Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vātavyādhicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ūrustambhabhēṣajēna virūkṣaṇādvātaprakōpō bhavatīti sambandhādūrustambhānantaraṁ vātavyādhicikitsitamucyatē| tatra vāta ēva vyādhirvātavyādhiriti pakṣē vāta ēva tattaddūṣyasamprāptaḥ sarvāṅgaikāṅgarūpatāmāpannō vividhapīḍākartr̥tvādvātavyādhirucyatē; yadā tu vātādvyādhirvātavyādhiriti pakṣastadā vātadōṣād dōṣadūṣyasammūrcchanaviśēṣarūpaḥ sarvāṅgaikāṅgarūpō vyādhirvātavyādhirucyatē| jvarādayastu yadyapi vātādutpadyantē, tathā'pi tē dōṣāntarēṇāpi vātaṁ vinā bhavantīti kr̥tvā nātra śāstrē vātavyādhiśabdēnōcyantē | yē'pi cātra kaphapittāvr̥tavātavikārā vātavyādhitvēna vaktavyāḥ, tē'pi pradhānaṁ vātaṁ vinā na bhavantīti kr̥tvā vātavyādhirūpā ēva| na ca vācyaṁ yathā vātikā nānātmajā vyādhayaḥ pr̥thak cikitsayōcyantē, tathā pittajāḥ kaphajāśca cikitsyantāmiti; yataḥ pittakaphakr̥tānāṁ nānātmajānāṁ vyādhīnāṁ na tathā prādhānyaṁ yathā vātajānāṁ; tēna vātajānāmēvāviṣkr̥tatamānāṁ pr̥thak cikitsōcyatē, kaphapittajānāṁ tvāviṣkr̥tānāṁ vamanavirēcanādikā kaphapittacikitsēti jñēyam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vāyurāyurbalaṁ vāyurvāyurdhātā śarīriṇām|
vāyurviśvamidaṁ sarvaṁ prabhurvāyuśca kīrtitaḥ||3||
View original
वायुरायुर्बलं वायुर्वायुर्धाता शरीरिणाम्|
वायुर्विश्वमिदं सर्वं प्रभुर्वायुश्च कीर्तितः||३||
vāyōrvikārān jñāpayituṁ svabhāvajñānānantarīyakatvādvikr̥tijñānasya svabhāvamēva tāvadāha- vāyurityādi| yadyapi śarīrēndriyasattvātmasaṁyōga āyuḥ, tathā'pi tādr̥śasaṁyōgē pradhānatvāt prakr̥tisthō vāyurapyāyurucyatē| ēvaṁ balasyāpi hēturvāyuriti kr̥tvā śarīrādhāratayā balādhārahēturvāyurēva balamityuktaḥ| viśvatā prabhutā ca vāyōrvātakalākalīyē pratipāditaiva||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakr̥tau sthitaḥ|
vāyuḥ syātsō'dhikaṁ jīvēdvītarōgaḥ samāḥ śatam||4||
View original
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतौ स्थितः|
वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम्||४||
vāyōrāyurhētutvaṁ darśayannāha- avyāhatētyādi| avyāhatagatiḥ aparityaktasvamārgaḥ | sthānastha iti na vimārgaḥ| prakr̥tau sthita iti akṣīṇavr̥ddhaḥ| vītarōga iti nīrōgaḥ||4||
Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11
prāṇōdānasamānākhyavyānāpānaiḥ sa pañcadhā|
dēhaṁ tantrayatē samyak sthānēṣvavyāhataścaran||5||
sthānaṁ prāṇasya mūrdhōraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ |
ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca||6||
udānasya punaḥ sthānaṁ nābhyuraḥ kaṇṭha ēva ca|
vākpravr̥ttiḥ prayatnaurjōbalavarṇādi karma ca||7||
svēdadōṣāmbuvāhīni srōtāṁsi samadhiṣṭhitaḥ|
antaragnēśca pārśvasthaḥ samānō'gnibalapradaḥ||8||
dēhaṁ vyāpnōti sarvaṁ tu vyānaḥ śīghragatirnr̥ṇām|
gatiprasāraṇākṣēpanimēṣādikriyaḥ sadā||9||
vr̥ṣaṇau bastimēḍhraṁ ca nābhyūrū vaṅkṣaṇau gudam|
apānasthānamantrasthaḥ śukramūtraśakr̥nti ca||10||
sr̥jatyārtavagarbhau ca yuktāḥ sthānasthitāśca tē|
svakarma kurvatē dēhō dhāryatē tairanāmayaḥ||11||
View original
प्राणोदानसमानाख्यव्यानापानैः स पञ्चधा|
देहं तन्त्रयते सम्यक् स्थानेष्वव्याहतश्चरन्||५||
स्थानं प्राणस्य मूर्धोरःकण्ठजिह्वास्यनासिकाः |
ष्ठीवनक्षवथूद्गारश्वासाहारादि कर्म च||६||
उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरः कण्ठ एव च|
वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नौर्जोबलवर्णादि कर्म च||७||
स्वेददोषाम्बुवाहीनि स्रोतांसि समधिष्ठितः|
अन्तरग्नेश्च पार्श्वस्थः समानोऽग्निबलप्रदः||८||
देहं व्याप्नोति सर्वं तु व्यानः शीघ्रगतिर्नृणाम्|
गतिप्रसारणाक्षेपनिमेषादिक्रियः सदा||९||
वृषणौ बस्तिमेढ्रं च नाभ्यूरू वङ्क्षणौ गुदम्|
अपानस्थानमन्त्रस्थः शुक्रमूत्रशकृन्ति च||१०||
सृजत्यार्तवगर्भौ च युक्ताः स्थानस्थिताश्च ते|
स्वकर्म कुर्वते देहो धार्यते तैरनामयः||११||
prāṇōdānētyādinā vyavahārārthaṁ sañjñōpadarśanapūrvakaṁ prāṇādīnāṁ sthānaṁ karma cāha| dēhaṁ tantrayatē iti dhārayatē| sthānēṣviti vakṣyamāṇātmīyasthānēṣu| āhārādītyatra ādigrahaṇādannavidhāraṇādīni gr̥hyantē| karma cēti prāṇasya vāyōrityarthaḥ| prāṇōdānayōryadyapi samānamuraḥsthānaṁ, tathā'pi karmabhēdādbhēda ēva; yathaikagr̥hasthitamālākārakumbhakārayōḥ| prayatanaṁ prayatnaḥ, ūrja utsāhaḥ; prayatnādikarmatvēna prayatnaurjōbalavarṇaniṣpādanamucyatē| svēdadōṣāmbuvāhīnītyādau svēdavāhīni tathā ambuvāhīni ca srōtāṁsi srōtōvimānē (vi.a.5) pr̥thagēvōktāni jñēyāni, dōṣavahāni ca srōtāṁsi sarvaśarīracarāṇyēva, uktaṁ hi “vātapittaślēṣmaṇāṁ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṁ sarvasrōtāṁsyayanabhūtāni” (vi.a.5) iti| gatītyādau ādiśabdēnākuñcanaprasāraṇādīnāṁ ca grahaṇam| antrastha iti antrāṇi cāpānasthānamityarthaḥ| sr̥jatīti niḥsārayatīti yāvat| ārtavagarbhau ca sr̥jatīti sambandhaḥ| ētāni karmāṇi yādr̥śāḥ kurvanti tadāha- yuktā ityādi; yuktā iti avyāpannāḥ| sthānasthitā iti yathōktasthānasthitāḥ| yasmādēvambhūtā atō dēhō dhāryatē tairanāmayaḥ||5-11||
Adhikarana 5 (12-14) · Śloka 14
vimārgasthā hyayuktā vā rōgaiḥ svasthānakarmajaiḥ|
śarīraṁ pīḍayantyētē prāṇānāśu haranti ca||12||
saṅkhyāmapyativr̥ttānāṁ tajjānāṁ hi pradhānataḥ|
aśītirnakhabhēdādyā rōgāḥ sūtrē nidarśitāḥ||13||
tānucyamānān paryāyaiḥ sahētūpakramāñchr̥ṇu|
kēvalaṁ vāyumuddiśya sthānabhēdāttathā''vr̥tam||14||
View original
विमार्गस्था ह्ययुक्ता वा रोगैः स्वस्थानकर्मजैः|
शरीरं पीडयन्त्येते प्राणानाशु हरन्ति च||१२||
सङ्ख्यामप्यतिवृत्तानां तज्जानां हि प्रधानतः|
अशीतिर्नखभेदाद्या रोगाः सूत्रे निदर्शिताः||१३||
तानुच्यमानान् पर्यायैः सहेतूपक्रमाञ्छृणु|
केवलं वायुमुद्दिश्य स्थानभेदात्तथाऽऽवृतम्||१४||
vātānāṁ vaiguṇyakāryamāha- vimārgasthā ityādi| svasthānakarmajairiti yasya vāyōryat sthānamuktaṁ tatsthānagataiḥ, tathā ṣṭhīvanādi yadvāyōḥ karmōktaṁ tajjaiśca rōgaiḥ śarīraṁ pīḍayanti prāṇān vā mahatā rōgēṇa haranti ca| atra ca vāyōrēva bhūripradhānarōgakartr̥tayā bhinnacikitsāprayōjakāḥ pañcabhēdā uktā na pittakaphayōḥ, anatiprayōjanatvāt| tathā hi tantrāntarē pittamapi pācaka-rañjaka-sādhakālōcaka-bhrājakabhēdāt pañcavidhamuktaṁ; tēṣāṁ ca yathākramaṁ jaṭharahr̥dayadr̥ṣṭitvaksthānatvamuktaṁ; tathā ślēṣmā'pi bōdhaka-ślēṣmaka-tarpakāvalambaka klēdakabhēdāt pañcavidhaḥ, tēṣāṁ ca sthānāni yathākramaṁ hr̥dayāmāśayajihvāśiraḥ sandhayaḥ, karmāṇi ca yathākramamavalambana-klēdana-rasabōdhanākṣatarpaṇa-sandhisaṁślēṣāṇi pr̥thaguktāni| prakr̥tavātavyādhikathanāyātra saṅkhyādinirdēśaḥ| tajjānāmiti pañcavātajānām| sūtrē iti mahārōgādhyāyē (sū.a.20)| ucyamānāniti nakhabhēdādīn yathāsthūlamucyamānān| paryāyairiti sañjñāntaraiḥ| kathaṁ punastē'śītinakhabhēdādyā upadiṣṭāḥ? ucyatē- kēvalaṁ vāyumuddiśya kēcidgadā vēpathvādaya uktāḥ, tathā cāvr̥taṁ vātamuddiśya kēciduktāḥ “liṅgaṁ pittāvr̥tē dāhastr̥ṣṇā” ityādinā||12-14||
Adhikarana 6 (15-18) · Śloka 19
rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ|
viṣamādupacārācca dōṣāsr̥ksravaṇādati||15||
laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmātivicēṣṭitaiḥ|
dhātūnāṁ saṅkṣayāccintāśōkarōgātikarṣaṇāt||16||
duḥkhaśayyāsanāt krōdhāddivāsvapnādbhayādapi|
vēgasandhāraṇādāmādabhighātādabhōjanāt||17||
marmāghātādgajōṣṭrāśvaśīghrayānāpataṁsanāt|
dēhē srōtāṁsi riktāni pūrayitvā'nilō balī||18||
karōti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṁśritān|19|
View original
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः|
विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादति||१५||
लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामातिविचेष्टितैः|
धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात्||१६||
दुःखशय्यासनात् क्रोधाद्दिवास्वप्नाद्भयादपि|
वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनात्||१७||
मर्माघाताद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात्|
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली||१८||
करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रितान्|१९|
samprati nidānamāha- rūkṣētyādi| viṣamādupacārāditi upacāravairūpyāt| dōṣāsr̥gityādau dōṣaśabdēna purīṣamapi gr̥hyatē| apataṁsanaṁ gajādibhyaḥ patanaṁ, kiṁvā avataṁsanaṁ dhātūnāṁ karṣaṇam; uktaṁ hi kharanādē- “vilikhatyatitaikṣṇyādyat smr̥tamullēkhanaṁ hi tat| vikarṣatyatidhātūn yattaccōktamava(pa)taṁsanam” iti| riktānīti tucchāni, snēhādiguṇaśūnyānītyarthaḥ||15-18||-
Adhikarana 7 (19) · Śloka 20
avyaktaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ pūrvarūpamiti smr̥tam||19||
ātmarūpaṁ tu tadvyaktamapāyō laghutā punaḥ|20|
View original
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम्||१९||
आत्मरूपं तु तद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः|२०|
avyaktaṁ lakṣaṇamityādinā pūrvarūpamāha | ātmarūpamiti vartamānarōgarūpam| apāyō laghutā punariti vātavyādhīnāmapāyō'pagamanaṁ śarīrasya laghutā vātavyādhiliṅgavigamēna, śarīrakalyatēti yāvat; kiṁvā apāyō laghutā na sarvathā vātaliṅgābhāvaḥ, yēna prakr̥taliṅgāni santyēva||19||-
Adhikarana 8 (20-23) · Śloka 24
saṅkōcaḥ parvaṇāṁ stambhō bhēdō'sthnāṁ parvaṇāmapi||20||
lōmaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipr̥ṣṭhaśirōgrahaḥ|
khāñjyapāṅgulyakubjatvaṁ śōṣō'ṅgānāmanidratā||21||
garbhaśukrarajōnāśaḥ spandanaṁ gātrasuptatā|
śirōnāsākṣijatrūṇāṁ grīvāyāścāpi huṇḍanam||22||
bhēdastōdārtirākṣēpō mōhaścāyāsa ēva ca|
ēvaṁvidhāni rūpāṇi karōti kupitō'nilaḥ||23||
hētusthānaviśēṣācca bhavēdrōgaviśēṣakr̥t|24|
View original
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भेदोऽस्थ्नां पर्वणामपि||२०||
लोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः|
खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोषोऽङ्गानामनिद्रता||२१||
गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता|
शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम्||२२||
भेदस्तोदार्तिराक्षेपो मोहश्चायास एव च|
एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः||२३||
हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत्|२४|
kupitānāṁ kāryamāha- saṅkōca ityādi| ētē ca saṅkōcādayō vyādhayō'pi bhavanti; uktaṁ hi- “vyādhayastē tadātvē tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ni.a.8) iti| huṇḍanaṁ śiraḥprabhr̥tīnāmantaḥpravēśaḥ; anyē tu kēśabhūmisphuṭanaṁ śaṅkhalalāṭabhēdaśca śirōhuṇḍanaṁ, nāsāhuṇḍanaṁ ghrāṇanāśaḥ, akṣihuṇḍanam akṣivyudāsaḥ, jatruhuṇḍanaṁ vakṣōparōdhaḥ, grīvāhuṇḍanaṁ grīvāstambhaḥ| vātavyādhiviśēṣōtpādē hētumāha- hētusthānaviśēṣādityādi| hētuviśēṣaḥ pittāvaraṇādiḥ, sthānaviśēṣaḥ kōṣṭhādiḥ, kiṁvā hētukr̥taḥ sthānaviśēṣaḥ; uktaṁ hi- “prakupitāstu prakōpaṇaviśēṣād dūṣyaviśēṣān dūṣayantaḥ” (vi.a.6) ityādi| kēcittu ‘dēhē sthānaviśēṣācca’ iti paṭhanti||20-23||-
Adhikarana 9 (24-37) · Śloka 38
tatra kōṣṭhāśritē duṣṭē nigrahō mūtravarcasōḥ||24||
bradhnahr̥drōgagulmārśaḥpārśvaśūlaṁ ca mārutē|
sarvāṅgakupitē vātē gātrasphuraṇabhañjanē||25||
vēdanābhiḥ parītaśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ|
grahō viṇmūtravātānāṁ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ||26||
jaṅghōrutrikapātpr̥ṣṭharōgaśōṣau gudasthitē|
hr̥nnābhipārśvōdararuktr̥ṣṇōdgāravisūcikāḥ||27||
kāsaḥ kaṇṭhāsyaśōṣaśca śvāsaścāmāśayasthitē|
pakvāśayasthō'ntrakūjaṁ śūlāṭōpau karōti ca||28||
kr̥cchramūtrapurīṣatvamānāhaṁ trikavēdanām|
śrōtrādiṣvindriyavadhaṁ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ||29||
tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kr̥śā kr̥ṣṇā ca tudyatē|
ātanyatē sarāgā ca parvaruk tvaksthitē'nilē||30||
rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṁ kr̥śatā'ruciḥ|
gātrē cārūṁṣi bhuktasya stambhaścāsr̥ggatē'nilē||31||
gurvaṅgaṁ tudyatē'tyarthaṁ daṇḍamuṣṭihataṁ tathā|
saruk śramitamatyarthaṁ māṁsamēdōgatē'nilē||32||
bhēdō'sthiparvaṇāṁ sandhiśūlaṁ māṁsabalakṣayaḥ|
asvapnaḥ santatā ruk ca majjāsthikupitē'nilē||33||
kṣipraṁ muñcati badhnāti śukraṁ garbhamathāpi vā|
vikr̥tiṁ janayēccāpi śukrasthaḥ kupitō'nilaḥ||34||
bāhyābhyantaramāyāmaṁ khalliṁ kubjatvamēva ca|
sarvāṅgaikāṅgarōgāṁśca kuryāt snāyugatō'nilaḥ||35||
śarīraṁ mandarukśōphaṁ śuṣyati spandatē tathā|
suptāstanvyō mahatyō vā sirā vātē sirāgatē||36||
vātapūrṇadr̥tisparśaḥ śōthaḥ sandhigatē'nilē|
prasāraṇākuñcanayōḥ pravr̥ttiśca savēdanā||37||
(ityuktaṁ sthānabhēdēna vāyōrlakṣaṇamēva ca)|38|
View original
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः||२४||
ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते|
सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जने||२५||
वेदनाभिः परीतश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः|
ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः||२६||
जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदस्थिते|
हृन्नाभिपार्श्वोदररुक्तृष्णोद्गारविसूचिकाः||२७||
कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते|
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च||२८||
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्|
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः||२९||
त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते|
आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वक्स्थितेऽनिले||३०||
रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः|
गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले||३१||
गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं तथा|
सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले||३२||
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः|
अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले||३३||
क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा|
विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः||३४||
बाह्याभ्यन्तरमायामं खल्लिं कुब्जत्वमेव च|
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः||३५||
शरीरं मन्दरुक्शोफं शुष्यति स्पन्दते तथा|
सुप्तास्तन्व्यो महत्यो वा सिरा वाते सिरागते||३६||
वातपूर्णदृतिस्पर्शः शोथः सन्धिगतेऽनिले|
प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिश्च सवेदना||३७||
(इत्युक्तं स्थानभेदेन वायोर्लक्षणमेव च)|३८|
sthānaviśēṣakr̥tamēva vyādhibhēdamāha- tatra kōṣṭhāśritē ityādi| sarvāṅgakupitē iti kr̥tsnadēhakupitē| gudasthitē iti uttaragudasthitē| ātanyatē vistāryatē| bhuktasya stambha iti bhuktavatō gātrastambhō bhavatīti| gurvaṅgamityādi māṁsagē mēdēgē ca lakṣaṇaṁ samānaṁ, tathā bhēdō'sthiparvaṇāmityādi asthimajjagayōḥ samānaṁ lakṣaṇam| samānē'pi lakṣaṇē vividhāśitapītīyōktaviśiṣṭadhātulakṣaṇairviśēṣa unnēyaḥ| santatēti sānubandhā | kṣipraṁ muñcati badhnātīti vyavāyakālē kṣipraṁ muñcati vā ciraṁ dhārayatē, tathā garbhamapi kṣipraṁ muñcati vā ciraṁ dhārayati| vikr̥tamiti vyaṅgatvādinānāvikārayuktaṁ garbhaṁ janayati| bāhyētyādinā snāyugatavātalakṣaṇatvēnōktāni bahirāyāmādīnyagrē vaktavyāni | mandarukśōphamiti mandarujaṁ mandaśōphaṁ ca| suptā iti niḥspandāḥ||24-37||-
Adhikarana 10 (38-42) · Śloka 42
ativr̥ddhaḥ śarīrārdhamēkaṁ vāyuḥ prapadyatē|
yadā tadōpaśōṣyāsr̥gbāhuṁ pādaṁ ca jānu ca||38||
tasmin saṅkōcayatyardhē mukhaṁ jihmaṁ karōti ca|
vakrīkarōti nāsābhrūlalāṭākṣihanūstathā||39||
tatō vakraṁ vrajatyāsyē bhōjanaṁ vakranāsikam |
stabdhaṁ nētraṁ kathayataḥ kṣavathuśca nigr̥hyatē||40||
dīnā jihmā samutkṣiptā kalā sajjati cāsya vāk|
dantāścalanti bādhyētē śravaṇau bhidyatē svaraḥ||41||
pādahastākṣijaṅghōruśaṅkhaśravaṇagaṇḍaruk |
ardhē tasminmukhārdhē vā kēvalē syāttadarditam||42||
View original
अतिवृद्धः शरीरार्धमेकं वायुः प्रपद्यते|
यदा तदोपशोष्यासृग्बाहुं पादं च जानु च||३८||
तस्मिन् सङ्कोचयत्यर्धे मुखं जिह्मं करोति च|
वक्रीकरोति नासाभ्रूललाटाक्षिहनूस्तथा||३९||
ततो वक्रं व्रजत्यास्ये भोजनं वक्रनासिकम् |
स्तब्धं नेत्रं कथयतः क्षवथुश्च निगृह्यते||४०||
दीना जिह्मा समुत्क्षिप्ता कला सज्जति चास्य वाक्|
दन्ताश्चलन्ति बाध्येते श्रवणौ भिद्यते स्वरः||४१||
पादहस्ताक्षिजङ्घोरुशङ्खश्रवणगण्डरुक् |
अर्धे तस्मिन्मुखार्धे वा केवले स्यात्तदर्दितम्||४२||
idānīmatibalān vātavikārānabhidhātumudyatō'rditamāha- ativr̥ddha ityādi| ativr̥ddhagrahaṇēna vāyōrbalavatprakōpamāha| ēkamiti vāmaṁ dakṣiṇaṁ vā saṅkōcayati bāhuṁ, pādaṁ, jānu ca; vakraṁ ca jihmaṁ karōti| vakraṁ vrajati bhōjanamiti na samaṁ mukhēna khādati, kintu vakraikadēśēna| dīnēti agambhīrā| jihmēti kuṭilā| samutkṣiptēti atitvaritā| kalēti avyaktā| bādhyētē śravaṇāviti yadyapi ēkapārśvāśrayō vikārō'yaṁ, tathā'pi prabhāvāt karṇayōrbādhā'tra bhavati| kēvala iti ardhē ēva na kr̥tsnē| nanu yadā dēhārdhavyāpitvamarditasya tadā'rditēna ardhāṅgasya kō bhēdaḥ? brūmaḥ-arditō vēgitayā na sarvakālaṁ bhavati, ardhāṅgastu sarvakālaṁ vyāpya bhavati; uktaṁ hi- “svasthaḥ syādarditādīnāṁ muhurvēgāgamē gatē” iti| kiṁvā yathōktaviśiṣṭalakṣaṇō'rditaḥ, ardhāṅgē tu naitāni sarvāṇi bhavanti||38-42||
Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 45
manyē saṁśritya vātō'ntaryadā nāḍīḥ prapadyatē|
manyāstambhaṁ tadā kuryādantarāyāmasañjñitam||43||
antarāyamyatē grīvā manyā ca stabhyatē bhr̥śam|
dantānāṁ daṁśanaṁ lālā pr̥ṣṭhāyāmaḥ śirōgrahaḥ||44||
jr̥mbhā vadanasaṅgaścāpyantarāyāmalakṣaṇam|
(ityuktastvantarāyāmō ...|45|
View original
मन्ये संश्रित्य वातोऽन्तर्यदा नाडीः प्रपद्यते|
मन्यास्तम्भं तदा कुर्यादन्तरायामसञ्ज्ञितम्||४३||
अन्तरायम्यते ग्रीवा मन्या च स्तभ्यते भृशम्|
दन्तानां दंशनं लाला पृष्ठायामः शिरोग्रहः||४४||
जृम्भा वदनसङ्गश्चाप्यन्तरायामलक्षणम्|
(इत्युक्तस्त्वन्तरायामो ...|४५|
manyē ityādinā antarāyāmamāha| antaryadā nāḍīḥ prapadyatē iti manyāsambaddhā ēva antargatāḥ sirāḥ prapadyata ityarthaḥ| antarāyāmasañjñitamiti ēvaṁvidhō manyāstambha antarāyāma ucyatē; aparastu manyāstambhō vakṣyamāṇabahirāyāma iti vaktavyaḥ| tantrāntarē tu manyāstambha āyāmayōḥ pūrvarūpatvēnōktaḥ| antarāyamyata iti antaḥ ākr̥ṣyatē| pr̥ṣṭhāyāma iti pr̥ṣṭhabahirnirgatiḥ||43-44||-
Adhikarana 12 (45-48) · Śloka 48
...bahirāyāma ucyatē)||45||
pr̥ṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śōṣayitvā sirā balī|
vāyuḥ kuryāddhanustambhaṁ bahirāyāmasañjñakam||46||
cāpavannāmyamānasya pr̥ṣṭhatō nīyatē śiraḥ|
ura utkṣipyatē manyā stabdhā grīvā'vamr̥dyatē||47||
dantānāṁ daśanaṁ jr̥mbhā lālāsrāvaśca vāggrahaḥ|
jātavēgō nihantyēṣa vaikalyaṁ vā prayacchati||48||
View original
...बहिरायाम उच्यते)||४५||
पृष्ठमन्याश्रिता बाह्याः शोषयित्वा सिरा बली|
वायुः कुर्याद्धनुस्तम्भं बहिरायामसञ्ज्ञकम्||४६||
चापवन्नाम्यमानस्य पृष्ठतो नीयते शिरः|
उर उत्क्षिप्यते मन्या स्तब्धा ग्रीवाऽवमृद्यते||४७||
दन्तानां दशनं जृम्भा लालास्रावश्च वाग्ग्रहः|
जातवेगो निहन्त्येष वैकल्यं वा प्रयच्छति||४८||
pr̥ṣṭhētyādi bahirāyāmalakṣaṇam| pr̥ṣṭhamanyāśritā iti pr̥ṣṭhānugatamanyāsambaddhāḥ| bāhyā iti sirāviśēṣaṇam| bāhyāśca sirāḥ pr̥ṣṭhagatā ēva| kēcittu pr̥ṣṭhamanyāśrita iti vātaviśēṣaṇaṁ paṭhanti| pr̥ṣṭhatō nīyatē iti pr̥ṣṭhaṁ prati ākr̥ṣyatē| jātavēga iti udvēgaḥ | ētau cāyāmau “bāhyābhyantaramāyāmaṁ khallīṁ kubjatvamēva ca| sarvaikāṅgarōgāṁśca kuryāt snāyugatō'nilaḥ” ityanēna snāyugatānilajanyāvuktau, iha ca sirāgatavātajanyatvēnōktau, tēnōbhayavacanāt sirāsnāyugatavātajanyāvēva bhavataḥ| uktaṁ hyanyatra- “mahāhēturbalī vāyuḥ sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ| manyāpr̥ṣṭhāśritā bāhyāḥ saṁśōṣyāyāmayēdbahiḥ” ityādi||45-48||
Adhikarana 13 (49) · Śloka 50
hanumūlē sthitō bandhāt saṁsrayatyanilō hanū|
vivr̥tāsyatvamathavā kuryāt stabdhamavēdanam||49||
hanugrahaṁ ca saṁstabhya hanuṁ(nū)saṁvr̥tavakratām|50|
View original
हनुमूले स्थितो बन्धात् संस्रयत्यनिलो हनू|
विवृतास्यत्वमथवा कुर्यात् स्तब्धमवेदनम्||४९||
हनुग्रहं च संस्तभ्य हनुं(नू)संवृतवक्रताम्|५०|
hanustambhasaṅkōcayōrlakṣaṇamāha- hanumūlē sthita ityādi| saṁsrayatīti cyāvayati| vivr̥tāsyatvamathavēti atrāthavāśabdēna saṁvr̥tavaktratā pākṣikī cāpēkṣatē| saṁstabhyēti niścalīkr̥tya saṁvr̥tamukhatāṁ karōti| ētaddvayamapi hanustambha ēva||49||-
Adhikarana 14 (50) · Śloka 51
muhurākṣipati kruddhō gātrāṇyākṣēpakō'nilaḥ||50||
pāṇipādaṁ ca saṁśōṣya sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ|51|
View original
मुहुराक्षिपति क्रुद्धो गात्राण्याक्षेपकोऽनिलः||५०||
पाणिपादं च संशोष्य सिराः सस्नायुकण्डराः|५१|
muhurityādi ākṣēpalakṣaṇam||50||-
Adhikarana 15 (51) · Śloka 52
pāṇipādaśiraḥpr̥ṣṭhaśrōṇīḥ stabhnāti mārutaḥ||51||
daṇḍavatstabdhagātrasya daṇḍakaḥ sō'nupakramaḥ|52|
View original
पाणिपादशिरःपृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः||५१||
दण्डवत्स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः|५२|
pāṇipādaṁ ca saṁśōṣyētyādi daṇḍākṣēpakasamprāptikathanam| pāṇipādaśira ityādi daṇḍakalakṣaṇam||51||-
Adhikarana 16 (52) · Śloka 53
svasthaḥ syādarditādīnāṁ muhurvēgē gatē'gatē||52||
pīḍyatē pīḍanaistaistairbhiṣagētān vivarjayēt|53|
View original
स्वस्थः स्यादर्दितादीनां मुहुर्वेगे गतेऽगते||५२||
पीड्यते पीडनैस्तैस्तैर्भिषगेतान् विवर्जयेत्|५३|
arditādīnāṁ daṇḍakāntānāṁ samānaṁ rūpamāha- svasthaḥ syādityādi| arditahanustambhādiṣu yatra muhurmuhurvēgitvaṁ dr̥śyatē tadarditāntargatamēva jñēyam||52||-
Adhikarana 17 (53-55) · Śloka 55
hatvaikaṁ mārutaḥ pakṣaṁ dakṣiṇaṁ vāmamēva vā||53||
kuryāccēṣṭānivr̥ttiṁ hi rujaṁ vākstambhamēva ca|
gr̥hītvā'rdhaṁ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśōṣya ca||54||
pādaṁ saṅkōcayatyēkaṁ hastaṁ vā tōdaśūlakr̥t|
ēkāṅgarōgaṁ taṁ vidyāt sarvāṅgaṁ sarvadēhajam||55||
View original
हत्वैकं मारुतः पक्षं दक्षिणं वाममेव वा||५३||
कुर्याच्चेष्टानिवृत्तिं हि रुजं वाक्स्तम्भमेव च|
गृहीत्वाऽर्धं शरीरस्य सिराः स्नायूर्विशोष्य च||५४||
पादं सङ्कोचयत्येकं हस्तं वा तोदशूलकृत्|
एकाङ्गरोगं तं विद्यात् सर्वाङ्गं सर्वदेहजम्||५५||
hatvaikamityādi pakṣavadhalakṣaṇam| gr̥hītvā'rdhamityādi ēkāṅgalakṣaṇam| sarvāṅgaṁ sarvadēhajamiti sarvāṅgalakṣaṇam||53-55||
Adhikarana 18 (56-57) · Śloka 57
sphikpūrvā kaṭipr̥ṣṭhōrujānujaṅghāpadaṁ kramāt|
gr̥dhrasī stambharuktōdairgr̥hṇāti spandatē muhuḥ||56||
vātādvātakaphāttandrāgauravārōcakānvitā|
khallī tu pādajaṅghōrukaramūlāvamōṭanī||57||
View original
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात्|
गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः||५६||
वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता|
खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी||५७||
sphikpūrvētyādi| prathamaṁ sphicaṁ stambharuktōdairgr̥hṇāti, paścāttu kaṭipr̥ṣṭhōrujānujaṅghāpadaṁ gr̥hṇāti sā gr̥dhrasī vātāt; vātakaphāttu sā pūrvōktalakṣaṇā satī tandrādyanvitā bhavati; ēvaṁ gr̥dhrasīdvayaṁ “dvē gr̥dhrasyau vātād vātakaphācca” (sū.a.19) ityanēnōktaṁ vivr̥taṁ bhavati||56-57||
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
sthānānāmanurūpaiśca liṅgaiḥ śēṣān vinirdiśēt|58|
View original
स्थानानामनुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत्|५८|
anuktanakhabhēdādiparigrahārthamāha- sthānānāmityādi| śēṣān nakhabhēdādīn nakhagulphādīnāmanurūpairliṅgairbhēdaśūlādibhirnirdiśēditi jñēyam| kicit ‘sthānanāmānurūpaiḥ’ iti paṭhanti| tatra nakhasthānānurūpaṁ bhēdasañjñānurūpaṁ ca liṅgaṁ nakhasphuṭanarūpaṁ bhavati| ēvaṁ cāparavātavikārēṣvapi mahārōgōktēṣu sthānānurūpaliṅgayōgō'nusartavyaḥ|58|-
Adhikarana 20 (58-60) · Śloka 61
sarvēṣvētēṣu saṁsargaṁ pittādyairupalakṣayēt||58||
vāyōrdhātukṣayāt kōpō mārgasyāvaraṇēna ca (vā)|
vātapittakaphā dēhē sarvasrōtō'nusāriṇaḥ||59||
vāyurēva hi sūkṣmatvāddvayōstatrāpyudīraṇaḥ |
kupitastau samuddhūya tatra tatra kṣipan gadān||60||
karōtyāvr̥tamārgatvādrasādīṁścōpaśōṣayēt|61|
View original
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत्||५८||
वायोर्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन च (वा)|
वातपित्तकफा देहे सर्वस्रोतोऽनुसारिणः||५९||
वायुरेव हि सूक्ष्मत्वाद्द्वयोस्तत्राप्युदीरणः |
कुपितस्तौ समुद्धूय तत्र तत्र क्षिपन् गदान्||६०||
करोत्यावृतमार्गत्वाद्रसादींश्चोपशोषयेत्|६१|
vātasya pittādisaṁsargaṁ jñāpayannāha- sarvēṣvityādi| pittādyairiti pittakapharaktapurīṣādibhiḥ| athāvr̥tasya vāyōḥ kathaṁ kupitatvaṁ bhavati yāvatā āvr̥tō durbala ēva bhavatītyāha- vāyōrityādi| dhātukṣayāditi sārakṣayāt| mārgāvaraṇēna vēgapratibandhādēva kupitō bhavati| atha bhavatu mārgarōdhādvātakōpaḥ, āvarakēṇa tu pittēna kaphēna cāsya kathaṁ na sambandhō bhavatītyāha- vātapittētyādi| tritayamēlakē'pi vāyōḥ prādhānyamāha- vāyurēva hi sūkṣmatvāditi; sūkṣmamārgānusāritayā prērakatvāt| tasmāt triṣvapi dōṣēṣu vāyurēvōktanyāyēna pradhānam, ataḥ kupitaḥ pittakaphau samuddhūya tābhyāmāvr̥tamārgō'pi tatra tatra pradēśē gadān karōti; tathā rasādīṁśca tatra tatra kṣipan saṁśōṣayēt||58-60||-
Adhikarana 21 (61-71) · Śloka 72
liṅgaṁ pittāvr̥tē dāhastr̥ṣṇā śūlaṁ bhramastamaḥ ||61||
kaṭvamlalavaṇōṣṇaiśca vidāhaḥ śītakāmitā|
śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayō'dhikam||62||
laṅghanāyāsarūkṣōṣṇakāmitā ca kaphāvr̥tē|
raktāvr̥tē sadāhārtistvaṅmāṁsāntarajō bhr̥śam||63||
bhavēt sarāgaḥ śvayathurjāyantē maṇḍalāni ca|
kaṭhināśca vivarṇāśca piḍakāḥ śvayathustathā||64||
harṣaḥ pipīlikānāṁ ca sañcāra iva māṁsagē|
calaḥ snigdhō mr̥duḥ śītaḥ śōphō'ṅgēṣvarucistathā||65||
āḍhyavāta iti jñēyaḥ sa kr̥cchrō mēdasā''vr̥taḥ|
sparśamasthnā''vr̥tē tūṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati||66||
sambhajyatē sīdati ca sūcībhiriva tudyatē|
majjāvr̥tē vināmaḥ syājjr̥mbhaṇaṁ parivēṣṭanam||67||
śūlaṁ tu pīḍyamānē ca pāṇibhyāṁ labhatē sukham|
śukrāvēgō'tivēgō vā niṣphalatvaṁ ca śukragē||68||
bhuktē kukṣau ca rugjīrṇē śāmyatyannāvr̥tē'nilē|
mūtrāpravr̥ttirādhmānaṁ bastau mūtrāvr̥tē'nilē||69||
varcasō'tivibandhō'dhaḥ svē sthānē parikr̥ntati|
vrajatyāśu jarāṁ snēhō bhuktē cānahyatē naraḥ||70||
cirāt pīḍitamannēna duḥkhaṁ śuṣkaṁ śakr̥t sr̥jēt|
śrōṇīvaṅkṣaṇapr̥ṣṭhēṣu rugvilōmaśca mārutaḥ||71||
asvasthaṁ hr̥dayaṁ caiva varcasā tvāvr̥tē'nilē|72|
View original
लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ||६१||
कट्वम्ललवणोष्णैश्च विदाहः शीतकामिता|
शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||६२||
लङ्घनायासरूक्षोष्णकामिता च कफावृते|
रक्तावृते सदाहार्तिस्त्वङ्मांसान्तरजो भृशम्||६३||
भवेत् सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च|
कठिनाश्च विवर्णाश्च पिडकाः श्वयथुस्तथा||६४||
हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव मांसगे|
चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफोऽङ्गेष्वरुचिस्तथा||६५||
आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृतः|
स्पर्शमस्थ्नाऽऽवृते तूष्णं पीडनं चाभिनन्दति||६६||
सम्भज्यते सीदति च सूचीभिरिव तुद्यते|
मज्जावृते विनामः स्याज्जृम्भणं परिवेष्टनम्||६७||
शूलं तु पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्|
शुक्रावेगोऽतिवेगो वा निष्फलत्वं च शुक्रगे||६८||
भुक्ते कुक्षौ च रुग्जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले|
मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तौ मूत्रावृतेऽनिले||६९||
वर्चसोऽतिविबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति|
व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||७०||
चिरात् पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं शकृत् सृजेत्|
श्रोणीवङ्क्षणपृष्ठेषु रुग्विलोमश्च मारुतः||७१||
अस्वस्थं हृदयं चैव वर्चसा त्वावृतेऽनिले|७२|
āvaraṇakr̥taṁ vātakōpaṁ darśayitvā āvaraṇaviśēṣakr̥taṁ liṅgamāha- liṅgaṁ pittāvr̥tē ityādi| kaṭvādyupaśaya iti kaṭūṣṇādikaphaviparītairupaśayaḥ| adhikamiti vātaharairapyupaśayō nādhikō bhavatīti darśayati| māṁsagē iti māṁsāvr̥tē| māṁsagatasya raktādigatasya ca vātasya pūrvamēva lakṣaṇamuktam, iha tu raktādyāvr̥tasya lakṣaṇamucyata iti viśēṣaḥ| āḍhyavātēti āyurvēdasañjñēyaṁ mēdasā''vr̥tavātasya| svasthānē iti pakvāśayē| parikr̥ntati parikartikāṁ janayati||61-71||-
Adhikarana 22 (72-74) · Śloka 74
sandhicyutirhanustambhaḥ kuñcanaṁ kubjatā'rditaḥ||72||
pakṣāghātō'ṅgasaṁśōṣaḥ paṅgutvaṁ khuḍavātatā|
stambhanaṁ cāḍhyavātaśca rōgā majjāsthigāśca yē||73||
ētē sthānasya gāmbhīryādyatnāt sidhyanti vā na vā|
navān balavatastvētān sādhayēnnirupadravān||74||
View original
सन्धिच्युतिर्हनुस्तम्भः कुञ्चनं कुब्जताऽर्दितः||७२||
पक्षाघातोऽङ्गसंशोषः पङ्गुत्वं खुडवातता|
स्तम्भनं चाढ्यवातश्च रोगा मज्जास्थिगाश्च ये||७३||
एते स्थानस्य गाम्भीर्याद्यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा|
नवान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान्||७४||
sādhyāsādhyavibhāgamāha- sandhicyutirityādi| atra kubjatvapaṅgutvādayō yadyapi sākṣānna prapañcitāstathā'pi śēṣātidēśēnaiva tallakṣaṇaṁ jñēyam| khuḍavātatā gulphavātatā, kiṁvā sandhigatavātatā| majjāsthigā iti majjāsthyāvr̥tamajjāsthigatavātajanyā ityarthaḥ| sthānasya gāmbhīryāditi gambhīrasthānāśritatvāt; anyē tu gāmbhīryaṁ kr̥tāspadatvamāhuḥ| yatnāt sidhyanti vā navēti pākṣikasiddhivacanamitaravaidyābhiprāyēṇa jñēyam; ācāryastu ācāryaprakhyō vā vaidyaḥ sādhayatyēva balāt, itaravaidyastu nāvaśyaṁ sarvatrāvyāhatajñānō bhavati, tēna saṁśayābhidhānaṁ; tataśca na pāramārthikī sandigdhatā ētādr̥śānāṁ sādhyatāṁ pratīti jñēyam| navānāmapyēṣāṁ nirupadravatayā sādhyatāmāha- navānityādi| upadravāścātra śr̥ṅgagrāhikayā'nuktā api sāmānyōpadravalakṣaṇayuktā ēva kēcidgadā vijñēyāḥ; kiṁvā adhyāyaśēṣē ‘hr̥drōgō vidradhiḥ’ ityādinā vakṣyamāṇā upadravā jñēyāḥ||72-74||
Adhikarana 23 (75-82) · Śloka 83
kriyāmataḥ paraṁ siddhāṁ vātarōgāpahāṁ śr̥ṇu|
kēvalaṁ nirupastambhamādau snēhairupācarēt||75||
vāyuṁ sarpirvasātailamajjapānairnaraṁ tataḥ|
snēhaklāntaṁ samāśvāsya payōbhiḥ snēhayēt punaḥ||76||
yūṣairgrāmyāmbujānūparasairvā snēhasaṁyutaiḥ|
pāyasaiḥ kr̥śaraiḥ sāmlalavaṇairanuvāsanaiḥ||77||
nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaṁ svēdayēttataḥ|
svabhyaktaṁ snēhasaṁyuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||78||
tathā'nyairvividhaiḥ svēdairyathāyōgamupācarēt|
snēhāktaṁ svinnamaṅgaṁ tu vakraṁ stabdhamathāpi vā||79||
śanairnāmayituṁ śakyaṁ yathēṣṭaṁ śuṣkadāruvat|
harṣatōdarugāyāmaśōthastambhagrahādayaḥ||80||
svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṁ cōpajāyatē|
snēhaśca dhātūnsaṁśuṣkān puṣṇātyāśu prayōjitaḥ||81||
balamagnibalaṁ puṣṭiṁ prāṇāṁścāpyabhivardhayēt|
asakr̥ttaṁ punaḥ snēhaiḥ svēdaiścāpyupapādayēt||82||
tathā snēhamr̥dau kōṣṭhē na tiṣṭhantyanilāmayāḥ|83|
View original
क्रियामतः परं सिद्धां वातरोगापहां शृणु|
केवलं निरुपस्तम्भमादौ स्नेहैरुपाचरेत्||७५||
वायुं सर्पिर्वसातैलमज्जपानैर्नरं ततः|
स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत् पुनः||७६||
यूषैर्ग्राम्याम्बुजानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः|
पायसैः कृशरैः साम्ललवणैरनुवासनैः||७७||
नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धं स्वेदयेत्ततः|
स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७८||
तथाऽन्यैर्विविधैः स्वेदैर्यथायोगमुपाचरेत्|
स्नेहाक्तं स्विन्नमङ्गं तु वक्रं स्तब्धमथापि वा||७९||
शनैर्नामयितुं शक्यं यथेष्टं शुष्कदारुवत्|
हर्षतोदरुगायामशोथस्तम्भग्रहादयः||८०||
स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते|
स्नेहश्च धातून्संशुष्कान् पुष्णात्याशु प्रयोजितः||८१||
बलमग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चाप्यभिवर्धयेत्|
असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्चाप्युपपादयेत्||८२||
तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः|८३|
avasaraprāptāṁ kriyāmāha- kriyāmata ityādi| kēvalamityādau kēvalamiti asaṁsr̥ṣṭam| nirupastambhamiti anāvr̥tam| kaiḥ? snēhaiḥ| kathaṁ cōpācarēdityāha- sarpirvasātailamajjapānairiti| snēhapānaprayōgānantaraṁ kartavyamāha- naraṁ tataḥ snēhaklāntamityādi| snēhaklāntamiti snēhapānōdvignaṁ snēhaglānaṁ ca| samāśvāsyēti viśramayitvā | snēhayēditipadaṁ tarpaṇaiḥ pānairityantaṁ yāvadanuvartatē| anyairiti kuṭībhūsvēdādibhiḥ| yathāyōgamiti sarvathā snēhapūrvakasvēdam| snēhapūrvakasvēdaguṇamāha- snēhāktaṁ svinnamityādi| svēdādhyāyē “snēhapūrvaṁ prayuktēna” (sū.a.14) ityādinōktō'pyayaṁ snēhapūrvakasvēdaguṇaḥ punaḥ prakaraṇāgatatvāducyatē| āśu prayōjita iti padaṁ puṣṇātītyanēna sambadhyatē| anilāmayā na tiṣṭhanti na sthāyinō bhavantītyarthaḥ||75-82||-
Adhikarana 24 (83-88) · Śloka 89
yadyanēna sadōṣatvāt karmaṇā na praśāmyati||83||
mr̥dubhiḥ snēhasaṁyuktairauṣadhaistaṁ viśōdhayēt|
ghr̥taṁ tilvakasiddhaṁ vā sātalāsiddhamēva vā||84||
payasairaṇḍatailaṁ vā pibēddōṣaharaṁ śivam|
snigdhāmlalavaṇōṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||85||
srōtō baddhvā'nilaṁ rundhyāttasmāttamanulōmayēt |
durbalō yō'virēcyaḥ syāttaṁ nirūhairupācarēt||86||
pācanairdīpanīyairvā bhōjanaistadyutairnaram|
saṁśuddhasyōtthitē cāgnau snēhasvēdau punarhitau||87||
svādvamlalavaṇasnigdhairāhāraiḥ satataṁ punaḥ|
nāvanairdhūmapānaiśca sarvānēvōpapādayēt||88||
iti sāmānyataḥ prōktaṁ vātarōgacikitsitam|89|
View original
यद्यनेन सदोषत्वात् कर्मणा न प्रशाम्यति||८३||
मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैरौषधैस्तं विशोधयेत्|
घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धमेव वा||८४||
पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्|
स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः||८५||
स्रोतो बद्ध्वाऽनिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत् |
दुर्बलो योऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्||८६||
पाचनैर्दीपनीयैर्वा भोजनैस्तद्युतैर्नरम्|
संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ||८७||
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धैराहारैः सततं पुनः|
नावनैर्धूमपानैश्च सर्वानेवोपपादयेत्||८८||
इति सामान्यतः प्रोक्तं वातरोगचिकित्सितम्|८९|
yadyanēna sadōṣatvādityādi| atra kēvalō nirupastambhaśca vāyuścikitsyatvēnādhikr̥taḥ, tasya sadōṣatvamanupapannaṁ; tataḥ sadōṣatvaṁ karmaṇi yōjanīyaṁ; tēna karmaṇō'viśuddhatvād vāyurna praśāmyati, karmaṇaścōktasyāpyatrāśuddhirmalajanakatvāt; vakṣyati hi “snigdhāmlalavaṇōṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ” ityādi| kiṁvā sadōṣatvādityanēnōttarakālīnaṁ vāyōḥ saṁśamanamucyatē, asaṁsr̥ṣṭatvamanupastambhatvaṁ ca yaduktaṁ tadupakramārambhakālē jñēyam| sadōṣatvaṁ ca snēhaprayōgēṇānupaśamē saṁśōdhanakaraṇē ca hētuḥ| samalatvamēvōttarakālīnaṁ kutō bhavatītyāha- snigdhētyādi| durbalō yō'virēcya iti durbalatvaprakarṣēṇāvirēcya ityarthaḥ| tathā hi “anāsthāpyāstvajīrṇī” (si.a.2) ityādau atidurbalaḥ paṭhitaḥ| atyarthaṁ durbalatayā bastyanarhē'pi vidhimāha- pācanairdīpanīyaiścēti| pācanaṁ kiñcinna dīpanaṁ, yathā paṭōlaṁ dīpanaṁ; dīpanaṁ kiñcinna pācanaṁ yathā triphalā; uktaṁ hi suśrutē- “triphalā kaphapittaghnī mēhakuṣṭhavināśinī| cakṣuṣyā dīpanī ca” (su.sū.a.38) iti; ataḥ pācanairityasya dīpanairiti viśēṣaṇaṁ kr̥tam| bhōjyairvā tadyutairiti pācanadīpanasaṁyuktairbhōjyaiḥ| utthitē cāgnau iti dīptē vahnau||83-88||-
Adhikarana 25 (89-98) · Śloka 99
viśēṣatastu kōṣṭhasthē vātē kṣāraṁ pibēnnaraḥ||89||
pācanairdīpanairyuktairamlairvā pācayēnmalān|
gudapakvāśayasthē tu karmōdāvartanuddhitam||90||
āmāśayasthē śuddhasya yathādōṣaharīḥ kriyāḥ|
sarvāṅgakupitē'bhyaṅgō bastayaḥ sānuvāsanāḥ||91||
svēdābhyaṅgāvagāhāśca hr̥dyaṁ cānnaṁ tvagāśritē|
śītāḥ pradēhā raktasthē virēkō raktamōkṣaṇam||92||
virēkō māṁsamēdaḥsthē nirūhāḥ śamanāni ca|
bāhyābhyantarataḥ snēhairasthimajjagataṁ jayēt||93||
harṣō'nnapānaṁ śukrasthē balaśukrakaraṁ hitam|
vibaddhamārgaṁ dr̥ṣṭvā vā śukraṁ dadyādvirēcanam||94||
viriktapratibhuktasya pūrvōktāṁ kārayēt kriyām|
garbhē śuṣkē tu vātēna bālānāṁ cāpi śuṣyatām||95||
sitākāśmaryamadhukairhitamutthāpanē payaḥ|
hr̥di prakupitē siddhamaṁśumatyā payō hitam||96||
matsyānnābhipradēśasthē siddhān bilvaśalāṭubhiḥ|
vāyunā vēṣṭyamānē tu gātrē syādupanāhanam||97||
tailaṁ saṅkucitē'bhyaṅgō māṣasaindhavasādhitam|
bāhuśīrṣagatē nasyaṁ pānaṁ cauttarabhaktikam||98||
bastikarma tvadhō nābhēḥ śasyatē cāvapīḍakaḥ|99|
View original
विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबेन्नरः||८९||
पाचनैर्दीपनैर्युक्तैरम्लैर्वा पाचयेन्मलान्|
गुदपक्वाशयस्थे तु कर्मोदावर्तनुद्धितम्||९०||
आमाशयस्थे शुद्धस्य यथादोषहरीः क्रियाः|
सर्वाङ्गकुपितेऽभ्यङ्गो बस्तयः सानुवासनाः||९१||
स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते|
शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्||९२||
विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च|
बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्||९३||
हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्|
विबद्धमार्गं दृष्ट्वा वा शुक्रं दद्याद्विरेचनम्||९४||
विरिक्तप्रतिभुक्तस्य पूर्वोक्तां कारयेत् क्रियाम्|
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम्||९५||
सिताकाश्मर्यमधुकैर्हितमुत्थापने पयः|
हृदि प्रकुपिते सिद्धमंशुमत्या पयो हितम्||९६||
मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान् बिल्वशलाटुभिः|
वायुना वेष्ट्यमाने तु गात्रे स्यादुपनाहनम्||९७||
तैलं सङ्कुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्|
बाहुशीर्षगते नस्यं पानं चौत्तरभक्तिकम्||९८||
बस्तिकर्म त्वधो नाभेः शस्यते चावपीडकः|९९|
sthānaviśēṣēṇa kriyāviśēṣamāha- viśēṣatastvityādinā adhō nābhēḥ śasyatē cāvapīḍaka ityantēna| kṣāraṁ yavakṣāram, uktaṁ hi “yāvaśūkaḥ sraṁsanīyapācanīyārśōghnānāṁ” (sū.a.25); kiṁvā kṣāramiti grahaṇyādinirdiṣṭaṁ dīpanakṣāram| udāvartanutkarma trimarmīyē “taṁ tailaśītajvaranāśanāktaṁ” (ci.a.26) ityādinōktaṁ jñēyam| svēdā ityādi tvaggatānilacikitsitam| praharṣaḥ manōharṣaṇam| virēcanānantaraṁ pratibhōjitō viriktapratibhuktaḥ| pūrvōktāmiti śukrajananaharṣiṇīṁ kriyām| utthāpanē iti puṣṭijananē sitādibhiḥ siddhaṁ payō hitam| aṁśumatī śālaparṇī|| matsyāniti nābhipradēśē kupitē vātē matsyā bilvaśalāṭubhiḥ samaṁ siddhā dēyāḥ| nābhipradēśakōpaśca vātasyānuktō'pīha tatra bhavaśūlatōdādibhirjñēyaḥ| vēṣṭyamāna iti avamōṭyamānē| upanāhanaṁ ca vātaharadravyairēva kartavyam| nasyē pānē ca auttarabhaktikaṁ māṣasaindhavasādhitamēva tailaṁ jñēyam| tatra ca māṣasya kvāthaḥ, saindhavasya kalkaḥ| sarpiṣō'vapīḍakaḥ yatra sarpiḥ pītvā tatpīḍakamannaṁ bhujyatē||89-98||-
Adhikarana 26 (99-103) · Śloka 103
arditē nāvanaṁ mūrdhni tailaṁ tarpaṇamēva ca||99||
nāḍīsvēdōpanāhāścāpyānūpapiśitairhitāḥ|
svēdanaṁ snēhasaṁyuktaṁ pakṣāghātē virēcanam||100||
antarākaṇḍarāgulphaṁ sirā bastyagnikarma ca|
gr̥dhrasīṣu prayuñjīta khallyāṁ tūṣṇōpanāhanam||101||
pāyasaiḥ kr̥śarairmāṁsaiḥ śastaṁ tailaghr̥tānvitaiḥ|
vyāttānanē hanuṁ svinnāmaṅguṣṭhābhyāṁ prapīḍya ca||102||
pradēśinībhyāṁ cōnnābhya cibukōnnāmanaṁ hitam|
srastaṁ svaṁ gamayētsthānaṁ stabdhaṁ svinnaṁ vināmayēt||103||
View original
अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं तर्पणमेव च||९९||
नाडीस्वेदोपनाहाश्चाप्यानूपपिशितैर्हिताः|
स्वेदनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम्||१००||
अन्तराकण्डरागुल्फं सिरा बस्त्यग्निकर्म च|
गृध्रसीषु प्रयुञ्जीत खल्ल्यां तूष्णोपनाहनम्||१०१||
पायसैः कृशरैर्मांसैः शस्तं तैलघृतान्वितैः|
व्यात्तानने हनुं स्विन्नामङ्गुष्ठाभ्यां प्रपीड्य च||१०२||
प्रदेशिनीभ्यां चोन्नाभ्य चिबुकोन्नामनं हितम्|
स्रस्तं स्वं गमयेत्स्थानं स्तब्धं स्विन्नं विनामयेत्||१०३||
arditādicikitsāmāha- arditē ityādi| tarpaṇamiti nāvanaviśēṣaṇaṁ; kiṁvā tarpaṇaṁ santarpaṇamēva| antarākaṇḍarāgulphaṁ sirēti kaṇḍarāgulphayōrmadhyē sirāvyadhanaṁ kartavyam| gr̥dhrasīṣviti bahuvacanaṁ vyaktibhēdatayā| vyāttānanamiti vivr̥tāsyam| pradēśinī aṅguṣṭhānantarā'ṅgulī||99-103||
Adhikarana 27 (104) · Śloka 104
pratyēkaṁ sthānadūṣyādikriyāvaiśēṣyamācarēt |104|
View original
प्रत्येकं स्थानदूष्यादिक्रियावैशेष्यमाचरेत् |१०४|
anuktaviśēṣacikitsōpagrahaṇārthamāha- pratyēkamityādi| sthānaṁ pakvāśayādi, dūṣyaṁ rasaraktādi, ādigrahaṇādāvaraṇagrahaṇam| sthānadūṣyāpēkṣaḥ kriyāviśēṣastu ‘kōṣṭhasthē’ ityādinaivōktaḥ|104|-
Adhikarana 28 (104-105) · Śloka 106
sarpistailavasāmajjasēkābhyañjanabastayaḥ ||104||
snigdhāḥ svēdā nivātaṁ ca sthānaṁ prāvaraṇāni ca|
rasāḥ payāṁsi bhōjyāni svādvamlalavaṇāni ca||105||
br̥ṁhaṇaṁ yacca tat sarvaṁ praśastaṁ vātarōgiṇām|106|
View original
सर्पिस्तैलवसामज्जसेकाभ्यञ्जनबस्तयः ||१०४||
स्निग्धाः स्वेदा निवातं च स्थानं प्रावरणानि च|
रसाः पयांसि भोज्यानि स्वाद्वम्ललवणानि च||१०५||
बृंहणं यच्च तत् सर्वं प्रशस्तं वातरोगिणाम्|१०६|
sarvavātavikārasamānaṁ cikitsitamāha- sarpistailamityādi||104-105||-
Adhikarana 29 (106-117) · Śloka 118
balāyāḥ pañcamūlasya daśamūlasya vā rasē||106||
ajaśīrṣāmbujānūpamāṁsādapiśitaiḥ pr̥thak|
sādhayitvā rasān snigdhāndadhyamlavyōṣasaṁskr̥tān||107||
bhōjayēdvātarōgārtaṁ tairvyaktalavaṇairnaram|
ētairēvōpanāhāṁśca piśitaiḥ samprakalpayēt||108||
ghr̥tatailayutaiḥ sāmlaiḥ kṣuṇṇasvinnairanasthibhiḥ|
patrōtkvāthapayastailadrōṇyaḥ syuravagāhanē||109||
svabhyaktānāṁ praśasyantē sēkāścānilarōgiṇām|
ānūpaudakamāṁsāni daśamūlaṁ śatāvarīm||110||
kulatthān badarānmāṣāṁstilānrāsnāṁ yavān balām|
vasādadhyāranālāmlaiḥ saha kumbhyāṁ vipācayēt||111||
nāḍīsvēdaṁ prayuñjīta piṣṭaiścāpyupanāhanam|
taiśca siddhaṁ ghr̥taṁ tailamabhyaṅgaṁ pānamēva ca||112||
mustaṁ kiṇvaṁ tilāḥ kuṣṭhaṁ surāhvaṁ lavaṇaṁ natam|
dadhikṣīracatuḥsnēhaiḥ siddhaṁ syādupanāhanam||113||
utkārikāvēsavārakṣīramāṣatilaudanaiḥ|
ēraṇḍabījagōdhūmayavakōlasthirādibhiḥ||114||
sasnēhaiḥ sarujaṁ gātramālipya bahalaṁ bhiṣak|
ēraṇḍapatrairbadhnīyādrātrau kalyaṁ vimōkṣayēt||115||
kṣīrāmbunā tataḥ siktaṁ punaścaivōpanāhitam|
muñcēdrātrau divābaddhaṁ carmabhiśca salōmabhiḥ||116||
phalānāṁ tailayōnīnāmamlapiṣṭān suśītalān|
pradēhānupanāhāṁśca gandhairvātaharairapi||117||
pāyasaiḥ kr̥śaraiścaiva kārayēt snēhasaṁyutaiḥ|118|
View original
बलायाः पञ्चमूलस्य दशमूलस्य वा रसे||१०६||
अजशीर्षाम्बुजानूपमांसादपिशितैः पृथक्|
साधयित्वा रसान् स्निग्धान्दध्यम्लव्योषसंस्कृतान्||१०७||
भोजयेद्वातरोगार्तं तैर्व्यक्तलवणैर्नरम्|
एतैरेवोपनाहांश्च पिशितैः सम्प्रकल्पयेत्||१०८||
घृततैलयुतैः साम्लैः क्षुण्णस्विन्नैरनस्थिभिः|
पत्रोत्क्वाथपयस्तैलद्रोण्यः स्युरवगाहने||१०९||
स्वभ्यक्तानां प्रशस्यन्ते सेकाश्चानिलरोगिणाम्|
आनूपौदकमांसानि दशमूलं शतावरीम्||११०||
कुलत्थान् बदरान्माषांस्तिलान्रास्नां यवान् बलाम्|
वसादध्यारनालाम्लैः सह कुम्भ्यां विपाचयेत्||१११||
नाडीस्वेदं प्रयुञ्जीत पिष्टैश्चाप्युपनाहनम्|
तैश्च सिद्धं घृतं तैलमभ्यङ्गं पानमेव च||११२||
मुस्तं किण्वं तिलाः कुष्ठं सुराह्वं लवणं नतम्|
दधिक्षीरचतुःस्नेहैः सिद्धं स्यादुपनाहनम्||११३||
उत्कारिकावेसवारक्षीरमाषतिलौदनैः|
एरण्डबीजगोधूमयवकोलस्थिरादिभिः||११४||
सस्नेहैः सरुजं गात्रमालिप्य बहलं भिषक्|
एरण्डपत्रैर्बध्नीयाद्रात्रौ कल्यं विमोक्षयेत्||११५||
क्षीराम्बुना ततः सिक्तं पुनश्चैवोपनाहितम्|
मुञ्चेद्रात्रौ दिवाबद्धं चर्मभिश्च सलोमभिः||११६||
फलानां तैलयोनीनामम्लपिष्टान् सुशीतलान्|
प्रदेहानुपनाहांश्च गन्धैर्वातहरैरपि||११७||
पायसैः कृशरैश्चैव कारयेत् स्नेहसंयुतैः|११८|
balāyā ityādau pr̥thakśabdād balādayastrayaḥ sādhanadravyaprayōgāḥ, tēṣvajaśīrṣādayaścatvāraḥ pr̥thak sādhyāḥ, ēvaṁ dvādaśa rasā bhavanti| kalyamiti prabhātē| phalānāṁ tailayōnīnāmiti tilātasyādīnām| pradēhānupanāhāṁścētyatra pradēha upanāhāpēkṣayā tanurlēpaḥ| gandhairiti agurvādyaiḥ||106-117||-
Adhikarana 30 (118-135) · Śloka 136
rūkṣaśuddhānilārtānāmataḥ snēhān pracakṣmahē||118||
vividhān vividhavyādhipraśamāyāmr̥tōpamān|
drōṇē'mbhasaḥ pacēdbhāgān daśamūlāccatuṣpalān||119||
yavakōlakulatthānāṁ bhāgaiḥ prasthōnmitaiḥ saha|
pādaśēṣē rasē piṣṭairjīvanīyaiḥ saśarkaraiḥ||120||
tathā kharjūrakāśmaryadrākṣābadaraphalgubhiḥ|
sakṣīraiḥ sarpiṣaḥ prasthaḥ siddhaḥ kēvalavātanut||121||
niratyayaḥ prayōktavyaḥ pānābhyañjanabastiṣu|
citrakaṁ nāgaraṁ rāsnāṁ pauṣkaraṁ pippalīṁ śaṭīm||122||
piṣṭvā vipācayēt sarpirvātarōgaharaṁ param|
balābilvaśr̥tē kṣīrē ghr̥tamaṇḍaṁ vipācayēt||123||
tasya śuktiḥ prakuñcō vā nasyaṁ mūrdhagatē'nilē|
grāmyānūpaudakānāṁ tu bhitvā'sthīni pacējjalē||124||
taṁ snēhaṁ daśamūlasya kaṣāyēṇa punaḥ pacēt|
jīvakarṣabhakāsphōtāvidārīkapikacchubhiḥ||125||
vātaghnairjīvanīyaiśca kalkairdvikṣīrabhāgikam|
tatsiddhaṁ nāvanābhyaṅgāttathā pānānuvāsanāt||126||
sirāparvāsthikōṣṭhasthaṁ praṇudatyāśu mārutam|
yē syuḥ prakṣīṇamajjānaḥ kṣīṇaśukraujasaśca yē||127||
balapuṣṭikaraṁ tēṣāmētat syādamr̥tōpamam|
tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā||128||
pratyagrā vidhinā'nēna nasyapānēṣu śasyatē|
prasthaḥ syāttriphalāyāstu kulatthakuḍavadvayam||129||
kr̥ṣṇagandhātvagāḍhakyōḥ pr̥thak pañcapalaṁ bhavēt|
rāsnācitrakayōrdvē dvē daśamūlaṁ palōnmitam||130||
jaladrōṇē pacēt pādaśēṣē prasthōnmitaṁ pr̥thak|
surāranāladadhyamlasauvīrakatuṣōdakam||131||
kōladāḍimavr̥kṣāmlarasaṁ tailaṁ vasāṁ ghr̥tam|
majjānaṁ ca payaścaiva jīvanīyapalāni ṣaṭ||132||
kalkaṁ dattvā mahāsnēhaṁ samyagēnaṁ vipācayēt|
sirāmajjāsthigē vātē sarvāṅgaikāṅgarōgiṣu||133||
vēpanākṣēpaśūlēṣu tadabhyaṅgē prayōjayēt|
nirguṇḍyā mūlapatrābhyāṁ gr̥hītvā svarasaṁ tataḥ||134||
tēna siddhaṁ samaṁ tailaṁ nāḍīkuṣṭhānilārtiṣu|
hitaṁ pāmāpacīnāṁ ca pānābhyañjanapūraṇam||135||
kārpāsāsthikulatthānāṁ rasē siddhaṁ ca vātanut|136|
View original
रूक्षशुद्धानिलार्तानामतः स्नेहान् प्रचक्ष्महे||११८||
विविधान् विविधव्याधिप्रशमायामृतोपमान्|
द्रोणेऽम्भसः पचेद्भागान् दशमूलाच्चतुष्पलान्||११९||
यवकोलकुलत्थानां भागैः प्रस्थोन्मितैः सह|
पादशेषे रसे पिष्टैर्जीवनीयैः सशर्करैः||१२०||
तथा खर्जूरकाश्मर्यद्राक्षाबदरफल्गुभिः|
सक्षीरैः सर्पिषः प्रस्थः सिद्धः केवलवातनुत्||१२१||
निरत्ययः प्रयोक्तव्यः पानाभ्यञ्जनबस्तिषु|
चित्रकं नागरं रास्नां पौष्करं पिप्पलीं शटीम्||१२२||
पिष्ट्वा विपाचयेत् सर्पिर्वातरोगहरं परम्|
बलाबिल्वशृते क्षीरे घृतमण्डं विपाचयेत्||१२३||
तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं मूर्धगतेऽनिले|
ग्राम्यानूपौदकानां तु भित्वाऽस्थीनि पचेज्जले||१२४||
तं स्नेहं दशमूलस्य कषायेण पुनः पचेत्|
जीवकर्षभकास्फोताविदारीकपिकच्छुभिः||१२५||
वातघ्नैर्जीवनीयैश्च कल्कैर्द्विक्षीरभागिकम्|
तत्सिद्धं नावनाभ्यङ्गात्तथा पानानुवासनात्||१२६||
सिरापर्वास्थिकोष्ठस्थं प्रणुदत्याशु मारुतम्|
ये स्युः प्रक्षीणमज्जानः क्षीणशुक्रौजसश्च ये||१२७||
बलपुष्टिकरं तेषामेतत् स्यादमृतोपमम्|
तद्वत्सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा||१२८||
प्रत्यग्रा विधिनाऽनेन नस्यपानेषु शस्यते|
प्रस्थः स्यात्त्रिफलायास्तु कुलत्थकुडवद्वयम्||१२९||
कृष्णगन्धात्वगाढक्योः पृथक् पञ्चपलं भवेत्|
रास्नाचित्रकयोर्द्वे द्वे दशमूलं पलोन्मितम्||१३०||
जलद्रोणे पचेत् पादशेषे प्रस्थोन्मितं पृथक्|
सुरारनालदध्यम्लसौवीरकतुषोदकम्||१३१||
कोलदाडिमवृक्षाम्लरसं तैलं वसां घृतम्|
मज्जानं च पयश्चैव जीवनीयपलानि षट्||१३२||
कल्कं दत्त्वा महास्नेहं सम्यगेनं विपाचयेत्|
सिरामज्जास्थिगे वाते सर्वाङ्गैकाङ्गरोगिषु||१३३||
वेपनाक्षेपशूलेषु तदभ्यङ्गे प्रयोजयेत्|
निर्गुण्ड्या मूलपत्राभ्यां गृहीत्वा स्वरसं ततः||१३४||
तेन सिद्धं समं तैलं नाडीकुष्ठानिलार्तिषु|
हितं पामापचीनां च पानाभ्यञ्जनपूरणम्||१३५||
कार्पासास्थिकुलत्थानां रसे सिद्धं च वातनुत्|१३६|
rūkṣaśuddhētyādau śuddhānilārtāḥ kēvalavātapīḍitāḥ| ghr̥tamaṇḍaḥ ghr̥tasyōparitanō bhāgaḥ| śuktiḥ ardhapalaṁ, prakuñcaḥ palam| tadvatsiddhēti balābilvaprabhr̥tiśr̥takṣīrasiddhā| culukī śiśumāraḥ| pratyagrēti abhinavā| nasyapānēṣviti nasyēṣu pānēṣu ca | kr̥ṣṇagandhātvak śōbhāñjanatvak| mahāsnēhamiti catuḥsnēham| tēna siddhaṁ tailamityatra samamiti nirguṇḍīrasasamaṁ, natu samaśabdaḥ sahārthaḥ; sahārthasya tr̥tīyayaivōktatvāt| nāḍī nāḍīvraṇaḥ; nāḍīvraṇasya suśrutādiṣu pañcavidhatvamuktaṁ jñēyam| apacī ca hanvasthikakṣādidēśabhavā||118-135||-
Adhikarana 31 (136-137) · Śloka 138
mūlakasvarasē kṣīrasamē sthāpyaṁ tryahaṁ dadhi||136||
tasyāmlasya tribhiḥ prasthaistailaprasthaṁ vipācayēt|
yaṣṭyāhvaśarkarārāsnālavaṇārdrakanāgaraiḥ||137||
supiṣṭaiḥ palikaiḥ pānāttadabhyaṅgācca vātanut|138|
View original
मूलकस्वरसे क्षीरसमे स्थाप्यं त्र्यहं दधि||१३६||
तस्याम्लस्य त्रिभिः प्रस्थैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
यष्ट्याह्वशर्करारास्नालवणार्द्रकनागरैः||१३७||
सुपिष्टैः पलिकैः पानात्तदभ्यङ्गाच्च वातनुत्|१३८|
mūlakasvarasa ityādau mūlakasvarasē samakṣīrē dadhi sthāpyaṁ; tasyāmlasyēti mūlarasādēramlatāṅgatasya| atra ca tribhiḥ prasthairiti vacanāt mūlakarasādīnāṁ pratyēkaṁ prasthamānatvam| uktaṁ hi jatūkarṇē- “vipacēd dadhimūlakarasapayasā” ityādi||136-137||-
Adhikarana 32 (138-141) · Śloka 142
pañcamūlakaṣāyēṇa piṇyākaṁ bahuvārṣikam||138||
paktvā tasya rasaṁ pūtvā tailaprasthaṁ vipācayēt|
payasā'ṣṭaguṇēnaitat sarvavātavikāranut||139||
saṁsr̥ṣṭē ślēṣmaṇā caitadvātē śastaṁ viśēṣataḥ|
yavakōlakulatthānāṁ śrēyasyāḥ śuṣkamūlakāt||140||
bilvāccāñjalimēkaikaṁ dravairamlairvipācayēt|
tēna tailaṁ kaṣāyēṇa phalāmlaiḥ kaṭubhistathā||141||
piṣṭaiḥ siddhaṁ mahāvātairārtaḥ śītē prayōjayēt|142|
View original
पञ्चमूलकषायेण पिण्याकं बहुवार्षिकम्||१३८||
पक्त्वा तस्य रसं पूत्वा तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
पयसाऽष्टगुणेनैतत् सर्ववातविकारनुत्||१३९||
संसृष्टे श्लेष्मणा चैतद्वाते शस्तं विशेषतः|
यवकोलकुलत्थानां श्रेयस्याः शुष्कमूलकात्||१४०||
बिल्वाच्चाञ्जलिमेकैकं द्रवैरम्लैर्विपाचयेत्|
तेन तैलं कषायेण फलाम्लैः कटुभिस्तथा||१४१||
पिष्टैः सिद्धं महावातैरार्तः शीते प्रयोजयेत्|१४२|
pañcamūlakaṣāyēṇētyādau pañcamūlīkaṣāyaṁ tathā piṇyākakvathitaṁ jalaṁ ca pr̥thagdēyamiti kēcidvadanti, vayaṁ tu pañcamūlīkaṣāyēṇaiva jalasthānīyēna sādhitapiṇyākasya rasamatrēcchāmaḥ| pāṭhaśca ‘pañcamūlīkaṣāyēṇa piṇyākaṁ bahuvārṣikam| paktvā tasya rasaṁ pūtvā’ ityādi paṭhyatē; jātūkarṇē'pi “piṇyākaṁ bahuvārṣikaṁ sthirādisalilē pacēt, rasē'sminaṣṭaguṇēna payasā tailaṁ sādhyam” iti| dravairamlairiti kāñjikatakrādibhiḥ| phalāmlairiti amlaphalairdāḍimādibhiḥ||138-141||-
Adhikarana 33 (142-156) · Śloka 156
sarvavātavikārāṇāṁ tailānyanyānyataḥ śr̥ṇu||142||
catuṣprayōgāṇyāyuṣyabalavarṇakarāṇi ca|
rajaḥśukrapradōṣaghnānyapatyajananāni ca||143||
niratyayāni siddhāni sarvadōṣaharāṇi ca|
sahācaratulāyāśca rasē tailāḍhakaṁ pacēt||144||
mūlakalkāddaśapalaṁ payō dattvā caturguṇam|
siddhē'smiñcharkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṁ bhiṣak||145||
vinīya dāruṇēṣvētadvātavyādhiṣu yōjayēt|
śvadaṁṣṭrāsvarasaprasthau dvau samau payasā saha||146||
ṣaṭpalaṁ śr̥ṅgavērasya guḍasyāṣṭapalaṁ tathā|
tailaprasthaṁ vipakvaṁ tairdadyāt sarvānilārtiṣu||147||
jīrṇē tailē ca dugdhēna pēyākalpaḥ praśasyatē|
balāśataṁ guḍūcyāśca pādaṁ rāsnāṣṭabhāgikam||148||
jalāḍhakaśatē paktvā daśabhāgasthitē rasē|
dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṁ samaiḥ||149||
pacēt sājapayō'rdhāṁśaiḥ kalkairēbhiḥ palōnmitaiḥ|
śaṭīsaraladārvēlāmañjiṣṭhāgurucandanaiḥ||150||
padmakātiviṣāmustasūrpaparṇīharēṇubhiḥ|
yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||151||
palāśarasakastūrīnalikājātikōṣakaiḥ|
spr̥kkākuṅkumaśailēyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||152||
tvacākundurukarpūraturuṣkaśrīnivāsakaiḥ |
lavaṅganakhakakkōlakuṣṭhamāṁsīpriyaṅgubhiḥ||153||
sthauṇēyatagaradhyāmavacāmadanapallavaiḥ|
sanāgakēśaraiḥ siddhē kṣipēccātrāvatāritē||154||
patrakalkaṁ tataḥ pūtaṁ vidhinā tat prayōjayēt|
śvāsaṁ kāsaṁ jvaraṁ hikkāṁ chardiṁ gulmān kṣataṁ kṣayam||155||
plīhaśōṣāvapasmāramalakṣmīṁ ca praṇāśayēt|
balātailamidaṁ śrēṣṭhaṁ vātavyādhivināśanam||156||
(agnivēśāya guruṇā kr̥ṣṇātrēyēṇa bhāṣitam)|
iti balātailam|
View original
सर्ववातविकाराणां तैलान्यन्यान्यतः शृणु||१४२||
चतुष्प्रयोगाण्यायुष्यबलवर्णकराणि च|
रजःशुक्रप्रदोषघ्नान्यपत्यजननानि च||१४३||
निरत्ययानि सिद्धानि सर्वदोषहराणि च|
सहाचरतुलायाश्च रसे तैलाढकं पचेत्||१४४||
मूलकल्काद्दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्|
सिद्धेऽस्मिञ्छर्कराचूर्णादष्टादशपलं भिषक्||१४५||
विनीय दारुणेष्वेतद्वातव्याधिषु योजयेत्|
श्वदंष्ट्रास्वरसप्रस्थौ द्वौ समौ पयसा सह||१४६||
षट्पलं शृङ्गवेरस्य गुडस्याष्टपलं तथा|
तैलप्रस्थं विपक्वं तैर्दद्यात् सर्वानिलार्तिषु||१४७||
जीर्णे तैले च दुग्धेन पेयाकल्पः प्रशस्यते|
बलाशतं गुडूच्याश्च पादं रास्नाष्टभागिकम्||१४८||
जलाढकशते पक्त्वा दशभागस्थिते रसे|
दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः||१४९||
पचेत् साजपयोऽर्धांशैः कल्कैरेभिः पलोन्मितैः|
शटीसरलदार्वेलामञ्जिष्ठागुरुचन्दनैः||१५०||
पद्मकातिविषामुस्तसूर्पपर्णीहरेणुभिः|
यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनखर्षभकजीवकैः||१५१||
पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोषकैः|
स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः||१५२||
त्वचाकुन्दुरुकर्पूरतुरुष्कश्रीनिवासकैः |
लवङ्गनखकक्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः||१५३||
स्थौणेयतगरध्यामवचामदनपल्लवैः|
सनागकेशरैः सिद्धे क्षिपेच्चात्रावतारिते||१५४||
पत्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजयेत्|
श्वासं कासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं गुल्मान् क्षतं क्षयम्||१५५||
प्लीहशोषावपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्|
बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम्||१५६||
(अग्निवेशाय गुरुणा कृष्णात्रेयेण भाषितम्)|
इति बलातैलम्|
catuṣprayōgāṇīti pānābhyañjananasyānuvāsanayōgīni| sahācarētyādau mūlakalkāddaśapalamityanēna sahacaramūlādēva daśapalaḥ kalkō dēyaḥ; jatūkarṇē tvatra mūlakasyaiva kalka uktaḥ| jīrṇē tailē ityādi pītē tailē jīrṇē sati| kṣīrēṇa pēyāvidhānamatra prayōgasātmyatvāt| guḍūcyāḥ pādamiti pañcaviṁśatipalāni| rāsnāṣṭabhāgikamiti gatāpēkṣayā rāsnāyā aṣṭabhāgēnārdhatrayōdaśapalāni bhavanti| sājapayō'rdhāṁśamiti chāgakṣīrārdhayuktam| sūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau| rasaḥ gandharasaḥ| nalikā svanāmakhyātā| kaṭuphalā latākastūrī, anyē sugandhi dakṣiṇāpathaprasiddhaṁ padyala(?)māhuḥ| turuṣkaḥ silhakaḥ| nakhīsvalpanakhī| patrakalkamiti sugandhitvādasya tailasya gandhaśāsraparibhāṣayā patrakalkō dēya ityucyatē; gandhaśāstrē ca “cūrṇasvarasapuṣpāṇāṁ siddhaśītē'vatāritē| dīyatē gandhavr̥ddhyarthaṁ patrakalkō manīṣibhiḥ” iti; tēnātra karpūrādipatrakalkō'vatāritē ēva dēyaḥ||142-156||-
Adhikarana 34 (157-164) · Śloka 164
amr̥tāyāstulāḥ pañca drōṇēṣvaṣṭasvapāṁ pacēt||157||
pādaśēṣē samakṣīraṁ tailasya dvyāḍhakaṁ pacēt|
ēlāmāṁsīnatōśīrasārivākuṣṭhacandanaiḥ||158||
balātāmalakīmēdāśatapuṣpardhijīvakaiḥ |
kākōlīkṣīrakākōlīśrāvaṇyatibalānakhaiḥ||159||
mahāśrāvaṇijīvantīvidārīkapikacchubhiḥ|
śatāvarīmahāmēdākarkaṭākhyāharēṇubhiḥ||160||
vacāgōkṣurakairaṇḍarāsnākālāsahācaraiḥ|
vīrāśallakimustatvakpatrarṣabhakabālakaiḥ||161||
sahailākuṅkumaspr̥kkātridaśāhvaiśca kārṣikaiḥ|
mañjiṣṭhāyāstrikarṣēṇa madhukāṣṭapalēna ca||162||
kalkaistat kṣīṇavīryāgnibalasammūḍhacētasaḥ|
unmādāratyapasmārairārtāṁśca prakr̥tiṁ nayēt||163||
vātavyādhiharaṁ śrēṣṭhaṁ tailāgryamamr̥tāhvayam|
(kr̥ṣṇātrēyēṇa guruṇā bhāṣitaṁ vaidyapūjitam)||164||
ityamr̥tādyaṁ tailam|
View original
अमृतायास्तुलाः पञ्च द्रोणेष्वष्टस्वपां पचेत्||१५७||
पादशेषे समक्षीरं तैलस्य द्व्याढकं पचेत्|
एलामांसीनतोशीरसारिवाकुष्ठचन्दनैः||१५८||
बलातामलकीमेदाशतपुष्पर्धिजीवकैः |
काकोलीक्षीरकाकोलीश्रावण्यतिबलानखैः||१५९||
महाश्रावणिजीवन्तीविदारीकपिकच्छुभिः|
शतावरीमहामेदाकर्कटाख्याहरेणुभिः||१६०||
वचागोक्षुरकैरण्डरास्नाकालासहाचरैः|
वीराशल्लकिमुस्तत्वक्पत्रर्षभकबालकैः||१६१||
सहैलाकुङ्कुमस्पृक्कात्रिदशाह्वैश्च कार्षिकैः|
मञ्जिष्ठायास्त्रिकर्षेण मधुकाष्टपलेन च||१६२||
कल्कैस्तत् क्षीणवीर्याग्निबलसम्मूढचेतसः|
उन्मादारत्यपस्मारैरार्तांश्च प्रकृतिं नयेत्||१६३||
वातव्याधिहरं श्रेष्ठं तैलाग्र्यममृताह्वयम्|
(कृष्णात्रेयेण गुरुणा भाषितं वैद्यपूजितम्)||१६४||
इत्यमृताद्यं तैलम्|
amr̥tāyā ityādau mahāśrāvaṇī br̥hanmuṇḍitikā| kālā kālānusārivā| tridaśāhvaḥ dēvadāruḥ||157-164||
Adhikarana 35 (165-166) · Śloka 166
rāsnāsahasraniryūhē tailadrōṇaṁ vipācayēt|
gandhairhaimavataiḥ piṣṭairēlādyaiścānilārtinut||165||
kalpō'yamaśvagandhāyāṁ prasāraṇyāṁ balādvayē|
kvāthakalkapayōbhirvā balādīnāṁ pacēt pr̥thak||166||
iti rāsnātailam|
View original
रास्नासहस्रनिर्यूहे तैलद्रोणं विपाचयेत्|
गन्धैर्हैमवतैः पिष्टैरेलाद्यैश्चानिलार्तिनुत्||१६५||
कल्पोऽयमश्वगन्धायां प्रसारण्यां बलाद्वये|
क्वाथकल्कपयोभिर्वा बलादीनां पचेत् पृथक्||१६६||
इति रास्नातैलम्|
rāsnāsahasraniryūhē ityādau haimavatairiti himālayabhūtaiḥ agarukuṣṭhakṣēmakādibhiḥ| ēlādyairiti amr̥tādyē ēlāmāṁsīnatētyādinōktaiḥ| ēṣa kalpa ityanantarōktarāsnākalpō balādiṣvapi vaktavyaḥ| balādīnāmiti anantarōktānāṁ balāprasāraṇyaśvagandhānām||165-166||
Adhikarana 36 (167-171) · Śloka 171
mūlakasvarasaṁ kṣīraṁ tailaṁ dadhyamlakāñjikam|
tulyaṁ vipācayēt kalkairbalācitrakasaindhavaiḥ||167||
pippalyativiṣārāsnācavikāguruśigrukaiḥ|
bhallātakavacākuṣṭhaśvadaṁṣṭrāviśvabhēṣajaiḥ||168||
puṣkarāhvaśaṭībilvaśatāhvānatadārubhiḥ|
tatsiddhaṁ pītamatyugrān hanti vātātmakān gadān||169||
iti mūlakādyaṁ tailam|
vr̥ṣamūlaguḍūcyōśca dviśatasya śatasya ca|
citrakāt sāśvagandhācca kvāthē tailāḍhakaṁ pacēt||170||
sakṣīraṁ vāyunā bhagnē dadyājjarjaritē tathā|
prāktailāvāpasiddhaṁ ca bhavēdētadguṇōttaram||171||
iti vr̥ṣamūlāditailam|
View original
मूलकस्वरसं क्षीरं तैलं दध्यम्लकाञ्जिकम्|
तुल्यं विपाचयेत् कल्कैर्बलाचित्रकसैन्धवैः||१६७||
पिप्पल्यतिविषारास्नाचविकागुरुशिग्रुकैः|
भल्लातकवचाकुष्ठश्वदंष्ट्राविश्वभेषजैः||१६८||
पुष्कराह्वशटीबिल्वशताह्वानतदारुभिः|
तत्सिद्धं पीतमत्युग्रान् हन्ति वातात्मकान् गदान्||१६९||
इति मूलकाद्यं तैलम्|
वृषमूलगुडूच्योश्च द्विशतस्य शतस्य च|
चित्रकात् साश्वगन्धाच्च क्वाथे तैलाढकं पचेत्||१७०||
सक्षीरं वायुना भग्ने दद्याज्जर्जरिते तथा|
प्राक्तैलावापसिद्धं च भवेदेतद्गुणोत्तरम्||१७१||
इति वृषमूलादितैलम्|
vr̥ṣamūlētyādau aśvagandhācitrakābhyāṁ militābhyāṁ tulā| prāktailāvāpasiddhamiti mūlakasvarasamityādyuktatailakalkēna samaṁ vr̥ṣamūlādikvāthēna ca siddham| bhavēttaddviguṇōttaramiti pāṭhē vr̥ṣamūlādikvāthasiddhāttailād dviguṇaṁ śrēṣṭham||167-171||
Adhikarana 37 (172-182) · Śloka 182
rāsnāśirīṣayaṣṭyāhvaśuṇṭhīsahacarāmr̥tāḥ||172||
syōnākadāruśampākahayagandhātrikaṇṭakāḥ|
ēṣāṁ daśapalān bhāgān kaṣāyamupakalpayēt||173||
tatastēna kaṣāyēṇa sarvagandhaiśca kārṣikaiḥ|
dadhyāranālamāṣāmbumūlakēkṣurasaiḥ śubhaiḥ||174||
pr̥thak prasthōnmitaiḥ sārdhaṁ tailaprasthaṁ vipācayēt|
plīhamūtragrahaśvāsakāsamārutarōganut ||175||
ētanmūlakatailākhyaṁ varṇāyurbalavardhanam|
iti mūlakatailam|
yavakōlakulatthānāṁ matsyānāṁ śigrubilvayōḥ|
rasēna mūlakānāṁ ca tailaṁ dadhipayōnvitam||176||
sādhayitvā bhiṣagdadyāt sarvavātāmayāpaham|
laśunasvarasē siddhaṁ tailamēbhiśca vātanut||177||
tailānyētānyr̥tusnātāmaṅganāṁ pāyayēta ca|
pītvā'nyatamamēṣāṁ hi vandhyā'pi janayēt sutam||178||
yacca śītajvarē tailamagurvādyamudāhr̥tam|
anēkaśataśastacca siddhaṁ syādvātarōganut||179||
vakṣyantē yāni tailāni vātaśōṇitakē'pi ca|
tāni cānilaśāntyarthaṁ siddhikāmaḥ prayōjayēt||180||
nāsti tailāt paraṁ kiñcidauṣadhaṁ mārutāpaham|
vyavāyyuṣṇagurusnēhāt saṁskārādvalavattaram||181||
gaṇairvātaharaistasmācchataśō'tha sahasraśaḥ|
siddhaṁ kṣiprataraṁ hanti sūkṣmamārgasthitān gadān||182||
View original
रास्नाशिरीषयष्ट्याह्वशुण्ठीसहचरामृताः||१७२||
स्योनाकदारुशम्पाकहयगन्धात्रिकण्टकाः|
एषां दशपलान् भागान् कषायमुपकल्पयेत्||१७३||
ततस्तेन कषायेण सर्वगन्धैश्च कार्षिकैः|
दध्यारनालमाषाम्बुमूलकेक्षुरसैः शुभैः||१७४||
पृथक् प्रस्थोन्मितैः सार्धं तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
प्लीहमूत्रग्रहश्वासकासमारुतरोगनुत् ||१७५||
एतन्मूलकतैलाख्यं वर्णायुर्बलवर्धनम्|
इति मूलकतैलम्|
यवकोलकुलत्थानां मत्स्यानां शिग्रुबिल्वयोः|
रसेन मूलकानां च तैलं दधिपयोन्वितम्||१७६||
साधयित्वा भिषग्दद्यात् सर्ववातामयापहम्|
लशुनस्वरसे सिद्धं तैलमेभिश्च वातनुत्||१७७||
तैलान्येतान्यृतुस्नातामङ्गनां पाययेत च|
पीत्वाऽन्यतममेषां हि वन्ध्याऽपि जनयेत् सुतम्||१७८||
यच्च शीतज्वरे तैलमगुर्वाद्यमुदाहृतम्|
अनेकशतशस्तच्च सिद्धं स्याद्वातरोगनुत्||१७९||
वक्ष्यन्ते यानि तैलानि वातशोणितकेऽपि च|
तानि चानिलशान्त्यर्थं सिद्धिकामः प्रयोजयेत्||१८०||
नास्ति तैलात् परं किञ्चिदौषधं मारुतापहम्|
व्यवाय्युष्णगुरुस्नेहात् संस्काराद्वलवत्तरम्||१८१||
गणैर्वातहरैस्तस्माच्छतशोऽथ सहस्रशः|
सिद्धं क्षिप्रतरं हन्ति सूक्ष्ममार्गस्थितान् गदान्||१८२||
sarvagandhaiścēti balātailōktaiḥ sarvagandhaiḥ| sārdhamiti sahitam| mūlakatailākhyamitisañjñayā tatra rāsnādīnāṁ mūlēnaiva kvāthasādhanaṁ darśayati| laśunasvarasē ityādau ēbhiścēti yavādikvāthairanantarōktaiḥ| anēkaśataśastacca siddhamiti anēkaśataśastēnaiva vidyānēna sādhitaṁ sadityarthaḥ||172-182||
Adhikarana 38 (183-188) · Śloka 188
kriyā sādhāraṇī sarvā saṁsr̥ṣṭē cāpi śasyatē|
vātē pittādibhiḥ srōtaḥsvāvr̥tēṣu viśēṣataḥ||183||
pittāvr̥tē viśēṣēṇa śītāmuṣṇāṁ tathā kriyām|
vyatyāsāt kārayēt sarpirjīvanīyaṁ ca śasyatē||184||
dhanvamāṁsaṁ yavāḥ śāliryāpanāḥ kṣīrabastayaḥ|
virēkaḥ kṣīrapānaṁ ca pañcamūlībalāśr̥tam||185||
madhuyaṣṭibalātailaghr̥takṣīraiśca sēcanam|
pañcamūlakaṣāyēṇa kuryādvā śītavāriṇā||186||
kaphāvr̥tē yavānnāni jāṅgalā mr̥gapakṣiṇaḥ|
svēdāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṁ savirēcanam||187||
jīrṇaṁ sarpistathā tailaṁ tilasarṣapajaṁ hitam|
saṁsr̥ṣṭē kaphapittābhyāṁ pittamādau vinirjayēt||188||
View original
क्रिया साधारणी सर्वा संसृष्टे चापि शस्यते|
वाते पित्तादिभिः स्रोतःस्वावृतेषु विशेषतः||१८३||
पित्तावृते विशेषेण शीतामुष्णां तथा क्रियाम्|
व्यत्यासात् कारयेत् सर्पिर्जीवनीयं च शस्यते||१८४||
धन्वमांसं यवाः शालिर्यापनाः क्षीरबस्तयः|
विरेकः क्षीरपानं च पञ्चमूलीबलाशृतम्||१८५||
मधुयष्टिबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्|
पञ्चमूलकषायेण कुर्याद्वा शीतवारिणा||१८६||
कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः|
स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||१८७||
जीर्णं सर्पिस्तथा तैलं तिलसर्षपजं हितम्|
संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||१८८||
samprati dōṣāntarādisaṁsr̥ṣṭavātacikitsāmāha- kriyā sādhāraṇītyādi| sādhāraṇīti yā vātē sā saṁsargiṇi ca pittādau samānā saṁsargahitēti yāvat; na kēvalaṁ saṁsr̥ṣṭē vāyau sādhāraṇī, kintu vātapittādibhiḥ srōtaḥsvāvr̥tēṣvapi sādhāraṇī kartavyā| vātēna vātāvaraṇamagrē vakṣyati| kēcittu ‘vātē pittādibhiḥ’ iti paṭhanti; ayaṁ pāṭhaḥ sugamaḥ| viśiṣṭasūtritāṁ kriyāmāha- pittāvr̥tē ityādi| vyatyāsāditi parivartanēna śītāṁ kr̥tvōṣṇām, uṣṇāṁ ca kr̥tvā śītāṁ kuryādityarthaḥ| yāpanā bastayaḥ siddhau vakṣyamāṇāḥ| pittamādau vinirjayēditi vacanēna kaphāpēkṣayā pittasyāśukāritayā pittajayamēvōpadiśati||183-188||
Adhikarana 39 (189-198) · Śloka 199
āmāśayagataṁ matvā kaphaṁ vamanamācarēt||189||
pakvāśayē virēkaṁ tu pittē sarvatragē tathā|
svēdairviṣyanditaḥ ślēṣmā yadā pakvāśayē sthitaḥ||190||
pittaṁ vā darśayēlliṅgaṁ bastibhistau vinirharēt|
ślēṣmaṇā'nugataṁ vātamuṣṇairgōmūtrasaṁyutaiḥ||191||
nirūhaiḥ pittasaṁsr̥ṣṭaṁ nirharēt kṣīrasaṁyutaiḥ|
madhurauṣadhasiddhaiśca tailaistamanuvāsayēt||192||
śirōgatē tu sakaphē dhūmanasyādi kārayēt|
hr̥tē pittē kaphē yaḥ syāduraḥsrōtō'nugō'nilaḥ||193||
saśēṣaḥ syāt kriyā tatra kāryā kēvalavātikī|
śōṇitēnāvr̥tē kuryādvātaśōṇitakīṁ kriyām||194||
pramēhavātamēdōghnīmāmavātē prayōjayēt|
svēdābhyaṅgarasakṣīrasnēhā māṁsāvr̥tē hitāḥ||195||
mahāsnēhō'sthimajjasthē pūrvavadrētasā''vr̥tē|
annāvr̥tē tadullēkhaḥ pācanaṁ dīpanaṁ laghu||196||
mūtralāni tu mūtrēṇa svēdāḥ sōttarabastayaḥ|
śakr̥tā tailamairaṇḍaṁ snigdhōdāvartavatkriyā ||197||
svasthānasthō balī dōṣaḥ prāk taṁ svairauṣadhairjayēt|
vamanairvā virēkairvā bastibhiḥ śamanēna vā||198||
(ityuktamāvr̥tē vātē pittādibhiryathāyatham )|199|
View original
आमाशयगतं मत्वा कफं वमनमाचरेत्||१८९||
पक्वाशये विरेकं तु पित्ते सर्वत्रगे तथा|
स्वेदैर्विष्यन्दितः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः||१९०||
पित्तं वा दर्शयेल्लिङ्गं बस्तिभिस्तौ विनिर्हरेत्|
श्लेष्मणाऽनुगतं वातमुष्णैर्गोमूत्रसंयुतैः||१९१||
निरूहैः पित्तसंसृष्टं निर्हरेत् क्षीरसंयुतैः|
मधुरौषधसिद्धैश्च तैलैस्तमनुवासयेत्||१९२||
शिरोगते तु सकफे धूमनस्यादि कारयेत्|
हृते पित्ते कफे यः स्यादुरःस्रोतोऽनुगोऽनिलः||१९३||
सशेषः स्यात् क्रिया तत्र कार्या केवलवातिकी|
शोणितेनावृते कुर्याद्वातशोणितकीं क्रियाम्||१९४||
प्रमेहवातमेदोघ्नीमामवाते प्रयोजयेत्|
स्वेदाभ्यङ्गरसक्षीरस्नेहा मांसावृते हिताः||१९५||
महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्ववद्रेतसाऽऽवृते|
अन्नावृते तदुल्लेखः पाचनं दीपनं लघु||१९६||
मूत्रलानि तु मूत्रेण स्वेदाः सोत्तरबस्तयः|
शकृता तैलमैरण्डं स्निग्धोदावर्तवत्क्रिया ||१९७||
स्वस्थानस्थो बली दोषः प्राक् तं स्वैरौषधैर्जयेत्|
वमनैर्वा विरेकैर्वा बस्तिभिः शमनेन वा||१९८||
(इत्युक्तमावृते वाते पित्तादिभिर्यथायथम् )|१९९|
āmāśayagataṁ matvā kaphamiti vātānubandhikaphasyaivēyaṁ cikitsā| pakvāśayē virēkaṁ tvityatra ‘kaphē’ ityanuvartatē| sarvatragē iti anyasthānagatē'pi pittē| yadyapi dōṣāntarasthānagatē taddōṣapradhānamēva karma vamanaṁ bastirvā yuktaḥ, tathā'pyanēna virēcanamapi tatra yaugikamiti darśayati| sakaphē iti sakaphē vātē| ‘uraḥsrōtōgatē’ iti kēcit paṭhanti, tatra sūkṣmasrōtō'nugatē ityarthaḥ| pramēhavātamēdōghnīmiti pramēhaghnīṁ vātaghnīṁ mēdōghnīṁ ca| mahāsnēha iti catuḥsnēhō'traivōktaḥ| pūrvavadrētasā''vr̥tē iti śukrasthē vātē yā kriyā pūrvamuktā sā rētasā''vr̥tē'pi vātē kāryā| ullēkha iti ullēkhanaṁ vamanam| mūtralānīti mūtravairēcanikāni| śakr̥tā iti malēna| svasthānastha ityādi svasthānasthō yasmāt sthānōpabr̥ṁhaṇādbalī dōṣō bhavati tasmāt prāk svairauṣadhairjayēt| katamaiḥ svairauṣadhairityāha- vamanairityādi| śamanēnēti kaphādiśamanēnaiva; śamanaṁ ca śōdhanānantaraṁ śōdhanānarhē vā jñēyam||189-198||-
Adhikarana 40 (199-205) · Śloka 206
mārutānāṁ hi pañcānāmanyōnyāvaraṇē śr̥ṇu||199||
liṅgaṁ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṁ mayā'nagha!|
prāṇō vr̥ṇōtyudānādīn prāṇaṁ vr̥ṇvanti tē'pi ca||200||
udānādyāstathā'nyōnyaṁ sarva ēva yathākramam|
viṁśatirvaraṇānyētānyulbaṇānāṁ parasparam||201||
mārutānāṁ hi pañcānāṁ tāni samyak pratarkayēt|
sarvēndriyāṇāṁ śūnyatvaṁ jñātvā smr̥tibalakṣayam||202||
vyānē prāṇāvr̥tē liṅgaṁ karma tatrōrdhvajatrukam|
svēdō'tyarthaṁ lōmaharṣastvagdōṣaḥ suptagātratā||203||
prāṇē vyānāvr̥tē tatra snēhayuktaṁ virēcanam|
prāṇāvr̥tē samānē syurjaḍagadgadamūkatāḥ||204||
catuṣprayōgāḥ śasyantē snēhāstatra sayāpanāḥ|
samānēnāvr̥tē'pānē grahaṇīpārśvahr̥dgadāḥ||205||
śūlaṁ cāmāśayē tatra dīpanaṁ sarpiriṣyatē|206|
View original
मारुतानां हि पञ्चानामन्योन्यावरणे शृणु||१९९||
लिङ्गं व्याससमासाभ्यामुच्यमानं मयाऽनघ!|
प्राणो वृणोत्युदानादीन् प्राणं वृण्वन्ति तेऽपि च||२००||
उदानाद्यास्तथाऽन्योन्यं सर्व एव यथाक्रमम्|
विंशतिर्वरणान्येतान्युल्बणानां परस्परम्||२०१||
मारुतानां हि पञ्चानां तानि सम्यक् प्रतर्कयेत्|
सर्वेन्द्रियाणां शून्यत्वं ज्ञात्वा स्मृतिबलक्षयम्||२०२||
व्याने प्राणावृते लिङ्गं कर्म तत्रोर्ध्वजत्रुकम्|
स्वेदोऽत्यर्थं लोमहर्षस्त्वग्दोषः सुप्तगात्रता||२०३||
प्राणे व्यानावृते तत्र स्नेहयुक्तं विरेचनम्|
प्राणावृते समाने स्युर्जडगद्गदमूकताः||२०४||
चतुष्प्रयोगाः शस्यन्ते स्नेहास्तत्र सयापनाः|
समानेनावृतेऽपाने ग्रहणीपार्श्वहृद्गदाः||२०५||
शूलं चामाशये तत्र दीपनं सर्पिरिष्यते|२०६|
mārutānāmanyōnyāvaraṇamāha- mārutānāmityādi| yadyapi cēha vāyōramūrtatvaṁ vātakalākalīyē prōktaṁ, tathā'pīdamamūrtatvamakaṭhinavācakaṁ na tvavayavapratiṣēdhakaṁ; tēna vāyōḥ vāyvantarēṇa gatihananarūpamāvaraṇamupapannamēva; dr̥ṣṭā ca vāyunā vāyvantarēṇōpahatēna vātakuṇḍalitā bahirapi, tēnōpapannamāvaraṇaṁ vātānāṁ parasparam| prāṇō vr̥ṇōtyudānādīnityādinā viṁśatyāvaraṇānyuktāni| prāṇō vr̥ṇōtyudānādīnityanēna catvāryāvaraṇāni, prāṇaṁ vr̥ṇvanti tē'pi cētyanēna ca catvāri, udānādyāstathā'nyōnyamityanēna dvādaśāvaraṇānyucyantē| tatrōdānēna vyānādīnāṁ trayāṇāmāvaraṇē trīṇi, tathā vyānādyaiścōdānāvaraṇē trīṇi, tathā vyānēna samānāpānāvaraṇē dvē, tābhyāṁ ca vyānāvaraṇē dvē, pariśiṣṭayōścānyōnyāvaraṇē dvē, ēvaṁ dvādaśāvaraṇāni pūrvāṣṭakayuktāni viṁśatirbhavanti| ulbaṇānāmiti vr̥ddhānāṁ; kiṁvā ulbaṇānāmiti āviṣkr̥tatamānāṁ militānāṁ pañcānāṁ; tēnaitēṣāmēkadvitryādisaṁsargēṇāvāryāvarakatayā bhēdādbahuvidhamāvaraṇaṁ bhavatīti darśayati||199-205||-
Adhikarana 41 (206-213) · Śloka 217
śirōgrahaḥ pratiśyāyō niḥśvāsōcchvāsasaṅgrahaḥ||206||
hr̥drōgō mukhaśōṣaścāpyudānē prāṇasaṁvr̥tē|
tatrōrdhvabhāgikaṁ karma kāryamāśvāsanaṁ tathā||207||
karmaujōbalavarṇānāṁ nāśō mr̥tyurathāpi vā|
udānēnāvr̥tē prāṇē taṁ śanaiḥ śītavāriṇā||208||
siñcēdāśvāsayēccainaṁ sukhaṁ caivōpapādayēt|
urdhvagēnāvr̥tē'pānē chardiśvāsādayō gadāḥ||209||
syurvātē tatra bastyādi bhōjyaṁ caivānulōmanam|
mōhō'lpō'gniratīsāra ūrdhvagē'pānasaṁvr̥tē||210||
vātē syādvamanaṁ tatra dīpanaṁ grāhi cāśanam|
vamyādhmānamudāvartagulmārtiparikartikāḥ||211||
liṅgaṁ vyānāvr̥tē'pānē taṁ snigdhairanulōmayēt|
apānēnāvr̥tē vyānē bhavēdviṇmūtrarētasām||212||
atipravr̥ttistatrāpi sarvaṁ saṅgrahaṇaṁ matam|
mūrcchā tandrā pralāpō'ṅgasādō'gnyōjōbalakṣayaḥ||213||
samānēnāvr̥tē vyānē vyāyāmō laghubhōjanam|
stabdhatā'lpāgnitā'svēdaścēṣṭāhānirnimīlanam||214||
udānēnāvr̥tē vyānē tatra pathyaṁ mitaṁ laghu|
pañcānyōnyāvr̥tānēvaṁ vātān budhyēta lakṣaṇaiḥ||215||
ēṣāṁ svakarmaṇāṁ hānirvr̥ddhirvā''varaṇē matā|
yathāsthūlaṁ samuddiṣṭamētadāvaraṇē'ṣṭakam||216||
saliṅgabhēṣajaṁ samyagbudhānāṁ buddhivr̥ddhayē|217|
View original
शिरोग्रहः प्रतिश्यायो निःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||२०६||
हृद्रोगो मुखशोषश्चाप्युदाने प्राणसंवृते|
तत्रोर्ध्वभागिकं कर्म कार्यमाश्वासनं तथा||२०७||
कर्मौजोबलवर्णानां नाशो मृत्युरथापि वा|
उदानेनावृते प्राणे तं शनैः शीतवारिणा||२०८||
सिञ्चेदाश्वासयेच्चैनं सुखं चैवोपपादयेत्|
उर्ध्वगेनावृतेऽपाने छर्दिश्वासादयो गदाः||२०९||
स्युर्वाते तत्र बस्त्यादि भोज्यं चैवानुलोमनम्|
मोहोऽल्पोऽग्निरतीसार ऊर्ध्वगेऽपानसंवृते||२१०||
वाते स्याद्वमनं तत्र दीपनं ग्राहि चाशनम्|
वम्याध्मानमुदावर्तगुल्मार्तिपरिकर्तिकाः||२११||
लिङ्गं व्यानावृतेऽपाने तं स्निग्धैरनुलोमयेत्|
अपानेनावृते व्याने भवेद्विण्मूत्ररेतसाम्||२१२||
अतिप्रवृत्तिस्तत्रापि सर्वं सङ्ग्रहणं मतम्|
मूर्च्छा तन्द्रा प्रलापोऽङ्गसादोऽग्न्योजोबलक्षयः||२१३||
समानेनावृते व्याने व्यायामो लघुभोजनम्|
स्तब्धताऽल्पाग्निताऽस्वेदश्चेष्टाहानिर्निमीलनम्||२१४||
उदानेनावृते व्याने तत्र पथ्यं मितं लघु|
पञ्चान्योन्यावृतानेवं वातान् बुध्येत लक्षणैः||२१५||
एषां स्वकर्मणां हानिर्वृद्धिर्वाऽऽवरणे मता|
यथास्थूलं समुद्दिष्टमेतदावरणेऽष्टकम्||२१६||
सलिङ्गभेषजं सम्यग्बुधानां बुद्धिवृद्धये|२१७|
śirōgraha ityādinā aṣṭāvāvaraṇāni prāyōbhāvīni anuktaśēṣōpagrahaṇārthamāha| ūrdhvabhāgikaṁ karmēti uparyuktasnēhapānanasyādikam| śvāsādaya iti śvāsahikkādayaḥ| ūrdhvagēnēti udānēna| anuktajñānārthamāvaraṇasvarūpamāha- ēṣāṁ svakarmaṇāmityādi| atra āvāryāṇāṁ balīyasā''varaṇāt svakarmahānirbhavati, āvarakasya tūtsargataḥ svakarmavr̥ddhirbhavati, tathā āvaraṇēna ca āvāryaḥ prakupitō bhavati tadā svakarmaṇāṁ vr̥ddhirbhavatīti vyavasthā; anyē tu āvaraṇīyasya svakarmahāniḥ, āvarakasya tūtsargatō vr̥ddhirbhavatīti vyavasthāmāhuḥ||206-213||-
Adhikarana 42 (217-218) · Śloka 219
sthānānyavēkṣya vātānāṁ vr̥ddhiṁ hāniṁ ca karmaṇām||217||
dvādaśāvaraṇānyanyānyabhilakṣya bhiṣagjitam|
kuryādabhyañjanasnēhapānabastyādi sarvaśaḥ||218||
kramamuṣṇamanuṣṇaṁ vā vyatyāsādavacārayēt|219|
View original
स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम्||२१७||
द्वादशावरणान्यन्यान्यभिलक्ष्य भिषग्जितम्|
कुर्यादभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि सर्वशः||२१८||
क्रममुष्णमनुष्णं वा व्यत्यासादवचारयेत्|२१९|
anuktāvaraṇalakṣaṇajñānōpāyamāha- sthānānyavēkṣyētyādi| karmavr̥ddhihānivyākhyānamatrāpi pūrvavat| sthānānyavēkṣyētyanēna vātānāmuktasthānagatavikārēṇa ca vātavikr̥tirjñātavyēti darśayati| uṣṇaṁ kramamanuṣṇaṁ cētyatra yadyapyuṣṇa ēva kramō vātē yujyatē, tathā'pi sthānāpēkṣayā raktādidūṣyaṁ kramaviparyayasya kāraṇaṁ jñēyam||217-218||-
Adhikarana 43 (219-220) · Śloka 221
udānaṁ yōjayēdūrdhvamapānaṁ cānulōmayēt||219||
samānaṁ śamayēccaiva tridhā vyānaṁ tu yōjayēt|
prāṇō rakṣyaścaturbhyō'pi sthānē hyasya sthitirdhruvā||220||
svaṁ sthānaṁ gamayēdēvaṁ vr̥tānētān vimārgagān|221|
View original
उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||२१९||
समानं शमयेच्चैव त्रिधा व्यानं तु योजयेत्|
प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि स्थाने ह्यस्य स्थितिर्ध्रुवा||२२०||
स्वं स्थानं गमयेदेवं वृतानेतान् विमार्गगान्|२२१|
vikr̥tavātānāṁ prakr̥tisthāpanamāha- udānaṁ yōjayēdūrdhvamityādi| ētacca svamārgayōjanaṁ vātānāṁ yathōktavamanādikriyāyōgavidhānēna kartavyam| samānaṁ śamayēditi dēhamadhyasthitaṁ kuryādityarthaḥ| tridhā vyānaṁ tu yōjayēditi ūrdhvamadhō madhyē tridhā yōjayēt| prāṇō rakṣya iti sthānē ēva yāpanīyaḥ | caturbhyō'pītyanēna itaravātēbhyō'syātyartharakṣaṇīyatāmāha| kutō'yaṁ viśēṣarakṣaṇīya ityāha- sthānē tvasya sthitirdhruvēti; asya prāṇasya, sthānē samyagavasthānē sati, sthitiḥ jīvanarūpā, dhruvā niścitā||219-220||-
Adhikarana 44 (221-230) · Śloka 231
mūrcchā dāhō bhramaḥ śūlaṁ vidāhaḥ śītakāmitā||221||
chardanaṁ ca vidagdhasya prāṇē pittasamāvr̥tē|
ṣṭhīvanaṁ kṣavathūdgāraniḥśvāsōcchvāsasaṅgrahaḥ||222||
prāṇē kaphāvr̥tē rūpāṇyaruciśchardirēva ca|
mūrcchādyāni ca rūpāṇi dāhō nābhyurasaḥ klamaḥ||223||
ōjōbhraṁśaśca sādaścāpyudānē pittasaṁvr̥tē|
āvr̥tē ślēṣmaṇōdānē vaivarṇyaṁ vāksvaragrahaḥ||224||
daurbalyaṁ gurugātratvamaruciścōpajāyatē|
atisvēdastr̥ṣā dāhō mūrcchā cārucirēva ca||225||
pittāvr̥tē samānē syādupaghātastathōṣmaṇaḥ|
asvēdō vahnimāndyaṁ ca lōmaharṣastathaiva ca||226||
kaphāvr̥tē samānē syādgātrāṇāṁ cātiśītatā|
vyānē pittāvr̥tē tu syāddāhaḥ sarvāṅgagaḥ klamaḥ||227||
gātravikṣēpasaṅgaśca sasantāpaḥ savēdanaḥ|
gurutā sarvagātrāṇāṁ sarvasandhyasthijā rujaḥ||228||
vyānē kaphāvr̥tē liṅgaṁ gatisaṅgastathā'dhikaḥ |
hāridramūtravarcastvaṁ tāpaśca gudamēḍhrayōḥ||229||
liṅgaṁ pittāvr̥tē'pānē rajasaścātivartanam|
bhinnāmaślēṣmasaṁsr̥ṣṭaguruvarcaḥpravartanam||230||
ślēṣmaṇā saṁvr̥tē'pānē kaphamēhasya cāgamaḥ|231|
View original
मूर्च्छा दाहो भ्रमः शूलं विदाहः शीतकामिता||२२१||
छर्दनं च विदग्धस्य प्राणे पित्तसमावृते|
ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||२२२||
प्राणे कफावृते रूपाण्यरुचिश्छर्दिरेव च|
मूर्च्छाद्यानि च रूपाणि दाहो नाभ्युरसः क्लमः||२२३||
ओजोभ्रंशश्च सादश्चाप्युदाने पित्तसंवृते|
आवृते श्लेष्मणोदाने वैवर्ण्यं वाक्स्वरग्रहः||२२४||
दौर्बल्यं गुरुगात्रत्वमरुचिश्चोपजायते|
अतिस्वेदस्तृषा दाहो मूर्च्छा चारुचिरेव च||२२५||
पित्तावृते समाने स्यादुपघातस्तथोष्मणः|
अस्वेदो वह्निमान्द्यं च लोमहर्षस्तथैव च||२२६||
कफावृते समाने स्याद्गात्राणां चातिशीतता|
व्याने पित्तावृते तु स्याद्दाहः सर्वाङ्गगः क्लमः||२२७||
गात्रविक्षेपसङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः|
गुरुता सर्वगात्राणां सर्वसन्ध्यस्थिजा रुजः||२२८||
व्याने कफावृते लिङ्गं गतिसङ्गस्तथाऽधिकः |
हारिद्रमूत्रवर्चस्त्वं तापश्च गुदमेढ्रयोः||२२९||
लिङ्गं पित्तावृतेऽपाने रजसश्चातिवर्तनम्|
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्||२३०||
श्लेष्मणा संवृतेऽपाने कफमेहस्य चागमः|२३१|
prāṇādīnāṁ pittēna kaphēna tathā pittakaphābhyāṁ cāvaraṇalakṣaṇānyāha- mūrcchā dāhō bhrama ityādi| mūrcchādyāni mūrcchā dāha ityādinā prāguktāni| upaghātastathōṣmaṇa iti atra pittēnāpyāvr̥tē samānē agnyuttējanābhāvādūṣmaṇa upaghātō jñēyaḥ| gātravikṣēpasaṅgaḥ gātravikṣēpaṇōparamaḥ| rajasa iti ārtavasya||221-230||-
Adhikarana 45 (231-235) · Śloka 236
lakṣaṇānāṁ tu miśratvaṁ pittasya ca kaphasya ca||231||
upalakṣya bhiṣagvidvān miśramāvaraṇaṁ vadēt|
yadyasya vāyōrnirdiṣṭaṁ sthānaṁ tatrētarau sthitau||232||
dōṣau bahuvidhān vyādhīn darśayētāṁ yathānijān|
āvr̥taṁ ślēṣmapittābhyāṁ prāṇaṁ cōdānamēva ca||233||
garīyastvēna paśyanti bhiṣajaḥ śāstracakṣuṣaḥ|
viśēṣājjīvitaṁ prāṇē udānē saṁśritaṁ balam||234||
syāttayōḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca|
sarvē'pyētē'parijñātāḥ parisaṁvatsarāstathā||235||
upēkṣaṇādasādhyāḥ syurathavā durupakramāḥ |236|
View original
लक्षणानां तु मिश्रत्वं पित्तस्य च कफस्य च||२३१||
उपलक्ष्य भिषग्विद्वान् मिश्रमावरणं वदेत्|
यद्यस्य वायोर्निर्दिष्टं स्थानं तत्रेतरौ स्थितौ||२३२||
दोषौ बहुविधान् व्याधीन् दर्शयेतां यथानिजान्|
आवृतं श्लेष्मपित्ताभ्यां प्राणं चोदानमेव च||२३३||
गरीयस्त्वेन पश्यन्ति भिषजः शास्त्रचक्षुषः|
विशेषाज्जीवितं प्राणे उदाने संश्रितं बलम्||२३४||
स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च|
सर्वेऽप्येतेऽपरिज्ञाताः परिसंवत्सरास्तथा||२३५||
उपेक्षणादसाध्याः स्युरथवा दुरुपक्रमाः |२३६|
miśramāvaraṇamiti miśritakaphapittāvaraṇam| yathānijāniti yathātmīyān| garīyastvēnēti adhikatvēna| ētadgarīyastvē hētumāha- viśēṣādityādi| saṁśritamiti adhīnam| aparijñātā iti yāthātathyēnājñātāḥ| samyagjñātā apyupēkṣaṇād, yāthātathyēna jñātā api parisaṁvatsarāstathēti yōjanīyam||231-235||-
Adhikarana 46 (236-245) · Śloka 245
hr̥drōgō vidradhiḥ plīhā gulmō'tīsāra ēva ca||236||
bhavantyupadravāstēṣāmāvr̥tānāmupēkṣaṇāt|
tasmādāvaraṇaṁ vaidyaḥ pavanasyōpalakṣayēt||237||
pañcātmakasya vātēna pittēna ślēṣmaṇā'pi vā|
bhiṣagjitamataḥ samyagupalakṣya samācarēt||238||
anabhiṣyandibhiḥ snigdhaiḥ srōtasāṁ śuddhikārakaiḥ|
kaphapittāviruddhaṁ yadyacca vātānulōmanam||239||
sarvasthānāvr̥tē'pyāśu tat kāryaṁ mārutē hitam|
yāpanā bastayaḥ prāyō madhurāḥ sānuvāsanāḥ||240||
prasamīkṣya balādhikyaṁ mr̥du vā sraṁsanaṁ hitam|
rasāyanānāṁ sarvēṣāmupayōgaḥ praśasyatē||241||
śailasya jatunō'tyarthaṁ payasā guggulōstathā|
lēhaṁ vā bhārgavaprōktamabhyasēt kṣīrabhuṅnaraḥ||242||
abhayāmalakīyōktamēkādaśasitāśatam |
apānēnāvr̥tē sarvaṁ dīpanaṁ grāhi bhēṣajam||243||
vātānulōmanaṁ yacca pakvāśayaviśōdhanam|
iti saṅkṣēpataḥ prōktamāvr̥tānāṁ cikitsitam||244||
prāṇādīnāṁ bhiṣak kuryādvitarkya svayamēva tat|
pittāvr̥tē tu pittaghnairmārutasyāvirōdhibhiḥ|
kaphāvr̥tē kaphaghnaistu mārutasyānulōmanaiḥ||245||
View original
हृद्रोगो विद्रधिः प्लीहा गुल्मोऽतीसार एव च||२३६||
भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्|
तस्मादावरणं वैद्यः पवनस्योपलक्षयेत्||२३७||
पञ्चात्मकस्य वातेन पित्तेन श्लेष्मणाऽपि वा|
भिषग्जितमतः सम्यगुपलक्ष्य समाचरेत्||२३८||
अनभिष्यन्दिभिः स्निग्धैः स्रोतसां शुद्धिकारकैः|
कफपित्ताविरुद्धं यद्यच्च वातानुलोमनम्||२३९||
सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत् कार्यं मारुते हितम्|
यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः||२४०||
प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु वा स्रंसनं हितम्|
रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते||२४१||
शैलस्य जतुनोऽत्यर्थं पयसा गुग्गुलोस्तथा|
लेहं वा भार्गवप्रोक्तमभ्यसेत् क्षीरभुङ्नरः||२४२||
अभयामलकीयोक्तमेकादशसिताशतम् |
अपानेनावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||२४३||
वातानुलोमनं यच्च पक्वाशयविशोधनम्|
इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तमावृतानां चिकित्सितम्||२४४||
प्राणादीनां भिषक् कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्|
पित्तावृते तु पित्तघ्नैर्मारुतस्याविरोधिभिः|
कफावृते कफघ्नैस्तु मारुतस्यानुलोमनैः||२४५||
hr̥drōgētyādinā upadravānāha| pañcātmakasyēti prāṇādibhēdēna pañcasvarūpasya| prasamīkṣyētyādau balādhikyē sati sraṁsanaṁ mr̥du kartavyamityabhiprāyaḥ| atyarthaṁ praśasyata iti sambandhaḥ| lēhaṁ vā bhārgavaprōktamiti cyavanaprāśaṁ, cyavanō hi bhārgava ucyatē| uktaṁ hi āyurvēdasamutthānē “bhārgavaścyavanaḥ kāmī vr̥ddhaḥ san vikr̥tiṁ gataḥ” (ci.a.1pā.4) iti| vātasyānulōmanaṁ cikitsitaṁ kuryāditi niyōjanīyam||236-245||
Adhikarana 47 (246) · Śloka 246
lōkē vāyvarkasōmānāṁ durvijñēyā yathā gatiḥ|
tathā śarīrē vātasya pittasya ca kaphasya ca||246||
View original
लोके वाय्वर्कसोमानां दुर्विज्ञेया यथा गतिः|
तथा शरीरे वातस्य पित्तस्य च कफस्य च||२४६||
vātādīnāṁ durvijñēyatāṁ dr̥ṣṭāntēna darśayati- lōka ityādi|||246||
Adhikarana 48 (247) · Śloka 247
kṣayaṁ vr̥ddhiṁ samatvaṁ ca tathaivāvaraṇaṁ bhiṣak|
vijñāya pavanādīnāṁ na pramuhyati karmasu||247||
View original
क्षयं वृद्धिं समत्वं च तथैवावरणं भिषक्|
विज्ञाय पवनादीनां न प्रमुह्यति कर्मसु||२४७||
kṣayamityādau āvaraṇamapi kṣayavr̥ddhisambandhāntarnirdiṣṭamēva, tathā'pyāvaraṇasya viśēṣalakṣaṇacikitsārthaṁ pr̥thagabhidhānam| karmasviti cikitsāsu||247||
Adhikarana 49 (248-249) · Śloka 249
tatra ślōkau- pañcātmanaḥ sthānavaśāccharīrē sthānāni karmāṇi ca dēhadhātōḥ|
prakōpahētuḥ kupitaśca rōgān sthānēṣu cānyēṣu vr̥tō'vr̥taśca||248||
prāṇēśvaraḥ prāṇabhr̥tāṁ karōti kriyā ca tēṣāmakhilā niruktā|
tāṁ dēśasātmyartubalānyavēkṣya prayōjayēcchāstramatānusārī||249||
View original
तत्र श्लोकौ- पञ्चात्मनः स्थानवशाच्छरीरे स्थानानि कर्माणि च देहधातोः|
प्रकोपहेतुः कुपितश्च रोगान् स्थानेषु चान्येषु वृतोऽवृतश्च||२४८||
प्राणेश्वरः प्राणभृतां करोति क्रिया च तेषामखिला निरुक्ता|
तां देशसात्म्यर्तुबलान्यवेक्ष्य प्रयोजयेच्छास्त्रमतानुसारी||२४९||
pañcātmana ityādisaṅgrahē pañcātmanaḥ sthānavaśāditi cchēdaḥ| dēhadhātōriti dēhadhārakarūpasya vāyōravikr̥tasyētyarthaḥ| uktacikitsākaraṇāpēkṣaṇīyaṁ saṅgrahēṇāha- tāmityādi| dēśādyapēkṣā sūtrasthānē'smābhirvivr̥tā dēśādibhēdēna pratarkaṇīyā, vistarabhītyā tu na prapañcyatē||248-249||
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē vātavyādhicikitsitaṁ nāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē vātavyādhicikitsitaṁ nāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||