34. vātavyādhicikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಊರುಸ್ತಮ್ಭಭೇಷಜೇನ ವಿರೂಕ್ಷಣಾದ್ವಾತಪ್ರಕೋಪೋ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾದೂರುಸ್ತಮ್ಭಾನನ್ತರಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ವಾತ ಏವ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಪಕ್ಷೇ ವಾತ ಏವ ತತ್ತದ್ದೂಷ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗರೂಪತಾಮಾಪನ್ನೋ ವಿವಿಧಪೀಡಾಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ವಾತವ್ಯಾಧಿರುಚ್ಯತೇ; ಯದಾ ತು ವಾತಾದ್ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಪಕ್ಷಸ್ತದಾ ವಾತದೋಷಾದ್ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛನವಿಶೇಷರೂಪಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗರೂಪೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾತವ್ಯಾಧಿರುಚ್ಯತೇ| ಜ್ವರಾದಯಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಾದುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ತೇ ದೋಷಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ವಾತಂ ವಿನಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ನಾತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ | ಯೇಽಪಿ ಚಾತ್ರ ಕಫಪಿತ್ತಾವೃತವಾತವಿಕಾರಾ ವಾತವ್ಯಾಧಿತ್ವೇನ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ, ತೇಽಪಿ ಪ್ರಧಾನಂ ವಾತಂ ವಿನಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಾತವ್ಯಾಧಿರೂಪಾ ಏವ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಯಥಾ ವಾತಿಕಾ ನಾನಾತ್ಮಜಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಪೃಥಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಯೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಜಾಃ ಕಫಜಾಶ್ಚ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯನ್ತಾಮಿತಿ; ಯತಃ ಪಿತ್ತಕಫಕೃತಾನಾಂ ನಾನಾತ್ಮಜಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನ ತಥಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಯಥಾ ವಾತಜಾನಾಂ; ತೇನ ವಾತಜಾನಾಮೇವಾವಿಷ್ಕೃತತಮಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸೋಚ್ಯತೇ, ಕಫಪಿತ್ತಜಾನಾಂ ತ್ವಾವಿಷ್ಕೃತಾನಾಂ ವಮನವಿರೇಚನಾದಿಕಾ ಕಫಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ವಾಯುರಾಯುರ್ಬಲಂ ವಾಯುರ್ವಾಯುರ್ಧಾತಾ ಶರೀರಿಣಾಮ್| ವಾಯುರ್ವಿಶ್ವಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಭುರ್ವಾಯುಶ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಃ||೩||

ವಾಯೋರ್ವಿಕಾರಾನ್ ಜ್ಞಾಪಯಿತುಂ ಸ್ವಭಾವಜ್ಞಾನಾನನ್ತರೀಯಕತ್ವಾದ್ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಮೇವ ತಾವದಾಹ- ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗ ಆಯುಃ, ತಥಾಽಪಿ ತಾದೃಶಸಂಯೋಗೇ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ವಾಯುರಪ್ಯಾಯುರುಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ಬಲಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತುರ್ವಾಯುರಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಶರೀರಾಧಾರತಯಾ ಬಲಾಧಾರಹೇತುರ್ವಾಯುರೇವ ಬಲಮಿತ್ಯುಕ್ತಃ| ವಿಶ್ವತಾ ಪ್ರಭುತಾ ಚ ವಾಯೋರ್ವಾತಕಲಾಕಲೀಯೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೈವ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಅವ್ಯಾಹತಗತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಃ ಪ್ರಕೃತೌ ಸ್ಥಿತಃ| ವಾಯುಃ ಸ್ಯಾತ್ಸೋಽಧಿಕಂ ಜೀವೇದ್ವೀತರೋಗಃ ಸಮಾಃ ಶತಮ್||೪||

ವಾಯೋರಾಯುರ್ಹೇತುತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅವ್ಯಾಹತೇತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಾಹತಗತಿಃ ಅಪರಿತ್ಯಕ್ತಸ್ವಮಾರ್ಗಃ | ಸ್ಥಾನಸ್ಥ ಇತಿ ನ ವಿಮಾರ್ಗಃ| ಪ್ರಕೃತೌ ಸ್ಥಿತ ಇತಿ ಅಕ್ಷೀಣವೃದ್ಧಃ| ವೀತರೋಗ ಇತಿ ನೀರೋಗಃ||೪||

Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11

ಪ್ರಾಣೋದಾನಸಮಾನಾಖ್ಯವ್ಯಾನಾಪಾನೈಃ ಸ ಪಞ್ಚಧಾ| ದೇಹಂ ತನ್ತ್ರಯತೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಾನೇಷ್ವವ್ಯಾಹತಶ್ಚರನ್||೫|| ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಮೂರ್ಧೋರಃಕಣ್ಠಜಿಹ್ವಾಸ್ಯನಾಸಿಕಾಃ | ಷ್ಠೀವನಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರಶ್ವಾಸಾಹಾರಾದಿ ಕರ್ಮ ಚ||೬|| ಉದಾನಸ್ಯ ಪುನಃ ಸ್ಥಾನಂ ನಾಭ್ಯುರಃ ಕಣ್ಠ ಏವ ಚ| ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಯತ್ನೌರ್ಜೋಬಲವರ್ಣಾದಿ ಕರ್ಮ ಚ||೭|| ಸ್ವೇದದೋಷಾಮ್ಬುವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಮಧಿಷ್ಠಿತಃ| ಅನ್ತರಗ್ನೇಶ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಃ ಸಮಾನೋಽಗ್ನಿಬಲಪ್ರದಃ||೮|| ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸರ್ವಂ ತು ವ್ಯಾನಃ ಶೀಘ್ರಗತಿರ್ನೃಣಾಮ್| ಗತಿಪ್ರಸಾರಣಾಕ್ಷೇಪನಿಮೇಷಾದಿಕ್ರಿಯಃ ಸದಾ||೯|| ವೃಷಣೌ ಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರಂ ಚ ನಾಭ್ಯೂರೂ ವಙ್ಕ್ಷಣೌ ಗುದಮ್| ಅಪಾನಸ್ಥಾನಮನ್ತ್ರಸ್ಥಃ ಶುಕ್ರಮೂತ್ರಶಕೃನ್ತಿ ಚ||೧೦|| ಸೃಜತ್ಯಾರ್ತವಗರ್ಭೌ ಚ ಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಾಶ್ಚ ತೇ| ಸ್ವಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ ದೇಹೋ ಧಾರ್ಯತೇ ತೈರನಾಮಯಃ||೧೧||

ಪ್ರಾಣೋದಾನೇತ್ಯಾದಿನಾ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಞ್ಜ್ಞೋಪದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಸ್ಥಾನಂ ಕರ್ಮ ಚಾಹ| ದೇಹಂ ತನ್ತ್ರಯತೇ ಇತಿ ಧಾರಯತೇ| ಸ್ಥಾನೇಷ್ವಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾತ್ಮೀಯಸ್ಥಾನೇಷು| ಆಹಾರಾದೀತ್ಯತ್ರ ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ನವಿಧಾರಣಾದೀನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಕರ್ಮ ಚೇತಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ವಾಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಣೋದಾನಯೋರ್ಯದ್ಯಪಿ ಸಮಾನಮುರಃಸ್ಥಾನಂ, ತಥಾಽಪಿ ಕರ್ಮಭೇದಾದ್ಭೇದ ಏವ; ಯಥೈಕಗೃಹಸ್ಥಿತಮಾಲಾಕಾರಕುಮ್ಭಕಾರಯೋಃ| ಪ್ರಯತನಂ ಪ್ರಯತ್ನಃ, ಊರ್ಜ ಉತ್ಸಾಹಃ; ಪ್ರಯತ್ನಾದಿಕರ್ಮತ್ವೇನ ಪ್ರಯತ್ನೌರ್ಜೋಬಲವರ್ಣನಿಷ್ಪಾದನಮುಚ್ಯತೇ| ಸ್ವೇದದೋಷಾಮ್ಬುವಾಹೀನೀತ್ಯಾದೌ ಸ್ವೇದವಾಹೀನಿ ತಥಾ ಅಮ್ಬುವಾಹೀನಿ ಚ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ರೋತೋವಿಮಾನೇ (ವಿ.ಅ.೫) ಪೃಥಗೇವೋಕ್ತಾನಿ ಜ್ಞೇಯಾನಿ, ದೋಷವಹಾನಿ ಚ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸರ್ವಶರೀರಚರಾಣ್ಯೇವ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ “ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ಪುನಃ ಸರ್ವಶರೀರಚರಾಣಾಂ ಸರ್ವಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಯನಭೂತಾನಿ” (ವಿ.ಅ.೫) ಇತಿ| ಗತೀತ್ಯಾದೌ ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಕುಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಾದೀನಾಂ ಚ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅನ್ತ್ರಸ್ಥ ಇತಿ ಅನ್ತ್ರಾಣಿ ಚಾಪಾನಸ್ಥಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೃಜತೀತಿ ನಿಃಸಾರಯತೀತಿ ಯಾವತ್| ಆರ್ತವಗರ್ಭೌ ಚ ಸೃಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಯಾದೃಶಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದಾಹ- ಯುಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ; ಯುಕ್ತಾ ಇತಿ ಅವ್ಯಾಪನ್ನಾಃ| ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಾ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಾಃ| ಯಸ್ಮಾದೇವಮ್ಭೂತಾ ಅತೋ ದೇಹೋ ಧಾರ್ಯತೇ ತೈರನಾಮಯಃ||೫-೧೧||

Adhikarana 5 (12-14) · Śloka 14

ವಿಮಾರ್ಗಸ್ಥಾ ಹ್ಯಯುಕ್ತಾ ವಾ ರೋಗೈಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಕರ್ಮಜೈಃ| ಶರೀರಂ ಪೀಡಯನ್ತ್ಯೇತೇ ಪ್ರಾಣಾನಾಶು ಹರನ್ತಿ ಚ||೧೨|| ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಪ್ಯತಿವೃತ್ತಾನಾಂ ತಜ್ಜಾನಾಂ ಹಿ ಪ್ರಧಾನತಃ| ಅಶೀತಿರ್ನಖಭೇದಾದ್ಯಾ ರೋಗಾಃ ಸೂತ್ರೇ ನಿದರ್ಶಿತಾಃ||೧೩|| ತಾನುಚ್ಯಮಾನಾನ್ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಸಹೇತೂಪಕ್ರಮಾಞ್ಛೃಣು| ಕೇವಲಂ ವಾಯುಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಸ್ಥಾನಭೇದಾತ್ತಥಾಽಽವೃತಮ್||೧೪||

ವಾತಾನಾಂ ವೈಗುಣ್ಯಕಾರ್ಯಮಾಹ- ವಿಮಾರ್ಗಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಕರ್ಮಜೈರಿತಿ ಯಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಯತ್ ಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಂ ತತ್ಸ್ಥಾನಗತೈಃ, ತಥಾ ಷ್ಠೀವನಾದಿ ಯದ್ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮೋಕ್ತಂ ತಜ್ಜೈಶ್ಚ ರೋಗೈಃ ಶರೀರಂ ಪೀಡಯನ್ತಿ ಪ್ರಾಣಾನ್ ವಾ ಮಹತಾ ರೋಗೇಣ ಹರನ್ತಿ ಚ| ಅತ್ರ ಚ ವಾಯೋರೇವ ಭೂರಿಪ್ರಧಾನರೋಗಕರ್ತೃತಯಾ ಭಿನ್ನಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಯೋಜಕಾಃ ಪಞ್ಚಭೇದಾ ಉಕ್ತಾ ನ ಪಿತ್ತಕಫಯೋಃ, ಅನತಿಪ್ರಯೋಜನತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಿತ್ತಮಪಿ ಪಾಚಕ-ರಞ್ಜಕ-ಸಾಧಕಾಲೋಚಕ-ಭ್ರಾಜಕಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚವಿಧಮುಕ್ತಂ; ತೇಷಾಂ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಜಠರಹೃದಯದೃಷ್ಟಿತ್ವಕ್ಸ್ಥಾನತ್ವಮುಕ್ತಂ; ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಪಿ ಬೋಧಕ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ-ತರ್ಪಕಾವಲಮ್ಬಕ ಕ್ಲೇದಕಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚವಿಧಃ, ತೇಷಾಂ ಚ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಹೃದಯಾಮಾಶಯಜಿಹ್ವಾಶಿರಃ ಸನ್ಧಯಃ, ಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮವಲಮ್ಬನ-ಕ್ಲೇದನ-ರಸಬೋಧನಾಕ್ಷತರ್ಪಣ-ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಾಣಿ ಪೃಥಗುಕ್ತಾನಿ| ಪ್ರಕೃತವಾತವ್ಯಾಧಿಕಥನಾಯಾತ್ರ ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿನಿರ್ದೇಶಃ| ತಜ್ಜಾನಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚವಾತಜಾನಾಮ್| ಸೂತ್ರೇ ಇತಿ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ (ಸೂ.ಅ.೨೦)| ಉಚ್ಯಮಾನಾನಿತಿ ನಖಭೇದಾದೀನ್ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮುಚ್ಯಮಾನಾನ್| ಪರ್ಯಾಯೈರಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾನ್ತರೈಃ| ಕಥಂ ಪುನಸ್ತೇಽಶೀತಿನಖಭೇದಾದ್ಯಾ ಉಪದಿಷ್ಟಾಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಕೇವಲಂ ವಾಯುಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಕೇಚಿದ್ಗದಾ ವೇಪಥ್ವಾದಯ ಉಕ್ತಾಃ, ತಥಾ ಚಾವೃತಂ ವಾತಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಕೇಚಿದುಕ್ತಾಃ “ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೧೨-೧೪||

Adhikarana 6 (15-18) · Śloka 19

ರೂಕ್ಷಶೀತಾಲ್ಪಲಘ್ವನ್ನವ್ಯವಾಯಾತಿಪ್ರಜಾಗರೈಃ| ವಿಷಮಾದುಪಚಾರಾಚ್ಚ ದೋಷಾಸೃಕ್ಸ್ರವಣಾದತಿ||೧೫|| ಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಾತ್ಯಧ್ವವ್ಯಾಯಾಮಾತಿವಿಚೇಷ್ಟಿತೈಃ| ಧಾತೂನಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಯಾಚ್ಚಿನ್ತಾಶೋಕರೋಗಾತಿಕರ್ಷಣಾತ್||೧೬|| ದುಃಖಶಯ್ಯಾಸನಾತ್ ಕ್ರೋಧಾದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದ್ಭಯಾದಪಿ| ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾದಾಮಾದಭಿಘಾತಾದಭೋಜನಾತ್||೧೭|| ಮರ್ಮಾಘಾತಾದ್ಗಜೋಷ್ಟ್ರಾಶ್ವಶೀಘ್ರಯಾನಾಪತಂಸನಾತ್| ದೇಹೇ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರಿಕ್ತಾನಿ ಪೂರಯಿತ್ವಾಽನಿಲೋ ಬಲೀ||೧೮|| ಕರೋತಿ ವಿವಿಧಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗಸಂಶ್ರಿತಾನ್|೧೯|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿದಾನಮಾಹ- ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಾದುಪಚಾರಾದಿತಿ ಉಪಚಾರವೈರೂಪ್ಯಾತ್| ದೋಷಾಸೃಗಿತ್ಯಾದೌ ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಪುರೀಷಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಪತಂಸನಂ ಗಜಾದಿಭ್ಯಃ ಪತನಂ, ಕಿಂವಾ ಅವತಂಸನಂ ಧಾತೂನಾಂ ಕರ್ಷಣಮ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಖರನಾದೇ- “ವಿಲಿಖತ್ಯತಿತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ಯತ್ ಸ್ಮೃತಮುಲ್ಲೇಖನಂ ಹಿ ತತ್| ವಿಕರ್ಷತ್ಯತಿಧಾತೂನ್ ಯತ್ತಚ್ಚೋಕ್ತಮವ(ಪ)ತಂಸನಮ್” ಇತಿ| ರಿಕ್ತಾನೀತಿ ತುಚ್ಛಾನಿ, ಸ್ನೇಹಾದಿಗುಣಶೂನ್ಯಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫-೧೮||-

Adhikarana 7 (19) · Śloka 20

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್||೧೯|| ಆತ್ಮರೂಪಂ ತು ತದ್ವ್ಯಕ್ತಮಪಾಯೋ ಲಘುತಾ ಪುನಃ|೨೦|

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ | ಆತ್ಮರೂಪಮಿತಿ ವರ್ತಮಾನರೋಗರೂಪಮ್| ಅಪಾಯೋ ಲಘುತಾ ಪುನರಿತಿ ವಾತವ್ಯಾಧೀನಾಮಪಾಯೋಽಪಗಮನಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಲಘುತಾ ವಾತವ್ಯಾಧಿಲಿಙ್ಗವಿಗಮೇನ, ಶರೀರಕಲ್ಯತೇತಿ ಯಾವತ್; ಕಿಂವಾ ಅಪಾಯೋ ಲಘುತಾ ನ ಸರ್ವಥಾ ವಾತಲಿಙ್ಗಾಭಾವಃ, ಯೇನ ಪ್ರಕೃತಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸನ್ತ್ಯೇವ||೧೯||-

Adhikarana 8 (20-23) · Śloka 24

ಸಙ್ಕೋಚಃ ಪರ್ವಣಾಂ ಸ್ತಮ್ಭೋ ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪರ್ವಣಾಮಪಿ||೨೦|| ಲೋಮಹರ್ಷಃ ಪ್ರಲಾಪಶ್ಚ ಪಾಣಿಪೃಷ್ಠಶಿರೋಗ್ರಹಃ| ಖಾಞ್ಜ್ಯಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಕುಬ್ಜತ್ವಂ ಶೋಷೋಽಙ್ಗಾನಾಮನಿದ್ರತಾ||೨೧|| ಗರ್ಭಶುಕ್ರರಜೋನಾಶಃ ಸ್ಪನ್ದನಂ ಗಾತ್ರಸುಪ್ತತಾ| ಶಿರೋನಾಸಾಕ್ಷಿಜತ್ರೂಣಾಂ ಗ್ರೀವಾಯಾಶ್ಚಾಪಿ ಹುಣ್ಡನಮ್||೨೨|| ಭೇದಸ್ತೋದಾರ್ತಿರಾಕ್ಷೇಪೋ ಮೋಹಶ್ಚಾಯಾಸ ಏವ ಚ| ಏವಂವಿಧಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಕರೋತಿ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ||೨೩|| ಹೇತುಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ಭವೇದ್ರೋಗವಿಶೇಷಕೃತ್|೨೪|

ಕುಪಿತಾನಾಂ ಕಾರ್ಯಮಾಹ- ಸಙ್ಕೋಚ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚ ಸಙ್ಕೋಚಾದಯೋ ವ್ಯಾಧಯೋಽಪಿ ಭವನ್ತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ವ್ಯಾಧಯಸ್ತೇ ತದಾತ್ವೇ ತು ಲಿಙ್ಗಾನೀಷ್ಟಾನಿ ನಾಮಯಾಃ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಹುಣ್ಡನಂ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಮನ್ತಃಪ್ರವೇಶಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕೇಶಭೂಮಿಸ್ಫುಟನಂ ಶಙ್ಖಲಲಾಟಭೇದಶ್ಚ ಶಿರೋಹುಣ್ಡನಂ, ನಾಸಾಹುಣ್ಡನಂ ಘ್ರಾಣನಾಶಃ, ಅಕ್ಷಿಹುಣ್ಡನಮ್ ಅಕ್ಷಿವ್ಯುದಾಸಃ, ಜತ್ರುಹುಣ್ಡನಂ ವಕ್ಷೋಪರೋಧಃ, ಗ್ರೀವಾಹುಣ್ಡನಂ ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭಃ| ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷೋತ್ಪಾದೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಹೇತುಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತುವಿಶೇಷಃ ಪಿತ್ತಾವರಣಾದಿಃ, ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಃ ಕೋಷ್ಠಾದಿಃ, ಕಿಂವಾ ಹೇತುಕೃತಃ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಃ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಪ್ರಕುಪಿತಾಸ್ತು ಪ್ರಕೋಪಣವಿಶೇಷಾದ್ ದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾನ್ ದೂಷಯನ್ತಃ” (ವಿ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ದೇಹೇ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾಚ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೨೦-೨೩||-

Adhikarana 9 (24-37) · Śloka 38

ತತ್ರ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಿತೇ ದುಷ್ಟೇ ನಿಗ್ರಹೋ ಮೂತ್ರವರ್ಚಸೋಃ||೨೪|| ಬ್ರಧ್ನಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಚ ಮಾರುತೇ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಕುಪಿತೇ ವಾತೇ ಗಾತ್ರಸ್ಫುರಣಭಞ್ಜನೇ||೨೫|| ವೇದನಾಭಿಃ ಪರೀತಶ್ಚ ಸ್ಫುಟನ್ತೀವಾಸ್ಯ ಸನ್ಧಯಃ| ಗ್ರಹೋ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಾನಾಂ ಶೂಲಾಧ್ಮಾನಾಶ್ಮಶರ್ಕರಾಃ||೨೬|| ಜಙ್ಘೋರುತ್ರಿಕಪಾತ್ಪೃಷ್ಠರೋಗಶೋಷೌ ಗುದಸ್ಥಿತೇ| ಹೃನ್ನಾಭಿಪಾರ್ಶ್ವೋದರರುಕ್ತೃಷ್ಣೋದ್ಗಾರವಿಸೂಚಿಕಾಃ||೨೭|| ಕಾಸಃ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಶ್ಚ ಶ್ವಾಸಶ್ಚಾಮಾಶಯಸ್ಥಿತೇ| ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ತ್ರಕೂಜಂ ಶೂಲಾಟೋಪೌ ಕರೋತಿ ಚ||೨೮|| ಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರಪುರೀಷತ್ವಮಾನಾಹಂ ತ್ರಿಕವೇದನಾಮ್| ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯವಧಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದುಷ್ಟಸಮೀರಣಃ||೨೯|| ತ್ವಗ್ರೂಕ್ಷಾ ಸ್ಫುಟಿತಾ ಸುಪ್ತಾ ಕೃಶಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಚ ತುದ್ಯತೇ| ಆತನ್ಯತೇ ಸರಾಗಾ ಚ ಪರ್ವರುಕ್ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಿತೇಽನಿಲೇ||೩೦|| ರುಜಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಸಸನ್ತಾಪಾ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಕೃಶತಾಽರುಚಿಃ| ಗಾತ್ರೇ ಚಾರೂಂಷಿ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚಾಸೃಗ್ಗತೇಽನಿಲೇ||೩೧|| ಗುರ್ವಙ್ಗಂ ತುದ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ದಣ್ಡಮುಷ್ಟಿಹತಂ ತಥಾ| ಸರುಕ್ ಶ್ರಮಿತಮತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾಂಸಮೇದೋಗತೇಽನಿಲೇ||೩೨|| ಭೇದೋಽಸ್ಥಿಪರ್ವಣಾಂ ಸನ್ಧಿಶೂಲಂ ಮಾಂಸಬಲಕ್ಷಯಃ| ಅಸ್ವಪ್ನಃ ಸನ್ತತಾ ರುಕ್ ಚ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಕುಪಿತೇಽನಿಲೇ||೩೩|| ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮುಞ್ಚತಿ ಬಧ್ನಾತಿ ಶುಕ್ರಂ ಗರ್ಭಮಥಾಪಿ ವಾ| ವಿಕೃತಿಂ ಜನಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಶುಕ್ರಸ್ಥಃ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ||೩೪|| ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಮಾಯಾಮಂ ಖಲ್ಲಿಂ ಕುಬ್ಜತ್ವಮೇವ ಚ| ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗರೋಗಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನಾಯುಗತೋಽನಿಲಃ||೩೫|| ಶರೀರಂ ಮನ್ದರುಕ್ಶೋಫಂ ಶುಷ್ಯತಿ ಸ್ಪನ್ದತೇ ತಥಾ| ಸುಪ್ತಾಸ್ತನ್ವ್ಯೋ ಮಹತ್ಯೋ ವಾ ಸಿರಾ ವಾತೇ ಸಿರಾಗತೇ||೩೬|| ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶಃ ಶೋಥಃ ಸನ್ಧಿಗತೇಽನಿಲೇ| ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನಯೋಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಸವೇದನಾ||೩೭|| (ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಥಾನಭೇದೇನ ವಾಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮೇವ ಚ)|೩೮|

ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಕೃತಮೇವ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಮಾಹ- ತತ್ರ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಿತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಕುಪಿತೇ ಇತಿ ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಕುಪಿತೇ| ಗುದಸ್ಥಿತೇ ಇತಿ ಉತ್ತರಗುದಸ್ಥಿತೇ| ಆತನ್ಯತೇ ವಿಸ್ತಾರ್ಯತೇ| ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭ ಇತಿ ಭುಕ್ತವತೋ ಗಾತ್ರಸ್ತಮ್ಭೋ ಭವತೀತಿ| ಗುರ್ವಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿ ಮಾಂಸಗೇ ಮೇದೇಗೇ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮಾನಂ, ತಥಾ ಭೇದೋಽಸ್ಥಿಪರ್ವಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗಯೋಃ ಸಮಾನಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಮಾನೇಽಪಿ ಲಕ್ಷಣೇ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೋಕ್ತವಿಶಿಷ್ಟಧಾತುಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿಶೇಷ ಉನ್ನೇಯಃ| ಸನ್ತತೇತಿ ಸಾನುಬನ್ಧಾ | ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮುಞ್ಚತಿ ಬಧ್ನಾತೀತಿ ವ್ಯವಾಯಕಾಲೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮುಞ್ಚತಿ ವಾ ಚಿರಂ ಧಾರಯತೇ, ತಥಾ ಗರ್ಭಮಪಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮುಞ್ಚತಿ ವಾ ಚಿರಂ ಧಾರಯತಿ| ವಿಕೃತಮಿತಿ ವ್ಯಙ್ಗತ್ವಾದಿನಾನಾವಿಕಾರಯುಕ್ತಂ ಗರ್ಭಂ ಜನಯತಿ| ಬಾಹ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ನಾಯುಗತವಾತಲಕ್ಷಣತ್ವೇನೋಕ್ತಾನಿ ಬಹಿರಾಯಾಮಾದೀನ್ಯಗ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯಾನಿ | ಮನ್ದರುಕ್ಶೋಫಮಿತಿ ಮನ್ದರುಜಂ ಮನ್ದಶೋಫಂ ಚ| ಸುಪ್ತಾ ಇತಿ ನಿಃಸ್ಪನ್ದಾಃ||೨೪-೩೭||-

Adhikarana 10 (38-42) · Śloka 42

ಅತಿವೃದ್ಧಃ ಶರೀರಾರ್ಧಮೇಕಂ ವಾಯುಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ಯದಾ ತದೋಪಶೋಷ್ಯಾಸೃಗ್ಬಾಹುಂ ಪಾದಂ ಚ ಜಾನು ಚ||೩೮|| ತಸ್ಮಿನ್ ಸಙ್ಕೋಚಯತ್ಯರ್ಧೇ ಮುಖಂ ಜಿಹ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಚ| ವಕ್ರೀಕರೋತಿ ನಾಸಾಭ್ರೂಲಲಾಟಾಕ್ಷಿಹನೂಸ್ತಥಾ||೩೯|| ತತೋ ವಕ್ರಂ ವ್ರಜತ್ಯಾಸ್ಯೇ ಭೋಜನಂ ವಕ್ರನಾಸಿಕಮ್ | ಸ್ತಬ್ಧಂ ನೇತ್ರಂ ಕಥಯತಃ ಕ್ಷವಥುಶ್ಚ ನಿಗೃಹ್ಯತೇ||೪೦|| ದೀನಾ ಜಿಹ್ಮಾ ಸಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾ ಕಲಾ ಸಜ್ಜತಿ ಚಾಸ್ಯ ವಾಕ್| ದನ್ತಾಶ್ಚಲನ್ತಿ ಬಾಧ್ಯೇತೇ ಶ್ರವಣೌ ಭಿದ್ಯತೇ ಸ್ವರಃ||೪೧|| ಪಾದಹಸ್ತಾಕ್ಷಿಜಙ್ಘೋರುಶಙ್ಖಶ್ರವಣಗಣ್ಡರುಕ್ | ಅರ್ಧೇ ತಸ್ಮಿನ್ಮುಖಾರ್ಧೇ ವಾ ಕೇವಲೇ ಸ್ಯಾತ್ತದರ್ದಿತಮ್||೪೨||

ಇದಾನೀಮತಿಬಲಾನ್ ವಾತವಿಕಾರಾನಭಿಧಾತುಮುದ್ಯತೋಽರ್ದಿತಮಾಹ- ಅತಿವೃದ್ಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಗ್ರಹಣೇನ ವಾಯೋರ್ಬಲವತ್ಪ್ರಕೋಪಮಾಹ| ಏಕಮಿತಿ ವಾಮಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ವಾ ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ ಬಾಹುಂ, ಪಾದಂ, ಜಾನು ಚ; ವಕ್ರಂ ಚ ಜಿಹ್ಮಂ ಕರೋತಿ| ವಕ್ರಂ ವ್ರಜತಿ ಭೋಜನಮಿತಿ ನ ಸಮಂ ಮುಖೇನ ಖಾದತಿ, ಕಿನ್ತು ವಕ್ರೈಕದೇಶೇನ| ದೀನೇತಿ ಅಗಮ್ಭೀರಾ| ಜಿಹ್ಮೇತಿ ಕುಟಿಲಾ| ಸಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇತಿ ಅತಿತ್ವರಿತಾ| ಕಲೇತಿ ಅವ್ಯಕ್ತಾ| ಬಾಧ್ಯೇತೇ ಶ್ರವಣಾವಿತಿ ಯದ್ಯಪಿ ಏಕಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಯೋ ವಿಕಾರೋಽಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಕರ್ಣಯೋರ್ಬಾಧಾಽತ್ರ ಭವತಿ| ಕೇವಲ ಇತಿ ಅರ್ಧೇ ಏವ ನ ಕೃತ್ಸ್ನೇ| ನನು ಯದಾ ದೇಹಾರ್ಧವ್ಯಾಪಿತ್ವಮರ್ದಿತಸ್ಯ ತದಾಽರ್ದಿತೇನ ಅರ್ಧಾಙ್ಗಸ್ಯ ಕೋ ಭೇದಃ? ಬ್ರೂಮಃ-ಅರ್ದಿತೋ ವೇಗಿತಯಾ ನ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಭವತಿ, ಅರ್ಧಾಙ್ಗಸ್ತು ಸರ್ವಕಾಲಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಭವತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸ್ಯಾದರ್ದಿತಾದೀನಾಂ ಮುಹುರ್ವೇಗಾಗಮೇ ಗತೇ” ಇತಿ| ಕಿಂವಾ ಯಥೋಕ್ತವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣೋಽರ್ದಿತಃ, ಅರ್ಧಾಙ್ಗೇ ತು ನೈತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಭವನ್ತಿ||೩೮-೪೨||

Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 45

ಮನ್ಯೇ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ವಾತೋಽನ್ತರ್ಯದಾ ನಾಡೀಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಂ ತದಾ ಕುರ್ಯಾದನ್ತರಾಯಾಮಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್||೪೩|| ಅನ್ತರಾಯಮ್ಯತೇ ಗ್ರೀವಾ ಮನ್ಯಾ ಚ ಸ್ತಭ್ಯತೇ ಭೃಶಮ್| ದನ್ತಾನಾಂ ದಂಶನಂ ಲಾಲಾ ಪೃಷ್ಠಾಯಾಮಃ ಶಿರೋಗ್ರಹಃ||೪೪|| ಜೃಮ್ಭಾ ವದನಸಙ್ಗಶ್ಚಾಪ್ಯನ್ತರಾಯಾಮಲಕ್ಷಣಮ್| (ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ತ್ವನ್ತರಾಯಾಮೋ ...|೪೫|

ಮನ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅನ್ತರಾಯಾಮಮಾಹ| ಅನ್ತರ್ಯದಾ ನಾಡೀಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಮನ್ಯಾಸಮ್ಬದ್ಧಾ ಏವ ಅನ್ತರ್ಗತಾಃ ಸಿರಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ತರಾಯಾಮಸಞ್ಜ್ಞಿತಮಿತಿ ಏವಂವಿಧೋ ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭ ಅನ್ತರಾಯಾಮ ಉಚ್ಯತೇ; ಅಪರಸ್ತು ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಬಹಿರಾಯಾಮ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತು ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭ ಆಯಾಮಯೋಃ ಪೂರ್ವರೂಪತ್ವೇನೋಕ್ತಃ| ಅನ್ತರಾಯಮ್ಯತ ಇತಿ ಅನ್ತಃ ಆಕೃಷ್ಯತೇ| ಪೃಷ್ಠಾಯಾಮ ಇತಿ ಪೃಷ್ಠಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತಿಃ||೪೩-೪೪||-

Adhikarana 12 (45-48) · Śloka 48

...ಬಹಿರಾಯಾಮ ಉಚ್ಯತೇ)||೪೫|| ಪೃಷ್ಠಮನ್ಯಾಶ್ರಿತಾ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ಸಿರಾ ಬಲೀ| ವಾಯುಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಧನುಸ್ತಮ್ಭಂ ಬಹಿರಾಯಾಮಸಞ್ಜ್ಞಕಮ್||೪೬|| ಚಾಪವನ್ನಾಮ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠತೋ ನೀಯತೇ ಶಿರಃ| ಉರ ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಮನ್ಯಾ ಸ್ತಬ್ಧಾ ಗ್ರೀವಾಽವಮೃದ್ಯತೇ||೪೭|| ದನ್ತಾನಾಂ ದಶನಂ ಜೃಮ್ಭಾ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಶ್ಚ ವಾಗ್ಗ್ರಹಃ| ಜಾತವೇಗೋ ನಿಹನ್ತ್ಯೇಷ ವೈಕಲ್ಯಂ ವಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ||೪೮||

ಪೃಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ ಬಹಿರಾಯಾಮಲಕ್ಷಣಮ್| ಪೃಷ್ಠಮನ್ಯಾಶ್ರಿತಾ ಇತಿ ಪೃಷ್ಠಾನುಗತಮನ್ಯಾಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ| ಬಾಹ್ಯಾ ಇತಿ ಸಿರಾವಿಶೇಷಣಮ್| ಬಾಹ್ಯಾಶ್ಚ ಸಿರಾಃ ಪೃಷ್ಠಗತಾ ಏವ| ಕೇಚಿತ್ತು ಪೃಷ್ಠಮನ್ಯಾಶ್ರಿತ ಇತಿ ವಾತವಿಶೇಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ| ಪೃಷ್ಠತೋ ನೀಯತೇ ಇತಿ ಪೃಷ್ಠಂ ಪ್ರತಿ ಆಕೃಷ್ಯತೇ| ಜಾತವೇಗ ಇತಿ ಉದ್ವೇಗಃ | ಏತೌ ಚಾಯಾಮೌ “ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಮಾಯಾಮಂ ಖಲ್ಲೀಂ ಕುಬ್ಜತ್ವಮೇವ ಚ| ಸರ್ವೈಕಾಙ್ಗರೋಗಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನಾಯುಗತೋಽನಿಲಃ” ಇತ್ಯನೇನ ಸ್ನಾಯುಗತಾನಿಲಜನ್ಯಾವುಕ್ತೌ, ಇಹ ಚ ಸಿರಾಗತವಾತಜನ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತೌ, ತೇನೋಭಯವಚನಾತ್ ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಗತವಾತಜನ್ಯಾವೇವ ಭವತಃ| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ- “ಮಹಾಹೇತುರ್ಬಲೀ ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಃ| ಮನ್ಯಾಪೃಷ್ಠಾಶ್ರಿತಾ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಸಂಶೋಷ್ಯಾಯಾಮಯೇದ್ಬಹಿಃ” ಇತ್ಯಾದಿ||೪೫-೪೮||

Adhikarana 13 (49) · Śloka 50

ಹನುಮೂಲೇ ಸ್ಥಿತೋ ಬನ್ಧಾತ್ ಸಂಸ್ರಯತ್ಯನಿಲೋ ಹನೂ| ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮಥವಾ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ತಬ್ಧಮವೇದನಮ್||೪೯|| ಹನುಗ್ರಹಂ ಚ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಹನುಂ(ನೂ)ಸಂವೃತವಕ್ರತಾಮ್|೫೦|

ಹನುಸ್ತಮ್ಭಸಙ್ಕೋಚಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಹನುಮೂಲೇ ಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸ್ರಯತೀತಿ ಚ್ಯಾವಯತಿ| ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮಥವೇತಿ ಅತ್ರಾಥವಾಶಬ್ದೇನ ಸಂವೃತವಕ್ತ್ರತಾ ಪಾಕ್ಷಿಕೀ ಚಾಪೇಕ್ಷತೇ| ಸಂಸ್ತಭ್ಯೇತಿ ನಿಶ್ಚಲೀಕೃತ್ಯ ಸಂವೃತಮುಖತಾಂ ಕರೋತಿ| ಏತದ್ದ್ವಯಮಪಿ ಹನುಸ್ತಮ್ಭ ಏವ||೪೯||-

Adhikarana 14 (50) · Śloka 51

ಮುಹುರಾಕ್ಷಿಪತಿ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಗಾತ್ರಾಣ್ಯಾಕ್ಷೇಪಕೋಽನಿಲಃ||೫೦|| ಪಾಣಿಪಾದಂ ಚ ಸಂಶೋಷ್ಯ ಸಿರಾಃ ಸಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಃ|೫೧|

ಮುಹುರಿತ್ಯಾದಿ ಆಕ್ಷೇಪಲಕ್ಷಣಮ್||೫೦||-

Adhikarana 15 (51) · Śloka 52

ಪಾಣಿಪಾದಶಿರಃಪೃಷ್ಠಶ್ರೋಣೀಃ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ಮಾರುತಃ||೫೧|| ದಣ್ಡವತ್ಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರಸ್ಯ ದಣ್ಡಕಃ ಸೋಽನುಪಕ್ರಮಃ|೫೨|

ಪಾಣಿಪಾದಂ ಚ ಸಂಶೋಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ದಣ್ಡಾಕ್ಷೇಪಕಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕಥನಮ್| ಪಾಣಿಪಾದಶಿರ ಇತ್ಯಾದಿ ದಣ್ಡಕಲಕ್ಷಣಮ್||೫೧||-

Adhikarana 16 (52) · Śloka 53

ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸ್ಯಾದರ್ದಿತಾದೀನಾಂ ಮುಹುರ್ವೇಗೇ ಗತೇಽಗತೇ||೫೨|| ಪೀಡ್ಯತೇ ಪೀಡನೈಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ಭಿಷಗೇತಾನ್ ವಿವರ್ಜಯೇತ್|೫೩|

ಅರ್ದಿತಾದೀನಾಂ ದಣ್ಡಕಾನ್ತಾನಾಂ ಸಮಾನಂ ರೂಪಮಾಹ- ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ದಿತಹನುಸ್ತಮ್ಭಾದಿಷು ಯತ್ರ ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ವೇಗಿತ್ವಂ ದೃಶ್ಯತೇ ತದರ್ದಿತಾನ್ತರ್ಗತಮೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್||೫೨||-

Adhikarana 17 (53-55) · Śloka 55

ಹತ್ವೈಕಂ ಮಾರುತಃ ಪಕ್ಷಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ವಾಮಮೇವ ವಾ||೫೩|| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚೇಷ್ಟಾನಿವೃತ್ತಿಂ ಹಿ ರುಜಂ ವಾಕ್ಸ್ತಮ್ಭಮೇವ ಚ| ಗೃಹೀತ್ವಾಽರ್ಧಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ ಚ||೫೪|| ಪಾದಂ ಸಙ್ಕೋಚಯತ್ಯೇಕಂ ಹಸ್ತಂ ವಾ ತೋದಶೂಲಕೃತ್| ಏಕಾಙ್ಗರೋಗಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಾಙ್ಗಂ ಸರ್ವದೇಹಜಮ್||೫೫||

ಹತ್ವೈಕಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಕ್ಷವಧಲಕ್ಷಣಮ್| ಗೃಹೀತ್ವಾಽರ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ ಏಕಾಙ್ಗಲಕ್ಷಣಮ್| ಸರ್ವಾಙ್ಗಂ ಸರ್ವದೇಹಜಮಿತಿ ಸರ್ವಾಙ್ಗಲಕ್ಷಣಮ್||೫೩-೫೫||

Adhikarana 18 (56-57) · Śloka 57

ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವಾ ಕಟಿಪೃಷ್ಠೋರುಜಾನುಜಙ್ಘಾಪದಂ ಕ್ರಮಾತ್| ಗೃಧ್ರಸೀ ಸ್ತಮ್ಭರುಕ್ತೋದೈರ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಮುಹುಃ||೫೬|| ವಾತಾದ್ವಾತಕಫಾತ್ತನ್ದ್ರಾಗೌರವಾರೋಚಕಾನ್ವಿತಾ| ಖಲ್ಲೀ ತು ಪಾದಜಙ್ಘೋರುಕರಮೂಲಾವಮೋಟನೀ||೫೭||

ಸ್ಫಿಕ್ಪೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ಫಿಚಂ ಸ್ತಮ್ಭರುಕ್ತೋದೈರ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ಪಶ್ಚಾತ್ತು ಕಟಿಪೃಷ್ಠೋರುಜಾನುಜಙ್ಘಾಪದಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸಾ ಗೃಧ್ರಸೀ ವಾತಾತ್; ವಾತಕಫಾತ್ತು ಸಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾ ಸತೀ ತನ್ದ್ರಾದ್ಯನ್ವಿತಾ ಭವತಿ; ಏವಂ ಗೃಧ್ರಸೀದ್ವಯಂ “ದ್ವೇ ಗೃಧ್ರಸ್ಯೌ ವಾತಾದ್ ವಾತಕಫಾಚ್ಚ” (ಸೂ.ಅ.೧೯) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಂ ವಿವೃತಂ ಭವತಿ||೫೬-೫೭||

Adhikarana 19 (58) · Śloka 58

ಸ್ಥಾನಾನಾಮನುರೂಪೈಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗೈಃ ಶೇಷಾನ್ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್|೫೮|

ಅನುಕ್ತನಖಭೇದಾದಿಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ಸ್ಥಾನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೇಷಾನ್ ನಖಭೇದಾದೀನ್ ನಖಗುಲ್ಫಾದೀನಾಮನುರೂಪೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ಭೇದಶೂಲಾದಿಭಿರ್ನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಚಿತ್ ‘ಸ್ಥಾನನಾಮಾನುರೂಪೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ನಖಸ್ಥಾನಾನುರೂಪಂ ಭೇದಸಞ್ಜ್ಞಾನುರೂಪಂ ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ನಖಸ್ಫುಟನರೂಪಂ ಭವತಿ| ಏವಂ ಚಾಪರವಾತವಿಕಾರೇಷ್ವಪಿ ಮಹಾರೋಗೋಕ್ತೇಷು ಸ್ಥಾನಾನುರೂಪಲಿಙ್ಗಯೋಗೋಽನುಸರ್ತವ್ಯಃ|೫೮|-

Adhikarana 20 (58-60) · Śloka 61

ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ಸಂಸರ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾದ್ಯೈರುಪಲಕ್ಷಯೇತ್||೫೮|| ವಾಯೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ಚ (ವಾ)| ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ರೋತೋಽನುಸಾರಿಣಃ||೫೯|| ವಾಯುರೇವ ಹಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದ್ದ್ವಯೋಸ್ತತ್ರಾಪ್ಯುದೀರಣಃ | ಕುಪಿತಸ್ತೌ ಸಮುದ್ಧೂಯ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕ್ಷಿಪನ್ ಗದಾನ್||೬೦|| ಕರೋತ್ಯಾವೃತಮಾರ್ಗತ್ವಾದ್ರಸಾದೀಂಶ್ಚೋಪಶೋಷಯೇತ್|೬೧|

ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾದಿಸಂಸರ್ಗಂ ಜ್ಞಾಪಯನ್ನಾಹ- ಸರ್ವೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಾದ್ಯೈರಿತಿ ಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಪುರೀಷಾದಿಭಿಃ| ಅಥಾವೃತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಕಥಂ ಕುಪಿತತ್ವಂ ಭವತಿ ಯಾವತಾ ಆವೃತೋ ದುರ್ಬಲ ಏವ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವಾಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಸಾರಕ್ಷಯಾತ್| ಮಾರ್ಗಾವರಣೇನ ವೇಗಪ್ರತಿಬನ್ಧಾದೇವ ಕುಪಿತೋ ಭವತಿ| ಅಥ ಭವತು ಮಾರ್ಗರೋಧಾದ್ವಾತಕೋಪಃ, ಆವರಕೇಣ ತು ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇನ ಚಾಸ್ಯ ಕಥಂ ನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವಾತಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿತಯಮೇಲಕೇಽಪಿ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ- ವಾಯುರೇವ ಹಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದಿತಿ; ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿತಯಾ ಪ್ರೇರಕತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ದೋಷೇಷು ವಾಯುರೇವೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ಪ್ರಧಾನಮ್, ಅತಃ ಕುಪಿತಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ ಸಮುದ್ಧೂಯ ತಾಭ್ಯಾಮಾವೃತಮಾರ್ಗೋಽಪಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಗದಾನ್ ಕರೋತಿ; ತಥಾ ರಸಾದೀಂಶ್ಚ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕ್ಷಿಪನ್ ಸಂಶೋಷಯೇತ್||೫೮-೬೦||-

Adhikarana 21 (61-71) · Śloka 72

ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಶೂಲಂ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ ||೬೧|| ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣೈಶ್ಚ ವಿದಾಹಃ ಶೀತಕಾಮಿತಾ| ಶೈತ್ಯಗೌರವಶೂಲಾನಿ ಕಟ್ವಾದ್ಯುಪಶಯೋಽಧಿಕಮ್||೬೨|| ಲಙ್ಘನಾಯಾಸರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಕಾಮಿತಾ ಚ ಕಫಾವೃತೇ| ರಕ್ತಾವೃತೇ ಸದಾಹಾರ್ತಿಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾನ್ತರಜೋ ಭೃಶಮ್||೬೩|| ಭವೇತ್ ಸರಾಗಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ| ಕಠಿನಾಶ್ಚ ವಿವರ್ಣಾಶ್ಚ ಪಿಡಕಾಃ ಶ್ವಯಥುಸ್ತಥಾ||೬೪|| ಹರ್ಷಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾನಾಂ ಚ ಸಞ್ಚಾರ ಇವ ಮಾಂಸಗೇ| ಚಲಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮೃದುಃ ಶೀತಃ ಶೋಫೋಽಙ್ಗೇಷ್ವರುಚಿಸ್ತಥಾ||೬೫|| ಆಢ್ಯವಾತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮೇದಸಾಽಽವೃತಃ| ಸ್ಪರ್ಶಮಸ್ಥ್ನಾಽಽವೃತೇ ತೂಷ್ಣಂ ಪೀಡನಂ ಚಾಭಿನನ್ದತಿ||೬೬|| ಸಮ್ಭಜ್ಯತೇ ಸೀದತಿ ಚ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದ್ಯತೇ| ಮಜ್ಜಾವೃತೇ ವಿನಾಮಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜೃಮ್ಭಣಂ ಪರಿವೇಷ್ಟನಮ್||೬೭|| ಶೂಲಂ ತು ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಚ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್| ಶುಕ್ರಾವೇಗೋಽತಿವೇಗೋ ವಾ ನಿಷ್ಫಲತ್ವಂ ಚ ಶುಕ್ರಗೇ||೬೮|| ಭುಕ್ತೇ ಕುಕ್ಷೌ ಚ ರುಗ್ಜೀರ್ಣೇ ಶಾಮ್ಯತ್ಯನ್ನಾವೃತೇಽನಿಲೇ| ಮೂತ್ರಾಪ್ರವೃತ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಂ ಬಸ್ತೌ ಮೂತ್ರಾವೃತೇಽನಿಲೇ||೬೯|| ವರ್ಚಸೋಽತಿವಿಬನ್ಧೋಽಧಃ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ಪರಿಕೃನ್ತತಿ| ವ್ರಜತ್ಯಾಶು ಜರಾಂ ಸ್ನೇಹೋ ಭುಕ್ತೇ ಚಾನಹ್ಯತೇ ನರಃ||೭೦|| ಚಿರಾತ್ ಪೀಡಿತಮನ್ನೇನ ದುಃಖಂ ಶುಷ್ಕಂ ಶಕೃತ್ ಸೃಜೇತ್| ಶ್ರೋಣೀವಙ್ಕ್ಷಣಪೃಷ್ಠೇಷು ರುಗ್ವಿಲೋಮಶ್ಚ ಮಾರುತಃ||೭೧|| ಅಸ್ವಸ್ಥಂ ಹೃದಯಂ ಚೈವ ವರ್ಚಸಾ ತ್ವಾವೃತೇಽನಿಲೇ|೭೨|

ಆವರಣಕೃತಂ ವಾತಕೋಪಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಆವರಣವಿಶೇಷಕೃತಂ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ- ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಟ್ವಾದ್ಯುಪಶಯ ಇತಿ ಕಟೂಷ್ಣಾದಿಕಫವಿಪರೀತೈರುಪಶಯಃ| ಅಧಿಕಮಿತಿ ವಾತಹರೈರಪ್ಯುಪಶಯೋ ನಾಧಿಕೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಮಾಂಸಗೇ ಇತಿ ಮಾಂಸಾವೃತೇ| ಮಾಂಸಗತಸ್ಯ ರಕ್ತಾದಿಗತಸ್ಯ ಚ ವಾತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮೇವ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್, ಇಹ ತು ರಕ್ತಾದ್ಯಾವೃತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಆಢ್ಯವಾತೇತಿ ಆಯುರ್ವೇದಸಞ್ಜ್ಞೇಯಂ ಮೇದಸಾಽಽವೃತವಾತಸ್ಯ| ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಇತಿ ಪಕ್ವಾಶಯೇ| ಪರಿಕೃನ್ತತಿ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾಂ ಜನಯತಿ||೬೧-೭೧||-

Adhikarana 22 (72-74) · Śloka 74

ಸನ್ಧಿಚ್ಯುತಿರ್ಹನುಸ್ತಮ್ಭಃ ಕುಞ್ಚನಂ ಕುಬ್ಜತಾಽರ್ದಿತಃ||೭೨|| ಪಕ್ಷಾಘಾತೋಽಙ್ಗಸಂಶೋಷಃ ಪಙ್ಗುತ್ವಂ ಖುಡವಾತತಾ| ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಚಾಢ್ಯವಾತಶ್ಚ ರೋಗಾ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಗಾಶ್ಚ ಯೇ||೭೩|| ಏತೇ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಾದ್ಯತ್ನಾತ್ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ವಾ ನ ವಾ| ನವಾನ್ ಬಲವತಸ್ತ್ವೇತಾನ್ ಸಾಧಯೇನ್ನಿರುಪದ್ರವಾನ್||೭೪||

ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗಮಾಹ- ಸನ್ಧಿಚ್ಯುತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕುಬ್ಜತ್ವಪಙ್ಗುತ್ವಾದಯೋ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ಶೇಷಾತಿದೇಶೇನೈವ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಖುಡವಾತತಾ ಗುಲ್ಫವಾತತಾ, ಕಿಂವಾ ಸನ್ಧಿಗತವಾತತಾ| ಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಗಾ ಇತಿ ಮಜ್ಜಾಸ್ಥ್ಯಾವೃತಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಗತವಾತಜನ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಾದಿತಿ ಗಮ್ಭೀರಸ್ಥಾನಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಂ ಕೃತಾಸ್ಪದತ್ವಮಾಹುಃ| ಯತ್ನಾತ್ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ವಾ ನವೇತಿ ಪಾಕ್ಷಿಕಸಿದ್ಧಿವಚನಮಿತರವೈದ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಆಚಾರ್ಯಸ್ತು ಆಚಾರ್ಯಪ್ರಖ್ಯೋ ವಾ ವೈದ್ಯಃ ಸಾಧಯತ್ಯೇವ ಬಲಾತ್, ಇತರವೈದ್ಯಸ್ತು ನಾವಶ್ಯಂ ಸರ್ವತ್ರಾವ್ಯಾಹತಜ್ಞಾನೋ ಭವತಿ, ತೇನ ಸಂಶಯಾಭಿಧಾನಂ; ತತಶ್ಚ ನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕೀ ಸನ್ದಿಗ್ಧತಾ ಏತಾದೃಶಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯತಾಂ ಪ್ರತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ನವಾನಾಮಪ್ಯೇಷಾಂ ನಿರುಪದ್ರವತಯಾ ಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ- ನವಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪದ್ರವಾಶ್ಚಾತ್ರ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾಽನುಕ್ತಾ ಅಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪದ್ರವಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾ ಏವ ಕೇಚಿದ್ಗದಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ; ಕಿಂವಾ ಅಧ್ಯಾಯಶೇಷೇ ‘ಹೃದ್ರೋಗೋ ವಿದ್ರಧಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಉಪದ್ರವಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೭೨-೭೪||

Adhikarana 23 (75-82) · Śloka 83

ಕ್ರಿಯಾಮತಃ ಪರಂ ಸಿದ್ಧಾಂ ವಾತರೋಗಾಪಹಾಂ ಶೃಣು| ಕೇವಲಂ ನಿರುಪಸ್ತಮ್ಭಮಾದೌ ಸ್ನೇಹೈರುಪಾಚರೇತ್||೭೫|| ವಾಯುಂ ಸರ್ಪಿರ್ವಸಾತೈಲಮಜ್ಜಪಾನೈರ್ನರಂ ತತಃ| ಸ್ನೇಹಕ್ಲಾನ್ತಂ ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ ಪಯೋಭಿಃ ಸ್ನೇಹಯೇತ್ ಪುನಃ||೭೬|| ಯೂಷೈರ್ಗ್ರಾಮ್ಯಾಮ್ಬುಜಾನೂಪರಸೈರ್ವಾ ಸ್ನೇಹಸಂಯುತೈಃ| ಪಾಯಸೈಃ ಕೃಶರೈಃ ಸಾಮ್ಲಲವಣೈರನುವಾಸನೈಃ||೭೭|| ನಾವನೈಸ್ತರ್ಪಣೈಶ್ಚಾನ್ನೈಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವೇದಯೇತ್ತತಃ| ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತಂ ಸ್ನೇಹಸಂಯುಕ್ತೈರ್ನಾಡೀಪ್ರಸ್ತರಸಙ್ಕರೈಃ||೭೮|| ತಥಾಽನ್ಯೈರ್ವಿವಿಧೈಃ ಸ್ವೇದೈರ್ಯಥಾಯೋಗಮುಪಾಚರೇತ್| ಸ್ನೇಹಾಕ್ತಂ ಸ್ವಿನ್ನಮಙ್ಗಂ ತು ವಕ್ರಂ ಸ್ತಬ್ಧಮಥಾಪಿ ವಾ||೭೯|| ಶನೈರ್ನಾಮಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಂ ಯಥೇಷ್ಟಂ ಶುಷ್ಕದಾರುವತ್| ಹರ್ಷತೋದರುಗಾಯಾಮಶೋಥಸ್ತಮ್ಭಗ್ರಹಾದಯಃ||೮೦|| ಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯಾಶು ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಮಾರ್ದವಂ ಚೋಪಜಾಯತೇ| ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಧಾತೂನ್ಸಂಶುಷ್ಕಾನ್ ಪುಷ್ಣಾತ್ಯಾಶು ಪ್ರಯೋಜಿತಃ||೮೧|| ಬಲಮಗ್ನಿಬಲಂ ಪುಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಾಣಾಂಶ್ಚಾಪ್ಯಭಿವರ್ಧಯೇತ್| ಅಸಕೃತ್ತಂ ಪುನಃ ಸ್ನೇಹೈಃ ಸ್ವೇದೈಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಪಾದಯೇತ್||೮೨|| ತಥಾ ಸ್ನೇಹಮೃದೌ ಕೋಷ್ಠೇ ನ ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯನಿಲಾಮಯಾಃ|೮೩|

ಅವಸರಪ್ರಾಪ್ತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಮಾಹ- ಕ್ರಿಯಾಮತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೇವಲಮಿತ್ಯಾದೌ ಕೇವಲಮಿತಿ ಅಸಂಸೃಷ್ಟಮ್| ನಿರುಪಸ್ತಮ್ಭಮಿತಿ ಅನಾವೃತಮ್| ಕೈಃ? ಸ್ನೇಹೈಃ| ಕಥಂ ಚೋಪಾಚರೇದಿತ್ಯಾಹ- ಸರ್ಪಿರ್ವಸಾತೈಲಮಜ್ಜಪಾನೈರಿತಿ| ಸ್ನೇಹಪಾನಪ್ರಯೋಗಾನನ್ತರಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ನರಂ ತತಃ ಸ್ನೇಹಕ್ಲಾನ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಕ್ಲಾನ್ತಮಿತಿ ಸ್ನೇಹಪಾನೋದ್ವಿಗ್ನಂ ಸ್ನೇಹಗ್ಲಾನಂ ಚ| ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯೇತಿ ವಿಶ್ರಮಯಿತ್ವಾ | ಸ್ನೇಹಯೇದಿತಿಪದಂ ತರ್ಪಣೈಃ ಪಾನೈರಿತ್ಯನ್ತಂ ಯಾವದನುವರ್ತತೇ| ಅನ್ಯೈರಿತಿ ಕುಟೀಭೂಸ್ವೇದಾದಿಭಿಃ| ಯಥಾಯೋಗಮಿತಿ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕಸ್ವೇದಮ್| ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕಸ್ವೇದಗುಣಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಾಕ್ತಂ ಸ್ವಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯೇ “ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಯುಕ್ತೇನ” (ಸೂ.ಅ.೧೪) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೋಽಪ್ಯಯಂ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕಸ್ವೇದಗುಣಃ ಪುನಃ ಪ್ರಕರಣಾಗತತ್ವಾದುಚ್ಯತೇ| ಆಶು ಪ್ರಯೋಜಿತ ಇತಿ ಪದಂ ಪುಷ್ಣಾತೀತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅನಿಲಾಮಯಾ ನ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ನ ಸ್ಥಾಯಿನೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೭೫-೮೨||-

Adhikarana 24 (83-88) · Śloka 89

ಯದ್ಯನೇನ ಸದೋಷತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮಣಾ ನ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ||೮೩|| ಮೃದುಭಿಃ ಸ್ನೇಹಸಂಯುಕ್ತೈರೌಷಧೈಸ್ತಂ ವಿಶೋಧಯೇತ್| ಘೃತಂ ತಿಲ್ವಕಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಸಾತಲಾಸಿದ್ಧಮೇವ ವಾ||೮೪|| ಪಯಸೈರಣ್ಡತೈಲಂ ವಾ ಪಿಬೇದ್ದೋಷಹರಂ ಶಿವಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣಾದ್ಯೈರಾಹಾರೈರ್ಹಿ ಮಲಶ್ಚಿತಃ||೮೫|| ಸ್ರೋತೋ ಬದ್ಧ್ವಾಽನಿಲಂ ರುನ್ಧ್ಯಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ತಮನುಲೋಮಯೇತ್ | ದುರ್ಬಲೋ ಯೋಽವಿರೇಚ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತಂ ನಿರೂಹೈರುಪಾಚರೇತ್||೮೬|| ಪಾಚನೈರ್ದೀಪನೀಯೈರ್ವಾ ಭೋಜನೈಸ್ತದ್ಯುತೈರ್ನರಮ್| ಸಂಶುದ್ಧಸ್ಯೋತ್ಥಿತೇ ಚಾಗ್ನೌ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಪುನರ್ಹಿತೌ||೮೭|| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧೈರಾಹಾರೈಃ ಸತತಂ ಪುನಃ| ನಾವನೈರ್ಧೂಮಪಾನೈಶ್ಚ ಸರ್ವಾನೇವೋಪಪಾದಯೇತ್||೮೮|| ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಾತರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|೮೯|

ಯದ್ಯನೇನ ಸದೋಷತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕೇವಲೋ ನಿರುಪಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ವಾಯುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನಾಧಿಕೃತಃ, ತಸ್ಯ ಸದೋಷತ್ವಮನುಪಪನ್ನಂ; ತತಃ ಸದೋಷತ್ವಂ ಕರ್ಮಣಿ ಯೋಜನೀಯಂ; ತೇನ ಕರ್ಮಣೋಽವಿಶುದ್ಧತ್ವಾದ್ ವಾಯುರ್ನ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ, ಕರ್ಮಣಶ್ಚೋಕ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯತ್ರಾಶುದ್ಧಿರ್ಮಲಜನಕತ್ವಾತ್; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ “ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣಾದ್ಯೈರಾಹಾರೈರ್ಹಿ ಮಲಶ್ಚಿತಃ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂವಾ ಸದೋಷತ್ವಾದಿತ್ಯನೇನೋತ್ತರಕಾಲೀನಂ ವಾಯೋಃ ಸಂಶಮನಮುಚ್ಯತೇ, ಅಸಂಸೃಷ್ಟತ್ವಮನುಪಸ್ತಮ್ಭತ್ವಂ ಚ ಯದುಕ್ತಂ ತದುಪಕ್ರಮಾರಮ್ಭಕಾಲೇ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸದೋಷತ್ವಂ ಚ ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗೇಣಾನುಪಶಮೇ ಸಂಶೋಧನಕರಣೇ ಚ ಹೇತುಃ| ಸಮಲತ್ವಮೇವೋತ್ತರಕಾಲೀನಂ ಕುತೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ಬಲೋ ಯೋಽವಿರೇಚ್ಯ ಇತಿ ದುರ್ಬಲತ್ವಪ್ರಕರ್ಷೇಣಾವಿರೇಚ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಹಿ “ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತ್ವಜೀರ್ಣೀ” (ಸಿ.ಅ.೨) ಇತ್ಯಾದೌ ಅತಿದುರ್ಬಲಃ ಪಠಿತಃ| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ದುರ್ಬಲತಯಾ ಬಸ್ತ್ಯನರ್ಹೇಽಪಿ ವಿಧಿಮಾಹ- ಪಾಚನೈರ್ದೀಪನೀಯೈಶ್ಚೇತಿ| ಪಾಚನಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ದೀಪನಂ, ಯಥಾ ಪಟೋಲಂ ದೀಪನಂ; ದೀಪನಂ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ಪಾಚನಂ ಯಥಾ ತ್ರಿಫಲಾ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ತ್ರಿಫಲಾ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನೀ ಮೇಹಕುಷ್ಠವಿನಾಶಿನೀ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ದೀಪನೀ ಚ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೩೮) ಇತಿ; ಅತಃ ಪಾಚನೈರಿತ್ಯಸ್ಯ ದೀಪನೈರಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಕೃತಮ್| ಭೋಜ್ಯೈರ್ವಾ ತದ್ಯುತೈರಿತಿ ಪಾಚನದೀಪನಸಂಯುಕ್ತೈರ್ಭೋಜ್ಯೈಃ| ಉತ್ಥಿತೇ ಚಾಗ್ನೌ ಇತಿ ದೀಪ್ತೇ ವಹ್ನೌ||೮೩-೮೮||-

Adhikarana 25 (89-98) · Śloka 99

ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಕೋಷ್ಠಸ್ಥೇ ವಾತೇ ಕ್ಷಾರಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ||೮೯|| ಪಾಚನೈರ್ದೀಪನೈರ್ಯುಕ್ತೈರಮ್ಲೈರ್ವಾ ಪಾಚಯೇನ್ಮಲಾನ್| ಗುದಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೇ ತು ಕರ್ಮೋದಾವರ್ತನುದ್ಧಿತಮ್||೯೦|| ಆಮಾಶಯಸ್ಥೇ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಯಥಾದೋಷಹರೀಃ ಕ್ರಿಯಾಃ| ಸರ್ವಾಙ್ಗಕುಪಿತೇಽಭ್ಯಙ್ಗೋ ಬಸ್ತಯಃ ಸಾನುವಾಸನಾಃ||೯೧|| ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹಾಶ್ಚ ಹೃದ್ಯಂ ಚಾನ್ನಂ ತ್ವಗಾಶ್ರಿತೇ| ಶೀತಾಃ ಪ್ರದೇಹಾ ರಕ್ತಸ್ಥೇ ವಿರೇಕೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್||೯೨|| ವಿರೇಕೋ ಮಾಂಸಮೇದಃಸ್ಥೇ ನಿರೂಹಾಃ ಶಮನಾನಿ ಚ| ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರತಃ ಸ್ನೇಹೈರಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತಂ ಜಯೇತ್||೯೩|| ಹರ್ಷೋಽನ್ನಪಾನಂ ಶುಕ್ರಸ್ಥೇ ಬಲಶುಕ್ರಕರಂ ಹಿತಮ್| ವಿಬದ್ಧಮಾರ್ಗಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಾ ಶುಕ್ರಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿರೇಚನಮ್||೯೪|| ವಿರಿಕ್ತಪ್ರತಿಭುಕ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಂ ಕಾರಯೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ಗರ್ಭೇ ಶುಷ್ಕೇ ತು ವಾತೇನ ಬಾಲಾನಾಂ ಚಾಪಿ ಶುಷ್ಯತಾಮ್||೯೫|| ಸಿತಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಮಧುಕೈರ್ಹಿತಮುತ್ಥಾಪನೇ ಪಯಃ| ಹೃದಿ ಪ್ರಕುಪಿತೇ ಸಿದ್ಧಮಂಶುಮತ್ಯಾ ಪಯೋ ಹಿತಮ್||೯೬|| ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ನಾಭಿಪ್ರದೇಶಸ್ಥೇ ಸಿದ್ಧಾನ್ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟುಭಿಃ| ವಾಯುನಾ ವೇಷ್ಟ್ಯಮಾನೇ ತು ಗಾತ್ರೇ ಸ್ಯಾದುಪನಾಹನಮ್||೯೭|| ತೈಲಂ ಸಙ್ಕುಚಿತೇಽಭ್ಯಙ್ಗೋ ಮಾಷಸೈನ್ಧವಸಾಧಿತಮ್| ಬಾಹುಶೀರ್ಷಗತೇ ನಸ್ಯಂ ಪಾನಂ ಚೌತ್ತರಭಕ್ತಿಕಮ್||೯೮|| ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ತ್ವಧೋ ನಾಭೇಃ ಶಸ್ಯತೇ ಚಾವಪೀಡಕಃ|೯೯|

ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಮಾಹ- ವಿಶೇಷತಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅಧೋ ನಾಭೇಃ ಶಸ್ಯತೇ ಚಾವಪೀಡಕ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಕ್ಷಾರಂ ಯವಕ್ಷಾರಮ್, ಉಕ್ತಂ ಹಿ “ಯಾವಶೂಕಃ ಸ್ರಂಸನೀಯಪಾಚನೀಯಾರ್ಶೋಘ್ನಾನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೨೫); ಕಿಂವಾ ಕ್ಷಾರಮಿತಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾದಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ದೀಪನಕ್ಷಾರಮ್| ಉದಾವರ್ತನುತ್ಕರ್ಮ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯೇ “ತಂ ತೈಲಶೀತಜ್ವರನಾಶನಾಕ್ತಂ” (ಚಿ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸ್ವೇದಾ ಇತ್ಯಾದಿ ತ್ವಗ್ಗತಾನಿಲಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಪ್ರಹರ್ಷಃ ಮನೋಹರ್ಷಣಮ್| ವಿರೇಚನಾನನ್ತರಂ ಪ್ರತಿಭೋಜಿತೋ ವಿರಿಕ್ತಪ್ರತಿಭುಕ್ತಃ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಮಿತಿ ಶುಕ್ರಜನನಹರ್ಷಿಣೀಂ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ಉತ್ಥಾಪನೇ ಇತಿ ಪುಷ್ಟಿಜನನೇ ಸಿತಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ಪಯೋ ಹಿತಮ್| ಅಂಶುಮತೀ ಶಾಲಪರ್ಣೀ|| ಮತ್ಸ್ಯಾನಿತಿ ನಾಭಿಪ್ರದೇಶೇ ಕುಪಿತೇ ವಾತೇ ಮತ್ಸ್ಯಾ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟುಭಿಃ ಸಮಂ ಸಿದ್ಧಾ ದೇಯಾಃ| ನಾಭಿಪ್ರದೇಶಕೋಪಶ್ಚ ವಾತಸ್ಯಾನುಕ್ತೋಽಪೀಹ ತತ್ರ ಭವಶೂಲತೋದಾದಿಭಿರ್ಜ್ಞೇಯಃ| ವೇಷ್ಟ್ಯಮಾನ ಇತಿ ಅವಮೋಟ್ಯಮಾನೇ| ಉಪನಾಹನಂ ಚ ವಾತಹರದ್ರವ್ಯೈರೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ನಸ್ಯೇ ಪಾನೇ ಚ ಔತ್ತರಭಕ್ತಿಕಂ ಮಾಷಸೈನ್ಧವಸಾಧಿತಮೇವ ತೈಲಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ರ ಚ ಮಾಷಸ್ಯ ಕ್ವಾಥಃ, ಸೈನ್ಧವಸ್ಯ ಕಲ್ಕಃ| ಸರ್ಪಿಷೋಽವಪೀಡಕಃ ಯತ್ರ ಸರ್ಪಿಃ ಪೀತ್ವಾ ತತ್ಪೀಡಕಮನ್ನಂ ಭುಜ್ಯತೇ||೮೯-೯೮||-

Adhikarana 26 (99-103) · Śloka 103

ಅರ್ದಿತೇ ನಾವನಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲಂ ತರ್ಪಣಮೇವ ಚ||೯೯|| ನಾಡೀಸ್ವೇದೋಪನಾಹಾಶ್ಚಾಪ್ಯಾನೂಪಪಿಶಿತೈರ್ಹಿತಾಃ| ಸ್ವೇದನಂ ಸ್ನೇಹಸಂಯುಕ್ತಂ ಪಕ್ಷಾಘಾತೇ ವಿರೇಚನಮ್||೧೦೦|| ಅನ್ತರಾಕಣ್ಡರಾಗುಲ್ಫಂ ಸಿರಾ ಬಸ್ತ್ಯಗ್ನಿಕರ್ಮ ಚ| ಗೃಧ್ರಸೀಷು ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಖಲ್ಲ್ಯಾಂ ತೂಷ್ಣೋಪನಾಹನಮ್||೧೦೧|| ಪಾಯಸೈಃ ಕೃಶರೈರ್ಮಾಂಸೈಃ ಶಸ್ತಂ ತೈಲಘೃತಾನ್ವಿತೈಃ| ವ್ಯಾತ್ತಾನನೇ ಹನುಂ ಸ್ವಿನ್ನಾಮಙ್ಗುಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಪೀಡ್ಯ ಚ||೧೦೨|| ಪ್ರದೇಶಿನೀಭ್ಯಾಂ ಚೋನ್ನಾಭ್ಯ ಚಿಬುಕೋನ್ನಾಮನಂ ಹಿತಮ್| ಸ್ರಸ್ತಂ ಸ್ವಂ ಗಮಯೇತ್ಸ್ಥಾನಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ವಿನಾಮಯೇತ್||೧೦೩||

ಅರ್ದಿತಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅರ್ದಿತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತರ್ಪಣಮಿತಿ ನಾವನವಿಶೇಷಣಂ; ಕಿಂವಾ ತರ್ಪಣಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಮೇವ| ಅನ್ತರಾಕಣ್ಡರಾಗುಲ್ಫಂ ಸಿರೇತಿ ಕಣ್ಡರಾಗುಲ್ಫಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸಿರಾವ್ಯಧನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಗೃಧ್ರಸೀಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ವ್ಯಕ್ತಿಭೇದತಯಾ| ವ್ಯಾತ್ತಾನನಮಿತಿ ವಿವೃತಾಸ್ಯಮ್| ಪ್ರದೇಶಿನೀ ಅಙ್ಗುಷ್ಠಾನನ್ತರಾಽಙ್ಗುಲೀ||೯೯-೧೦೩||

Adhikarana 27 (104) · Śloka 104

ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸ್ಥಾನದೂಷ್ಯಾದಿಕ್ರಿಯಾವೈಶೇಷ್ಯಮಾಚರೇತ್ |೧೦೪|

ಅನುಕ್ತವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸೋಪಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮಾಹ- ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಂ ಪಕ್ವಾಶಯಾದಿ, ದೂಷ್ಯಂ ರಸರಕ್ತಾದಿ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾದಾವರಣಗ್ರಹಣಮ್| ಸ್ಥಾನದೂಷ್ಯಾಪೇಕ್ಷಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಸ್ತು ‘ಕೋಷ್ಠಸ್ಥೇ’ ಇತ್ಯಾದಿನೈವೋಕ್ತಃ|೧೦೪|-

Adhikarana 28 (104-105) · Śloka 106

ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಸೇಕಾಭ್ಯಞ್ಜನಬಸ್ತಯಃ ||೧೦೪|| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸ್ವೇದಾ ನಿವಾತಂ ಚ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾವರಣಾನಿ ಚ| ರಸಾಃ ಪಯಾಂಸಿ ಭೋಜ್ಯಾನಿ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾನಿ ಚ||೧೦೫|| ಬೃಂಹಣಂ ಯಚ್ಚ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ವಾತರೋಗಿಣಾಮ್|೧೦೬|

ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಸಮಾನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೦೪-೧೦೫||-

Adhikarana 29 (106-117) · Śloka 118

ಬಲಾಯಾಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಸ್ಯ ದಶಮೂಲಸ್ಯ ವಾ ರಸೇ||೧೦೬|| ಅಜಶೀರ್ಷಾಮ್ಬುಜಾನೂಪಮಾಂಸಾದಪಿಶಿತೈಃ ಪೃಥಕ್| ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ರಸಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ದಧ್ಯಮ್ಲವ್ಯೋಷಸಂಸ್ಕೃತಾನ್||೧೦೭|| ಭೋಜಯೇದ್ವಾತರೋಗಾರ್ತಂ ತೈರ್ವ್ಯಕ್ತಲವಣೈರ್ನರಮ್| ಏತೈರೇವೋಪನಾಹಾಂಶ್ಚ ಪಿಶಿತೈಃ ಸಮ್ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್||೧೦೮|| ಘೃತತೈಲಯುತೈಃ ಸಾಮ್ಲೈಃ ಕ್ಷುಣ್ಣಸ್ವಿನ್ನೈರನಸ್ಥಿಭಿಃ| ಪತ್ರೋತ್ಕ್ವಾಥಪಯಸ್ತೈಲದ್ರೋಣ್ಯಃ ಸ್ಯುರವಗಾಹನೇ||೧೦೯|| ಸ್ವಭ್ಯಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯನ್ತೇ ಸೇಕಾಶ್ಚಾನಿಲರೋಗಿಣಾಮ್| ಆನೂಪೌದಕಮಾಂಸಾನಿ ದಶಮೂಲಂ ಶತಾವರೀಮ್||೧೧೦|| ಕುಲತ್ಥಾನ್ ಬದರಾನ್ಮಾಷಾಂಸ್ತಿಲಾನ್ರಾಸ್ನಾಂ ಯವಾನ್ ಬಲಾಮ್| ವಸಾದಧ್ಯಾರನಾಲಾಮ್ಲೈಃ ಸಹ ಕುಮ್ಭ್ಯಾಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್||೧೧೧|| ನಾಡೀಸ್ವೇದಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಪಿಷ್ಟೈಶ್ಚಾಪ್ಯುಪನಾಹನಮ್| ತೈಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಂ ಪಾನಮೇವ ಚ||೧೧೨|| ಮುಸ್ತಂ ಕಿಣ್ವಂ ತಿಲಾಃ ಕುಷ್ಠಂ ಸುರಾಹ್ವಂ ಲವಣಂ ನತಮ್| ದಧಿಕ್ಷೀರಚತುಃಸ್ನೇಹೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಸ್ಯಾದುಪನಾಹನಮ್||೧೧೩|| ಉತ್ಕಾರಿಕಾವೇಸವಾರಕ್ಷೀರಮಾಷತಿಲೌದನೈಃ| ಏರಣ್ಡಬೀಜಗೋಧೂಮಯವಕೋಲಸ್ಥಿರಾದಿಭಿಃ||೧೧೪|| ಸಸ್ನೇಹೈಃ ಸರುಜಂ ಗಾತ್ರಮಾಲಿಪ್ಯ ಬಹಲಂ ಭಿಷಕ್| ಏರಣ್ಡಪತ್ರೈರ್ಬಧ್ನೀಯಾದ್ರಾತ್ರೌ ಕಲ್ಯಂ ವಿಮೋಕ್ಷಯೇತ್||೧೧೫|| ಕ್ಷೀರಾಮ್ಬುನಾ ತತಃ ಸಿಕ್ತಂ ಪುನಶ್ಚೈವೋಪನಾಹಿತಮ್| ಮುಞ್ಚೇದ್ರಾತ್ರೌ ದಿವಾಬದ್ಧಂ ಚರ್ಮಭಿಶ್ಚ ಸಲೋಮಭಿಃ||೧೧೬|| ಫಲಾನಾಂ ತೈಲಯೋನೀನಾಮಮ್ಲಪಿಷ್ಟಾನ್ ಸುಶೀತಲಾನ್| ಪ್ರದೇಹಾನುಪನಾಹಾಂಶ್ಚ ಗನ್ಧೈರ್ವಾತಹರೈರಪಿ||೧೧೭|| ಪಾಯಸೈಃ ಕೃಶರೈಶ್ಚೈವ ಕಾರಯೇತ್ ಸ್ನೇಹಸಂಯುತೈಃ|೧೧೮|

ಬಲಾಯಾ ಇತ್ಯಾದೌ ಪೃಥಕ್ಶಬ್ದಾದ್ ಬಲಾದಯಸ್ತ್ರಯಃ ಸಾಧನದ್ರವ್ಯಪ್ರಯೋಗಾಃ, ತೇಷ್ವಜಶೀರ್ಷಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪೃಥಕ್ ಸಾಧ್ಯಾಃ, ಏವಂ ದ್ವಾದಶ ರಸಾ ಭವನ್ತಿ| ಕಲ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಭಾತೇ| ಫಲಾನಾಂ ತೈಲಯೋನೀನಾಮಿತಿ ತಿಲಾತಸ್ಯಾದೀನಾಮ್| ಪ್ರದೇಹಾನುಪನಾಹಾಂಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಹ ಉಪನಾಹಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತನುರ್ಲೇಪಃ| ಗನ್ಧೈರಿತಿ ಅಗುರ್ವಾದ್ಯೈಃ||೧೦೬-೧೧೭||-

Adhikarana 30 (118-135) · Śloka 136

ರೂಕ್ಷಶುದ್ಧಾನಿಲಾರ್ತಾನಾಮತಃ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ||೧೧೮|| ವಿವಿಧಾನ್ ವಿವಿಧವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮಾಯಾಮೃತೋಪಮಾನ್| ದ್ರೋಣೇಽಮ್ಭಸಃ ಪಚೇದ್ಭಾಗಾನ್ ದಶಮೂಲಾಚ್ಚತುಷ್ಪಲಾನ್||೧೧೯|| ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಭಾಗೈಃ ಪ್ರಸ್ಥೋನ್ಮಿತೈಃ ಸಹ| ಪಾದಶೇಷೇ ರಸೇ ಪಿಷ್ಟೈರ್ಜೀವನೀಯೈಃ ಸಶರ್ಕರೈಃ||೧೨೦|| ತಥಾ ಖರ್ಜೂರಕಾಶ್ಮರ್ಯದ್ರಾಕ್ಷಾಬದರಫಲ್ಗುಭಿಃ| ಸಕ್ಷೀರೈಃ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪ್ರಸ್ಥಃ ಸಿದ್ಧಃ ಕೇವಲವಾತನುತ್||೧೨೧|| ನಿರತ್ಯಯಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಬಸ್ತಿಷು| ಚಿತ್ರಕಂ ನಾಗರಂ ರಾಸ್ನಾಂ ಪೌಷ್ಕರಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಶಟೀಮ್||೧೨೨|| ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ವಿಪಾಚಯೇತ್ ಸರ್ಪಿರ್ವಾತರೋಗಹರಂ ಪರಮ್| ಬಲಾಬಿಲ್ವಶೃತೇ ಕ್ಷೀರೇ ಘೃತಮಣ್ಡಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್||೧೨೩|| ತಸ್ಯ ಶುಕ್ತಿಃ ಪ್ರಕುಞ್ಚೋ ವಾ ನಸ್ಯಂ ಮೂರ್ಧಗತೇಽನಿಲೇ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾನಾಂ ತು ಭಿತ್ವಾಽಸ್ಥೀನಿ ಪಚೇಜ್ಜಲೇ||೧೨೪|| ತಂ ಸ್ನೇಹಂ ದಶಮೂಲಸ್ಯ ಕಷಾಯೇಣ ಪುನಃ ಪಚೇತ್| ಜೀವಕರ್ಷಭಕಾಸ್ಫೋತಾವಿದಾರೀಕಪಿಕಚ್ಛುಭಿಃ||೧೨೫|| ವಾತಘ್ನೈರ್ಜೀವನೀಯೈಶ್ಚ ಕಲ್ಕೈರ್ದ್ವಿಕ್ಷೀರಭಾಗಿಕಮ್| ತತ್ಸಿದ್ಧಂ ನಾವನಾಭ್ಯಙ್ಗಾತ್ತಥಾ ಪಾನಾನುವಾಸನಾತ್||೧೨೬|| ಸಿರಾಪರ್ವಾಸ್ಥಿಕೋಷ್ಠಸ್ಥಂ ಪ್ರಣುದತ್ಯಾಶು ಮಾರುತಮ್| ಯೇ ಸ್ಯುಃ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಮಜ್ಜಾನಃ ಕ್ಷೀಣಶುಕ್ರೌಜಸಶ್ಚ ಯೇ||೧೨೭|| ಬಲಪುಷ್ಟಿಕರಂ ತೇಷಾಮೇತತ್ ಸ್ಯಾದಮೃತೋಪಮಮ್| ತದ್ವತ್ಸಿದ್ಧಾ ವಸಾ ನಕ್ರಮತ್ಸ್ಯಕೂರ್ಮಚುಲೂಕಜಾ||೧೨೮|| ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಾ ವಿಧಿನಾಽನೇನ ನಸ್ಯಪಾನೇಷು ಶಸ್ಯತೇ| ಪ್ರಸ್ಥಃ ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಿಫಲಾಯಾಸ್ತು ಕುಲತ್ಥಕುಡವದ್ವಯಮ್||೧೨೯|| ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾತ್ವಗಾಢಕ್ಯೋಃ ಪೃಥಕ್ ಪಞ್ಚಪಲಂ ಭವೇತ್| ರಾಸ್ನಾಚಿತ್ರಕಯೋರ್ದ್ವೇ ದ್ವೇ ದಶಮೂಲಂ ಪಲೋನ್ಮಿತಮ್||೧೩೦|| ಜಲದ್ರೋಣೇ ಪಚೇತ್ ಪಾದಶೇಷೇ ಪ್ರಸ್ಥೋನ್ಮಿತಂ ಪೃಥಕ್| ಸುರಾರನಾಲದಧ್ಯಮ್ಲಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಮ್||೧೩೧|| ಕೋಲದಾಡಿಮವೃಕ್ಷಾಮ್ಲರಸಂ ತೈಲಂ ವಸಾಂ ಘೃತಮ್| ಮಜ್ಜಾನಂ ಚ ಪಯಶ್ಚೈವ ಜೀವನೀಯಪಲಾನಿ ಷಟ್||೧೩೨|| ಕಲ್ಕಂ ದತ್ತ್ವಾ ಮಹಾಸ್ನೇಹಂ ಸಮ್ಯಗೇನಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಸಿರಾಮಜ್ಜಾಸ್ಥಿಗೇ ವಾತೇ ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗರೋಗಿಷು||೧೩೩|| ವೇಪನಾಕ್ಷೇಪಶೂಲೇಷು ತದಭ್ಯಙ್ಗೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ನಿರ್ಗುಣ್ಡ್ಯಾ ಮೂಲಪತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸ್ವರಸಂ ತತಃ||೧೩೪|| ತೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಸಮಂ ತೈಲಂ ನಾಡೀಕುಷ್ಠಾನಿಲಾರ್ತಿಷು| ಹಿತಂ ಪಾಮಾಪಚೀನಾಂ ಚ ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಪೂರಣಮ್||೧೩೫|| ಕಾರ್ಪಾಸಾಸ್ಥಿಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ರಸೇ ಸಿದ್ಧಂ ಚ ವಾತನುತ್|೧೩೬|

ರೂಕ್ಷಶುದ್ಧೇತ್ಯಾದೌ ಶುದ್ಧಾನಿಲಾರ್ತಾಃ ಕೇವಲವಾತಪೀಡಿತಾಃ| ಘೃತಮಣ್ಡಃ ಘೃತಸ್ಯೋಪರಿತನೋ ಭಾಗಃ| ಶುಕ್ತಿಃ ಅರ್ಧಪಲಂ, ಪ್ರಕುಞ್ಚಃ ಪಲಮ್| ತದ್ವತ್ಸಿದ್ಧೇತಿ ಬಲಾಬಿಲ್ವಪ್ರಭೃತಿಶೃತಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಾ| ಚುಲುಕೀ ಶಿಶುಮಾರಃ| ಪ್ರತ್ಯಗ್ರೇತಿ ಅಭಿನವಾ| ನಸ್ಯಪಾನೇಷ್ವಿತಿ ನಸ್ಯೇಷು ಪಾನೇಷು ಚ | ಕೃಷ್ಣಗನ್ಧಾತ್ವಕ್ ಶೋಭಾಞ್ಜನತ್ವಕ್| ಮಹಾಸ್ನೇಹಮಿತಿ ಚತುಃಸ್ನೇಹಮ್| ತೇನ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಮಮಿತಿ ನಿರ್ಗುಣ್ಡೀರಸಸಮಂ, ನತು ಸಮಶಬ್ದಃ ಸಹಾರ್ಥಃ; ಸಹಾರ್ಥಸ್ಯ ತೃತೀಯಯೈವೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ನಾಡೀ ನಾಡೀವ್ರಣಃ; ನಾಡೀವ್ರಣಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತಾದಿಷು ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಮುಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಪಚೀ ಚ ಹನ್ವಸ್ಥಿಕಕ್ಷಾದಿದೇಶಭವಾ||೧೧೮-೧೩೫||-

Adhikarana 31 (136-137) · Śloka 138

ಮೂಲಕಸ್ವರಸೇ ಕ್ಷೀರಸಮೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ದಧಿ||೧೩೬|| ತಸ್ಯಾಮ್ಲಸ್ಯ ತ್ರಿಭಿಃ ಪ್ರಸ್ಥೈಸ್ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಶರ್ಕರಾರಾಸ್ನಾಲವಣಾರ್ದ್ರಕನಾಗರೈಃ||೧೩೭|| ಸುಪಿಷ್ಟೈಃ ಪಲಿಕೈಃ ಪಾನಾತ್ತದಭ್ಯಙ್ಗಾಚ್ಚ ವಾತನುತ್|೧೩೮|

ಮೂಲಕಸ್ವರಸ ಇತ್ಯಾದೌ ಮೂಲಕಸ್ವರಸೇ ಸಮಕ್ಷೀರೇ ದಧಿ ಸ್ಥಾಪ್ಯಂ; ತಸ್ಯಾಮ್ಲಸ್ಯೇತಿ ಮೂಲರಸಾದೇರಮ್ಲತಾಙ್ಗತಸ್ಯ| ಅತ್ರ ಚ ತ್ರಿಭಿಃ ಪ್ರಸ್ಥೈರಿತಿ ವಚನಾತ್ ಮೂಲಕರಸಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಾನತ್ವಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಜತೂಕರ್ಣೇ- “ವಿಪಚೇದ್ ದಧಿಮೂಲಕರಸಪಯಸಾ” ಇತ್ಯಾದಿ||೧೩೬-೧೩೭||-

Adhikarana 32 (138-141) · Śloka 142

ಪಞ್ಚಮೂಲಕಷಾಯೇಣ ಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಬಹುವಾರ್ಷಿಕಮ್||೧೩೮|| ಪಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ರಸಂ ಪೂತ್ವಾ ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಪಯಸಾಽಷ್ಟಗುಣೇನೈತತ್ ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರನುತ್||೧೩೯|| ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಚೈತದ್ವಾತೇ ಶಸ್ತಂ ವಿಶೇಷತಃ| ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಶ್ರೇಯಸ್ಯಾಃ ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಾತ್||೧೪೦|| ಬಿಲ್ವಾಚ್ಚಾಞ್ಜಲಿಮೇಕೈಕಂ ದ್ರವೈರಮ್ಲೈರ್ವಿಪಾಚಯೇತ್| ತೇನ ತೈಲಂ ಕಷಾಯೇಣ ಫಲಾಮ್ಲೈಃ ಕಟುಭಿಸ್ತಥಾ||೧೪೧|| ಪಿಷ್ಟೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಮಹಾವಾತೈರಾರ್ತಃ ಶೀತೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|೧೪೨|

ಪಞ್ಚಮೂಲಕಷಾಯೇಣೇತ್ಯಾದೌ ಪಞ್ಚಮೂಲೀಕಷಾಯಂ ತಥಾ ಪಿಣ್ಯಾಕಕ್ವಥಿತಂ ಜಲಂ ಚ ಪೃಥಗ್ದೇಯಮಿತಿ ಕೇಚಿದ್ವದನ್ತಿ, ವಯಂ ತು ಪಞ್ಚಮೂಲೀಕಷಾಯೇಣೈವ ಜಲಸ್ಥಾನೀಯೇನ ಸಾಧಿತಪಿಣ್ಯಾಕಸ್ಯ ರಸಮತ್ರೇಚ್ಛಾಮಃ| ಪಾಠಶ್ಚ ‘ಪಞ್ಚಮೂಲೀಕಷಾಯೇಣ ಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಬಹುವಾರ್ಷಿಕಮ್| ಪಕ್ತ್ವಾ ತಸ್ಯ ರಸಂ ಪೂತ್ವಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠ್ಯತೇ; ಜಾತೂಕರ್ಣೇಽಪಿ “ಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಬಹುವಾರ್ಷಿಕಂ ಸ್ಥಿರಾದಿಸಲಿಲೇ ಪಚೇತ್, ರಸೇಽಸ್ಮಿನಷ್ಟಗುಣೇನ ಪಯಸಾ ತೈಲಂ ಸಾಧ್ಯಮ್” ಇತಿ| ದ್ರವೈರಮ್ಲೈರಿತಿ ಕಾಞ್ಜಿಕತಕ್ರಾದಿಭಿಃ| ಫಲಾಮ್ಲೈರಿತಿ ಅಮ್ಲಫಲೈರ್ದಾಡಿಮಾದಿಭಿಃ||೧೩೮-೧೪೧||-

Adhikarana 33 (142-156) · Śloka 156

ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಾಣಾಂ ತೈಲಾನ್ಯನ್ಯಾನ್ಯತಃ ಶೃಣು||೧೪೨|| ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಾಣ್ಯಾಯುಷ್ಯಬಲವರ್ಣಕರಾಣಿ ಚ| ರಜಃಶುಕ್ರಪ್ರದೋಷಘ್ನಾನ್ಯಪತ್ಯಜನನಾನಿ ಚ||೧೪೩|| ನಿರತ್ಯಯಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಸರ್ವದೋಷಹರಾಣಿ ಚ| ಸಹಾಚರತುಲಾಯಾಶ್ಚ ರಸೇ ತೈಲಾಢಕಂ ಪಚೇತ್||೧೪೪|| ಮೂಲಕಲ್ಕಾದ್ದಶಪಲಂ ಪಯೋ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಸಿದ್ಧೇಽಸ್ಮಿಞ್ಛರ್ಕರಾಚೂರ್ಣಾದಷ್ಟಾದಶಪಲಂ ಭಿಷಕ್||೧೪೫|| ವಿನೀಯ ದಾರುಣೇಷ್ವೇತದ್ವಾತವ್ಯಾಧಿಷು ಯೋಜಯೇತ್| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಸ್ವರಸಪ್ರಸ್ಥೌ ದ್ವೌ ಸಮೌ ಪಯಸಾ ಸಹ||೧೪೬|| ಷಟ್ಪಲಂ ಶೃಙ್ಗವೇರಸ್ಯ ಗುಡಸ್ಯಾಷ್ಟಪಲಂ ತಥಾ| ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಕ್ವಂ ತೈರ್ದದ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಾನಿಲಾರ್ತಿಷು||೧೪೭|| ಜೀರ್ಣೇ ತೈಲೇ ಚ ದುಗ್ಧೇನ ಪೇಯಾಕಲ್ಪಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಬಲಾಶತಂ ಗುಡೂಚ್ಯಾಶ್ಚ ಪಾದಂ ರಾಸ್ನಾಷ್ಟಭಾಗಿಕಮ್||೧೪೮|| ಜಲಾಢಕಶತೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ದಶಭಾಗಸ್ಥಿತೇ ರಸೇ| ದಧಿಮಸ್ತ್ವಿಕ್ಷುನಿರ್ಯಾಸಶುಕ್ತೈಸ್ತೈಲಾಢಕಂ ಸಮೈಃ||೧೪೯|| ಪಚೇತ್ ಸಾಜಪಯೋಽರ್ಧಾಂಶೈಃ ಕಲ್ಕೈರೇಭಿಃ ಪಲೋನ್ಮಿತೈಃ| ಶಟೀಸರಲದಾರ್ವೇಲಾಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಗುರುಚನ್ದನೈಃ||೧೫೦|| ಪದ್ಮಕಾತಿವಿಷಾಮುಸ್ತಸೂರ್ಪಪರ್ಣೀಹರೇಣುಭಿಃ| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಸುರಸವ್ಯಾಘ್ರನಖರ್ಷಭಕಜೀವಕೈಃ||೧೫೧|| ಪಲಾಶರಸಕಸ್ತೂರೀನಲಿಕಾಜಾತಿಕೋಷಕೈಃ| ಸ್ಪೃಕ್ಕಾಕುಙ್ಕುಮಶೈಲೇಯಜಾತೀಕಟುಫಲಾಮ್ಬುಭಿಃ||೧೫೨|| ತ್ವಚಾಕುನ್ದುರುಕರ್ಪೂರತುರುಷ್ಕಶ್ರೀನಿವಾಸಕೈಃ | ಲವಙ್ಗನಖಕಕ್ಕೋಲಕುಷ್ಠಮಾಂಸೀಪ್ರಿಯಙ್ಗುಭಿಃ||೧೫೩|| ಸ್ಥೌಣೇಯತಗರಧ್ಯಾಮವಚಾಮದನಪಲ್ಲವೈಃ| ಸನಾಗಕೇಶರೈಃ ಸಿದ್ಧೇ ಕ್ಷಿಪೇಚ್ಚಾತ್ರಾವತಾರಿತೇ||೧೫೪|| ಪತ್ರಕಲ್ಕಂ ತತಃ ಪೂತಂ ವಿಧಿನಾ ತತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಶ್ವಾಸಂ ಕಾಸಂ ಜ್ವರಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಛರ್ದಿಂ ಗುಲ್ಮಾನ್ ಕ್ಷತಂ ಕ್ಷಯಮ್||೧೫೫|| ಪ್ಲೀಹಶೋಷಾವಪಸ್ಮಾರಮಲಕ್ಷ್ಮೀಂ ಚ ಪ್ರಣಾಶಯೇತ್| ಬಲಾತೈಲಮಿದಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿನಾಶನಮ್||೧೫೬|| (ಅಗ್ನಿವೇಶಾಯ ಗುರುಣಾ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೇಣ ಭಾಷಿತಮ್)| ಇತಿ ಬಲಾತೈಲಮ್|

ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಾಣೀತಿ ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನನಸ್ಯಾನುವಾಸನಯೋಗೀನಿ| ಸಹಾಚರೇತ್ಯಾದೌ ಮೂಲಕಲ್ಕಾದ್ದಶಪಲಮಿತ್ಯನೇನ ಸಹಚರಮೂಲಾದೇವ ದಶಪಲಃ ಕಲ್ಕೋ ದೇಯಃ; ಜತೂಕರ್ಣೇ ತ್ವತ್ರ ಮೂಲಕಸ್ಯೈವ ಕಲ್ಕ ಉಕ್ತಃ| ಜೀರ್ಣೇ ತೈಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಪೀತೇ ತೈಲೇ ಜೀರ್ಣೇ ಸತಿ| ಕ್ಷೀರೇಣ ಪೇಯಾವಿಧಾನಮತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾತ್| ಗುಡೂಚ್ಯಾಃ ಪಾದಮಿತಿ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಪಲಾನಿ| ರಾಸ್ನಾಷ್ಟಭಾಗಿಕಮಿತಿ ಗತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ರಾಸ್ನಾಯಾ ಅಷ್ಟಭಾಗೇನಾರ್ಧತ್ರಯೋದಶಪಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಸಾಜಪಯೋಽರ್ಧಾಂಶಮಿತಿ ಛಾಗಕ್ಷೀರಾರ್ಧಯುಕ್ತಮ್| ಸೂರ್ಪಪರ್ಣ್ಯೌ ಮುದ್ಗಮಾಷಪರ್ಣ್ಯೌ| ರಸಃ ಗನ್ಧರಸಃ| ನಲಿಕಾ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ| ಕಟುಫಲಾ ಲತಾಕಸ್ತೂರೀ, ಅನ್ಯೇ ಸುಗನ್ಧಿ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಪದ್ಯಲ(?)ಮಾಹುಃ| ತುರುಷ್ಕಃ ಸಿಲ್ಹಕಃ| ನಖೀಸ್ವಲ್ಪನಖೀ| ಪತ್ರಕಲ್ಕಮಿತಿ ಸುಗನ್ಧಿತ್ವಾದಸ್ಯ ತೈಲಸ್ಯ ಗನ್ಧಶಾಸ್ರಪರಿಭಾಷಯಾ ಪತ್ರಕಲ್ಕೋ ದೇಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಗನ್ಧಶಾಸ್ತ್ರೇ ಚ “ಚೂರ್ಣಸ್ವರಸಪುಷ್ಪಾಣಾಂ ಸಿದ್ಧಶೀತೇಽವತಾರಿತೇ| ದೀಯತೇ ಗನ್ಧವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪತ್ರಕಲ್ಕೋ ಮನೀಷಿಭಿಃ” ಇತಿ; ತೇನಾತ್ರ ಕರ್ಪೂರಾದಿಪತ್ರಕಲ್ಕೋಽವತಾರಿತೇ ಏವ ದೇಯಃ||೧೪೨-೧೫೬||-

Adhikarana 34 (157-164) · Śloka 164

ಅಮೃತಾಯಾಸ್ತುಲಾಃ ಪಞ್ಚ ದ್ರೋಣೇಷ್ವಷ್ಟಸ್ವಪಾಂ ಪಚೇತ್||೧೫೭|| ಪಾದಶೇಷೇ ಸಮಕ್ಷೀರಂ ತೈಲಸ್ಯ ದ್ವ್ಯಾಢಕಂ ಪಚೇತ್| ಏಲಾಮಾಂಸೀನತೋಶೀರಸಾರಿವಾಕುಷ್ಠಚನ್ದನೈಃ||೧೫೮|| ಬಲಾತಾಮಲಕೀಮೇದಾಶತಪುಷ್ಪರ್ಧಿಜೀವಕೈಃ | ಕಾಕೋಲೀಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀಶ್ರಾವಣ್ಯತಿಬಲಾನಖೈಃ||೧೫೯|| ಮಹಾಶ್ರಾವಣಿಜೀವನ್ತೀವಿದಾರೀಕಪಿಕಚ್ಛುಭಿಃ| ಶತಾವರೀಮಹಾಮೇದಾಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಾಹರೇಣುಭಿಃ||೧೬೦|| ವಚಾಗೋಕ್ಷುರಕೈರಣ್ಡರಾಸ್ನಾಕಾಲಾಸಹಾಚರೈಃ| ವೀರಾಶಲ್ಲಕಿಮುಸ್ತತ್ವಕ್ಪತ್ರರ್ಷಭಕಬಾಲಕೈಃ||೧೬೧|| ಸಹೈಲಾಕುಙ್ಕುಮಸ್ಪೃಕ್ಕಾತ್ರಿದಶಾಹ್ವೈಶ್ಚ ಕಾರ್ಷಿಕೈಃ| ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಯಾಸ್ತ್ರಿಕರ್ಷೇಣ ಮಧುಕಾಷ್ಟಪಲೇನ ಚ||೧೬೨|| ಕಲ್ಕೈಸ್ತತ್ ಕ್ಷೀಣವೀರ್ಯಾಗ್ನಿಬಲಸಮ್ಮೂಢಚೇತಸಃ| ಉನ್ಮಾದಾರತ್ಯಪಸ್ಮಾರೈರಾರ್ತಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಂ ನಯೇತ್||೧೬೩|| ವಾತವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ತೈಲಾಗ್ರ್ಯಮಮೃತಾಹ್ವಯಮ್| (ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೇಣ ಗುರುಣಾ ಭಾಷಿತಂ ವೈದ್ಯಪೂಜಿತಮ್)||೧೬೪|| ಇತ್ಯಮೃತಾದ್ಯಂ ತೈಲಮ್|

ಅಮೃತಾಯಾ ಇತ್ಯಾದೌ ಮಹಾಶ್ರಾವಣೀ ಬೃಹನ್ಮುಣ್ಡಿತಿಕಾ| ಕಾಲಾ ಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾ| ತ್ರಿದಶಾಹ್ವಃ ದೇವದಾರುಃ||೧೫೭-೧೬೪||

Adhikarana 35 (165-166) · Śloka 166

ರಾಸ್ನಾಸಹಸ್ರನಿರ್ಯೂಹೇ ತೈಲದ್ರೋಣಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಗನ್ಧೈರ್ಹೈಮವತೈಃ ಪಿಷ್ಟೈರೇಲಾದ್ಯೈಶ್ಚಾನಿಲಾರ್ತಿನುತ್||೧೬೫|| ಕಲ್ಪೋಽಯಮಶ್ವಗನ್ಧಾಯಾಂ ಪ್ರಸಾರಣ್ಯಾಂ ಬಲಾದ್ವಯೇ| ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಪಯೋಭಿರ್ವಾ ಬಲಾದೀನಾಂ ಪಚೇತ್ ಪೃಥಕ್||೧೬೬|| ಇತಿ ರಾಸ್ನಾತೈಲಮ್|

ರಾಸ್ನಾಸಹಸ್ರನಿರ್ಯೂಹೇ ಇತ್ಯಾದೌ ಹೈಮವತೈರಿತಿ ಹಿಮಾಲಯಭೂತೈಃ ಅಗರುಕುಷ್ಠಕ್ಷೇಮಕಾದಿಭಿಃ| ಏಲಾದ್ಯೈರಿತಿ ಅಮೃತಾದ್ಯೇ ಏಲಾಮಾಂಸೀನತೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತೈಃ| ಏಷ ಕಲ್ಪ ಇತ್ಯನನ್ತರೋಕ್ತರಾಸ್ನಾಕಲ್ಪೋ ಬಲಾದಿಷ್ವಪಿ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ಬಲಾದೀನಾಮಿತಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಾನಾಂ ಬಲಾಪ್ರಸಾರಣ್ಯಶ್ವಗನ್ಧಾನಾಮ್||೧೬೫-೧೬೬||

Adhikarana 36 (167-171) · Śloka 171

ಮೂಲಕಸ್ವರಸಂ ಕ್ಷೀರಂ ತೈಲಂ ದಧ್ಯಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ತುಲ್ಯಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್ ಕಲ್ಕೈರ್ಬಲಾಚಿತ್ರಕಸೈನ್ಧವೈಃ||೧೬೭|| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯತಿವಿಷಾರಾಸ್ನಾಚವಿಕಾಗುರುಶಿಗ್ರುಕೈಃ| ಭಲ್ಲಾತಕವಚಾಕುಷ್ಠಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಶ್ವಭೇಷಜೈಃ||೧೬೮|| ಪುಷ್ಕರಾಹ್ವಶಟೀಬಿಲ್ವಶತಾಹ್ವಾನತದಾರುಭಿಃ| ತತ್ಸಿದ್ಧಂ ಪೀತಮತ್ಯುಗ್ರಾನ್ ಹನ್ತಿ ವಾತಾತ್ಮಕಾನ್ ಗದಾನ್||೧೬೯|| ಇತಿ ಮೂಲಕಾದ್ಯಂ ತೈಲಮ್| ವೃಷಮೂಲಗುಡೂಚ್ಯೋಶ್ಚ ದ್ವಿಶತಸ್ಯ ಶತಸ್ಯ ಚ| ಚಿತ್ರಕಾತ್ ಸಾಶ್ವಗನ್ಧಾಚ್ಚ ಕ್ವಾಥೇ ತೈಲಾಢಕಂ ಪಚೇತ್||೧೭೦|| ಸಕ್ಷೀರಂ ವಾಯುನಾ ಭಗ್ನೇ ದದ್ಯಾಜ್ಜರ್ಜರಿತೇ ತಥಾ| ಪ್ರಾಕ್ತೈಲಾವಾಪಸಿದ್ಧಂ ಚ ಭವೇದೇತದ್ಗುಣೋತ್ತರಮ್||೧೭೧|| ಇತಿ ವೃಷಮೂಲಾದಿತೈಲಮ್|

ವೃಷಮೂಲೇತ್ಯಾದೌ ಅಶ್ವಗನ್ಧಾಚಿತ್ರಕಾಭ್ಯಾಂ ಮಿಲಿತಾಭ್ಯಾಂ ತುಲಾ| ಪ್ರಾಕ್ತೈಲಾವಾಪಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಮೂಲಕಸ್ವರಸಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತತೈಲಕಲ್ಕೇನ ಸಮಂ ವೃಷಮೂಲಾದಿಕ್ವಾಥೇನ ಚ ಸಿದ್ಧಮ್| ಭವೇತ್ತದ್ದ್ವಿಗುಣೋತ್ತರಮಿತಿ ಪಾಠೇ ವೃಷಮೂಲಾದಿಕ್ವಾಥಸಿದ್ಧಾತ್ತೈಲಾದ್ ದ್ವಿಗುಣಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್||೧೬೭-೧೭೧||

Adhikarana 37 (172-182) · Śloka 182

ರಾಸ್ನಾಶಿರೀಷಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಶುಣ್ಠೀಸಹಚರಾಮೃತಾಃ||೧೭೨|| ಸ್ಯೋನಾಕದಾರುಶಮ್ಪಾಕಹಯಗನ್ಧಾತ್ರಿಕಣ್ಟಕಾಃ| ಏಷಾಂ ದಶಪಲಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಕಷಾಯಮುಪಕಲ್ಪಯೇತ್||೧೭೩|| ತತಸ್ತೇನ ಕಷಾಯೇಣ ಸರ್ವಗನ್ಧೈಶ್ಚ ಕಾರ್ಷಿಕೈಃ| ದಧ್ಯಾರನಾಲಮಾಷಾಮ್ಬುಮೂಲಕೇಕ್ಷುರಸೈಃ ಶುಭೈಃ||೧೭೪|| ಪೃಥಕ್ ಪ್ರಸ್ಥೋನ್ಮಿತೈಃ ಸಾರ್ಧಂ ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಪ್ಲೀಹಮೂತ್ರಗ್ರಹಶ್ವಾಸಕಾಸಮಾರುತರೋಗನುತ್ ||೧೭೫|| ಏತನ್ಮೂಲಕತೈಲಾಖ್ಯಂ ವರ್ಣಾಯುರ್ಬಲವರ್ಧನಮ್| ಇತಿ ಮೂಲಕತೈಲಮ್| ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಂ ಶಿಗ್ರುಬಿಲ್ವಯೋಃ| ರಸೇನ ಮೂಲಕಾನಾಂ ಚ ತೈಲಂ ದಧಿಪಯೋನ್ವಿತಮ್||೧೭೬|| ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಭಿಷಗ್ದದ್ಯಾತ್ ಸರ್ವವಾತಾಮಯಾಪಹಮ್| ಲಶುನಸ್ವರಸೇ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮೇಭಿಶ್ಚ ವಾತನುತ್||೧೭೭|| ತೈಲಾನ್ಯೇತಾನ್ಯೃತುಸ್ನಾತಾಮಙ್ಗನಾಂ ಪಾಯಯೇತ ಚ| ಪೀತ್ವಾಽನ್ಯತಮಮೇಷಾಂ ಹಿ ವನ್ಧ್ಯಾಽಪಿ ಜನಯೇತ್ ಸುತಮ್||೧೭೮|| ಯಚ್ಚ ಶೀತಜ್ವರೇ ತೈಲಮಗುರ್ವಾದ್ಯಮುದಾಹೃತಮ್| ಅನೇಕಶತಶಸ್ತಚ್ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಸ್ಯಾದ್ವಾತರೋಗನುತ್||೧೭೯|| ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಯಾನಿ ತೈಲಾನಿ ವಾತಶೋಣಿತಕೇಽಪಿ ಚ| ತಾನಿ ಚಾನಿಲಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಸಿದ್ಧಿಕಾಮಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೧೮೦|| ನಾಸ್ತಿ ತೈಲಾತ್ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿದೌಷಧಂ ಮಾರುತಾಪಹಮ್| ವ್ಯವಾಯ್ಯುಷ್ಣಗುರುಸ್ನೇಹಾತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ವಲವತ್ತರಮ್||೧೮೧|| ಗಣೈರ್ವಾತಹರೈಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಛತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶಃ| ಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷಿಪ್ರತರಂ ಹನ್ತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಸ್ಥಿತಾನ್ ಗದಾನ್||೧೮೨||

ಸರ್ವಗನ್ಧೈಶ್ಚೇತಿ ಬಲಾತೈಲೋಕ್ತೈಃ ಸರ್ವಗನ್ಧೈಃ| ಸಾರ್ಧಮಿತಿ ಸಹಿತಮ್| ಮೂಲಕತೈಲಾಖ್ಯಮಿತಿಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ತತ್ರ ರಾಸ್ನಾದೀನಾಂ ಮೂಲೇನೈವ ಕ್ವಾಥಸಾಧನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಲಶುನಸ್ವರಸೇ ಇತ್ಯಾದೌ ಏಭಿಶ್ಚೇತಿ ಯವಾದಿಕ್ವಾಥೈರನನ್ತರೋಕ್ತೈಃ| ಅನೇಕಶತಶಸ್ತಚ್ಚ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಅನೇಕಶತಶಸ್ತೇನೈವ ವಿದ್ಯಾನೇನ ಸಾಧಿತಂ ಸದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭೨-೧೮೨||

Adhikarana 38 (183-188) · Śloka 188

ಕ್ರಿಯಾ ಸಾಧಾರಣೀ ಸರ್ವಾ ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಚಾಪಿ ಶಸ್ಯತೇ| ವಾತೇ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿಃ ಸ್ರೋತಃಸ್ವಾವೃತೇಷು ವಿಶೇಷತಃ||೧೮೩|| ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತಾಮುಷ್ಣಾಂ ತಥಾ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾತ್ ಕಾರಯೇತ್ ಸರ್ಪಿರ್ಜೀವನೀಯಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೮೪|| ಧನ್ವಮಾಂಸಂ ಯವಾಃ ಶಾಲಿರ್ಯಾಪನಾಃ ಕ್ಷೀರಬಸ್ತಯಃ| ವಿರೇಕಃ ಕ್ಷೀರಪಾನಂ ಚ ಪಞ್ಚಮೂಲೀಬಲಾಶೃತಮ್||೧೮೫|| ಮಧುಯಷ್ಟಿಬಲಾತೈಲಘೃತಕ್ಷೀರೈಶ್ಚ ಸೇಚನಮ್| ಪಞ್ಚಮೂಲಕಷಾಯೇಣ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾ ಶೀತವಾರಿಣಾ||೧೮೬|| ಕಫಾವೃತೇ ಯವಾನ್ನಾನಿ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ| ಸ್ವೇದಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ನಿರೂಹಾಶ್ಚ ವಮನಂ ಸವಿರೇಚನಮ್||೧೮೭|| ಜೀರ್ಣಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತಥಾ ತೈಲಂ ತಿಲಸರ್ಷಪಜಂ ಹಿತಮ್| ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಮಾದೌ ವಿನಿರ್ಜಯೇತ್||೧೮೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೋಷಾನ್ತರಾದಿಸಂಸೃಷ್ಟವಾತಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕ್ರಿಯಾ ಸಾಧಾರಣೀತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧಾರಣೀತಿ ಯಾ ವಾತೇ ಸಾ ಸಂಸರ್ಗಿಣಿ ಚ ಪಿತ್ತಾದೌ ಸಮಾನಾ ಸಂಸರ್ಗಹಿತೇತಿ ಯಾವತ್; ನ ಕೇವಲಂ ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ವಾಯೌ ಸಾಧಾರಣೀ, ಕಿನ್ತು ವಾತಪಿತ್ತಾದಿಭಿಃ ಸ್ರೋತಃಸ್ವಾವೃತೇಷ್ವಪಿ ಸಾಧಾರಣೀ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ವಾತೇನ ವಾತಾವರಣಮಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ವಾತೇ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಅಯಂ ಪಾಠಃ ಸುಗಮಃ| ವಿಶಿಷ್ಟಸೂತ್ರಿತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಮಾಹ- ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದಿತಿ ಪರಿವರ್ತನೇನ ಶೀತಾಂ ಕೃತ್ವೋಷ್ಣಾಮ್, ಉಷ್ಣಾಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಶೀತಾಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾಪನಾ ಬಸ್ತಯಃ ಸಿದ್ಧೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ| ಪಿತ್ತಮಾದೌ ವಿನಿರ್ಜಯೇದಿತಿ ವಚನೇನ ಕಫಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಶುಕಾರಿತಯಾ ಪಿತ್ತಜಯಮೇವೋಪದಿಶತಿ||೧೮೩-೧೮೮||

Adhikarana 39 (189-198) · Śloka 199

ಆಮಾಶಯಗತಂ ಮತ್ವಾ ಕಫಂ ವಮನಮಾಚರೇತ್||೧೮೯|| ಪಕ್ವಾಶಯೇ ವಿರೇಕಂ ತು ಪಿತ್ತೇ ಸರ್ವತ್ರಗೇ ತಥಾ| ಸ್ವೇದೈರ್ವಿಷ್ಯನ್ದಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಯದಾ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಸ್ಥಿತಃ||೧೯೦|| ಪಿತ್ತಂ ವಾ ದರ್ಶಯೇಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಬಸ್ತಿಭಿಸ್ತೌ ವಿನಿರ್ಹರೇತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽನುಗತಂ ವಾತಮುಷ್ಣೈರ್ಗೋಮೂತ್ರಸಂಯುತೈಃ||೧೯೧|| ನಿರೂಹೈಃ ಪಿತ್ತಸಂಸೃಷ್ಟಂ ನಿರ್ಹರೇತ್ ಕ್ಷೀರಸಂಯುತೈಃ| ಮಧುರೌಷಧಸಿದ್ಧೈಶ್ಚ ತೈಲೈಸ್ತಮನುವಾಸಯೇತ್||೧೯೨|| ಶಿರೋಗತೇ ತು ಸಕಫೇ ಧೂಮನಸ್ಯಾದಿ ಕಾರಯೇತ್| ಹೃತೇ ಪಿತ್ತೇ ಕಫೇ ಯಃ ಸ್ಯಾದುರಃಸ್ರೋತೋಽನುಗೋಽನಿಲಃ||೧೯೩|| ಸಶೇಷಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾ ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ಕೇವಲವಾತಿಕೀ| ಶೋಣಿತೇನಾವೃತೇ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾತಶೋಣಿತಕೀಂ ಕ್ರಿಯಾಮ್||೧೯೪|| ಪ್ರಮೇಹವಾತಮೇದೋಘ್ನೀಮಾಮವಾತೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗರಸಕ್ಷೀರಸ್ನೇಹಾ ಮಾಂಸಾವೃತೇ ಹಿತಾಃ||೧೯೫|| ಮಹಾಸ್ನೇಹೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸ್ಥೇ ಪೂರ್ವವದ್ರೇತಸಾಽಽವೃತೇ| ಅನ್ನಾವೃತೇ ತದುಲ್ಲೇಖಃ ಪಾಚನಂ ದೀಪನಂ ಲಘು||೧೯೬|| ಮೂತ್ರಲಾನಿ ತು ಮೂತ್ರೇಣ ಸ್ವೇದಾಃ ಸೋತ್ತರಬಸ್ತಯಃ| ಶಕೃತಾ ತೈಲಮೈರಣ್ಡಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋದಾವರ್ತವತ್ಕ್ರಿಯಾ ||೧೯೭|| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೋ ಬಲೀ ದೋಷಃ ಪ್ರಾಕ್ ತಂ ಸ್ವೈರೌಷಧೈರ್ಜಯೇತ್| ವಮನೈರ್ವಾ ವಿರೇಕೈರ್ವಾ ಬಸ್ತಿಭಿಃ ಶಮನೇನ ವಾ||೧೯೮|| (ಇತ್ಯುಕ್ತಮಾವೃತೇ ವಾತೇ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ಯಥಾಯಥಮ್ )|೧೯೯|

ಆಮಾಶಯಗತಂ ಮತ್ವಾ ಕಫಮಿತಿ ವಾತಾನುಬನ್ಧಿಕಫಸ್ಯೈವೇಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಪಕ್ವಾಶಯೇ ವಿರೇಕಂ ತ್ವಿತ್ಯತ್ರ ‘ಕಫೇ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಸರ್ವತ್ರಗೇ ಇತಿ ಅನ್ಯಸ್ಥಾನಗತೇಽಪಿ ಪಿತ್ತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಾನ್ತರಸ್ಥಾನಗತೇ ತದ್ದೋಷಪ್ರಧಾನಮೇವ ಕರ್ಮ ವಮನಂ ಬಸ್ತಿರ್ವಾ ಯುಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯನೇನ ವಿರೇಚನಮಪಿ ತತ್ರ ಯೌಗಿಕಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಕಫೇ ಇತಿ ಸಕಫೇ ವಾತೇ| ‘ಉರಃಸ್ರೋತೋಗತೇ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಽನುಗತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಮೇಹವಾತಮೇದೋಘ್ನೀಮಿತಿ ಪ್ರಮೇಹಘ್ನೀಂ ವಾತಘ್ನೀಂ ಮೇದೋಘ್ನೀಂ ಚ| ಮಹಾಸ್ನೇಹ ಇತಿ ಚತುಃಸ್ನೇಹೋಽತ್ರೈವೋಕ್ತಃ| ಪೂರ್ವವದ್ರೇತಸಾಽಽವೃತೇ ಇತಿ ಶುಕ್ರಸ್ಥೇ ವಾತೇ ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ಸಾ ರೇತಸಾಽಽವೃತೇಽಪಿ ವಾತೇ ಕಾರ್ಯಾ| ಉಲ್ಲೇಖ ಇತಿ ಉಲ್ಲೇಖನಂ ವಮನಮ್| ಮೂತ್ರಲಾನೀತಿ ಮೂತ್ರವೈರೇಚನಿಕಾನಿ| ಶಕೃತಾ ಇತಿ ಮಲೇನ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೋ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಥಾನೋಪಬೃಂಹಣಾದ್ಬಲೀ ದೋಷೋ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ವೈರೌಷಧೈರ್ಜಯೇತ್| ಕತಮೈಃ ಸ್ವೈರೌಷಧೈರಿತ್ಯಾಹ- ವಮನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಶಮನೇನೇತಿ ಕಫಾದಿಶಮನೇನೈವ; ಶಮನಂ ಚ ಶೋಧನಾನನ್ತರಂ ಶೋಧನಾನರ್ಹೇ ವಾ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೮೯-೧೯೮||-

Adhikarana 40 (199-205) · Śloka 206

ಮಾರುತಾನಾಂ ಹಿ ಪಞ್ಚಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣೇ ಶೃಣು||೧೯೯|| ಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಸಸಮಾಸಾಭ್ಯಾಮುಚ್ಯಮಾನಂ ಮಯಾಽನಘ!| ಪ್ರಾಣೋ ವೃಣೋತ್ಯುದಾನಾದೀನ್ ಪ್ರಾಣಂ ವೃಣ್ವನ್ತಿ ತೇಽಪಿ ಚ||೨೦೦|| ಉದಾನಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾಽನ್ಯೋನ್ಯಂ ಸರ್ವ ಏವ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ವಿಂಶತಿರ್ವರಣಾನ್ಯೇತಾನ್ಯುಲ್ಬಣಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರಮ್||೨೦೧|| ಮಾರುತಾನಾಂ ಹಿ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ತಾನಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತರ್ಕಯೇತ್| ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶೂನ್ಯತ್ವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸ್ಮೃತಿಬಲಕ್ಷಯಮ್||೨೦೨|| ವ್ಯಾನೇ ಪ್ರಾಣಾವೃತೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಕರ್ಮ ತತ್ರೋರ್ಧ್ವಜತ್ರುಕಮ್| ಸ್ವೇದೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಲೋಮಹರ್ಷಸ್ತ್ವಗ್ದೋಷಃ ಸುಪ್ತಗಾತ್ರತಾ||೨೦೩|| ಪ್ರಾಣೇ ವ್ಯಾನಾವೃತೇ ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತಂ ವಿರೇಚನಮ್| ಪ್ರಾಣಾವೃತೇ ಸಮಾನೇ ಸ್ಯುರ್ಜಡಗದ್ಗದಮೂಕತಾಃ||೨೦೪|| ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಾಃ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ಸ್ನೇಹಾಸ್ತತ್ರ ಸಯಾಪನಾಃ| ಸಮಾನೇನಾವೃತೇಽಪಾನೇ ಗ್ರಹಣೀಪಾರ್ಶ್ವಹೃದ್ಗದಾಃ||೨೦೫|| ಶೂಲಂ ಚಾಮಾಶಯೇ ತತ್ರ ದೀಪನಂ ಸರ್ಪಿರಿಷ್ಯತೇ|೨೦೬|

ಮಾರುತಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣಮಾಹ- ಮಾರುತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚೇಹ ವಾಯೋರಮೂರ್ತತ್ವಂ ವಾತಕಲಾಕಲೀಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀದಮಮೂರ್ತತ್ವಮಕಠಿನವಾಚಕಂ ನ ತ್ವವಯವಪ್ರತಿಷೇಧಕಂ; ತೇನ ವಾಯೋಃ ವಾಯ್ವನ್ತರೇಣ ಗತಿಹನನರೂಪಮಾವರಣಮುಪಪನ್ನಮೇವ; ದೃಷ್ಟಾ ಚ ವಾಯುನಾ ವಾಯ್ವನ್ತರೇಣೋಪಹತೇನ ವಾತಕುಣ್ಡಲಿತಾ ಬಹಿರಪಿ, ತೇನೋಪಪನ್ನಮಾವರಣಂ ವಾತಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರಮ್| ಪ್ರಾಣೋ ವೃಣೋತ್ಯುದಾನಾದೀನಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಂಶತ್ಯಾವರಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ| ಪ್ರಾಣೋ ವೃಣೋತ್ಯುದಾನಾದೀನಿತ್ಯನೇನ ಚತ್ವಾರ್ಯಾವರಣಾನಿ, ಪ್ರಾಣಂ ವೃಣ್ವನ್ತಿ ತೇಽಪಿ ಚೇತ್ಯನೇನ ಚ ಚತ್ವಾರಿ, ಉದಾನಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾಽನ್ಯೋನ್ಯಮಿತ್ಯನೇನ ದ್ವಾದಶಾವರಣಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರೋದಾನೇನ ವ್ಯಾನಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಾವರಣೇ ತ್ರೀಣಿ, ತಥಾ ವ್ಯಾನಾದ್ಯೈಶ್ಚೋದಾನಾವರಣೇ ತ್ರೀಣಿ, ತಥಾ ವ್ಯಾನೇನ ಸಮಾನಾಪಾನಾವರಣೇ ದ್ವೇ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಚ ವ್ಯಾನಾವರಣೇ ದ್ವೇ, ಪರಿಶಿಷ್ಟಯೋಶ್ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣೇ ದ್ವೇ, ಏವಂ ದ್ವಾದಶಾವರಣಾನಿ ಪೂರ್ವಾಷ್ಟಕಯುಕ್ತಾನಿ ವಿಂಶತಿರ್ಭವನ್ತಿ| ಉಲ್ಬಣಾನಾಮಿತಿ ವೃದ್ಧಾನಾಂ; ಕಿಂವಾ ಉಲ್ಬಣಾನಾಮಿತಿ ಆವಿಷ್ಕೃತತಮಾನಾಂ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ; ತೇನೈತೇಷಾಮೇಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿಸಂಸರ್ಗೇಣಾವಾರ್ಯಾವರಕತಯಾ ಭೇದಾದ್ಬಹುವಿಧಮಾವರಣಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೯೯-೨೦೫||-

Adhikarana 41 (206-213) · Śloka 217

ಶಿರೋಗ್ರಹಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೨೦೬|| ಹೃದ್ರೋಗೋ ಮುಖಶೋಷಶ್ಚಾಪ್ಯುದಾನೇ ಪ್ರಾಣಸಂವೃತೇ| ತತ್ರೋರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕಂ ಕರ್ಮ ಕಾರ್ಯಮಾಶ್ವಾಸನಂ ತಥಾ||೨೦೭|| ಕರ್ಮೌಜೋಬಲವರ್ಣಾನಾಂ ನಾಶೋ ಮೃತ್ಯುರಥಾಪಿ ವಾ| ಉದಾನೇನಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ತಂ ಶನೈಃ ಶೀತವಾರಿಣಾ||೨೦೮|| ಸಿಞ್ಚೇದಾಶ್ವಾಸಯೇಚ್ಚೈನಂ ಸುಖಂ ಚೈವೋಪಪಾದಯೇತ್| ಉರ್ಧ್ವಗೇನಾವೃತೇಽಪಾನೇ ಛರ್ದಿಶ್ವಾಸಾದಯೋ ಗದಾಃ||೨೦೯|| ಸ್ಯುರ್ವಾತೇ ತತ್ರ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿ ಭೋಜ್ಯಂ ಚೈವಾನುಲೋಮನಮ್| ಮೋಹೋಽಲ್ಪೋಽಗ್ನಿರತೀಸಾರ ಊರ್ಧ್ವಗೇಽಪಾನಸಂವೃತೇ||೨೧೦|| ವಾತೇ ಸ್ಯಾದ್ವಮನಂ ತತ್ರ ದೀಪನಂ ಗ್ರಾಹಿ ಚಾಶನಮ್| ವಮ್ಯಾಧ್ಮಾನಮುದಾವರ್ತಗುಲ್ಮಾರ್ತಿಪರಿಕರ್ತಿಕಾಃ||೨೧೧|| ಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾನಾವೃತೇಽಪಾನೇ ತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರನುಲೋಮಯೇತ್| ಅಪಾನೇನಾವೃತೇ ವ್ಯಾನೇ ಭವೇದ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರರೇತಸಾಮ್||೨೧೨|| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತತ್ರಾಪಿ ಸರ್ವಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ಮತಮ್| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರಲಾಪೋಽಙ್ಗಸಾದೋಽಗ್ನ್ಯೋಜೋಬಲಕ್ಷಯಃ||೨೧೩|| ಸಮಾನೇನಾವೃತೇ ವ್ಯಾನೇ ವ್ಯಾಯಾಮೋ ಲಘುಭೋಜನಮ್| ಸ್ತಬ್ಧತಾಽಲ್ಪಾಗ್ನಿತಾಽಸ್ವೇದಶ್ಚೇಷ್ಟಾಹಾನಿರ್ನಿಮೀಲನಮ್||೨೧೪|| ಉದಾನೇನಾವೃತೇ ವ್ಯಾನೇ ತತ್ರ ಪಥ್ಯಂ ಮಿತಂ ಲಘು| ಪಞ್ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಾವೃತಾನೇವಂ ವಾತಾನ್ ಬುಧ್ಯೇತ ಲಕ್ಷಣೈಃ||೨೧೫|| ಏಷಾಂ ಸ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ಹಾನಿರ್ವೃದ್ಧಿರ್ವಾಽಽವರಣೇ ಮತಾ| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಮೇತದಾವರಣೇಽಷ್ಟಕಮ್||೨೧೬|| ಸಲಿಙ್ಗಭೇಷಜಂ ಸಮ್ಯಗ್ಬುಧಾನಾಂ ಬುದ್ಧಿವೃದ್ಧಯೇ|೨೧೭|

ಶಿರೋಗ್ರಹ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಷ್ಟಾವಾವರಣಾನಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವೀನಿ ಅನುಕ್ತಶೇಷೋಪಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮಾಹ| ಊರ್ಧ್ವಭಾಗಿಕಂ ಕರ್ಮೇತಿ ಉಪರ್ಯುಕ್ತಸ್ನೇಹಪಾನನಸ್ಯಾದಿಕಮ್| ಶ್ವಾಸಾದಯ ಇತಿ ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾದಯಃ| ಊರ್ಧ್ವಗೇನೇತಿ ಉದಾನೇನ| ಅನುಕ್ತಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾವರಣಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಏಷಾಂ ಸ್ವಕರ್ಮಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಆವಾರ್ಯಾಣಾಂ ಬಲೀಯಸಾಽಽವರಣಾತ್ ಸ್ವಕರ್ಮಹಾನಿರ್ಭವತಿ, ಆವರಕಸ್ಯ ತೂತ್ಸರ್ಗತಃ ಸ್ವಕರ್ಮವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಆವರಣೇನ ಚ ಆವಾರ್ಯಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ಭವತಿ ತದಾ ಸ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ಆವರಣೀಯಸ್ಯ ಸ್ವಕರ್ಮಹಾನಿಃ, ಆವರಕಸ್ಯ ತೂತ್ಸರ್ಗತೋ ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಮಾಹುಃ||೨೦೬-೨೧೩||-

Adhikarana 42 (217-218) · Śloka 219

ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ವಾತಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಹಾನಿಂ ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್||೨೧೭|| ದ್ವಾದಶಾವರಣಾನ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಭಿಲಕ್ಷ್ಯ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ಕುರ್ಯಾದಭ್ಯಞ್ಜನಸ್ನೇಹಪಾನಬಸ್ತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಶಃ||೨೧೮|| ಕ್ರಮಮುಷ್ಣಮನುಷ್ಣಂ ವಾ ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದವಚಾರಯೇತ್|೨೧೯|

ಅನುಕ್ತಾವರಣಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ- ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮವೃದ್ಧಿಹಾನಿವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವತ್| ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯನೇನ ವಾತಾನಾಮುಕ್ತಸ್ಥಾನಗತವಿಕಾರೇಣ ಚ ವಾತವಿಕೃತಿರ್ಜ್ಞಾತವ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಉಷ್ಣಂ ಕ್ರಮಮನುಷ್ಣಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಯದ್ಯಪ್ಯುಷ್ಣ ಏವ ಕ್ರಮೋ ವಾತೇ ಯುಜ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸ್ಥಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯಂ ಕ್ರಮವಿಪರ್ಯಯಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೧೭-೨೧೮||-

Adhikarana 43 (219-220) · Śloka 221

ಉದಾನಂ ಯೋಜಯೇದೂರ್ಧ್ವಮಪಾನಂ ಚಾನುಲೋಮಯೇತ್||೨೧೯|| ಸಮಾನಂ ಶಮಯೇಚ್ಚೈವ ತ್ರಿಧಾ ವ್ಯಾನಂ ತು ಯೋಜಯೇತ್| ಪ್ರಾಣೋ ರಕ್ಷ್ಯಶ್ಚತುರ್ಭ್ಯೋಽಪಿ ಸ್ಥಾನೇ ಹ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿರ್ಧ್ರುವಾ||೨೨೦|| ಸ್ವಂ ಸ್ಥಾನಂ ಗಮಯೇದೇವಂ ವೃತಾನೇತಾನ್ ವಿಮಾರ್ಗಗಾನ್|೨೨೧|

ವಿಕೃತವಾತಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಪನಮಾಹ- ಉದಾನಂ ಯೋಜಯೇದೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಸ್ವಮಾರ್ಗಯೋಜನಂ ವಾತಾನಾಂ ಯಥೋಕ್ತವಮನಾದಿಕ್ರಿಯಾಯೋಗವಿಧಾನೇನ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಸಮಾನಂ ಶಮಯೇದಿತಿ ದೇಹಮಧ್ಯಸ್ಥಿತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿಧಾ ವ್ಯಾನಂ ತು ಯೋಜಯೇದಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಮಧೋ ಮಧ್ಯೇ ತ್ರಿಧಾ ಯೋಜಯೇತ್| ಪ್ರಾಣೋ ರಕ್ಷ್ಯ ಇತಿ ಸ್ಥಾನೇ ಏವ ಯಾಪನೀಯಃ | ಚತುರ್ಭ್ಯೋಽಪೀತ್ಯನೇನ ಇತರವಾತೇಭ್ಯೋಽಸ್ಯಾತ್ಯರ್ಥರಕ್ಷಣೀಯತಾಮಾಹ| ಕುತೋಽಯಂ ವಿಶೇಷರಕ್ಷಣೀಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ್ಥಾನೇ ತ್ವಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿರ್ಧ್ರುವೇತಿ; ಅಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ, ಸ್ಥಾನೇ ಸಮ್ಯಗವಸ್ಥಾನೇ ಸತಿ, ಸ್ಥಿತಿಃ ಜೀವನರೂಪಾ, ಧ್ರುವಾ ನಿಶ್ಚಿತಾ||೨೧೯-೨೨೦||-

Adhikarana 44 (221-230) · Śloka 231

ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹೋ ಭ್ರಮಃ ಶೂಲಂ ವಿದಾಹಃ ಶೀತಕಾಮಿತಾ||೨೨೧|| ಛರ್ದನಂ ಚ ವಿದಗ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಾಣೇ ಪಿತ್ತಸಮಾವೃತೇ| ಷ್ಠೀವನಂ ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೨೨೨|| ಪ್ರಾಣೇ ಕಫಾವೃತೇ ರೂಪಾಣ್ಯರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರೇವ ಚ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾದ್ಯಾನಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ದಾಹೋ ನಾಭ್ಯುರಸಃ ಕ್ಲಮಃ||೨೨೩|| ಓಜೋಭ್ರಂಶಶ್ಚ ಸಾದಶ್ಚಾಪ್ಯುದಾನೇ ಪಿತ್ತಸಂವೃತೇ| ಆವೃತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋದಾನೇ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ವಾಕ್ಸ್ವರಗ್ರಹಃ||೨೨೪|| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮರುಚಿಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ| ಅತಿಸ್ವೇದಸ್ತೃಷಾ ದಾಹೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚಾರುಚಿರೇವ ಚ||೨೨೫|| ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ಸಮಾನೇ ಸ್ಯಾದುಪಘಾತಸ್ತಥೋಷ್ಮಣಃ| ಅಸ್ವೇದೋ ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಚ ಲೋಮಹರ್ಷಸ್ತಥೈವ ಚ||೨೨೬|| ಕಫಾವೃತೇ ಸಮಾನೇ ಸ್ಯಾದ್ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಚಾತಿಶೀತತಾ| ವ್ಯಾನೇ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ತು ಸ್ಯಾದ್ದಾಹಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಃ ಕ್ಲಮಃ||೨೨೭|| ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸಸನ್ತಾಪಃ ಸವೇದನಃ| ಗುರುತಾ ಸರ್ವಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಸರ್ವಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಜಾ ರುಜಃ||೨೨೮|| ವ್ಯಾನೇ ಕಫಾವೃತೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಗತಿಸಙ್ಗಸ್ತಥಾಽಧಿಕಃ | ಹಾರಿದ್ರಮೂತ್ರವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ತಾಪಶ್ಚ ಗುದಮೇಢ್ರಯೋಃ||೨೨೯|| ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವೃತೇಽಪಾನೇ ರಜಸಶ್ಚಾತಿವರ್ತನಮ್| ಭಿನ್ನಾಮಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸೃಷ್ಟಗುರುವರ್ಚಃಪ್ರವರ್ತನಮ್||೨೩೦|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸಂವೃತೇಽಪಾನೇ ಕಫಮೇಹಸ್ಯ ಚಾಗಮಃ|೨೩೧|

ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತೇನ ಕಫೇನ ತಥಾ ಪಿತ್ತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಚಾವರಣಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ- ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹೋ ಭ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾದ್ಯಾನಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾನಿ| ಉಪಘಾತಸ್ತಥೋಷ್ಮಣ ಇತಿ ಅತ್ರ ಪಿತ್ತೇನಾಪ್ಯಾವೃತೇ ಸಮಾನೇ ಅಗ್ನ್ಯುತ್ತೇಜನಾಭಾವಾದೂಷ್ಮಣ ಉಪಘಾತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪಸಙ್ಗಃ ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪಣೋಪರಮಃ| ರಜಸ ಇತಿ ಆರ್ತವಸ್ಯ||೨೨೧-೨೩೦||-

Adhikarana 45 (231-235) · Śloka 236

ಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ತು ಮಿಶ್ರತ್ವಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚ ಕಫಸ್ಯ ಚ||೨೩೧|| ಉಪಲಕ್ಷ್ಯ ಭಿಷಗ್ವಿದ್ವಾನ್ ಮಿಶ್ರಮಾವರಣಂ ವದೇತ್| ಯದ್ಯಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸ್ಥಾನಂ ತತ್ರೇತರೌ ಸ್ಥಿತೌ||೨೩೨|| ದೋಷೌ ಬಹುವಿಧಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ದರ್ಶಯೇತಾಂ ಯಥಾನಿಜಾನ್| ಆವೃತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಣಂ ಚೋದಾನಮೇವ ಚ||೨೩೩|| ಗರೀಯಸ್ತ್ವೇನ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಭಿಷಜಃ ಶಾಸ್ತ್ರಚಕ್ಷುಷಃ| ವಿಶೇಷಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಪ್ರಾಣೇ ಉದಾನೇ ಸಂಶ್ರಿತಂ ಬಲಮ್||೨೩೪|| ಸ್ಯಾತ್ತಯೋಃ ಪೀಡನಾದ್ಧಾನಿರಾಯುಷಶ್ಚ ಬಲಸ್ಯ ಚ| ಸರ್ವೇಽಪ್ಯೇತೇಽಪರಿಜ್ಞಾತಾಃ ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಸ್ತಥಾ||೨೩೫|| ಉಪೇಕ್ಷಣಾದಸಾಧ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರಥವಾ ದುರುಪಕ್ರಮಾಃ |೨೩೬|

ಮಿಶ್ರಮಾವರಣಮಿತಿ ಮಿಶ್ರಿತಕಫಪಿತ್ತಾವರಣಮ್| ಯಥಾನಿಜಾನಿತಿ ಯಥಾತ್ಮೀಯಾನ್| ಗರೀಯಸ್ತ್ವೇನೇತಿ ಅಧಿಕತ್ವೇನ| ಏತದ್ಗರೀಯಸ್ತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶ್ರಿತಮಿತಿ ಅಧೀನಮ್| ಅಪರಿಜ್ಞಾತಾ ಇತಿ ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನಾಜ್ಞಾತಾಃ| ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾತಾ ಅಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಣಾದ್, ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ ಜ್ಞಾತಾ ಅಪಿ ಪರಿಸಂವತ್ಸರಾಸ್ತಥೇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್||೨೩೧-೨೩೫||-

Adhikarana 46 (236-245) · Śloka 245

ಹೃದ್ರೋಗೋ ವಿದ್ರಧಿಃ ಪ್ಲೀಹಾ ಗುಲ್ಮೋಽತೀಸಾರ ಏವ ಚ||೨೩೬|| ಭವನ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಮಾವೃತಾನಾಮುಪೇಕ್ಷಣಾತ್| ತಸ್ಮಾದಾವರಣಂ ವೈದ್ಯಃ ಪವನಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಯೇತ್||೨೩೭|| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಸ್ಯ ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽಪಿ ವಾ| ಭಿಷಗ್ಜಿತಮತಃ ಸಮ್ಯಗುಪಲಕ್ಷ್ಯ ಸಮಾಚರೇತ್||೨೩೮|| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಶುದ್ಧಿಕಾರಕೈಃ| ಕಫಪಿತ್ತಾವಿರುದ್ಧಂ ಯದ್ಯಚ್ಚ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್||೨೩೯|| ಸರ್ವಸ್ಥಾನಾವೃತೇಽಪ್ಯಾಶು ತತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಮಾರುತೇ ಹಿತಮ್| ಯಾಪನಾ ಬಸ್ತಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮಧುರಾಃ ಸಾನುವಾಸನಾಃ||೨೪೦|| ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಬಲಾಧಿಕ್ಯಂ ಮೃದು ವಾ ಸ್ರಂಸನಂ ಹಿತಮ್| ರಸಾಯನಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮುಪಯೋಗಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೨೪೧|| ಶೈಲಸ್ಯ ಜತುನೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಪಯಸಾ ಗುಗ್ಗುಲೋಸ್ತಥಾ| ಲೇಹಂ ವಾ ಭಾರ್ಗವಪ್ರೋಕ್ತಮಭ್ಯಸೇತ್ ಕ್ಷೀರಭುಙ್ನರಃ||೨೪೨|| ಅಭಯಾಮಲಕೀಯೋಕ್ತಮೇಕಾದಶಸಿತಾಶತಮ್ | ಅಪಾನೇನಾವೃತೇ ಸರ್ವಂ ದೀಪನಂ ಗ್ರಾಹಿ ಭೇಷಜಮ್||೨೪೩|| ವಾತಾನುಲೋಮನಂ ಯಚ್ಚ ಪಕ್ವಾಶಯವಿಶೋಧನಮ್| ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಮಾವೃತಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೨೪೪|| ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಭಿಷಕ್ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿತರ್ಕ್ಯ ಸ್ವಯಮೇವ ತತ್| ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ತು ಪಿತ್ತಘ್ನೈರ್ಮಾರುತಸ್ಯಾವಿರೋಧಿಭಿಃ| ಕಫಾವೃತೇ ಕಫಘ್ನೈಸ್ತು ಮಾರುತಸ್ಯಾನುಲೋಮನೈಃ||೨೪೫||

ಹೃದ್ರೋಗೇತ್ಯಾದಿನಾ ಉಪದ್ರವಾನಾಹ| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚಸ್ವರೂಪಸ್ಯ| ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ಬಲಾಧಿಕ್ಯೇ ಸತಿ ಸ್ರಂಸನಂ ಮೃದು ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಲೇಹಂ ವಾ ಭಾರ್ಗವಪ್ರೋಕ್ತಮಿತಿ ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶಂ, ಚ್ಯವನೋ ಹಿ ಭಾರ್ಗವ ಉಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಆಯುರ್ವೇದಸಮುತ್ಥಾನೇ “ಭಾರ್ಗವಶ್ಚ್ಯವನಃ ಕಾಮೀ ವೃದ್ಧಃ ಸನ್ ವಿಕೃತಿಂ ಗತಃ” (ಚಿ.ಅ.೧ಪಾ.೪) ಇತಿ| ವಾತಸ್ಯಾನುಲೋಮನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ನಿಯೋಜನೀಯಮ್||೨೩೬-೨೪೫||

Adhikarana 47 (246) · Śloka 246

ಲೋಕೇ ವಾಯ್ವರ್ಕಸೋಮಾನಾಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಯಥಾ ಗತಿಃ| ತಥಾ ಶರೀರೇ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚ ಕಫಸ್ಯ ಚ||೨೪೬||

ವಾತಾದೀನಾಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತಾಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದರ್ಶಯತಿ- ಲೋಕ ಇತ್ಯಾದಿ|||೨೪೬||

Adhikarana 48 (247) · Śloka 247

ಕ್ಷಯಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಸಮತ್ವಂ ಚ ತಥೈವಾವರಣಂ ಭಿಷಕ್| ವಿಜ್ಞಾಯ ಪವನಾದೀನಾಂ ನ ಪ್ರಮುಹ್ಯತಿ ಕರ್ಮಸು||೨೪೭||

ಕ್ಷಯಮಿತ್ಯಾದೌ ಆವರಣಮಪಿ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಸಮ್ಬನ್ಧಾನ್ತರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮೇವ, ತಥಾಽಪ್ಯಾವರಣಸ್ಯ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಮ್| ಕರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸು||೨೪೭||

Adhikarana 49 (248-249) · Śloka 249

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಪಞ್ಚಾತ್ಮನಃ ಸ್ಥಾನವಶಾಚ್ಛರೀರೇ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ದೇಹಧಾತೋಃ| ಪ್ರಕೋಪಹೇತುಃ ಕುಪಿತಶ್ಚ ರೋಗಾನ್ ಸ್ಥಾನೇಷು ಚಾನ್ಯೇಷು ವೃತೋಽವೃತಶ್ಚ||೨೪೮|| ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರಃ ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಕರೋತಿ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ತೇಷಾಮಖಿಲಾ ನಿರುಕ್ತಾ| ತಾಂ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯರ್ತುಬಲಾನ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಮತಾನುಸಾರೀ||೨೪೯||

ಪಞ್ಚಾತ್ಮನ ಇತ್ಯಾದಿಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪಞ್ಚಾತ್ಮನಃ ಸ್ಥಾನವಶಾದಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ದೇಹಧಾತೋರಿತಿ ದೇಹಧಾರಕರೂಪಸ್ಯ ವಾಯೋರವಿಕೃತಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಾಪೇಕ್ಷಣೀಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣಾಹ- ತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಾ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽಸ್ಮಾಭಿರ್ವಿವೃತಾ ದೇಶಾದಿಭೇದೇನ ಪ್ರತರ್ಕಣೀಯಾ, ವಿಸ್ತರಭೀತ್ಯಾ ತು ನ ಪ್ರಪಞ್ಚ್ಯತೇ||೨೪೮-೨೪೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮಾಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೮||