸਂਵਤੇਪਾਨੇ ਕਫਮੇਹਸ੍ਯ ਚਾਗਮਃ|੨੩੧|
View original
मूर्च्छा दाहो भ्रमः शूलं विदाहः शीतकामिता||२२१||
छर्दनं च विदग्धस्य प्राणे पित्तसमावृते|
ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||२२२||
प्राणे कफावृते रूपाण्यरुचिश्छर्दिरेव च|
मूर्च्छाद्यानि च रूपाणि दाहो नाभ्युरसः क्लमः||२२३||
ओजोभ्रंशश्च सादश्चाप्युदाने पित्तसंवृते|
आवृते श्लेष्मणोदाने वैवर्ण्यं वाक्स्वरग्रहः||२२४||
दौर्बल्यं गुरुगात्रत्वमरुचिश्चोपजायते|
अतिस्वेदस्तृषा दाहो मूर्च्छा चारुचिरेव च||२२५||
पित्तावृते समाने स्यादुपघातस्तथोष्मणः|
अस्वेदो वह्निमान्द्यं च लोमहर्षस्तथैव च||२२६||
कफावृते समाने स्याद्गात्राणां चातिशीतता|
व्याने पित्तावृते तु स्याद्दाहः सर्वाङ्गगः क्लमः||२२७||
गात्रविक्षेपसङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः|
गुरुता सर्वगात्राणां सर्वसन्ध्यस्थिजा रुजः||२२८||
व्याने कफावृते लिङ्गं गतिसङ्गस्तथाऽधिकः |
हारिद्रमूत्रवर्चस्त्वं तापश्च गुदमेढ्रयोः||२२९||
लिङ्गं पित्तावृतेऽपाने रजसश्चातिवर्तनम्|
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्||२३०||
श्लेष्मणा संवृतेऽपाने कफमेहस्य चागमः|२३१|
ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਚਾਵਰਣਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹੋ ਭ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦ੍ਯਾਨਿ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਉਪਘਾਤਸ੍ਤਥੋਸ੍ਮਣ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਪ੍ਯਾਵਤੇ ਸਮਾਨੇ ਅਗ੍ਨ੍ਯੁਤ੍ਤੇਜਨਾਭਾਵਾਦੂਸ੍ਮਣ ਉਪਘਾਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪਸਙ੍ਗਃ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪਣੋਪਰਮਃ| ਰਜਸ ਇਤਿ ਆਰ੍ਤਵਸ੍ਯ||੨੨੧-੨੩੦||-
Adhikarana 45 (231-235) · Śloka 236
ਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ ਤੁ ਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਕਫਸ੍ਯ ਚ||੨੩੧||
ਉਪਲਕ੍ਸ੍ਯ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਂ ਵਦੇਤ੍|
ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਤ੍ਰੇਤਰੌ ਸ੍ਥਿਤੌ||੨੩੨||
ਦੋਸੌ ਬਹੁਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤਾਂ ਯਥਾਨਿਜਾਨ੍|
ਆਵਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣਂ ਚੋਦਾਨਮੇਵ ਚ||੨੩੩||
ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਚਕ੍ਸੁਸਃ|
ਵਿਸ਼ੇਸਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਪ੍ਰਾਣੇ ਉਦਾਨੇ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਂ ਬਲਮ੍||੨੩੪||
ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਪੀਡਨਾਦ੍ਧਾਨਿਰਾਯੁਸਸ਼੍ਚ ਬਲਸ੍ਯ ਚ|
ਸਰ੍ਵੇਪ੍ਯੇਤੇਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾਃ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍ਤਥਾ||੨੩੫||
ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਦਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰਥਵਾ ਦੁਰੁਪਕ੍ਰਮਾਃ |੨੩੬|
View original
लक्षणानां तु मिश्रत्वं पित्तस्य च कफस्य च||२३१||
उपलक्ष्य भिषग्विद्वान् मिश्रमावरणं वदेत्|
यद्यस्य वायोर्निर्दिष्टं स्थानं तत्रेतरौ स्थितौ||२३२||
दोषौ बहुविधान् व्याधीन् दर्शयेतां यथानिजान्|
आवृतं श्लेष्मपित्ताभ्यां प्राणं चोदानमेव च||२३३||
गरीयस्त्वेन पश्यन्ति भिषजः शास्त्रचक्षुषः|
विशेषाज्जीवितं प्राणे उदाने संश्रितं बलम्||२३४||
स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च|
सर्वेऽप्येतेऽपरिज्ञाताः परिसंवत्सरास्तथा||२३५||
उपेक्षणादसाध्याः स्युरथवा दुरुपक्रमाः |२३६|
ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਮਿਤਿ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਕਫਪਿਤ੍ਤਾਵਰਣਮ੍| ਯਥਾਨਿਜਾਨਿਤਿ ਯਥਾਤ੍ਮੀਯਾਨ੍| ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨੇਤਿ ਅਧਿਕਤ੍ਵੇਨ| ਏਤਦ੍ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮਿਤਿ ਅਧੀਨਮ੍| ਅਪਰਿਜ੍ਞਾਤਾ ਇਤਿ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨਾਜ੍ਞਾਤਾਃ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਤਾ ਅਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਣਾਦ੍, ਯਾਥਾਤਥ੍ਯੇਨ ਜ੍ਞਾਤਾ ਅਪਿ ਪਰਿਸਂਵਤ੍ਸਰਾਸ੍ਤਥੇਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍||੨੩੧-੨੩੫||-
Adhikarana 46 (236-245) · Śloka 245
ਹਦ੍ਰੋਗੋ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਗੁਲ੍ਮੋਤੀਸਾਰ ਏਵ ਚ||੨੩੬||
ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇਸਾਮਾਵਤਾਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸਣਾਤ੍|
ਤਸ੍ਮਾਦਾਵਰਣਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪਵਨਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍||੨੩੭||
ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਪਿ ਵਾ|
ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮਤਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||੨੩੮||
ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਾਰਕੈਃ|
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਯਦ੍ਯਚ੍ਚ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਮ੍||੨੩੯||
ਸਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਵਤੇਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਾਰੁਤੇ ਹਿਤਮ੍|
ਯਾਪਨਾ ਬਸ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਮਧੁਰਾਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਃ||੨੪੦||
ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਬਲਾਧਿਕ੍ਯਂ ਮਦੁ ਵਾ ਸ੍ਰਂਸਨਂ ਹਿਤਮ੍|
ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੁਪਯੋਗਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੨੪੧||
ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਜਤੁਨੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਯਸਾ ਗੁਗ੍ਗੁਲੋਸ੍ਤਥਾ|
ਲੇਹਂ ਵਾ ਭਾਰ੍ਗਵਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਭ੍ਯਸੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਭੁਙ੍ਨਰਃ||੨੪੨||
ਅਭਯਾਮਲਕੀਯੋਕ੍ਤਮੇਕਾਦਸ਼ਸਿਤਾਸ਼ਤਮ੍ |
ਅਪਾਨੇਨਾਵਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਦੀਪਨਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਭੇਸਜਮ੍||੨੪੩||
ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਂ ਯਚ੍ਚ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍|
ਇਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਵਤਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੨੪੪||
ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਭਿਸਕ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਤਰ੍ਕ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਤਤ੍|
ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੈਰ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯਾਵਿਰੋਧਿਭਿਃ|
ਕਫਾਵਤੇ ਕਫਘ੍ਨੈਸ੍ਤੁ ਮਾਰੁਤਸ੍ਯਾਨੁਲੋਮਨੈਃ||੨੪੫||
View original
हृद्रोगो विद्रधिः प्लीहा गुल्मोऽतीसार एव च||२३६||
भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्|
तस्मादावरणं वैद्यः पवनस्योपलक्षयेत्||२३७||
पञ्चात्मकस्य वातेन पित्तेन श्लेष्मणाऽपि वा|
भिषग्जितमतः सम्यगुपलक्ष्य समाचरेत्||२३८||
अनभिष्यन्दिभिः स्निग्धैः स्रोतसां शुद्धिकारकैः|
कफपित्ताविरुद्धं यद्यच्च वातानुलोमनम्||२३९||
सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत् कार्यं मारुते हितम्|
यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः||२४०||
प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु वा स्रंसनं हितम्|
रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते||२४१||
शैलस्य जतुनोऽत्यर्थं पयसा गुग्गुलोस्तथा|
लेहं वा भार्गवप्रोक्तमभ्यसेत् क्षीरभुङ्नरः||२४२||
अभयामलकीयोक्तमेकादशसिताशतम् |
अपानेनावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||२४३||
वातानुलोमनं यच्च पक्वाशयविशोधनम्|
इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तमावृतानां चिकित्सितम्||२४४||
प्राणादीनां भिषक् कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्|
पित्तावृते तु पित्तघ्नैर्मारुतस्याविरोधिभिः|
कफावृते कफघ्नैस्तु मारुतस्यानुलोमनैः||२४५||
ਹਦ੍ਰੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ| ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦੌ ਬਲਾਧਿਕ੍ਯੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰਂਸਨਂ ਮਦੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਲੇਹਂ ਵਾ ਭਾਰ੍ਗਵਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਚ੍ਯਵਨਪ੍ਰਾਸ਼ਂ, ਚ੍ਯਵਨੋ ਹਿ ਭਾਰ੍ਗਵ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇ “ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚ੍ਯਵਨਃ ਕਾਮੀ ਵਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ ਵਿਕਤਿਂ ਗਤਃ” (ਚਿ.ਅ.੧ਪਾ.੪) ਇਤਿ| ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਲੋਮਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਨਿਯੋਜਨੀਯਮ੍||੨੩੬-੨੪੫||
Adhikarana 47 (246) · Śloka 246
ਲੋਕੇ ਵਾਯ੍ਵਰ੍ਕਸੋਮਾਨਾਂ ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਯਥਾ ਗਤਿਃ|
ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਕਫਸ੍ਯ ਚ||੨੪੬||
View original
लोके वाय्वर्कसोमानां दुर्विज्ञेया यथा गतिः|
तथा शरीरे वातस्य पित्तस्य च कफस्य च||२४६||
ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਤਾਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਲੋਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|||੨੪੬||
Adhikarana 48 (247) · Śloka 247
ਕ੍ਸਯਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਸਮਤ੍ਵਂ ਚ ਤਥੈਵਾਵਰਣਂ ਭਿਸਕ੍|
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਨ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਿ ਕਰ੍ਮਸੁ||੨੪੭||
View original
क्षयं वृद्धिं समत्वं च तथैवावरणं भिषक्|
विज्ञाय पवनादीनां न प्रमुह्यति कर्मसु||२४७||
ਕ੍ਸਯਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਆਵਰਣਮਪਿ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਨ੍ਤਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮੇਵ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਵਰਣਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗਭਿਧਾਨਮ੍| ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ||੨੪੭||
Adhikarana 49 (248-249) · Śloka 249
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਨਃ ਸ੍ਥਾਨਵਸ਼ਾਚ੍ਛਰੀਰੇ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਦੇਹਧਾਤੋਃ|
ਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਃ ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਨ੍ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਚਾਨ੍ਯੇਸੁ ਵਤੋਵਤਸ਼੍ਚ||੨੪੮||
ਪ੍ਰਾਣੇਸ਼੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਕਰੋਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚ ਤੇਸਾਮਖਿਲਾ ਨਿਰੁਕ੍ਤਾ|
ਤਾਂ ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰ੍ਤੁਬਲਾਨ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਮਤਾਨੁਸਾਰੀ||੨੪੯||
View original
तत्र श्लोकौ- पञ्चात्मनः स्थानवशाच्छरीरे स्थानानि कर्माणि च देहधातोः|
प्रकोपहेतुः कुपितश्च रोगान् स्थानेषु चान्येषु वृतोऽवृतश्च||२४८||
प्राणेश्वरः प्राणभृतां करोति क्रिया च तेषामखिला निरुक्ता|
तां देशसात्म्यर्तुबलान्यवेक्ष्य प्रयोजयेच्छास्त्रमतानुसारी||२४९||
ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਨਃ ਸ੍ਥਾਨਵਸ਼ਾਦਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਦੇਹਧਾਤੋਰਿਤਿ ਦੇਹਧਾਰਕਰੂਪਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰਵਿਕਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਰਣਾਪੇਕ੍ਸਣੀਯਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣਾਹ- ਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਵਿਵਤਾ ਦੇਸ਼ਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਤਰ੍ਕਣੀਯਾ, ਵਿਸ੍ਤਰਭੀਤ੍ਯਾ ਤੁ ਨ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚ੍ਯਤੇ||੨੪੮-੨੪੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਢਬਲਸਮ੍ਪੂਰਿਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੮||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੮||