Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vātavyādhicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
34. vātavyādhicikitsitam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vāyurāyurbalaṁ vāyurvāyurdhātā śarīriṇām| vāyurviśvamidaṁ sarvaṁ prabhurvāyuśca kīrtitaḥ||3||
View original
वायुरायुर्बलं वायुर्वायुर्धाता शरीरिणाम्| वायुर्विश्वमिदं सर्वं प्रभुर्वायुश्च कीर्तितः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakr̥tau sthitaḥ| vāyuḥ syātsō'dhikaṁ jīvēdvītarōgaḥ samāḥ śatam||4||
View original
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतौ स्थितः| वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11
prāṇōdānasamānākhyavyānāpānaiḥ sa pañcadhā| dēhaṁ tantrayatē samyak sthānēṣvavyāhataścaran||5|| sthānaṁ prāṇasya mūrdhōraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ | ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca||6|| udānasya punaḥ sthānaṁ nābhyuraḥ kaṇṭha ēva ca| vākpravr̥ttiḥ prayatnaurjōbalavarṇādi karma ca||7|| svēdadōṣāmbuvāhīni srōtāṁsi samadhiṣṭhitaḥ| antaragnēśca pārśvasthaḥ samānō'gnibalapradaḥ||8|| dēhaṁ vyāpnōti sarvaṁ tu vyānaḥ śīghragatirnr̥ṇām| gatiprasāraṇākṣēpanimēṣādikriyaḥ sadā||9|| vr̥ṣaṇau bastimēḍhraṁ ca nābhyūrū vaṅkṣaṇau gudam| apānasthānamantrasthaḥ śukramūtraśakr̥nti ca||10|| sr̥jatyārtavagarbhau ca yuktāḥ sthānasthitāśca tē| svakarma kurvatē dēhō dhāryatē tairanāmayaḥ||11||
View original
प्राणोदानसमानाख्यव्यानापानैः स पञ्चधा| देहं तन्त्रयते सम्यक् स्थानेष्वव्याहतश्चरन्||५|| स्थानं प्राणस्य मूर्धोरःकण्ठजिह्वास्यनासिकाः | ष्ठीवनक्षवथूद्गारश्वासाहारादि कर्म च||६|| उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरः कण्ठ एव च| वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नौर्जोबलवर्णादि कर्म च||७|| स्वेददोषाम्बुवाहीनि स्रोतांसि समधिष्ठितः| अन्तरग्नेश्च पार्श्वस्थः समानोऽग्निबलप्रदः||८|| देहं व्याप्नोति सर्वं तु व्यानः शीघ्रगतिर्नृणाम्| गतिप्रसारणाक्षेपनिमेषादिक्रियः सदा||९|| वृषणौ बस्तिमेढ्रं च नाभ्यूरू वङ्क्षणौ गुदम्| अपानस्थानमन्त्रस्थः शुक्रमूत्रशकृन्ति च||१०|| सृजत्यार्तवगर्भौ च युक्ताः स्थानस्थिताश्च ते| स्वकर्म कुर्वते देहो धार्यते तैरनामयः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (12-14) · Śloka 14
vimārgasthā hyayuktā vā rōgaiḥ svasthānakarmajaiḥ| śarīraṁ pīḍayantyētē prāṇānāśu haranti ca||12|| saṅkhyāmapyativr̥ttānāṁ tajjānāṁ hi pradhānataḥ| aśītirnakhabhēdādyā rōgāḥ sūtrē nidarśitāḥ||13|| tānucyamānān paryāyaiḥ sahētūpakramāñchr̥ṇu| kēvalaṁ vāyumuddiśya sthānabhēdāttathā''vr̥tam||14||
View original
विमार्गस्था ह्ययुक्ता वा रोगैः स्वस्थानकर्मजैः| शरीरं पीडयन्त्येते प्राणानाशु हरन्ति च||१२|| सङ्ख्यामप्यतिवृत्तानां तज्जानां हि प्रधानतः| अशीतिर्नखभेदाद्या रोगाः सूत्रे निदर्शिताः||१३|| तानुच्यमानान् पर्यायैः सहेतूपक्रमाञ्छृणु| केवलं वायुमुद्दिश्य स्थानभेदात्तथाऽऽवृतम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (15-18) · Śloka 19
rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ| viṣamādupacārācca dōṣāsr̥ksravaṇādati||15|| laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmātivicēṣṭitaiḥ| dhātūnāṁ saṅkṣayāccintāśōkarōgātikarṣaṇāt||16|| duḥkhaśayyāsanāt krōdhāddivāsvapnādbhayādapi| vēgasandhāraṇādāmādabhighātādabhōjanāt||17|| marmāghātādgajōṣṭrāśvaśīghrayānāpataṁsanāt| dēhē srōtāṁsi riktāni pūrayitvā'nilō balī||18|| karōti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṁśritān|19|
View original
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः| विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादति||१५|| लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामातिविचेष्टितैः| धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात्||१६|| दुःखशय्यासनात् क्रोधाद्दिवास्वप्नाद्भयादपि| वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनात्||१७|| मर्माघाताद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात्| देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली||१८|| करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रितान्|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (19) · Śloka 20
avyaktaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ pūrvarūpamiti smr̥tam||19|| ātmarūpaṁ tu tadvyaktamapāyō laghutā punaḥ|20|
View original
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम्||१९|| आत्मरूपं तु तद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः|२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (20-23) · Śloka 24
saṅkōcaḥ parvaṇāṁ stambhō bhēdō'sthnāṁ parvaṇāmapi||20|| lōmaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipr̥ṣṭhaśirōgrahaḥ| khāñjyapāṅgulyakubjatvaṁ śōṣō'ṅgānāmanidratā||21|| garbhaśukrarajōnāśaḥ spandanaṁ gātrasuptatā| śirōnāsākṣijatrūṇāṁ grīvāyāścāpi huṇḍanam||22|| bhēdastōdārtirākṣēpō mōhaścāyāsa ēva ca| ēvaṁvidhāni rūpāṇi karōti kupitō'nilaḥ||23|| hētusthānaviśēṣācca bhavēdrōgaviśēṣakr̥t|24|
View original
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भेदोऽस्थ्नां पर्वणामपि||२०|| लोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः| खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोषोऽङ्गानामनिद्रता||२१|| गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता| शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम्||२२|| भेदस्तोदार्तिराक्षेपो मोहश्चायास एव च| एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः||२३|| हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत्|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24-37) · Śloka 38
tatra kōṣṭhāśritē duṣṭē nigrahō mūtravarcasōḥ||24|| bradhnahr̥drōgagulmārśaḥpārśvaśūlaṁ ca mārutē| sarvāṅgakupitē vātē gātrasphuraṇabhañjanē||25|| vēdanābhiḥ parītaśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ| grahō viṇmūtravātānāṁ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ||26|| jaṅghōrutrikapātpr̥ṣṭharōgaśōṣau gudasthitē| hr̥nnābhipārśvōdararuktr̥ṣṇōdgāravisūcikāḥ||27|| kāsaḥ kaṇṭhāsyaśōṣaśca śvāsaścāmāśayasthitē| pakvāśayasthō'ntrakūjaṁ śūlāṭōpau karōti ca||28|| kr̥cchramūtrapurīṣatvamānāhaṁ trikavēdanām| śrōtrādiṣvindriyavadhaṁ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ||29|| tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kr̥śā kr̥ṣṇā ca tudyatē| ātanyatē sarāgā ca parvaruk tvaksthitē'nilē||30|| rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṁ kr̥śatā'ruciḥ| gātrē cārūṁṣi bhuktasya stambhaścāsr̥ggatē'nilē||31|| gurvaṅgaṁ tudyatē'tyarthaṁ daṇḍamuṣṭihataṁ tathā| saruk śramitamatyarthaṁ māṁsamēdōgatē'nilē||32|| bhēdō'sthiparvaṇāṁ sandhiśūlaṁ māṁsabalakṣayaḥ| asvapnaḥ santatā ruk ca majjāsthikupitē'nilē||33|| kṣipraṁ muñcati badhnāti śukraṁ garbhamathāpi vā| vikr̥tiṁ janayēccāpi śukrasthaḥ kupitō'nilaḥ||34|| bāhyābhyantaramāyāmaṁ khalliṁ kubjatvamēva ca| sarvāṅgaikāṅgarōgāṁśca kuryāt snāyugatō'nilaḥ||35|| śarīraṁ mandarukśōphaṁ śuṣyati spandatē tathā| suptāstanvyō mahatyō vā sirā vātē sirāgatē||36|| vātapūrṇadr̥tisparśaḥ śōthaḥ sandhigatē'nilē| prasāraṇākuñcanayōḥ pravr̥ttiśca savēdanā||37|| (ityuktaṁ sthānabhēdēna vāyōrlakṣaṇamēva ca)|38|
View original
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः||२४|| ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते| सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जने||२५|| वेदनाभिः परीतश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः| ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः||२६|| जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदस्थिते| हृन्नाभिपार्श्वोदररुक्तृष्णोद्गारविसूचिकाः||२७|| कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते| पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च||२८|| कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्| श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः||२९|| त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते| आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वक्स्थितेऽनिले||३०|| रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः| गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले||३१|| गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं तथा| सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले||३२|| भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः| अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले||३३|| क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा| विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः||३४|| बाह्याभ्यन्तरमायामं खल्लिं कुब्जत्वमेव च| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः||३५|| शरीरं मन्दरुक्शोफं शुष्यति स्पन्दते तथा| सुप्तास्तन्व्यो महत्यो वा सिरा वाते सिरागते||३६|| वातपूर्णदृतिस्पर्शः शोथः सन्धिगतेऽनिले| प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिश्च सवेदना||३७|| (इत्युक्तं स्थानभेदेन वायोर्लक्षणमेव च)|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (38-42) · Śloka 42
ativr̥ddhaḥ śarīrārdhamēkaṁ vāyuḥ prapadyatē| yadā tadōpaśōṣyāsr̥gbāhuṁ pādaṁ ca jānu ca||38|| tasmin saṅkōcayatyardhē mukhaṁ jihmaṁ karōti ca| vakrīkarōti nāsābhrūlalāṭākṣihanūstathā||39|| tatō vakraṁ vrajatyāsyē bhōjanaṁ vakranāsikam | stabdhaṁ nētraṁ kathayataḥ kṣavathuśca nigr̥hyatē||40|| dīnā jihmā samutkṣiptā kalā sajjati cāsya vāk| dantāścalanti bādhyētē śravaṇau bhidyatē svaraḥ||41|| pādahastākṣijaṅghōruśaṅkhaśravaṇagaṇḍaruk | ardhē tasminmukhārdhē vā kēvalē syāttadarditam||42||
View original
अतिवृद्धः शरीरार्धमेकं वायुः प्रपद्यते| यदा तदोपशोष्यासृग्बाहुं पादं च जानु च||३८|| तस्मिन् सङ्कोचयत्यर्धे मुखं जिह्मं करोति च| वक्रीकरोति नासाभ्रूललाटाक्षिहनूस्तथा||३९|| ततो वक्रं व्रजत्यास्ये भोजनं वक्रनासिकम् | स्तब्धं नेत्रं कथयतः क्षवथुश्च निगृह्यते||४०|| दीना जिह्मा समुत्क्षिप्ता कला सज्जति चास्य वाक्| दन्ताश्चलन्ति बाध्येते श्रवणौ भिद्यते स्वरः||४१|| पादहस्ताक्षिजङ्घोरुशङ्खश्रवणगण्डरुक् | अर्धे तस्मिन्मुखार्धे वा केवले स्यात्तदर्दितम्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 45
manyē saṁśritya vātō'ntaryadā nāḍīḥ prapadyatē| manyāstambhaṁ tadā kuryādantarāyāmasañjñitam||43|| antarāyamyatē grīvā manyā ca stabhyatē bhr̥śam| dantānāṁ daṁśanaṁ lālā pr̥ṣṭhāyāmaḥ śirōgrahaḥ||44|| jr̥mbhā vadanasaṅgaścāpyantarāyāmalakṣaṇam| (ityuktastvantarāyāmō ...|45|
View original
मन्ये संश्रित्य वातोऽन्तर्यदा नाडीः प्रपद्यते| मन्यास्तम्भं तदा कुर्यादन्तरायामसञ्ज्ञितम्||४३|| अन्तरायम्यते ग्रीवा मन्या च स्तभ्यते भृशम्| दन्तानां दंशनं लाला पृष्ठायामः शिरोग्रहः||४४|| जृम्भा वदनसङ्गश्चाप्यन्तरायामलक्षणम्| (इत्युक्तस्त्वन्तरायामो ...|४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (45-48) · Śloka 48
...bahirāyāma ucyatē)||45|| pr̥ṣṭhamanyāśritā bāhyāḥ śōṣayitvā sirā balī| vāyuḥ kuryāddhanustambhaṁ bahirāyāmasañjñakam||46|| cāpavannāmyamānasya pr̥ṣṭhatō nīyatē śiraḥ| ura utkṣipyatē manyā stabdhā grīvā'vamr̥dyatē||47|| dantānāṁ daśanaṁ jr̥mbhā lālāsrāvaśca vāggrahaḥ| jātavēgō nihantyēṣa vaikalyaṁ vā prayacchati||48||
View original
...बहिरायाम उच्यते)||४५|| पृष्ठमन्याश्रिता बाह्याः शोषयित्वा सिरा बली| वायुः कुर्याद्धनुस्तम्भं बहिरायामसञ्ज्ञकम्||४६|| चापवन्नाम्यमानस्य पृष्ठतो नीयते शिरः| उर उत्क्षिप्यते मन्या स्तब्धा ग्रीवाऽवमृद्यते||४७|| दन्तानां दशनं जृम्भा लालास्रावश्च वाग्ग्रहः| जातवेगो निहन्त्येष वैकल्यं वा प्रयच्छति||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (49) · Śloka 50
hanumūlē sthitō bandhāt saṁsrayatyanilō hanū| vivr̥tāsyatvamathavā kuryāt stabdhamavēdanam||49|| hanugrahaṁ ca saṁstabhya hanuṁ(nū)saṁvr̥tavakratām|50|
View original
हनुमूले स्थितो बन्धात् संस्रयत्यनिलो हनू| विवृतास्यत्वमथवा कुर्यात् स्तब्धमवेदनम्||४९|| हनुग्रहं च संस्तभ्य हनुं(नू)संवृतवक्रताम्|५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (50) · Śloka 51
muhurākṣipati kruddhō gātrāṇyākṣēpakō'nilaḥ||50|| pāṇipādaṁ ca saṁśōṣya sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ|51|
View original
मुहुराक्षिपति क्रुद्धो गात्राण्याक्षेपकोऽनिलः||५०|| पाणिपादं च संशोष्य सिराः सस्नायुकण्डराः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (51) · Śloka 52
pāṇipādaśiraḥpr̥ṣṭhaśrōṇīḥ stabhnāti mārutaḥ||51|| daṇḍavatstabdhagātrasya daṇḍakaḥ sō'nupakramaḥ|52|
View original
पाणिपादशिरःपृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः||५१|| दण्डवत्स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः|५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (52) · Śloka 53
svasthaḥ syādarditādīnāṁ muhurvēgē gatē'gatē||52|| pīḍyatē pīḍanaistaistairbhiṣagētān vivarjayēt|53|
View original
स्वस्थः स्यादर्दितादीनां मुहुर्वेगे गतेऽगते||५२|| पीड्यते पीडनैस्तैस्तैर्भिषगेतान् विवर्जयेत्|५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (53-55) · Śloka 55
hatvaikaṁ mārutaḥ pakṣaṁ dakṣiṇaṁ vāmamēva vā||53|| kuryāccēṣṭānivr̥ttiṁ hi rujaṁ vākstambhamēva ca| gr̥hītvā'rdhaṁ śarīrasya sirāḥ snāyūrviśōṣya ca||54|| pādaṁ saṅkōcayatyēkaṁ hastaṁ vā tōdaśūlakr̥t| ēkāṅgarōgaṁ taṁ vidyāt sarvāṅgaṁ sarvadēhajam||55||
View original
हत्वैकं मारुतः पक्षं दक्षिणं वाममेव वा||५३|| कुर्याच्चेष्टानिवृत्तिं हि रुजं वाक्स्तम्भमेव च| गृहीत्वाऽर्धं शरीरस्य सिराः स्नायूर्विशोष्य च||५४|| पादं सङ्कोचयत्येकं हस्तं वा तोदशूलकृत्| एकाङ्गरोगं तं विद्यात् सर्वाङ्गं सर्वदेहजम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (56-57) · Śloka 57
sphikpūrvā kaṭipr̥ṣṭhōrujānujaṅghāpadaṁ kramāt| gr̥dhrasī stambharuktōdairgr̥hṇāti spandatē muhuḥ||56|| vātādvātakaphāttandrāgauravārōcakānvitā| khallī tu pādajaṅghōrukaramūlāvamōṭanī||57||
View original
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात्| गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः||५६|| वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता| खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
sthānānāmanurūpaiśca liṅgaiḥ śēṣān vinirdiśēt|58|
View original
स्थानानामनुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत्|५८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (58-60) · Śloka 61
sarvēṣvētēṣu saṁsargaṁ pittādyairupalakṣayēt||58|| vāyōrdhātukṣayāt kōpō mārgasyāvaraṇēna ca (vā)| vātapittakaphā dēhē sarvasrōtō'nusāriṇaḥ||59|| vāyurēva hi sūkṣmatvāddvayōstatrāpyudīraṇaḥ | kupitastau samuddhūya tatra tatra kṣipan gadān||60|| karōtyāvr̥tamārgatvādrasādīṁścōpaśōṣayēt|61|
View original
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत्||५८|| वायोर्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन च (वा)| वातपित्तकफा देहे सर्वस्रोतोऽनुसारिणः||५९|| वायुरेव हि सूक्ष्मत्वाद्द्वयोस्तत्राप्युदीरणः | कुपितस्तौ समुद्धूय तत्र तत्र क्षिपन् गदान्||६०|| करोत्यावृतमार्गत्वाद्रसादींश्चोपशोषयेत्|६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (61-71) · Śloka 72
liṅgaṁ pittāvr̥tē dāhastr̥ṣṇā śūlaṁ bhramastamaḥ ||61|| kaṭvamlalavaṇōṣṇaiśca vidāhaḥ śītakāmitā| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayō'dhikam||62|| laṅghanāyāsarūkṣōṣṇakāmitā ca kaphāvr̥tē| raktāvr̥tē sadāhārtistvaṅmāṁsāntarajō bhr̥śam||63|| bhavēt sarāgaḥ śvayathurjāyantē maṇḍalāni ca| kaṭhināśca vivarṇāśca piḍakāḥ śvayathustathā||64|| harṣaḥ pipīlikānāṁ ca sañcāra iva māṁsagē| calaḥ snigdhō mr̥duḥ śītaḥ śōphō'ṅgēṣvarucistathā||65|| āḍhyavāta iti jñēyaḥ sa kr̥cchrō mēdasā''vr̥taḥ| sparśamasthnā''vr̥tē tūṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati||66|| sambhajyatē sīdati ca sūcībhiriva tudyatē| majjāvr̥tē vināmaḥ syājjr̥mbhaṇaṁ parivēṣṭanam||67|| śūlaṁ tu pīḍyamānē ca pāṇibhyāṁ labhatē sukham| śukrāvēgō'tivēgō vā niṣphalatvaṁ ca śukragē||68|| bhuktē kukṣau ca rugjīrṇē śāmyatyannāvr̥tē'nilē| mūtrāpravr̥ttirādhmānaṁ bastau mūtrāvr̥tē'nilē||69|| varcasō'tivibandhō'dhaḥ svē sthānē parikr̥ntati| vrajatyāśu jarāṁ snēhō bhuktē cānahyatē naraḥ||70|| cirāt pīḍitamannēna duḥkhaṁ śuṣkaṁ śakr̥t sr̥jēt| śrōṇīvaṅkṣaṇapr̥ṣṭhēṣu rugvilōmaśca mārutaḥ||71|| asvasthaṁ hr̥dayaṁ caiva varcasā tvāvr̥tē'nilē|72|
View original
लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ||६१|| कट्वम्ललवणोष्णैश्च विदाहः शीतकामिता| शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||६२|| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामिता च कफावृते| रक्तावृते सदाहार्तिस्त्वङ्मांसान्तरजो भृशम्||६३|| भवेत् सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च| कठिनाश्च विवर्णाश्च पिडकाः श्वयथुस्तथा||६४|| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव मांसगे| चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफोऽङ्गेष्वरुचिस्तथा||६५|| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृतः| स्पर्शमस्थ्नाऽऽवृते तूष्णं पीडनं चाभिनन्दति||६६|| सम्भज्यते सीदति च सूचीभिरिव तुद्यते| मज्जावृते विनामः स्याज्जृम्भणं परिवेष्टनम्||६७|| शूलं तु पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्| शुक्रावेगोऽतिवेगो वा निष्फलत्वं च शुक्रगे||६८|| भुक्ते कुक्षौ च रुग्जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले| मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तौ मूत्रावृतेऽनिले||६९|| वर्चसोऽतिविबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||७०|| चिरात् पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं शकृत् सृजेत्| श्रोणीवङ्क्षणपृष्ठेषु रुग्विलोमश्च मारुतः||७१|| अस्वस्थं हृदयं चैव वर्चसा त्वावृतेऽनिले|७२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (72-74) · Śloka 74
sandhicyutirhanustambhaḥ kuñcanaṁ kubjatā'rditaḥ||72|| pakṣāghātō'ṅgasaṁśōṣaḥ paṅgutvaṁ khuḍavātatā| stambhanaṁ cāḍhyavātaśca rōgā majjāsthigāśca yē||73|| ētē sthānasya gāmbhīryādyatnāt sidhyanti vā na vā| navān balavatastvētān sādhayēnnirupadravān||74||
View original
सन्धिच्युतिर्हनुस्तम्भः कुञ्चनं कुब्जताऽर्दितः||७२|| पक्षाघातोऽङ्गसंशोषः पङ्गुत्वं खुडवातता| स्तम्भनं चाढ्यवातश्च रोगा मज्जास्थिगाश्च ये||७३|| एते स्थानस्य गाम्भीर्याद्यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा| नवान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान्||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (75-82) · Śloka 83
kriyāmataḥ paraṁ siddhāṁ vātarōgāpahāṁ śr̥ṇu| kēvalaṁ nirupastambhamādau snēhairupācarēt||75|| vāyuṁ sarpirvasātailamajjapānairnaraṁ tataḥ| snēhaklāntaṁ samāśvāsya payōbhiḥ snēhayēt punaḥ||76|| yūṣairgrāmyāmbujānūparasairvā snēhasaṁyutaiḥ| pāyasaiḥ kr̥śaraiḥ sāmlalavaṇairanuvāsanaiḥ||77|| nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaṁ svēdayēttataḥ| svabhyaktaṁ snēhasaṁyuktairnāḍīprastarasaṅkaraiḥ||78|| tathā'nyairvividhaiḥ svēdairyathāyōgamupācarēt| snēhāktaṁ svinnamaṅgaṁ tu vakraṁ stabdhamathāpi vā||79|| śanairnāmayituṁ śakyaṁ yathēṣṭaṁ śuṣkadāruvat| harṣatōdarugāyāmaśōthastambhagrahādayaḥ||80|| svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṁ cōpajāyatē| snēhaśca dhātūnsaṁśuṣkān puṣṇātyāśu prayōjitaḥ||81|| balamagnibalaṁ puṣṭiṁ prāṇāṁścāpyabhivardhayēt| asakr̥ttaṁ punaḥ snēhaiḥ svēdaiścāpyupapādayēt||82|| tathā snēhamr̥dau kōṣṭhē na tiṣṭhantyanilāmayāḥ|83|
View original
क्रियामतः परं सिद्धां वातरोगापहां शृणु| केवलं निरुपस्तम्भमादौ स्नेहैरुपाचरेत्||७५|| वायुं सर्पिर्वसातैलमज्जपानैर्नरं ततः| स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत् पुनः||७६|| यूषैर्ग्राम्याम्बुजानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः| पायसैः कृशरैः साम्ललवणैरनुवासनैः||७७|| नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धं स्वेदयेत्ततः| स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७८|| तथाऽन्यैर्विविधैः स्वेदैर्यथायोगमुपाचरेत्| स्नेहाक्तं स्विन्नमङ्गं तु वक्रं स्तब्धमथापि वा||७९|| शनैर्नामयितुं शक्यं यथेष्टं शुष्कदारुवत्| हर्षतोदरुगायामशोथस्तम्भग्रहादयः||८०|| स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते| स्नेहश्च धातून्संशुष्कान् पुष्णात्याशु प्रयोजितः||८१|| बलमग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चाप्यभिवर्धयेत्| असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्चाप्युपपादयेत्||८२|| तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः|८३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (83-88) · Śloka 89
yadyanēna sadōṣatvāt karmaṇā na praśāmyati||83|| mr̥dubhiḥ snēhasaṁyuktairauṣadhaistaṁ viśōdhayēt| ghr̥taṁ tilvakasiddhaṁ vā sātalāsiddhamēva vā||84|| payasairaṇḍatailaṁ vā pibēddōṣaharaṁ śivam| snigdhāmlalavaṇōṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||85|| srōtō baddhvā'nilaṁ rundhyāttasmāttamanulōmayēt | durbalō yō'virēcyaḥ syāttaṁ nirūhairupācarēt||86|| pācanairdīpanīyairvā bhōjanaistadyutairnaram| saṁśuddhasyōtthitē cāgnau snēhasvēdau punarhitau||87|| svādvamlalavaṇasnigdhairāhāraiḥ satataṁ punaḥ| nāvanairdhūmapānaiśca sarvānēvōpapādayēt||88|| iti sāmānyataḥ prōktaṁ vātarōgacikitsitam|89|
View original
यद्यनेन सदोषत्वात् कर्मणा न प्रशाम्यति||८३|| मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैरौषधैस्तं विशोधयेत्| घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धमेव वा||८४|| पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्| स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः||८५|| स्रोतो बद्ध्वाऽनिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत् | दुर्बलो योऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्||८६|| पाचनैर्दीपनीयैर्वा भोजनैस्तद्युतैर्नरम्| संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ||८७|| स्वाद्वम्ललवणस्निग्धैराहारैः सततं पुनः| नावनैर्धूमपानैश्च सर्वानेवोपपादयेत्||८८|| इति सामान्यतः प्रोक्तं वातरोगचिकित्सितम्|८९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (89-98) · Śloka 99
viśēṣatastu kōṣṭhasthē vātē kṣāraṁ pibēnnaraḥ||89|| pācanairdīpanairyuktairamlairvā pācayēnmalān| gudapakvāśayasthē tu karmōdāvartanuddhitam||90|| āmāśayasthē śuddhasya yathādōṣaharīḥ kriyāḥ| sarvāṅgakupitē'bhyaṅgō bastayaḥ sānuvāsanāḥ||91|| svēdābhyaṅgāvagāhāśca hr̥dyaṁ cānnaṁ tvagāśritē| śītāḥ pradēhā raktasthē virēkō raktamōkṣaṇam||92|| virēkō māṁsamēdaḥsthē nirūhāḥ śamanāni ca| bāhyābhyantarataḥ snēhairasthimajjagataṁ jayēt||93|| harṣō'nnapānaṁ śukrasthē balaśukrakaraṁ hitam| vibaddhamārgaṁ dr̥ṣṭvā vā śukraṁ dadyādvirēcanam||94|| viriktapratibhuktasya pūrvōktāṁ kārayēt kriyām| garbhē śuṣkē tu vātēna bālānāṁ cāpi śuṣyatām||95|| sitākāśmaryamadhukairhitamutthāpanē payaḥ| hr̥di prakupitē siddhamaṁśumatyā payō hitam||96|| matsyānnābhipradēśasthē siddhān bilvaśalāṭubhiḥ| vāyunā vēṣṭyamānē tu gātrē syādupanāhanam||97|| tailaṁ saṅkucitē'bhyaṅgō māṣasaindhavasādhitam| bāhuśīrṣagatē nasyaṁ pānaṁ cauttarabhaktikam||98|| bastikarma tvadhō nābhēḥ śasyatē cāvapīḍakaḥ|99|
View original
विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबेन्नरः||८९|| पाचनैर्दीपनैर्युक्तैरम्लैर्वा पाचयेन्मलान्| गुदपक्वाशयस्थे तु कर्मोदावर्तनुद्धितम्||९०|| आमाशयस्थे शुद्धस्य यथादोषहरीः क्रियाः| सर्वाङ्गकुपितेऽभ्यङ्गो बस्तयः सानुवासनाः||९१|| स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते| शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्||९२|| विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च| बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्||९३|| हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्| विबद्धमार्गं दृष्ट्वा वा शुक्रं दद्याद्विरेचनम्||९४|| विरिक्तप्रतिभुक्तस्य पूर्वोक्तां कारयेत् क्रियाम्| गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम्||९५|| सिताकाश्मर्यमधुकैर्हितमुत्थापने पयः| हृदि प्रकुपिते सिद्धमंशुमत्या पयो हितम्||९६|| मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान् बिल्वशलाटुभिः| वायुना वेष्ट्यमाने तु गात्रे स्यादुपनाहनम्||९७|| तैलं सङ्कुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्| बाहुशीर्षगते नस्यं पानं चौत्तरभक्तिकम्||९८|| बस्तिकर्म त्वधो नाभेः शस्यते चावपीडकः|९९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (99-103) · Śloka 103
arditē nāvanaṁ mūrdhni tailaṁ tarpaṇamēva ca||99|| nāḍīsvēdōpanāhāścāpyānūpapiśitairhitāḥ| svēdanaṁ snēhasaṁyuktaṁ pakṣāghātē virēcanam||100|| antarākaṇḍarāgulphaṁ sirā bastyagnikarma ca| gr̥dhrasīṣu prayuñjīta khallyāṁ tūṣṇōpanāhanam||101|| pāyasaiḥ kr̥śarairmāṁsaiḥ śastaṁ tailaghr̥tānvitaiḥ| vyāttānanē hanuṁ svinnāmaṅguṣṭhābhyāṁ prapīḍya ca||102|| pradēśinībhyāṁ cōnnābhya cibukōnnāmanaṁ hitam| srastaṁ svaṁ gamayētsthānaṁ stabdhaṁ svinnaṁ vināmayēt||103||
View original
अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं तर्पणमेव च||९९|| नाडीस्वेदोपनाहाश्चाप्यानूपपिशितैर्हिताः| स्वेदनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम्||१००|| अन्तराकण्डरागुल्फं सिरा बस्त्यग्निकर्म च| गृध्रसीषु प्रयुञ्जीत खल्ल्यां तूष्णोपनाहनम्||१०१|| पायसैः कृशरैर्मांसैः शस्तं तैलघृतान्वितैः| व्यात्तानने हनुं स्विन्नामङ्गुष्ठाभ्यां प्रपीड्य च||१०२|| प्रदेशिनीभ्यां चोन्नाभ्य चिबुकोन्नामनं हितम्| स्रस्तं स्वं गमयेत्स्थानं स्तब्धं स्विन्नं विनामयेत्||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (104) · Śloka 104
pratyēkaṁ sthānadūṣyādikriyāvaiśēṣyamācarēt |104|
View original
प्रत्येकं स्थानदूष्यादिक्रियावैशेष्यमाचरेत् |१०४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (104-105) · Śloka 106
sarpistailavasāmajjasēkābhyañjanabastayaḥ ||104|| snigdhāḥ svēdā nivātaṁ ca sthānaṁ prāvaraṇāni ca| rasāḥ payāṁsi bhōjyāni svādvamlalavaṇāni ca||105|| br̥ṁhaṇaṁ yacca tat sarvaṁ praśastaṁ vātarōgiṇām|106|
View original
सर्पिस्तैलवसामज्जसेकाभ्यञ्जनबस्तयः ||१०४|| स्निग्धाः स्वेदा निवातं च स्थानं प्रावरणानि च| रसाः पयांसि भोज्यानि स्वाद्वम्ललवणानि च||१०५|| बृंहणं यच्च तत् सर्वं प्रशस्तं वातरोगिणाम्|१०६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (106-117) · Śloka 118
balāyāḥ pañcamūlasya daśamūlasya vā rasē||106|| ajaśīrṣāmbujānūpamāṁsādapiśitaiḥ pr̥thak| sādhayitvā rasān snigdhāndadhyamlavyōṣasaṁskr̥tān||107|| bhōjayēdvātarōgārtaṁ tairvyaktalavaṇairnaram| ētairēvōpanāhāṁśca piśitaiḥ samprakalpayēt||108|| ghr̥tatailayutaiḥ sāmlaiḥ kṣuṇṇasvinnairanasthibhiḥ| patrōtkvāthapayastailadrōṇyaḥ syuravagāhanē||109|| svabhyaktānāṁ praśasyantē sēkāścānilarōgiṇām| ānūpaudakamāṁsāni daśamūlaṁ śatāvarīm||110|| kulatthān badarānmāṣāṁstilānrāsnāṁ yavān balām| vasādadhyāranālāmlaiḥ saha kumbhyāṁ vipācayēt||111|| nāḍīsvēdaṁ prayuñjīta piṣṭaiścāpyupanāhanam| taiśca siddhaṁ ghr̥taṁ tailamabhyaṅgaṁ pānamēva ca||112|| mustaṁ kiṇvaṁ tilāḥ kuṣṭhaṁ surāhvaṁ lavaṇaṁ natam| dadhikṣīracatuḥsnēhaiḥ siddhaṁ syādupanāhanam||113|| utkārikāvēsavārakṣīramāṣatilaudanaiḥ| ēraṇḍabījagōdhūmayavakōlasthirādibhiḥ||114|| sasnēhaiḥ sarujaṁ gātramālipya bahalaṁ bhiṣak| ēraṇḍapatrairbadhnīyādrātrau kalyaṁ vimōkṣayēt||115|| kṣīrāmbunā tataḥ siktaṁ punaścaivōpanāhitam| muñcēdrātrau divābaddhaṁ carmabhiśca salōmabhiḥ||116|| phalānāṁ tailayōnīnāmamlapiṣṭān suśītalān| pradēhānupanāhāṁśca gandhairvātaharairapi||117|| pāyasaiḥ kr̥śaraiścaiva kārayēt snēhasaṁyutaiḥ|118|
View original
बलायाः पञ्चमूलस्य दशमूलस्य वा रसे||१०६|| अजशीर्षाम्बुजानूपमांसादपिशितैः पृथक्| साधयित्वा रसान् स्निग्धान्दध्यम्लव्योषसंस्कृतान्||१०७|| भोजयेद्वातरोगार्तं तैर्व्यक्तलवणैर्नरम्| एतैरेवोपनाहांश्च पिशितैः सम्प्रकल्पयेत्||१०८|| घृततैलयुतैः साम्लैः क्षुण्णस्विन्नैरनस्थिभिः| पत्रोत्क्वाथपयस्तैलद्रोण्यः स्युरवगाहने||१०९|| स्वभ्यक्तानां प्रशस्यन्ते सेकाश्चानिलरोगिणाम्| आनूपौदकमांसानि दशमूलं शतावरीम्||११०|| कुलत्थान् बदरान्माषांस्तिलान्रास्नां यवान् बलाम्| वसादध्यारनालाम्लैः सह कुम्भ्यां विपाचयेत्||१११|| नाडीस्वेदं प्रयुञ्जीत पिष्टैश्चाप्युपनाहनम्| तैश्च सिद्धं घृतं तैलमभ्यङ्गं पानमेव च||११२|| मुस्तं किण्वं तिलाः कुष्ठं सुराह्वं लवणं नतम्| दधिक्षीरचतुःस्नेहैः सिद्धं स्यादुपनाहनम्||११३|| उत्कारिकावेसवारक्षीरमाषतिलौदनैः| एरण्डबीजगोधूमयवकोलस्थिरादिभिः||११४|| सस्नेहैः सरुजं गात्रमालिप्य बहलं भिषक्| एरण्डपत्रैर्बध्नीयाद्रात्रौ कल्यं विमोक्षयेत्||११५|| क्षीराम्बुना ततः सिक्तं पुनश्चैवोपनाहितम्| मुञ्चेद्रात्रौ दिवाबद्धं चर्मभिश्च सलोमभिः||११६|| फलानां तैलयोनीनामम्लपिष्टान् सुशीतलान्| प्रदेहानुपनाहांश्च गन्धैर्वातहरैरपि||११७|| पायसैः कृशरैश्चैव कारयेत् स्नेहसंयुतैः|११८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (118-135) · Śloka 136
rūkṣaśuddhānilārtānāmataḥ snēhān pracakṣmahē||118|| vividhān vividhavyādhipraśamāyāmr̥tōpamān| drōṇē'mbhasaḥ pacēdbhāgān daśamūlāccatuṣpalān||119|| yavakōlakulatthānāṁ bhāgaiḥ prasthōnmitaiḥ saha| pādaśēṣē rasē piṣṭairjīvanīyaiḥ saśarkaraiḥ||120|| tathā kharjūrakāśmaryadrākṣābadaraphalgubhiḥ| sakṣīraiḥ sarpiṣaḥ prasthaḥ siddhaḥ kēvalavātanut||121|| niratyayaḥ prayōktavyaḥ pānābhyañjanabastiṣu| citrakaṁ nāgaraṁ rāsnāṁ pauṣkaraṁ pippalīṁ śaṭīm||122|| piṣṭvā vipācayēt sarpirvātarōgaharaṁ param| balābilvaśr̥tē kṣīrē ghr̥tamaṇḍaṁ vipācayēt||123|| tasya śuktiḥ prakuñcō vā nasyaṁ mūrdhagatē'nilē| grāmyānūpaudakānāṁ tu bhitvā'sthīni pacējjalē||124|| taṁ snēhaṁ daśamūlasya kaṣāyēṇa punaḥ pacēt| jīvakarṣabhakāsphōtāvidārīkapikacchubhiḥ||125|| vātaghnairjīvanīyaiśca kalkairdvikṣīrabhāgikam| tatsiddhaṁ nāvanābhyaṅgāttathā pānānuvāsanāt||126|| sirāparvāsthikōṣṭhasthaṁ praṇudatyāśu mārutam| yē syuḥ prakṣīṇamajjānaḥ kṣīṇaśukraujasaśca yē||127|| balapuṣṭikaraṁ tēṣāmētat syādamr̥tōpamam| tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā||128|| pratyagrā vidhinā'nēna nasyapānēṣu śasyatē| prasthaḥ syāttriphalāyāstu kulatthakuḍavadvayam||129|| kr̥ṣṇagandhātvagāḍhakyōḥ pr̥thak pañcapalaṁ bhavēt| rāsnācitrakayōrdvē dvē daśamūlaṁ palōnmitam||130|| jaladrōṇē pacēt pādaśēṣē prasthōnmitaṁ pr̥thak| surāranāladadhyamlasauvīrakatuṣōdakam||131|| kōladāḍimavr̥kṣāmlarasaṁ tailaṁ vasāṁ ghr̥tam| majjānaṁ ca payaścaiva jīvanīyapalāni ṣaṭ||132|| kalkaṁ dattvā mahāsnēhaṁ samyagēnaṁ vipācayēt| sirāmajjāsthigē vātē sarvāṅgaikāṅgarōgiṣu||133|| vēpanākṣēpaśūlēṣu tadabhyaṅgē prayōjayēt| nirguṇḍyā mūlapatrābhyāṁ gr̥hītvā svarasaṁ tataḥ||134|| tēna siddhaṁ samaṁ tailaṁ nāḍīkuṣṭhānilārtiṣu| hitaṁ pāmāpacīnāṁ ca pānābhyañjanapūraṇam||135|| kārpāsāsthikulatthānāṁ rasē siddhaṁ ca vātanut|136|
View original
रूक्षशुद्धानिलार्तानामतः स्नेहान् प्रचक्ष्महे||११८|| विविधान् विविधव्याधिप्रशमायामृतोपमान्| द्रोणेऽम्भसः पचेद्भागान् दशमूलाच्चतुष्पलान्||११९|| यवकोलकुलत्थानां भागैः प्रस्थोन्मितैः सह| पादशेषे रसे पिष्टैर्जीवनीयैः सशर्करैः||१२०|| तथा खर्जूरकाश्मर्यद्राक्षाबदरफल्गुभिः| सक्षीरैः सर्पिषः प्रस्थः सिद्धः केवलवातनुत्||१२१|| निरत्ययः प्रयोक्तव्यः पानाभ्यञ्जनबस्तिषु| चित्रकं नागरं रास्नां पौष्करं पिप्पलीं शटीम्||१२२|| पिष्ट्वा विपाचयेत् सर्पिर्वातरोगहरं परम्| बलाबिल्वशृते क्षीरे घृतमण्डं विपाचयेत्||१२३|| तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं मूर्धगतेऽनिले| ग्राम्यानूपौदकानां तु भित्वाऽस्थीनि पचेज्जले||१२४|| तं स्नेहं दशमूलस्य कषायेण पुनः पचेत्| जीवकर्षभकास्फोताविदारीकपिकच्छुभिः||१२५|| वातघ्नैर्जीवनीयैश्च कल्कैर्द्विक्षीरभागिकम्| तत्सिद्धं नावनाभ्यङ्गात्तथा पानानुवासनात्||१२६|| सिरापर्वास्थिकोष्ठस्थं प्रणुदत्याशु मारुतम्| ये स्युः प्रक्षीणमज्जानः क्षीणशुक्रौजसश्च ये||१२७|| बलपुष्टिकरं तेषामेतत् स्यादमृतोपमम्| तद्वत्सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा||१२८|| प्रत्यग्रा विधिनाऽनेन नस्यपानेषु शस्यते| प्रस्थः स्यात्त्रिफलायास्तु कुलत्थकुडवद्वयम्||१२९|| कृष्णगन्धात्वगाढक्योः पृथक् पञ्चपलं भवेत्| रास्नाचित्रकयोर्द्वे द्वे दशमूलं पलोन्मितम्||१३०|| जलद्रोणे पचेत् पादशेषे प्रस्थोन्मितं पृथक्| सुरारनालदध्यम्लसौवीरकतुषोदकम्||१३१|| कोलदाडिमवृक्षाम्लरसं तैलं वसां घृतम्| मज्जानं च पयश्चैव जीवनीयपलानि षट्||१३२|| कल्कं दत्त्वा महास्नेहं सम्यगेनं विपाचयेत्| सिरामज्जास्थिगे वाते सर्वाङ्गैकाङ्गरोगिषु||१३३|| वेपनाक्षेपशूलेषु तदभ्यङ्गे प्रयोजयेत्| निर्गुण्ड्या मूलपत्राभ्यां गृहीत्वा स्वरसं ततः||१३४|| तेन सिद्धं समं तैलं नाडीकुष्ठानिलार्तिषु| हितं पामापचीनां च पानाभ्यञ्जनपूरणम्||१३५|| कार्पासास्थिकुलत्थानां रसे सिद्धं च वातनुत्|१३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (136-137) · Śloka 138
mūlakasvarasē kṣīrasamē sthāpyaṁ tryahaṁ dadhi||136|| tasyāmlasya tribhiḥ prasthaistailaprasthaṁ vipācayēt| yaṣṭyāhvaśarkarārāsnālavaṇārdrakanāgaraiḥ||137|| supiṣṭaiḥ palikaiḥ pānāttadabhyaṅgācca vātanut|138|
View original
मूलकस्वरसे क्षीरसमे स्थाप्यं त्र्यहं दधि||१३६|| तस्याम्लस्य त्रिभिः प्रस्थैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्| यष्ट्याह्वशर्करारास्नालवणार्द्रकनागरैः||१३७|| सुपिष्टैः पलिकैः पानात्तदभ्यङ्गाच्च वातनुत्|१३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (138-141) · Śloka 142
pañcamūlakaṣāyēṇa piṇyākaṁ bahuvārṣikam||138|| paktvā tasya rasaṁ pūtvā tailaprasthaṁ vipācayēt| payasā'ṣṭaguṇēnaitat sarvavātavikāranut||139|| saṁsr̥ṣṭē ślēṣmaṇā caitadvātē śastaṁ viśēṣataḥ| yavakōlakulatthānāṁ śrēyasyāḥ śuṣkamūlakāt||140|| bilvāccāñjalimēkaikaṁ dravairamlairvipācayēt| tēna tailaṁ kaṣāyēṇa phalāmlaiḥ kaṭubhistathā||141|| piṣṭaiḥ siddhaṁ mahāvātairārtaḥ śītē prayōjayēt|142|
View original
पञ्चमूलकषायेण पिण्याकं बहुवार्षिकम्||१३८|| पक्त्वा तस्य रसं पूत्वा तैलप्रस्थं विपाचयेत्| पयसाऽष्टगुणेनैतत् सर्ववातविकारनुत्||१३९|| संसृष्टे श्लेष्मणा चैतद्वाते शस्तं विशेषतः| यवकोलकुलत्थानां श्रेयस्याः शुष्कमूलकात्||१४०|| बिल्वाच्चाञ्जलिमेकैकं द्रवैरम्लैर्विपाचयेत्| तेन तैलं कषायेण फलाम्लैः कटुभिस्तथा||१४१|| पिष्टैः सिद्धं महावातैरार्तः शीते प्रयोजयेत्|१४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (142-156) · Śloka 156
sarvavātavikārāṇāṁ tailānyanyānyataḥ śr̥ṇu||142|| catuṣprayōgāṇyāyuṣyabalavarṇakarāṇi ca| rajaḥśukrapradōṣaghnānyapatyajananāni ca||143|| niratyayāni siddhāni sarvadōṣaharāṇi ca| sahācaratulāyāśca rasē tailāḍhakaṁ pacēt||144|| mūlakalkāddaśapalaṁ payō dattvā caturguṇam| siddhē'smiñcharkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṁ bhiṣak||145|| vinīya dāruṇēṣvētadvātavyādhiṣu yōjayēt| śvadaṁṣṭrāsvarasaprasthau dvau samau payasā saha||146|| ṣaṭpalaṁ śr̥ṅgavērasya guḍasyāṣṭapalaṁ tathā| tailaprasthaṁ vipakvaṁ tairdadyāt sarvānilārtiṣu||147|| jīrṇē tailē ca dugdhēna pēyākalpaḥ praśasyatē| balāśataṁ guḍūcyāśca pādaṁ rāsnāṣṭabhāgikam||148|| jalāḍhakaśatē paktvā daśabhāgasthitē rasē| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṁ samaiḥ||149|| pacēt sājapayō'rdhāṁśaiḥ kalkairēbhiḥ palōnmitaiḥ| śaṭīsaraladārvēlāmañjiṣṭhāgurucandanaiḥ||150|| padmakātiviṣāmustasūrpaparṇīharēṇubhiḥ| yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||151|| palāśarasakastūrīnalikājātikōṣakaiḥ| spr̥kkākuṅkumaśailēyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||152|| tvacākundurukarpūraturuṣkaśrīnivāsakaiḥ | lavaṅganakhakakkōlakuṣṭhamāṁsīpriyaṅgubhiḥ||153|| sthauṇēyatagaradhyāmavacāmadanapallavaiḥ| sanāgakēśaraiḥ siddhē kṣipēccātrāvatāritē||154|| patrakalkaṁ tataḥ pūtaṁ vidhinā tat prayōjayēt| śvāsaṁ kāsaṁ jvaraṁ hikkāṁ chardiṁ gulmān kṣataṁ kṣayam||155|| plīhaśōṣāvapasmāramalakṣmīṁ ca praṇāśayēt| balātailamidaṁ śrēṣṭhaṁ vātavyādhivināśanam||156|| (agnivēśāya guruṇā kr̥ṣṇātrēyēṇa bhāṣitam)| iti balātailam|
View original
सर्ववातविकाराणां तैलान्यन्यान्यतः शृणु||१४२|| चतुष्प्रयोगाण्यायुष्यबलवर्णकराणि च| रजःशुक्रप्रदोषघ्नान्यपत्यजननानि च||१४३|| निरत्ययानि सिद्धानि सर्वदोषहराणि च| सहाचरतुलायाश्च रसे तैलाढकं पचेत्||१४४|| मूलकल्काद्दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्| सिद्धेऽस्मिञ्छर्कराचूर्णादष्टादशपलं भिषक्||१४५|| विनीय दारुणेष्वेतद्वातव्याधिषु योजयेत्| श्वदंष्ट्रास्वरसप्रस्थौ द्वौ समौ पयसा सह||१४६|| षट्पलं शृङ्गवेरस्य गुडस्याष्टपलं तथा| तैलप्रस्थं विपक्वं तैर्दद्यात् सर्वानिलार्तिषु||१४७|| जीर्णे तैले च दुग्धेन पेयाकल्पः प्रशस्यते| बलाशतं गुडूच्याश्च पादं रास्नाष्टभागिकम्||१४८|| जलाढकशते पक्त्वा दशभागस्थिते रसे| दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः||१४९|| पचेत् साजपयोऽर्धांशैः कल्कैरेभिः पलोन्मितैः| शटीसरलदार्वेलामञ्जिष्ठागुरुचन्दनैः||१५०|| पद्मकातिविषामुस्तसूर्पपर्णीहरेणुभिः| यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनखर्षभकजीवकैः||१५१|| पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोषकैः| स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः||१५२|| त्वचाकुन्दुरुकर्पूरतुरुष्कश्रीनिवासकैः | लवङ्गनखकक्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः||१५३|| स्थौणेयतगरध्यामवचामदनपल्लवैः| सनागकेशरैः सिद्धे क्षिपेच्चात्रावतारिते||१५४|| पत्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजयेत्| श्वासं कासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं गुल्मान् क्षतं क्षयम्||१५५|| प्लीहशोषावपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्| बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम्||१५६|| (अग्निवेशाय गुरुणा कृष्णात्रेयेण भाषितम्)| इति बलातैलम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (157-164) · Śloka 164
amr̥tāyāstulāḥ pañca drōṇēṣvaṣṭasvapāṁ pacēt||157|| pādaśēṣē samakṣīraṁ tailasya dvyāḍhakaṁ pacēt| ēlāmāṁsīnatōśīrasārivākuṣṭhacandanaiḥ||158|| balātāmalakīmēdāśatapuṣpardhijīvakaiḥ | kākōlīkṣīrakākōlīśrāvaṇyatibalānakhaiḥ||159|| mahāśrāvaṇijīvantīvidārīkapikacchubhiḥ| śatāvarīmahāmēdākarkaṭākhyāharēṇubhiḥ||160|| vacāgōkṣurakairaṇḍarāsnākālāsahācaraiḥ| vīrāśallakimustatvakpatrarṣabhakabālakaiḥ||161|| sahailākuṅkumaspr̥kkātridaśāhvaiśca kārṣikaiḥ| mañjiṣṭhāyāstrikarṣēṇa madhukāṣṭapalēna ca||162|| kalkaistat kṣīṇavīryāgnibalasammūḍhacētasaḥ| unmādāratyapasmārairārtāṁśca prakr̥tiṁ nayēt||163|| vātavyādhiharaṁ śrēṣṭhaṁ tailāgryamamr̥tāhvayam| (kr̥ṣṇātrēyēṇa guruṇā bhāṣitaṁ vaidyapūjitam)||164|| ityamr̥tādyaṁ tailam|
View original
अमृतायास्तुलाः पञ्च द्रोणेष्वष्टस्वपां पचेत्||१५७|| पादशेषे समक्षीरं तैलस्य द्व्याढकं पचेत्| एलामांसीनतोशीरसारिवाकुष्ठचन्दनैः||१५८|| बलातामलकीमेदाशतपुष्पर्धिजीवकैः | काकोलीक्षीरकाकोलीश्रावण्यतिबलानखैः||१५९|| महाश्रावणिजीवन्तीविदारीकपिकच्छुभिः| शतावरीमहामेदाकर्कटाख्याहरेणुभिः||१६०|| वचागोक्षुरकैरण्डरास्नाकालासहाचरैः| वीराशल्लकिमुस्तत्वक्पत्रर्षभकबालकैः||१६१|| सहैलाकुङ्कुमस्पृक्कात्रिदशाह्वैश्च कार्षिकैः| मञ्जिष्ठायास्त्रिकर्षेण मधुकाष्टपलेन च||१६२|| कल्कैस्तत् क्षीणवीर्याग्निबलसम्मूढचेतसः| उन्मादारत्यपस्मारैरार्तांश्च प्रकृतिं नयेत्||१६३|| वातव्याधिहरं श्रेष्ठं तैलाग्र्यममृताह्वयम्| (कृष्णात्रेयेण गुरुणा भाषितं वैद्यपूजितम्)||१६४|| इत्यमृताद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (165-166) · Śloka 166
rāsnāsahasraniryūhē tailadrōṇaṁ vipācayēt| gandhairhaimavataiḥ piṣṭairēlādyaiścānilārtinut||165|| kalpō'yamaśvagandhāyāṁ prasāraṇyāṁ balādvayē| kvāthakalkapayōbhirvā balādīnāṁ pacēt pr̥thak||166|| iti rāsnātailam|
View original
रास्नासहस्रनिर्यूहे तैलद्रोणं विपाचयेत्| गन्धैर्हैमवतैः पिष्टैरेलाद्यैश्चानिलार्तिनुत्||१६५|| कल्पोऽयमश्वगन्धायां प्रसारण्यां बलाद्वये| क्वाथकल्कपयोभिर्वा बलादीनां पचेत् पृथक्||१६६|| इति रास्नातैलम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (167-171) · Śloka 171
mūlakasvarasaṁ kṣīraṁ tailaṁ dadhyamlakāñjikam| tulyaṁ vipācayēt kalkairbalācitrakasaindhavaiḥ||167|| pippalyativiṣārāsnācavikāguruśigrukaiḥ| bhallātakavacākuṣṭhaśvadaṁṣṭrāviśvabhēṣajaiḥ||168|| puṣkarāhvaśaṭībilvaśatāhvānatadārubhiḥ| tatsiddhaṁ pītamatyugrān hanti vātātmakān gadān||169|| iti mūlakādyaṁ tailam| vr̥ṣamūlaguḍūcyōśca dviśatasya śatasya ca| citrakāt sāśvagandhācca kvāthē tailāḍhakaṁ pacēt||170|| sakṣīraṁ vāyunā bhagnē dadyājjarjaritē tathā| prāktailāvāpasiddhaṁ ca bhavēdētadguṇōttaram||171|| iti vr̥ṣamūlāditailam|
View original
मूलकस्वरसं क्षीरं तैलं दध्यम्लकाञ्जिकम्| तुल्यं विपाचयेत् कल्कैर्बलाचित्रकसैन्धवैः||१६७|| पिप्पल्यतिविषारास्नाचविकागुरुशिग्रुकैः| भल्लातकवचाकुष्ठश्वदंष्ट्राविश्वभेषजैः||१६८|| पुष्कराह्वशटीबिल्वशताह्वानतदारुभिः| तत्सिद्धं पीतमत्युग्रान् हन्ति वातात्मकान् गदान्||१६९|| इति मूलकाद्यं तैलम्| वृषमूलगुडूच्योश्च द्विशतस्य शतस्य च| चित्रकात् साश्वगन्धाच्च क्वाथे तैलाढकं पचेत्||१७०|| सक्षीरं वायुना भग्ने दद्याज्जर्जरिते तथा| प्राक्तैलावापसिद्धं च भवेदेतद्गुणोत्तरम्||१७१|| इति वृषमूलादितैलम्|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (172-182) · Śloka 182
rāsnāśirīṣayaṣṭyāhvaśuṇṭhīsahacarāmr̥tāḥ||172|| syōnākadāruśampākahayagandhātrikaṇṭakāḥ| ēṣāṁ daśapalān bhāgān kaṣāyamupakalpayēt||173|| tatastēna kaṣāyēṇa sarvagandhaiśca kārṣikaiḥ| dadhyāranālamāṣāmbumūlakēkṣurasaiḥ śubhaiḥ||174|| pr̥thak prasthōnmitaiḥ sārdhaṁ tailaprasthaṁ vipācayēt| plīhamūtragrahaśvāsakāsamārutarōganut ||175|| ētanmūlakatailākhyaṁ varṇāyurbalavardhanam| iti mūlakatailam| yavakōlakulatthānāṁ matsyānāṁ śigrubilvayōḥ| rasēna mūlakānāṁ ca tailaṁ dadhipayōnvitam||176|| sādhayitvā bhiṣagdadyāt sarvavātāmayāpaham| laśunasvarasē siddhaṁ tailamēbhiśca vātanut||177|| tailānyētānyr̥tusnātāmaṅganāṁ pāyayēta ca| pītvā'nyatamamēṣāṁ hi vandhyā'pi janayēt sutam||178|| yacca śītajvarē tailamagurvādyamudāhr̥tam| anēkaśataśastacca siddhaṁ syādvātarōganut||179|| vakṣyantē yāni tailāni vātaśōṇitakē'pi ca| tāni cānilaśāntyarthaṁ siddhikāmaḥ prayōjayēt||180|| nāsti tailāt paraṁ kiñcidauṣadhaṁ mārutāpaham| vyavāyyuṣṇagurusnēhāt saṁskārādvalavattaram||181|| gaṇairvātaharaistasmācchataśō'tha sahasraśaḥ| siddhaṁ kṣiprataraṁ hanti sūkṣmamārgasthitān gadān||182||
View original
रास्नाशिरीषयष्ट्याह्वशुण्ठीसहचरामृताः||१७२|| स्योनाकदारुशम्पाकहयगन्धात्रिकण्टकाः| एषां दशपलान् भागान् कषायमुपकल्पयेत्||१७३|| ततस्तेन कषायेण सर्वगन्धैश्च कार्षिकैः| दध्यारनालमाषाम्बुमूलकेक्षुरसैः शुभैः||१७४|| पृथक् प्रस्थोन्मितैः सार्धं तैलप्रस्थं विपाचयेत्| प्लीहमूत्रग्रहश्वासकासमारुतरोगनुत् ||१७५|| एतन्मूलकतैलाख्यं वर्णायुर्बलवर्धनम्| इति मूलकतैलम्| यवकोलकुलत्थानां मत्स्यानां शिग्रुबिल्वयोः| रसेन मूलकानां च तैलं दधिपयोन्वितम्||१७६|| साधयित्वा भिषग्दद्यात् सर्ववातामयापहम्| लशुनस्वरसे सिद्धं तैलमेभिश्च वातनुत्||१७७|| तैलान्येतान्यृतुस्नातामङ्गनां पाययेत च| पीत्वाऽन्यतममेषां हि वन्ध्याऽपि जनयेत् सुतम्||१७८|| यच्च शीतज्वरे तैलमगुर्वाद्यमुदाहृतम्| अनेकशतशस्तच्च सिद्धं स्याद्वातरोगनुत्||१७९|| वक्ष्यन्ते यानि तैलानि वातशोणितकेऽपि च| तानि चानिलशान्त्यर्थं सिद्धिकामः प्रयोजयेत्||१८०|| नास्ति तैलात् परं किञ्चिदौषधं मारुतापहम्| व्यवाय्युष्णगुरुस्नेहात् संस्काराद्वलवत्तरम्||१८१|| गणैर्वातहरैस्तस्माच्छतशोऽथ सहस्रशः| सिद्धं क्षिप्रतरं हन्ति सूक्ष्ममार्गस्थितान् गदान्||१८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (183-188) · Śloka 188
kriyā sādhāraṇī sarvā saṁsr̥ṣṭē cāpi śasyatē| vātē pittādibhiḥ srōtaḥsvāvr̥tēṣu viśēṣataḥ||183|| pittāvr̥tē viśēṣēṇa śītāmuṣṇāṁ tathā kriyām| vyatyāsāt kārayēt sarpirjīvanīyaṁ ca śasyatē||184|| dhanvamāṁsaṁ yavāḥ śāliryāpanāḥ kṣīrabastayaḥ| virēkaḥ kṣīrapānaṁ ca pañcamūlībalāśr̥tam||185|| madhuyaṣṭibalātailaghr̥takṣīraiśca sēcanam| pañcamūlakaṣāyēṇa kuryādvā śītavāriṇā||186|| kaphāvr̥tē yavānnāni jāṅgalā mr̥gapakṣiṇaḥ| svēdāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṁ savirēcanam||187|| jīrṇaṁ sarpistathā tailaṁ tilasarṣapajaṁ hitam| saṁsr̥ṣṭē kaphapittābhyāṁ pittamādau vinirjayēt||188||
View original
क्रिया साधारणी सर्वा संसृष्टे चापि शस्यते| वाते पित्तादिभिः स्रोतःस्वावृतेषु विशेषतः||१८३|| पित्तावृते विशेषेण शीतामुष्णां तथा क्रियाम्| व्यत्यासात् कारयेत् सर्पिर्जीवनीयं च शस्यते||१८४|| धन्वमांसं यवाः शालिर्यापनाः क्षीरबस्तयः| विरेकः क्षीरपानं च पञ्चमूलीबलाशृतम्||१८५|| मधुयष्टिबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्| पञ्चमूलकषायेण कुर्याद्वा शीतवारिणा||१८६|| कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||१८७|| जीर्णं सर्पिस्तथा तैलं तिलसर्षपजं हितम्| संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||१८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (189-198) · Śloka 199
āmāśayagataṁ matvā kaphaṁ vamanamācarēt||189|| pakvāśayē virēkaṁ tu pittē sarvatragē tathā| svēdairviṣyanditaḥ ślēṣmā yadā pakvāśayē sthitaḥ||190|| pittaṁ vā darśayēlliṅgaṁ bastibhistau vinirharēt| ślēṣmaṇā'nugataṁ vātamuṣṇairgōmūtrasaṁyutaiḥ||191|| nirūhaiḥ pittasaṁsr̥ṣṭaṁ nirharēt kṣīrasaṁyutaiḥ| madhurauṣadhasiddhaiśca tailaistamanuvāsayēt||192|| śirōgatē tu sakaphē dhūmanasyādi kārayēt| hr̥tē pittē kaphē yaḥ syāduraḥsrōtō'nugō'nilaḥ||193|| saśēṣaḥ syāt kriyā tatra kāryā kēvalavātikī| śōṇitēnāvr̥tē kuryādvātaśōṇitakīṁ kriyām||194|| pramēhavātamēdōghnīmāmavātē prayōjayēt| svēdābhyaṅgarasakṣīrasnēhā māṁsāvr̥tē hitāḥ||195|| mahāsnēhō'sthimajjasthē pūrvavadrētasā''vr̥tē| annāvr̥tē tadullēkhaḥ pācanaṁ dīpanaṁ laghu||196|| mūtralāni tu mūtrēṇa svēdāḥ sōttarabastayaḥ| śakr̥tā tailamairaṇḍaṁ snigdhōdāvartavatkriyā ||197|| svasthānasthō balī dōṣaḥ prāk taṁ svairauṣadhairjayēt| vamanairvā virēkairvā bastibhiḥ śamanēna vā||198|| (ityuktamāvr̥tē vātē pittādibhiryathāyatham )|199|
View original
आमाशयगतं मत्वा कफं वमनमाचरेत्||१८९|| पक्वाशये विरेकं तु पित्ते सर्वत्रगे तथा| स्वेदैर्विष्यन्दितः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः||१९०|| पित्तं वा दर्शयेल्लिङ्गं बस्तिभिस्तौ विनिर्हरेत्| श्लेष्मणाऽनुगतं वातमुष्णैर्गोमूत्रसंयुतैः||१९१|| निरूहैः पित्तसंसृष्टं निर्हरेत् क्षीरसंयुतैः| मधुरौषधसिद्धैश्च तैलैस्तमनुवासयेत्||१९२|| शिरोगते तु सकफे धूमनस्यादि कारयेत्| हृते पित्ते कफे यः स्यादुरःस्रोतोऽनुगोऽनिलः||१९३|| सशेषः स्यात् क्रिया तत्र कार्या केवलवातिकी| शोणितेनावृते कुर्याद्वातशोणितकीं क्रियाम्||१९४|| प्रमेहवातमेदोघ्नीमामवाते प्रयोजयेत्| स्वेदाभ्यङ्गरसक्षीरस्नेहा मांसावृते हिताः||१९५|| महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्ववद्रेतसाऽऽवृते| अन्नावृते तदुल्लेखः पाचनं दीपनं लघु||१९६|| मूत्रलानि तु मूत्रेण स्वेदाः सोत्तरबस्तयः| शकृता तैलमैरण्डं स्निग्धोदावर्तवत्क्रिया ||१९७|| स्वस्थानस्थो बली दोषः प्राक् तं स्वैरौषधैर्जयेत्| वमनैर्वा विरेकैर्वा बस्तिभिः शमनेन वा||१९८|| (इत्युक्तमावृते वाते पित्तादिभिर्यथायथम् )|१९९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (199-205) · Śloka 206
mārutānāṁ hi pañcānāmanyōnyāvaraṇē śr̥ṇu||199|| liṅgaṁ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṁ mayā'nagha!| prāṇō vr̥ṇōtyudānādīn prāṇaṁ vr̥ṇvanti tē'pi ca||200|| udānādyāstathā'nyōnyaṁ sarva ēva yathākramam| viṁśatirvaraṇānyētānyulbaṇānāṁ parasparam||201|| mārutānāṁ hi pañcānāṁ tāni samyak pratarkayēt| sarvēndriyāṇāṁ śūnyatvaṁ jñātvā smr̥tibalakṣayam||202|| vyānē prāṇāvr̥tē liṅgaṁ karma tatrōrdhvajatrukam| svēdō'tyarthaṁ lōmaharṣastvagdōṣaḥ suptagātratā||203|| prāṇē vyānāvr̥tē tatra snēhayuktaṁ virēcanam| prāṇāvr̥tē samānē syurjaḍagadgadamūkatāḥ||204|| catuṣprayōgāḥ śasyantē snēhāstatra sayāpanāḥ| samānēnāvr̥tē'pānē grahaṇīpārśvahr̥dgadāḥ||205|| śūlaṁ cāmāśayē tatra dīpanaṁ sarpiriṣyatē|206|
View original
मारुतानां हि पञ्चानामन्योन्यावरणे शृणु||१९९|| लिङ्गं व्याससमासाभ्यामुच्यमानं मयाऽनघ!| प्राणो वृणोत्युदानादीन् प्राणं वृण्वन्ति तेऽपि च||२००|| उदानाद्यास्तथाऽन्योन्यं सर्व एव यथाक्रमम्| विंशतिर्वरणान्येतान्युल्बणानां परस्परम्||२०१|| मारुतानां हि पञ्चानां तानि सम्यक् प्रतर्कयेत्| सर्वेन्द्रियाणां शून्यत्वं ज्ञात्वा स्मृतिबलक्षयम्||२०२|| व्याने प्राणावृते लिङ्गं कर्म तत्रोर्ध्वजत्रुकम्| स्वेदोऽत्यर्थं लोमहर्षस्त्वग्दोषः सुप्तगात्रता||२०३|| प्राणे व्यानावृते तत्र स्नेहयुक्तं विरेचनम्| प्राणावृते समाने स्युर्जडगद्गदमूकताः||२०४|| चतुष्प्रयोगाः शस्यन्ते स्नेहास्तत्र सयापनाः| समानेनावृतेऽपाने ग्रहणीपार्श्वहृद्गदाः||२०५|| शूलं चामाशये तत्र दीपनं सर्पिरिष्यते|२०६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (206-213) · Śloka 217
śirōgrahaḥ pratiśyāyō niḥśvāsōcchvāsasaṅgrahaḥ||206|| hr̥drōgō mukhaśōṣaścāpyudānē prāṇasaṁvr̥tē| tatrōrdhvabhāgikaṁ karma kāryamāśvāsanaṁ tathā||207|| karmaujōbalavarṇānāṁ nāśō mr̥tyurathāpi vā| udānēnāvr̥tē prāṇē taṁ śanaiḥ śītavāriṇā||208|| siñcēdāśvāsayēccainaṁ sukhaṁ caivōpapādayēt| urdhvagēnāvr̥tē'pānē chardiśvāsādayō gadāḥ||209|| syurvātē tatra bastyādi bhōjyaṁ caivānulōmanam| mōhō'lpō'gniratīsāra ūrdhvagē'pānasaṁvr̥tē||210|| vātē syādvamanaṁ tatra dīpanaṁ grāhi cāśanam| vamyādhmānamudāvartagulmārtiparikartikāḥ||211|| liṅgaṁ vyānāvr̥tē'pānē taṁ snigdhairanulōmayēt| apānēnāvr̥tē vyānē bhavēdviṇmūtrarētasām||212|| atipravr̥ttistatrāpi sarvaṁ saṅgrahaṇaṁ matam| mūrcchā tandrā pralāpō'ṅgasādō'gnyōjōbalakṣayaḥ||213|| samānēnāvr̥tē vyānē vyāyāmō laghubhōjanam| stabdhatā'lpāgnitā'svēdaścēṣṭāhānirnimīlanam||214|| udānēnāvr̥tē vyānē tatra pathyaṁ mitaṁ laghu| pañcānyōnyāvr̥tānēvaṁ vātān budhyēta lakṣaṇaiḥ||215|| ēṣāṁ svakarmaṇāṁ hānirvr̥ddhirvā''varaṇē matā| yathāsthūlaṁ samuddiṣṭamētadāvaraṇē'ṣṭakam||216|| saliṅgabhēṣajaṁ samyagbudhānāṁ buddhivr̥ddhayē|217|
View original
शिरोग्रहः प्रतिश्यायो निःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||२०६|| हृद्रोगो मुखशोषश्चाप्युदाने प्राणसंवृते| तत्रोर्ध्वभागिकं कर्म कार्यमाश्वासनं तथा||२०७|| कर्मौजोबलवर्णानां नाशो मृत्युरथापि वा| उदानेनावृते प्राणे तं शनैः शीतवारिणा||२०८|| सिञ्चेदाश्वासयेच्चैनं सुखं चैवोपपादयेत्| उर्ध्वगेनावृतेऽपाने छर्दिश्वासादयो गदाः||२०९|| स्युर्वाते तत्र बस्त्यादि भोज्यं चैवानुलोमनम्| मोहोऽल्पोऽग्निरतीसार ऊर्ध्वगेऽपानसंवृते||२१०|| वाते स्याद्वमनं तत्र दीपनं ग्राहि चाशनम्| वम्याध्मानमुदावर्तगुल्मार्तिपरिकर्तिकाः||२११|| लिङ्गं व्यानावृतेऽपाने तं स्निग्धैरनुलोमयेत्| अपानेनावृते व्याने भवेद्विण्मूत्ररेतसाम्||२१२|| अतिप्रवृत्तिस्तत्रापि सर्वं सङ्ग्रहणं मतम्| मूर्च्छा तन्द्रा प्रलापोऽङ्गसादोऽग्न्योजोबलक्षयः||२१३|| समानेनावृते व्याने व्यायामो लघुभोजनम्| स्तब्धताऽल्पाग्निताऽस्वेदश्चेष्टाहानिर्निमीलनम्||२१४|| उदानेनावृते व्याने तत्र पथ्यं मितं लघु| पञ्चान्योन्यावृतानेवं वातान् बुध्येत लक्षणैः||२१५|| एषां स्वकर्मणां हानिर्वृद्धिर्वाऽऽवरणे मता| यथास्थूलं समुद्दिष्टमेतदावरणेऽष्टकम्||२१६|| सलिङ्गभेषजं सम्यग्बुधानां बुद्धिवृद्धये|२१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (217-218) · Śloka 219
sthānānyavēkṣya vātānāṁ vr̥ddhiṁ hāniṁ ca karmaṇām||217|| dvādaśāvaraṇānyanyānyabhilakṣya bhiṣagjitam| kuryādabhyañjanasnēhapānabastyādi sarvaśaḥ||218|| kramamuṣṇamanuṣṇaṁ vā vyatyāsādavacārayēt|219|
View original
स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम्||२१७|| द्वादशावरणान्यन्यान्यभिलक्ष्य भिषग्जितम्| कुर्यादभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि सर्वशः||२१८|| क्रममुष्णमनुष्णं वा व्यत्यासादवचारयेत्|२१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (219-220) · Śloka 221
udānaṁ yōjayēdūrdhvamapānaṁ cānulōmayēt||219|| samānaṁ śamayēccaiva tridhā vyānaṁ tu yōjayēt| prāṇō rakṣyaścaturbhyō'pi sthānē hyasya sthitirdhruvā||220|| svaṁ sthānaṁ gamayēdēvaṁ vr̥tānētān vimārgagān|221|
View original
उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||२१९|| समानं शमयेच्चैव त्रिधा व्यानं तु योजयेत्| प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि स्थाने ह्यस्य स्थितिर्ध्रुवा||२२०|| स्वं स्थानं गमयेदेवं वृतानेतान् विमार्गगान्|२२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (221-230) · Śloka 231
mūrcchā dāhō bhramaḥ śūlaṁ vidāhaḥ śītakāmitā||221|| chardanaṁ ca vidagdhasya prāṇē pittasamāvr̥tē| ṣṭhīvanaṁ kṣavathūdgāraniḥśvāsōcchvāsasaṅgrahaḥ||222|| prāṇē kaphāvr̥tē rūpāṇyaruciśchardirēva ca| mūrcchādyāni ca rūpāṇi dāhō nābhyurasaḥ klamaḥ||223|| ōjōbhraṁśaśca sādaścāpyudānē pittasaṁvr̥tē| āvr̥tē ślēṣmaṇōdānē vaivarṇyaṁ vāksvaragrahaḥ||224|| daurbalyaṁ gurugātratvamaruciścōpajāyatē| atisvēdastr̥ṣā dāhō mūrcchā cārucirēva ca||225|| pittāvr̥tē samānē syādupaghātastathōṣmaṇaḥ| asvēdō vahnimāndyaṁ ca lōmaharṣastathaiva ca||226|| kaphāvr̥tē samānē syādgātrāṇāṁ cātiśītatā| vyānē pittāvr̥tē tu syāddāhaḥ sarvāṅgagaḥ klamaḥ||227|| gātravikṣēpasaṅgaśca sasantāpaḥ savēdanaḥ| gurutā sarvagātrāṇāṁ sarvasandhyasthijā rujaḥ||228|| vyānē kaphāvr̥tē liṅgaṁ gatisaṅgastathā'dhikaḥ | hāridramūtravarcastvaṁ tāpaśca gudamēḍhrayōḥ||229|| liṅgaṁ pittāvr̥tē'pānē rajasaścātivartanam| bhinnāmaślēṣmasaṁsr̥ṣṭaguruvarcaḥpravartanam||230|| ślēṣmaṇā saṁvr̥tē'pānē kaphamēhasya cāgamaḥ|231|
View original
मूर्च्छा दाहो भ्रमः शूलं विदाहः शीतकामिता||२२१|| छर्दनं च विदग्धस्य प्राणे पित्तसमावृते| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||२२२|| प्राणे कफावृते रूपाण्यरुचिश्छर्दिरेव च| मूर्च्छाद्यानि च रूपाणि दाहो नाभ्युरसः क्लमः||२२३|| ओजोभ्रंशश्च सादश्चाप्युदाने पित्तसंवृते| आवृते श्लेष्मणोदाने वैवर्ण्यं वाक्स्वरग्रहः||२२४|| दौर्बल्यं गुरुगात्रत्वमरुचिश्चोपजायते| अतिस्वेदस्तृषा दाहो मूर्च्छा चारुचिरेव च||२२५|| पित्तावृते समाने स्यादुपघातस्तथोष्मणः| अस्वेदो वह्निमान्द्यं च लोमहर्षस्तथैव च||२२६|| कफावृते समाने स्याद्गात्राणां चातिशीतता| व्याने पित्तावृते तु स्याद्दाहः सर्वाङ्गगः क्लमः||२२७|| गात्रविक्षेपसङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः| गुरुता सर्वगात्राणां सर्वसन्ध्यस्थिजा रुजः||२२८|| व्याने कफावृते लिङ्गं गतिसङ्गस्तथाऽधिकः | हारिद्रमूत्रवर्चस्त्वं तापश्च गुदमेढ्रयोः||२२९|| लिङ्गं पित्तावृतेऽपाने रजसश्चातिवर्तनम्| भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्||२३०|| श्लेष्मणा संवृतेऽपाने कफमेहस्य चागमः|२३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (231-235) · Śloka 236
lakṣaṇānāṁ tu miśratvaṁ pittasya ca kaphasya ca||231|| upalakṣya bhiṣagvidvān miśramāvaraṇaṁ vadēt| yadyasya vāyōrnirdiṣṭaṁ sthānaṁ tatrētarau sthitau||232|| dōṣau bahuvidhān vyādhīn darśayētāṁ yathānijān| āvr̥taṁ ślēṣmapittābhyāṁ prāṇaṁ cōdānamēva ca||233|| garīyastvēna paśyanti bhiṣajaḥ śāstracakṣuṣaḥ| viśēṣājjīvitaṁ prāṇē udānē saṁśritaṁ balam||234|| syāttayōḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca| sarvē'pyētē'parijñātāḥ parisaṁvatsarāstathā||235|| upēkṣaṇādasādhyāḥ syurathavā durupakramāḥ |236|
View original
लक्षणानां तु मिश्रत्वं पित्तस्य च कफस्य च||२३१|| उपलक्ष्य भिषग्विद्वान् मिश्रमावरणं वदेत्| यद्यस्य वायोर्निर्दिष्टं स्थानं तत्रेतरौ स्थितौ||२३२|| दोषौ बहुविधान् व्याधीन् दर्शयेतां यथानिजान्| आवृतं श्लेष्मपित्ताभ्यां प्राणं चोदानमेव च||२३३|| गरीयस्त्वेन पश्यन्ति भिषजः शास्त्रचक्षुषः| विशेषाज्जीवितं प्राणे उदाने संश्रितं बलम्||२३४|| स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च| सर्वेऽप्येतेऽपरिज्ञाताः परिसंवत्सरास्तथा||२३५|| उपेक्षणादसाध्याः स्युरथवा दुरुपक्रमाः |२३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (236-245) · Śloka 245
hr̥drōgō vidradhiḥ plīhā gulmō'tīsāra ēva ca||236|| bhavantyupadravāstēṣāmāvr̥tānāmupēkṣaṇāt| tasmādāvaraṇaṁ vaidyaḥ pavanasyōpalakṣayēt||237|| pañcātmakasya vātēna pittēna ślēṣmaṇā'pi vā| bhiṣagjitamataḥ samyagupalakṣya samācarēt||238|| anabhiṣyandibhiḥ snigdhaiḥ srōtasāṁ śuddhikārakaiḥ| kaphapittāviruddhaṁ yadyacca vātānulōmanam||239|| sarvasthānāvr̥tē'pyāśu tat kāryaṁ mārutē hitam| yāpanā bastayaḥ prāyō madhurāḥ sānuvāsanāḥ||240|| prasamīkṣya balādhikyaṁ mr̥du vā sraṁsanaṁ hitam| rasāyanānāṁ sarvēṣāmupayōgaḥ praśasyatē||241|| śailasya jatunō'tyarthaṁ payasā guggulōstathā| lēhaṁ vā bhārgavaprōktamabhyasēt kṣīrabhuṅnaraḥ||242|| abhayāmalakīyōktamēkādaśasitāśatam | apānēnāvr̥tē sarvaṁ dīpanaṁ grāhi bhēṣajam||243|| vātānulōmanaṁ yacca pakvāśayaviśōdhanam| iti saṅkṣēpataḥ prōktamāvr̥tānāṁ cikitsitam||244|| prāṇādīnāṁ bhiṣak kuryādvitarkya svayamēva tat| pittāvr̥tē tu pittaghnairmārutasyāvirōdhibhiḥ| kaphāvr̥tē kaphaghnaistu mārutasyānulōmanaiḥ||245||
View original
हृद्रोगो विद्रधिः प्लीहा गुल्मोऽतीसार एव च||२३६|| भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्| तस्मादावरणं वैद्यः पवनस्योपलक्षयेत्||२३७|| पञ्चात्मकस्य वातेन पित्तेन श्लेष्मणाऽपि वा| भिषग्जितमतः सम्यगुपलक्ष्य समाचरेत्||२३८|| अनभिष्यन्दिभिः स्निग्धैः स्रोतसां शुद्धिकारकैः| कफपित्ताविरुद्धं यद्यच्च वातानुलोमनम्||२३९|| सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत् कार्यं मारुते हितम्| यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः||२४०|| प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु वा स्रंसनं हितम्| रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते||२४१|| शैलस्य जतुनोऽत्यर्थं पयसा गुग्गुलोस्तथा| लेहं वा भार्गवप्रोक्तमभ्यसेत् क्षीरभुङ्नरः||२४२|| अभयामलकीयोक्तमेकादशसिताशतम् | अपानेनावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||२४३|| वातानुलोमनं यच्च पक्वाशयविशोधनम्| इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तमावृतानां चिकित्सितम्||२४४|| प्राणादीनां भिषक् कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्| पित्तावृते तु पित्तघ्नैर्मारुतस्याविरोधिभिः| कफावृते कफघ्नैस्तु मारुतस्यानुलोमनैः||२४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (246) · Śloka 246
lōkē vāyvarkasōmānāṁ durvijñēyā yathā gatiḥ| tathā śarīrē vātasya pittasya ca kaphasya ca||246||
View original
लोके वाय्वर्कसोमानां दुर्विज्ञेया यथा गतिः| तथा शरीरे वातस्य पित्तस्य च कफस्य च||२४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (247) · Śloka 247
kṣayaṁ vr̥ddhiṁ samatvaṁ ca tathaivāvaraṇaṁ bhiṣak| vijñāya pavanādīnāṁ na pramuhyati karmasu||247||
View original
क्षयं वृद्धिं समत्वं च तथैवावरणं भिषक्| विज्ञाय पवनादीनां न प्रमुह्यति कर्मसु||२४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (248-249) · Śloka 249
tatra ślōkau- pañcātmanaḥ sthānavaśāccharīrē sthānāni karmāṇi ca dēhadhātōḥ| prakōpahētuḥ kupitaśca rōgān sthānēṣu cānyēṣu vr̥tō'vr̥taśca||248|| prāṇēśvaraḥ prāṇabhr̥tāṁ karōti kriyā ca tēṣāmakhilā niruktā| tāṁ dēśasātmyartubalānyavēkṣya prayōjayēcchāstramatānusārī||249||
View original
तत्र श्लोकौ- पञ्चात्मनः स्थानवशाच्छरीरे स्थानानि कर्माणि च देहधातोः| प्रकोपहेतुः कुपितश्च रोगान् स्थानेषु चान्येषु वृतोऽवृतश्च||२४८|| प्राणेश्वरः प्राणभृतां करोति क्रिया च तेषामखिला निरुक्ता| तां देशसात्म्यर्तुबलान्यवेक्ष्य प्रयोजयेच्छास्त्रमतानुसारी||२४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē vātavyādhicikitsitaṁ nāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||
🔊 Audio coming soon