Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വാതവ്യാധിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ഊരുസ്തമ്ഭഭേഷജേന വിരൂക്ഷണാദ്വാതപ്രകോപോ ഭവതീതി സമ്ബന്ധാദൂരുസ്തമ്ഭാനന്തരം വാതവ്യാധിചികിത്സിതമുച്യതേ| തത്ര വാത ഏവ വ്യാധിര്വാതവ്യാധിരിതി പക്ഷേ വാത ഏവ തത്തദ്ദൂഷ്യസമ്പ്രാപ്തഃ സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗരൂപതാമാപന്നോ വിവിധപീഡാകര്തൃത്വാദ്വാതവ്യാധിരുച്യതേ; യദാ തു വാതാദ്വ്യാധിര്വാതവ്യാധിരിതി പക്ഷസ്തദാ വാതദോഷാദ് ദോഷദൂഷ്യസമ്മൂര്ച്ഛനവിശേഷരൂപഃ സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗരൂപോ വ്യാധിര്വാതവ്യാധിരുച്യതേ| ജ്വരാദയസ്തു യദ്യപി വാതാദുത്പദ്യന്തേ, തഥാऽപി തേ ദോഷാന്തരേണാപി വാതം വിനാ ഭവന്തീതി കൃത്വാ നാത്ര ശാസ്ത്രേ വാതവ്യാധിശബ്ദേനോച്യന്തേ | യേऽപി ചാത്ര കഫപിത്താവൃതവാതവികാരാ വാതവ്യാധിത്വേന വക്തവ്യാഃ, തേऽപി പ്രധാനം വാതം വിനാ ന ഭവന്തീതി കൃത്വാ വാതവ്യാധിരൂപാ ഏവ| ന ച വാച്യം യഥാ വാതികാ നാനാത്മജാ വ്യാധയഃ പൃഥക് ചികിത്സയോച്യന്തേ, തഥാ പിത്തജാഃ കഫജാശ്ച ചികിത്സ്യന്താമിതി; യതഃ പിത്തകഫകൃതാനാം നാനാത്മജാനാം വ്യാധീനാം ന തഥാ പ്രാധാന്യം യഥാ വാതജാനാം; തേന വാതജാനാമേവാവിഷ്കൃതതമാനാം പൃഥക് ചികിത്സോച്യതേ, കഫപിത്തജാനാം ത്വാവിഷ്കൃതാനാം വമനവിരേചനാദികാ കഫപിത്തചികിത്സേതി ജ്ഞേയമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
വായുരായുര്ബലം വായുര്വായുര്ധാതാ ശരീരിണാമ്|
വായുര്വിശ്വമിദം സര്വം പ്രഭുര്വായുശ്ച കീര്തിതഃ||൩||
View original
वायुरायुर्बलं वायुर्वायुर्धाता शरीरिणाम्|
वायुर्विश्वमिदं सर्वं प्रभुर्वायुश्च कीर्तितः||३||
വായോര്വികാരാന് ജ്ഞാപയിതും സ്വഭാവജ്ഞാനാനന്തരീയകത്വാദ്വികൃതിജ്ഞാനസ്യ സ്വഭാവമേവ താവദാഹ- വായുരിത്യാദി| യദ്യപി ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗ ആയുഃ, തഥാऽപി താദൃശസംയോഗേ പ്രധാനത്വാത് പ്രകൃതിസ്ഥോ വായുരപ്യായുരുച്യതേ| ഏവം ബലസ്യാപി ഹേതുര്വായുരിതി കൃത്വാ ശരീരാധാരതയാ ബലാധാരഹേതുര്വായുരേവ ബലമിത്യുക്തഃ| വിശ്വതാ പ്രഭുതാ ച വായോര്വാതകലാകലീയേ പ്രതിപാദിതൈവ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
അവ്യാഹതഗതിര്യസ്യ സ്ഥാനസ്ഥഃ പ്രകൃതൌ സ്ഥിതഃ|
വായുഃ സ്യാത്സോऽധികം ജീവേദ്വീതരോഗഃ സമാഃ ശതമ്||൪||
View original
अव्याहतगतिर्यस्य स्थानस्थः प्रकृतौ स्थितः|
वायुः स्यात्सोऽधिकं जीवेद्वीतरोगः समाः शतम्||४||
വായോരായുര്ഹേതുത്വം ദര്ശയന്നാഹ- അവ്യാഹതേത്യാദി| അവ്യാഹതഗതിഃ അപരിത്യക്തസ്വമാര്ഗഃ | സ്ഥാനസ്ഥ ഇതി ന വിമാര്ഗഃ| പ്രകൃതൌ സ്ഥിത ഇതി അക്ഷീണവൃദ്ധഃ| വീതരോഗ ഇതി നീരോഗഃ||൪||
Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11
പ്രാണോദാനസമാനാഖ്യവ്യാനാപാനൈഃ സ പഞ്ചധാ|
ദേഹം തന്ത്രയതേ സമ്യക് സ്ഥാനേഷ്വവ്യാഹതശ്ചരന്||൫||
സ്ഥാനം പ്രാണസ്യ മൂര്ധോരഃകണ്ഠജിഹ്വാസ്യനാസികാഃ |
ഷ്ഠീവനക്ഷവഥൂദ്ഗാരശ്വാസാഹാരാദി കര്മ ച||൬||
ഉദാനസ്യ പുനഃ സ്ഥാനം നാഭ്യുരഃ കണ്ഠ ഏവ ച|
വാക്പ്രവൃത്തിഃ പ്രയത്നൌര്ജോബലവര്ണാദി കര്മ ച||൭||
സ്വേദദോഷാമ്ബുവാഹീനി സ്രോതാംസി സമധിഷ്ഠിതഃ|
അന്തരഗ്നേശ്ച പാര്ശ്വസ്ഥഃ സമാനോऽഗ്നിബലപ്രദഃ||൮||
ദേഹം വ്യാപ്നോതി സര്വം തു വ്യാനഃ ശീഘ്രഗതിര്നൃണാമ്|
ഗതിപ്രസാരണാക്ഷേപനിമേഷാദിക്രിയഃ സദാ||൯||
വൃഷണൌ ബസ്തിമേഢ്രം ച നാഭ്യൂരൂ വങ്ക്ഷണൌ ഗുദമ്|
അപാനസ്ഥാനമന്ത്രസ്ഥഃ ശുക്രമൂത്രശകൃന്തി ച||൧൦||
സൃജത്യാര്തവഗര്ഭൌ ച യുക്താഃ സ്ഥാനസ്ഥിതാശ്ച തേ|
സ്വകര്മ കുര്വതേ ദേഹോ ധാര്യതേ തൈരനാമയഃ||൧൧||
View original
प्राणोदानसमानाख्यव्यानापानैः स पञ्चधा|
देहं तन्त्रयते सम्यक् स्थानेष्वव्याहतश्चरन्||५||
स्थानं प्राणस्य मूर्धोरःकण्ठजिह्वास्यनासिकाः |
ष्ठीवनक्षवथूद्गारश्वासाहारादि कर्म च||६||
उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरः कण्ठ एव च|
वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नौर्जोबलवर्णादि कर्म च||७||
स्वेददोषाम्बुवाहीनि स्रोतांसि समधिष्ठितः|
अन्तरग्नेश्च पार्श्वस्थः समानोऽग्निबलप्रदः||८||
देहं व्याप्नोति सर्वं तु व्यानः शीघ्रगतिर्नृणाम्|
गतिप्रसारणाक्षेपनिमेषादिक्रियः सदा||९||
वृषणौ बस्तिमेढ्रं च नाभ्यूरू वङ्क्षणौ गुदम्|
अपानस्थानमन्त्रस्थः शुक्रमूत्रशकृन्ति च||१०||
सृजत्यार्तवगर्भौ च युक्ताः स्थानस्थिताश्च ते|
स्वकर्म कुर्वते देहो धार्यते तैरनामयः||११||
പ്രാണോദാനേത്യാദിനാ വ്യവഹാരാര്ഥം സഞ്ജ്ഞോപദര്ശനപൂര്വകം പ്രാണാദീനാം സ്ഥാനം കര്മ ചാഹ| ദേഹം തന്ത്രയതേ ഇതി ധാരയതേ| സ്ഥാനേഷ്വിതി വക്ഷ്യമാണാത്മീയസ്ഥാനേഷു| ആഹാരാദീത്യത്ര ആദിഗ്രഹണാദന്നവിധാരണാദീനി ഗൃഹ്യന്തേ| കര്മ ചേതി പ്രാണസ്യ വായോരിത്യര്ഥഃ| പ്രാണോദാനയോര്യദ്യപി സമാനമുരഃസ്ഥാനം, തഥാऽപി കര്മഭേദാദ്ഭേദ ഏവ; യഥൈകഗൃഹസ്ഥിതമാലാകാരകുമ്ഭകാരയോഃ| പ്രയതനം പ്രയത്നഃ, ഊര്ജ ഉത്സാഹഃ; പ്രയത്നാദികര്മത്വേന പ്രയത്നൌര്ജോബലവര്ണനിഷ്പാദനമുച്യതേ| സ്വേദദോഷാമ്ബുവാഹീനീത്യാദൌ സ്വേദവാഹീനി തഥാ അമ്ബുവാഹീനി ച സ്രോതാംസി സ്രോതോവിമാനേ (വി.അ.൫) പൃഥഗേവോക്താനി ജ്ഞേയാനി, ദോഷവഹാനി ച സ്രോതാംസി സര്വശരീരചരാണ്യേവ, ഉക്തം ഹി “വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം പുനഃ സര്വശരീരചരാണാം സര്വസ്രോതാംസ്യയനഭൂതാനി” (വി.അ.൫) ഇതി| ഗതീത്യാദൌ ആദിശബ്ദേനാകുഞ്ചനപ്രസാരണാദീനാം ച ഗ്രഹണമ്| അന്ത്രസ്ഥ ഇതി അന്ത്രാണി ചാപാനസ്ഥാനമിത്യര്ഥഃ| സൃജതീതി നിഃസാരയതീതി യാവത്| ആര്തവഗര്ഭൌ ച സൃജതീതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതാനി കര്മാണി യാദൃശാഃ കുര്വന്തി തദാഹ- യുക്താ ഇത്യാദി; യുക്താ ഇതി അവ്യാപന്നാഃ| സ്ഥാനസ്ഥിതാ ഇതി യഥോക്തസ്ഥാനസ്ഥിതാഃ| യസ്മാദേവമ്ഭൂതാ അതോ ദേഹോ ധാര്യതേ തൈരനാമയഃ||൫-൧൧||
Adhikarana 5 (12-14) · Śloka 14
വിമാര്ഗസ്ഥാ ഹ്യയുക്താ വാ രോഗൈഃ സ്വസ്ഥാനകര്മജൈഃ|
ശരീരം പീഡയന്ത്യേതേ പ്രാണാനാശു ഹരന്തി ച||൧൨||
സങ്ഖ്യാമപ്യതിവൃത്താനാം തജ്ജാനാം ഹി പ്രധാനതഃ|
അശീതിര്നഖഭേദാദ്യാ രോഗാഃ സൂത്രേ നിദര്ശിതാഃ||൧൩||
താനുച്യമാനാന് പര്യായൈഃ സഹേതൂപക്രമാഞ്ഛൃണു|
കേവലം വായുമുദ്ദിശ്യ സ്ഥാനഭേദാത്തഥാऽऽവൃതമ്||൧൪||
View original
विमार्गस्था ह्ययुक्ता वा रोगैः स्वस्थानकर्मजैः|
शरीरं पीडयन्त्येते प्राणानाशु हरन्ति च||१२||
सङ्ख्यामप्यतिवृत्तानां तज्जानां हि प्रधानतः|
अशीतिर्नखभेदाद्या रोगाः सूत्रे निदर्शिताः||१३||
तानुच्यमानान् पर्यायैः सहेतूपक्रमाञ्छृणु|
केवलं वायुमुद्दिश्य स्थानभेदात्तथाऽऽवृतम्||१४||
വാതാനാം വൈഗുണ്യകാര്യമാഹ- വിമാര്ഗസ്ഥാ ഇത്യാദി| സ്വസ്ഥാനകര്മജൈരിതി യസ്യ വായോര്യത് സ്ഥാനമുക്തം തത്സ്ഥാനഗതൈഃ, തഥാ ഷ്ഠീവനാദി യദ്വായോഃ കര്മോക്തം തജ്ജൈശ്ച രോഗൈഃ ശരീരം പീഡയന്തി പ്രാണാന് വാ മഹതാ രോഗേണ ഹരന്തി ച| അത്ര ച വായോരേവ ഭൂരിപ്രധാനരോഗകര്തൃതയാ ഭിന്നചികിത്സാപ്രയോജകാഃ പഞ്ചഭേദാ ഉക്താ ന പിത്തകഫയോഃ, അനതിപ്രയോജനത്വാത്| തഥാ ഹി തന്ത്രാന്തരേ പിത്തമപി പാചക-രഞ്ജക-സാധകാലോചക-ഭ്രാജകഭേദാത് പഞ്ചവിധമുക്തം; തേഷാം ച യഥാക്രമം ജഠരഹൃദയദൃഷ്ടിത്വക്സ്ഥാനത്വമുക്തം; തഥാ ശ്ലേഷ്മാऽപി ബോധക-ശ്ലേഷ്മക-തര്പകാവലമ്ബക ക്ലേദകഭേദാത് പഞ്ചവിധഃ, തേഷാം ച സ്ഥാനാനി യഥാക്രമം ഹൃദയാമാശയജിഹ്വാശിരഃ സന്ധയഃ, കര്മാണി ച യഥാക്രമമവലമ്ബന-ക്ലേദന-രസബോധനാക്ഷതര്പണ-സന്ധിസംശ്ലേഷാണി പൃഥഗുക്താനി| പ്രകൃതവാതവ്യാധികഥനായാത്ര സങ്ഖ്യാദിനിര്ദേശഃ| തജ്ജാനാമിതി പഞ്ചവാതജാനാമ്| സൂത്രേ ഇതി മഹാരോഗാധ്യായേ (സൂ.അ.൨൦)| ഉച്യമാനാനിതി നഖഭേദാദീന് യഥാസ്ഥൂലമുച്യമാനാന്| പര്യായൈരിതി സഞ്ജ്ഞാന്തരൈഃ| കഥം പുനസ്തേऽശീതിനഖഭേദാദ്യാ ഉപദിഷ്ടാഃ? ഉച്യതേ- കേവലം വായുമുദ്ദിശ്യ കേചിദ്ഗദാ വേപഥ്വാദയ ഉക്താഃ, തഥാ ചാവൃതം വാതമുദ്ദിശ്യ കേചിദുക്താഃ “ലിങ്ഗം പിത്താവൃതേ ദാഹസ്തൃഷ്ണാ” ഇത്യാദിനാ||൧൨-൧൪||
Adhikarana 6 (15-18) · Śloka 19
രൂക്ഷശീതാല്പലഘ്വന്നവ്യവായാതിപ്രജാഗരൈഃ|
വിഷമാദുപചാരാച്ച ദോഷാസൃക്സ്രവണാദതി||൧൫||
ലങ്ഘനപ്ലവനാത്യധ്വവ്യായാമാതിവിചേഷ്ടിതൈഃ|
ധാതൂനാം സങ്ക്ഷയാച്ചിന്താശോകരോഗാതികര്ഷണാത്||൧൬||
ദുഃഖശയ്യാസനാത് ക്രോധാദ്ദിവാസ്വപ്നാദ്ഭയാദപി|
വേഗസന്ധാരണാദാമാദഭിഘാതാദഭോജനാത്||൧൭||
മര്മാഘാതാദ്ഗജോഷ്ട്രാശ്വശീഘ്രയാനാപതംസനാത്|
ദേഹേ സ്രോതാംസി രിക്താനി പൂരയിത്വാऽനിലോ ബലീ||൧൮||
കരോതി വിവിധാന് വ്യാധീന് സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗസംശ്രിതാന്|൧൯|
View original
रूक्षशीताल्पलघ्वन्नव्यवायातिप्रजागरैः|
विषमादुपचाराच्च दोषासृक्स्रवणादति||१५||
लङ्घनप्लवनात्यध्वव्यायामातिविचेष्टितैः|
धातूनां सङ्क्षयाच्चिन्ताशोकरोगातिकर्षणात्||१६||
दुःखशय्यासनात् क्रोधाद्दिवास्वप्नाद्भयादपि|
वेगसन्धारणादामादभिघातादभोजनात्||१७||
मर्माघाताद्गजोष्ट्राश्वशीघ्रयानापतंसनात्|
देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूरयित्वाऽनिलो बली||१८||
करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रितान्|१९|
സമ്പ്രതി നിദാനമാഹ- രൂക്ഷേത്യാദി| വിഷമാദുപചാരാദിതി ഉപചാരവൈരൂപ്യാത്| ദോഷാസൃഗിത്യാദൌ ദോഷശബ്ദേന പുരീഷമപി ഗൃഹ്യതേ| അപതംസനം ഗജാദിഭ്യഃ പതനം, കിംവാ അവതംസനം ധാതൂനാം കര്ഷണമ്; ഉക്തം ഹി ഖരനാദേ- “വിലിഖത്യതിതൈക്ഷ്ണ്യാദ്യത് സ്മൃതമുല്ലേഖനം ഹി തത്| വികര്ഷത്യതിധാതൂന് യത്തച്ചോക്തമവ(പ)തംസനമ്” ഇതി| രിക്താനീതി തുച്ഛാനി, സ്നേഹാദിഗുണശൂന്യാനീത്യര്ഥഃ||൧൫-൧൮||-
Adhikarana 7 (19) · Śloka 20
അവ്യക്തം ലക്ഷണം തേഷാം പൂര്വരൂപമിതി സ്മൃതമ്||൧൯||
ആത്മരൂപം തു തദ്വ്യക്തമപായോ ലഘുതാ പുനഃ|൨൦|
View original
अव्यक्तं लक्षणं तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम्||१९||
आत्मरूपं तु तद्व्यक्तमपायो लघुता पुनः|२०|
അവ്യക്തം ലക്ഷണമിത്യാദിനാ പൂര്വരൂപമാഹ | ആത്മരൂപമിതി വര്തമാനരോഗരൂപമ്| അപായോ ലഘുതാ പുനരിതി വാതവ്യാധീനാമപായോऽപഗമനം ശരീരസ്യ ലഘുതാ വാതവ്യാധിലിങ്ഗവിഗമേന, ശരീരകല്യതേതി യാവത്; കിംവാ അപായോ ലഘുതാ ന സര്വഥാ വാതലിങ്ഗാഭാവഃ, യേന പ്രകൃതലിങ്ഗാനി സന്ത്യേവ||൧൯||-
Adhikarana 8 (20-23) · Śloka 24
സങ്കോചഃ പര്വണാം സ്തമ്ഭോ ഭേദോऽസ്ഥ്നാം പര്വണാമപി||൨൦||
ലോമഹര്ഷഃ പ്രലാപശ്ച പാണിപൃഷ്ഠശിരോഗ്രഹഃ|
ഖാഞ്ജ്യപാങ്ഗുല്യകുബ്ജത്വം ശോഷോऽങ്ഗാനാമനിദ്രതാ||൨൧||
ഗര്ഭശുക്രരജോനാശഃ സ്പന്ദനം ഗാത്രസുപ്തതാ|
ശിരോനാസാക്ഷിജത്രൂണാം ഗ്രീവായാശ്ചാപി ഹുണ്ഡനമ്||൨൨||
ഭേദസ്തോദാര്തിരാക്ഷേപോ മോഹശ്ചായാസ ഏവ ച|
ഏവംവിധാനി രൂപാണി കരോതി കുപിതോऽനിലഃ||൨൩||
ഹേതുസ്ഥാനവിശേഷാച്ച ഭവേദ്രോഗവിശേഷകൃത്|൨൪|
View original
सङ्कोचः पर्वणां स्तम्भो भेदोऽस्थ्नां पर्वणामपि||२०||
लोमहर्षः प्रलापश्च पाणिपृष्ठशिरोग्रहः|
खाञ्ज्यपाङ्गुल्यकुब्जत्वं शोषोऽङ्गानामनिद्रता||२१||
गर्भशुक्ररजोनाशः स्पन्दनं गात्रसुप्तता|
शिरोनासाक्षिजत्रूणां ग्रीवायाश्चापि हुण्डनम्||२२||
भेदस्तोदार्तिराक्षेपो मोहश्चायास एव च|
एवंविधानि रूपाणि करोति कुपितोऽनिलः||२३||
हेतुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत्|२४|
കുപിതാനാം കാര്യമാഹ- സങ്കോച ഇത്യാദി| ഏതേ ച സങ്കോചാദയോ വ്യാധയോऽപി ഭവന്തി; ഉക്തം ഹി- “വ്യാധയസ്തേ തദാത്വേ തു ലിങ്ഗാനീഷ്ടാനി നാമയാഃ” (നി.അ.൮) ഇതി| ഹുണ്ഡനം ശിരഃപ്രഭൃതീനാമന്തഃപ്രവേശഃ; അന്യേ തു കേശഭൂമിസ്ഫുടനം ശങ്ഖലലാടഭേദശ്ച ശിരോഹുണ്ഡനം, നാസാഹുണ്ഡനം ഘ്രാണനാശഃ, അക്ഷിഹുണ്ഡനമ് അക്ഷിവ്യുദാസഃ, ജത്രുഹുണ്ഡനം വക്ഷോപരോധഃ, ഗ്രീവാഹുണ്ഡനം ഗ്രീവാസ്തമ്ഭഃ| വാതവ്യാധിവിശേഷോത്പാദേ ഹേതുമാഹ- ഹേതുസ്ഥാനവിശേഷാദിത്യാദി| ഹേതുവിശേഷഃ പിത്താവരണാദിഃ, സ്ഥാനവിശേഷഃ കോഷ്ഠാദിഃ, കിംവാ ഹേതുകൃതഃ സ്ഥാനവിശേഷഃ; ഉക്തം ഹി- “പ്രകുപിതാസ്തു പ്രകോപണവിശേഷാദ് ദൂഷ്യവിശേഷാന് ദൂഷയന്തഃ” (വി.അ.൬) ഇത്യാദി| കേചിത്തു ‘ദേഹേ സ്ഥാനവിശേഷാച്ച’ ഇതി പഠന്തി||൨൦-൨൩||-
Adhikarana 9 (24-37) · Śloka 38
തത്ര കോഷ്ഠാശ്രിതേ ദുഷ്ടേ നിഗ്രഹോ മൂത്രവര്ചസോഃ||൨൪||
ബ്രധ്നഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശഃപാര്ശ്വശൂലം ച മാരുതേ|
സര്വാങ്ഗകുപിതേ വാതേ ഗാത്രസ്ഫുരണഭഞ്ജനേ||൨൫||
വേദനാഭിഃ പരീതശ്ച സ്ഫുടന്തീവാസ്യ സന്ധയഃ|
ഗ്രഹോ വിണ്മൂത്രവാതാനാം ശൂലാധ്മാനാശ്മശര്കരാഃ||൨൬||
ജങ്ഘോരുത്രികപാത്പൃഷ്ഠരോഗശോഷൌ ഗുദസ്ഥിതേ|
ഹൃന്നാഭിപാര്ശ്വോദരരുക്തൃഷ്ണോദ്ഗാരവിസൂചികാഃ||൨൭||
കാസഃ കണ്ഠാസ്യശോഷശ്ച ശ്വാസശ്ചാമാശയസ്ഥിതേ|
പക്വാശയസ്ഥോऽന്ത്രകൂജം ശൂലാടോപൌ കരോതി ച||൨൮||
കൃച്ഛ്രമൂത്രപുരീഷത്വമാനാഹം ത്രികവേദനാമ്|
ശ്രോത്രാദിഷ്വിന്ദ്രിയവധം കുര്യാദ്ദുഷ്ടസമീരണഃ||൨൯||
ത്വഗ്രൂക്ഷാ സ്ഫുടിതാ സുപ്താ കൃശാ കൃഷ്ണാ ച തുദ്യതേ|
ആതന്യതേ സരാഗാ ച പര്വരുക് ത്വക്സ്ഥിതേऽനിലേ||൩൦||
രുജസ്തീവ്രാഃ സസന്താപാ വൈവര്ണ്യം കൃശതാऽരുചിഃ|
ഗാത്രേ ചാരൂംഷി ഭുക്തസ്യ സ്തമ്ഭശ്ചാസൃഗ്ഗതേऽനിലേ||൩൧||
ഗുര്വങ്ഗം തുദ്യതേऽത്യര്ഥം ദണ്ഡമുഷ്ടിഹതം തഥാ|
സരുക് ശ്രമിതമത്യര്ഥം മാംസമേദോഗതേऽനിലേ||൩൨||
ഭേദോऽസ്ഥിപര്വണാം സന്ധിശൂലം മാംസബലക്ഷയഃ|
അസ്വപ്നഃ സന്തതാ രുക് ച മജ്ജാസ്ഥികുപിതേऽനിലേ||൩൩||
ക്ഷിപ്രം മുഞ്ചതി ബധ്നാതി ശുക്രം ഗര്ഭമഥാപി വാ|
വികൃതിം ജനയേച്ചാപി ശുക്രസ്ഥഃ കുപിതോऽനിലഃ||൩൪||
ബാഹ്യാഭ്യന്തരമായാമം ഖല്ലിം കുബ്ജത്വമേവ ച|
സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗരോഗാംശ്ച കുര്യാത് സ്നായുഗതോऽനിലഃ||൩൫||
ശരീരം മന്ദരുക്ശോഫം ശുഷ്യതി സ്പന്ദതേ തഥാ|
സുപ്താസ്തന്വ്യോ മഹത്യോ വാ സിരാ വാതേ സിരാഗതേ||൩൬||
വാതപൂര്ണദൃതിസ്പര്ശഃ ശോഥഃ സന്ധിഗതേऽനിലേ|
പ്രസാരണാകുഞ്ചനയോഃ പ്രവൃത്തിശ്ച സവേദനാ||൩൭||
(ഇത്യുക്തം സ്ഥാനഭേദേന വായോര്ലക്ഷണമേവ ച)|൩൮|
View original
तत्र कोष्ठाश्रिते दुष्टे निग्रहो मूत्रवर्चसोः||२४||
ब्रध्नहृद्रोगगुल्मार्शःपार्श्वशूलं च मारुते|
सर्वाङ्गकुपिते वाते गात्रस्फुरणभञ्जने||२५||
वेदनाभिः परीतश्च स्फुटन्तीवास्य सन्धयः|
ग्रहो विण्मूत्रवातानां शूलाध्मानाश्मशर्कराः||२६||
जङ्घोरुत्रिकपात्पृष्ठरोगशोषौ गुदस्थिते|
हृन्नाभिपार्श्वोदररुक्तृष्णोद्गारविसूचिकाः||२७||
कासः कण्ठास्यशोषश्च श्वासश्चामाशयस्थिते|
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलाटोपौ करोति च||२८||
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम्|
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्याद्दुष्टसमीरणः||२९||
त्वग्रूक्षा स्फुटिता सुप्ता कृशा कृष्णा च तुद्यते|
आतन्यते सरागा च पर्वरुक् त्वक्स्थितेऽनिले||३०||
रुजस्तीव्राः ससन्तापा वैवर्ण्यं कृशताऽरुचिः|
गात्रे चारूंषि भुक्तस्य स्तम्भश्चासृग्गतेऽनिले||३१||
गुर्वङ्गं तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं तथा|
सरुक् श्रमितमत्यर्थं मांसमेदोगतेऽनिले||३२||
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धिशूलं मांसबलक्षयः|
अस्वप्नः सन्तता रुक् च मज्जास्थिकुपितेऽनिले||३३||
क्षिप्रं मुञ्चति बध्नाति शुक्रं गर्भमथापि वा|
विकृतिं जनयेच्चापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः||३४||
बाह्याभ्यन्तरमायामं खल्लिं कुब्जत्वमेव च|
सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च कुर्यात् स्नायुगतोऽनिलः||३५||
शरीरं मन्दरुक्शोफं शुष्यति स्पन्दते तथा|
सुप्तास्तन्व्यो महत्यो वा सिरा वाते सिरागते||३६||
वातपूर्णदृतिस्पर्शः शोथः सन्धिगतेऽनिले|
प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिश्च सवेदना||३७||
(इत्युक्तं स्थानभेदेन वायोर्लक्षणमेव च)|३८|
സ്ഥാനവിശേഷകൃതമേവ വ്യാധിഭേദമാഹ- തത്ര കോഷ്ഠാശ്രിതേ ഇത്യാദി| സര്വാങ്ഗകുപിതേ ഇതി കൃത്സ്നദേഹകുപിതേ| ഗുദസ്ഥിതേ ഇതി ഉത്തരഗുദസ്ഥിതേ| ആതന്യതേ വിസ്താര്യതേ| ഭുക്തസ്യ സ്തമ്ഭ ഇതി ഭുക്തവതോ ഗാത്രസ്തമ്ഭോ ഭവതീതി| ഗുര്വങ്ഗമിത്യാദി മാംസഗേ മേദേഗേ ച ലക്ഷണം സമാനം, തഥാ ഭേദോऽസ്ഥിപര്വണാമിത്യാദി അസ്ഥിമജ്ജഗയോഃ സമാനം ലക്ഷണമ്| സമാനേऽപി ലക്ഷണേ വിവിധാശിതപീതീയോക്തവിശിഷ്ടധാതുലക്ഷണൈര്വിശേഷ ഉന്നേയഃ| സന്തതേതി സാനുബന്ധാ | ക്ഷിപ്രം മുഞ്ചതി ബധ്നാതീതി വ്യവായകാലേ ക്ഷിപ്രം മുഞ്ചതി വാ ചിരം ധാരയതേ, തഥാ ഗര്ഭമപി ക്ഷിപ്രം മുഞ്ചതി വാ ചിരം ധാരയതി| വികൃതമിതി വ്യങ്ഗത്വാദിനാനാവികാരയുക്തം ഗര്ഭം ജനയതി| ബാഹ്യേത്യാദിനാ സ്നായുഗതവാതലക്ഷണത്വേനോക്താനി ബഹിരായാമാദീന്യഗ്രേ വക്തവ്യാനി | മന്ദരുക്ശോഫമിതി മന്ദരുജം മന്ദശോഫം ച| സുപ്താ ഇതി നിഃസ്പന്ദാഃ||൨൪-൩൭||-
Adhikarana 10 (38-42) · Śloka 42
അതിവൃദ്ധഃ ശരീരാര്ധമേകം വായുഃ പ്രപദ്യതേ|
യദാ തദോപശോഷ്യാസൃഗ്ബാഹും പാദം ച ജാനു ച||൩൮||
തസ്മിന് സങ്കോചയത്യര്ധേ മുഖം ജിഹ്മം കരോതി ച|
വക്രീകരോതി നാസാഭ്രൂലലാടാക്ഷിഹനൂസ്തഥാ||൩൯||
തതോ വക്രം വ്രജത്യാസ്യേ ഭോജനം വക്രനാസികമ് |
സ്തബ്ധം നേത്രം കഥയതഃ ക്ഷവഥുശ്ച നിഗൃഹ്യതേ||൪൦||
ദീനാ ജിഹ്മാ സമുത്ക്ഷിപ്താ കലാ സജ്ജതി ചാസ്യ വാക്|
ദന്താശ്ചലന്തി ബാധ്യേതേ ശ്രവണൌ ഭിദ്യതേ സ്വരഃ||൪൧||
പാദഹസ്താക്ഷിജങ്ഘോരുശങ്ഖശ്രവണഗണ്ഡരുക് |
അര്ധേ തസ്മിന്മുഖാര്ധേ വാ കേവലേ സ്യാത്തദര്ദിതമ്||൪൨||
View original
अतिवृद्धः शरीरार्धमेकं वायुः प्रपद्यते|
यदा तदोपशोष्यासृग्बाहुं पादं च जानु च||३८||
तस्मिन् सङ्कोचयत्यर्धे मुखं जिह्मं करोति च|
वक्रीकरोति नासाभ्रूललाटाक्षिहनूस्तथा||३९||
ततो वक्रं व्रजत्यास्ये भोजनं वक्रनासिकम् |
स्तब्धं नेत्रं कथयतः क्षवथुश्च निगृह्यते||४०||
दीना जिह्मा समुत्क्षिप्ता कला सज्जति चास्य वाक्|
दन्ताश्चलन्ति बाध्येते श्रवणौ भिद्यते स्वरः||४१||
पादहस्ताक्षिजङ्घोरुशङ्खश्रवणगण्डरुक् |
अर्धे तस्मिन्मुखार्धे वा केवले स्यात्तदर्दितम्||४२||
ഇദാനീമതിബലാന് വാതവികാരാനഭിധാതുമുദ്യതോऽര്ദിതമാഹ- അതിവൃദ്ധ ഇത്യാദി| അതിവൃദ്ധഗ്രഹണേന വായോര്ബലവത്പ്രകോപമാഹ| ഏകമിതി വാമം ദക്ഷിണം വാ സങ്കോചയതി ബാഹും, പാദം, ജാനു ച; വക്രം ച ജിഹ്മം കരോതി| വക്രം വ്രജതി ഭോജനമിതി ന സമം മുഖേന ഖാദതി, കിന്തു വക്രൈകദേശേന| ദീനേതി അഗമ്ഭീരാ| ജിഹ്മേതി കുടിലാ| സമുത്ക്ഷിപ്തേതി അതിത്വരിതാ| കലേതി അവ്യക്താ| ബാധ്യേതേ ശ്രവണാവിതി യദ്യപി ഏകപാര്ശ്വാശ്രയോ വികാരോऽയം, തഥാऽപി പ്രഭാവാത് കര്ണയോര്ബാധാऽത്ര ഭവതി| കേവല ഇതി അര്ധേ ഏവ ന കൃത്സ്നേ| നനു യദാ ദേഹാര്ധവ്യാപിത്വമര്ദിതസ്യ തദാऽര്ദിതേന അര്ധാങ്ഗസ്യ കോ ഭേദഃ? ബ്രൂമഃ-അര്ദിതോ വേഗിതയാ ന സര്വകാലം ഭവതി, അര്ധാങ്ഗസ്തു സര്വകാലം വ്യാപ്യ ഭവതി; ഉക്തം ഹി- “സ്വസ്ഥഃ സ്യാദര്ദിതാദീനാം മുഹുര്വേഗാഗമേ ഗതേ” ഇതി| കിംവാ യഥോക്തവിശിഷ്ടലക്ഷണോऽര്ദിതഃ, അര്ധാങ്ഗേ തു നൈതാനി സര്വാണി ഭവന്തി||൩൮-൪൨||
Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 45
മന്യേ സംശ്രിത്യ വാതോऽന്തര്യദാ നാഡീഃ പ്രപദ്യതേ|
മന്യാസ്തമ്ഭം തദാ കുര്യാദന്തരായാമസഞ്ജ്ഞിതമ്||൪൩||
അന്തരായമ്യതേ ഗ്രീവാ മന്യാ ച സ്തഭ്യതേ ഭൃശമ്|
ദന്താനാം ദംശനം ലാലാ പൃഷ്ഠായാമഃ ശിരോഗ്രഹഃ||൪൪||
ജൃമ്ഭാ വദനസങ്ഗശ്ചാപ്യന്തരായാമലക്ഷണമ്|
(ഇത്യുക്തസ്ത്വന്തരായാമോ ...|൪൫|
View original
मन्ये संश्रित्य वातोऽन्तर्यदा नाडीः प्रपद्यते|
मन्यास्तम्भं तदा कुर्यादन्तरायामसञ्ज्ञितम्||४३||
अन्तरायम्यते ग्रीवा मन्या च स्तभ्यते भृशम्|
दन्तानां दंशनं लाला पृष्ठायामः शिरोग्रहः||४४||
जृम्भा वदनसङ्गश्चाप्यन्तरायामलक्षणम्|
(इत्युक्तस्त्वन्तरायामो ...|४५|
മന്യേ ഇത്യാദിനാ അന്തരായാമമാഹ| അന്തര്യദാ നാഡീഃ പ്രപദ്യതേ ഇതി മന്യാസമ്ബദ്ധാ ഏവ അന്തര്ഗതാഃ സിരാഃ പ്രപദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അന്തരായാമസഞ്ജ്ഞിതമിതി ഏവംവിധോ മന്യാസ്തമ്ഭ അന്തരായാമ ഉച്യതേ; അപരസ്തു മന്യാസ്തമ്ഭോ വക്ഷ്യമാണബഹിരായാമ ഇതി വക്തവ്യഃ| തന്ത്രാന്തരേ തു മന്യാസ്തമ്ഭ ആയാമയോഃ പൂര്വരൂപത്വേനോക്തഃ| അന്തരായമ്യത ഇതി അന്തഃ ആകൃഷ്യതേ| പൃഷ്ഠായാമ ഇതി പൃഷ്ഠബഹിര്നിര്ഗതിഃ||൪൩-൪൪||-
Adhikarana 12 (45-48) · Śloka 48
...ബഹിരായാമ ഉച്യതേ)||൪൫||
പൃഷ്ഠമന്യാശ്രിതാ ബാഹ്യാഃ ശോഷയിത്വാ സിരാ ബലീ|
വായുഃ കുര്യാദ്ധനുസ്തമ്ഭം ബഹിരായാമസഞ്ജ്ഞകമ്||൪൬||
ചാപവന്നാമ്യമാനസ്യ പൃഷ്ഠതോ നീയതേ ശിരഃ|
ഉര ഉത്ക്ഷിപ്യതേ മന്യാ സ്തബ്ധാ ഗ്രീവാऽവമൃദ്യതേ||൪൭||
ദന്താനാം ദശനം ജൃമ്ഭാ ലാലാസ്രാവശ്ച വാഗ്ഗ്രഹഃ|
ജാതവേഗോ നിഹന്ത്യേഷ വൈകല്യം വാ പ്രയച്ഛതി||൪൮||
View original
...बहिरायाम उच्यते)||४५||
पृष्ठमन्याश्रिता बाह्याः शोषयित्वा सिरा बली|
वायुः कुर्याद्धनुस्तम्भं बहिरायामसञ्ज्ञकम्||४६||
चापवन्नाम्यमानस्य पृष्ठतो नीयते शिरः|
उर उत्क्षिप्यते मन्या स्तब्धा ग्रीवाऽवमृद्यते||४७||
दन्तानां दशनं जृम्भा लालास्रावश्च वाग्ग्रहः|
जातवेगो निहन्त्येष वैकल्यं वा प्रयच्छति||४८||
പൃഷ്ഠേത്യാദി ബഹിരായാമലക്ഷണമ്| പൃഷ്ഠമന്യാശ്രിതാ ഇതി പൃഷ്ഠാനുഗതമന്യാസമ്ബദ്ധാഃ| ബാഹ്യാ ഇതി സിരാവിശേഷണമ്| ബാഹ്യാശ്ച സിരാഃ പൃഷ്ഠഗതാ ഏവ| കേചിത്തു പൃഷ്ഠമന്യാശ്രിത ഇതി വാതവിശേഷണം പഠന്തി| പൃഷ്ഠതോ നീയതേ ഇതി പൃഷ്ഠം പ്രതി ആകൃഷ്യതേ| ജാതവേഗ ഇതി ഉദ്വേഗഃ | ഏതൌ ചായാമൌ “ബാഹ്യാഭ്യന്തരമായാമം ഖല്ലീം കുബ്ജത്വമേവ ച| സര്വൈകാങ്ഗരോഗാംശ്ച കുര്യാത് സ്നായുഗതോऽനിലഃ” ഇത്യനേന സ്നായുഗതാനിലജന്യാവുക്തൌ, ഇഹ ച സിരാഗതവാതജന്യത്വേനോക്തൌ, തേനോഭയവചനാത് സിരാസ്നായുഗതവാതജന്യാവേവ ഭവതഃ| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “മഹാഹേതുര്ബലീ വായുഃ സിരാഃ സസ്നായുകണ്ഡരാഃ| മന്യാപൃഷ്ഠാശ്രിതാ ബാഹ്യാഃ സംശോഷ്യായാമയേദ്ബഹിഃ” ഇത്യാദി||൪൫-൪൮||
Adhikarana 13 (49) · Śloka 50
ഹനുമൂലേ സ്ഥിതോ ബന്ധാത് സംസ്രയത്യനിലോ ഹനൂ|
വിവൃതാസ്യത്വമഥവാ കുര്യാത് സ്തബ്ധമവേദനമ്||൪൯||
ഹനുഗ്രഹം ച സംസ്തഭ്യ ഹനും(നൂ)സംവൃതവക്രതാമ്|൫൦|
View original
हनुमूले स्थितो बन्धात् संस्रयत्यनिलो हनू|
विवृतास्यत्वमथवा कुर्यात् स्तब्धमवेदनम्||४९||
हनुग्रहं च संस्तभ्य हनुं(नू)संवृतवक्रताम्|५०|
ഹനുസ്തമ്ഭസങ്കോചയോര്ലക്ഷണമാഹ- ഹനുമൂലേ സ്ഥിത ഇത്യാദി| സംസ്രയതീതി ച്യാവയതി| വിവൃതാസ്യത്വമഥവേതി അത്രാഥവാശബ്ദേന സംവൃതവക്ത്രതാ പാക്ഷികീ ചാപേക്ഷതേ| സംസ്തഭ്യേതി നിശ്ചലീകൃത്യ സംവൃതമുഖതാം കരോതി| ഏതദ്ദ്വയമപി ഹനുസ്തമ്ഭ ഏവ||൪൯||-
Adhikarana 14 (50) · Śloka 51
മുഹുരാക്ഷിപതി ക്രുദ്ധോ ഗാത്രാണ്യാക്ഷേപകോऽനിലഃ||൫൦||
പാണിപാദം ച സംശോഷ്യ സിരാഃ സസ്നായുകണ്ഡരാഃ|൫൧|
View original
मुहुराक्षिपति क्रुद्धो गात्राण्याक्षेपकोऽनिलः||५०||
पाणिपादं च संशोष्य सिराः सस्नायुकण्डराः|५१|
മുഹുരിത്യാദി ആക്ഷേപലക്ഷണമ്||൫൦||-
Adhikarana 15 (51) · Śloka 52
പാണിപാദശിരഃപൃഷ്ഠശ്രോണീഃ സ്തഭ്നാതി മാരുതഃ||൫൧||
ദണ്ഡവത്സ്തബ്ധഗാത്രസ്യ ദണ്ഡകഃ സോऽനുപക്രമഃ|൫൨|
View original
पाणिपादशिरःपृष्ठश्रोणीः स्तभ्नाति मारुतः||५१||
दण्डवत्स्तब्धगात्रस्य दण्डकः सोऽनुपक्रमः|५२|
പാണിപാദം ച സംശോഷ്യേത്യാദി ദണ്ഡാക്ഷേപകസമ്പ്രാപ്തികഥനമ്| പാണിപാദശിര ഇത്യാദി ദണ്ഡകലക്ഷണമ്||൫൧||-
Adhikarana 16 (52) · Śloka 53
സ്വസ്ഥഃ സ്യാദര്ദിതാദീനാം മുഹുര്വേഗേ ഗതേऽഗതേ||൫൨||
പീഡ്യതേ പീഡനൈസ്തൈസ്തൈര്ഭിഷഗേതാന് വിവര്ജയേത്|൫൩|
View original
स्वस्थः स्यादर्दितादीनां मुहुर्वेगे गतेऽगते||५२||
पीड्यते पीडनैस्तैस्तैर्भिषगेतान् विवर्जयेत्|५३|
അര്ദിതാദീനാം ദണ്ഡകാന്താനാം സമാനം രൂപമാഹ- സ്വസ്ഥഃ സ്യാദിത്യാദി| അര്ദിതഹനുസ്തമ്ഭാദിഷു യത്ര മുഹുര്മുഹുര്വേഗിത്വം ദൃശ്യതേ തദര്ദിതാന്തര്ഗതമേവ ജ്ഞേയമ്||൫൨||-
Adhikarana 17 (53-55) · Śloka 55
ഹത്വൈകം മാരുതഃ പക്ഷം ദക്ഷിണം വാമമേവ വാ||൫൩||
കുര്യാച്ചേഷ്ടാനിവൃത്തിം ഹി രുജം വാക്സ്തമ്ഭമേവ ച|
ഗൃഹീത്വാऽര്ധം ശരീരസ്യ സിരാഃ സ്നായൂര്വിശോഷ്യ ച||൫൪||
പാദം സങ്കോചയത്യേകം ഹസ്തം വാ തോദശൂലകൃത്|
ഏകാങ്ഗരോഗം തം വിദ്യാത് സര്വാങ്ഗം സര്വദേഹജമ്||൫൫||
View original
हत्वैकं मारुतः पक्षं दक्षिणं वाममेव वा||५३||
कुर्याच्चेष्टानिवृत्तिं हि रुजं वाक्स्तम्भमेव च|
गृहीत्वाऽर्धं शरीरस्य सिराः स्नायूर्विशोष्य च||५४||
पादं सङ्कोचयत्येकं हस्तं वा तोदशूलकृत्|
एकाङ्गरोगं तं विद्यात् सर्वाङ्गं सर्वदेहजम्||५५||
ഹത്വൈകമിത്യാദി പക്ഷവധലക്ഷണമ്| ഗൃഹീത്വാऽര്ധമിത്യാദി ഏകാങ്ഗലക്ഷണമ്| സര്വാങ്ഗം സര്വദേഹജമിതി സര്വാങ്ഗലക്ഷണമ്||൫൩-൫൫||
Adhikarana 18 (56-57) · Śloka 57
സ്ഫിക്പൂര്വാ കടിപൃഷ്ഠോരുജാനുജങ്ഘാപദം ക്രമാത്|
ഗൃധ്രസീ സ്തമ്ഭരുക്തോദൈര്ഗൃഹ്ണാതി സ്പന്ദതേ മുഹുഃ||൫൬||
വാതാദ്വാതകഫാത്തന്ദ്രാഗൌരവാരോചകാന്വിതാ|
ഖല്ലീ തു പാദജങ്ഘോരുകരമൂലാവമോടനീ||൫൭||
View original
स्फिक्पूर्वा कटिपृष्ठोरुजानुजङ्घापदं क्रमात्|
गृध्रसी स्तम्भरुक्तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः||५६||
वाताद्वातकफात्तन्द्रागौरवारोचकान्विता|
खल्ली तु पादजङ्घोरुकरमूलावमोटनी||५७||
സ്ഫിക്പൂര്വേത്യാദി| പ്രഥമം സ്ഫിചം സ്തമ്ഭരുക്തോദൈര്ഗൃഹ്ണാതി, പശ്ചാത്തു കടിപൃഷ്ഠോരുജാനുജങ്ഘാപദം ഗൃഹ്ണാതി സാ ഗൃധ്രസീ വാതാത്; വാതകഫാത്തു സാ പൂര്വോക്തലക്ഷണാ സതീ തന്ദ്രാദ്യന്വിതാ ഭവതി; ഏവം ഗൃധ്രസീദ്വയം “ദ്വേ ഗൃധ്രസ്യൌ വാതാദ് വാതകഫാച്ച” (സൂ.അ.൧൯) ഇത്യനേനോക്തം വിവൃതം ഭവതി||൫൬-൫൭||
Adhikarana 19 (58) · Śloka 58
സ്ഥാനാനാമനുരൂപൈശ്ച ലിങ്ഗൈഃ ശേഷാന് വിനിര്ദിശേത്|൫൮|
View original
स्थानानामनुरूपैश्च लिङ्गैः शेषान् विनिर्दिशेत्|५८|
അനുക്തനഖഭേദാദിപരിഗ്രഹാര്ഥമാഹ- സ്ഥാനാനാമിത്യാദി| ശേഷാന് നഖഭേദാദീന് നഖഗുല്ഫാദീനാമനുരൂപൈര്ലിങ്ഗൈര്ഭേദശൂലാദിഭിര്നിര്ദിശേദിതി ജ്ഞേയമ്| കിചിത് ‘സ്ഥാനനാമാനുരൂപൈഃ’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര നഖസ്ഥാനാനുരൂപം ഭേദസഞ്ജ്ഞാനുരൂപം ച ലിങ്ഗം നഖസ്ഫുടനരൂപം ഭവതി| ഏവം ചാപരവാതവികാരേഷ്വപി മഹാരോഗോക്തേഷു സ്ഥാനാനുരൂപലിങ്ഗയോഗോऽനുസര്തവ്യഃ|൫൮|-
Adhikarana 20 (58-60) · Śloka 61
സര്വേഷ്വേതേഷു സംസര്ഗം പിത്താദ്യൈരുപലക്ഷയേത്||൫൮||
വായോര്ധാതുക്ഷയാത് കോപോ മാര്ഗസ്യാവരണേന ച (വാ)|
വാതപിത്തകഫാ ദേഹേ സര്വസ്രോതോऽനുസാരിണഃ||൫൯||
വായുരേവ ഹി സൂക്ഷ്മത്വാദ്ദ്വയോസ്തത്രാപ്യുദീരണഃ |
കുപിതസ്തൌ സമുദ്ധൂയ തത്ര തത്ര ക്ഷിപന് ഗദാന്||൬൦||
കരോത്യാവൃതമാര്ഗത്വാദ്രസാദീംശ്ചോപശോഷയേത്|൬൧|
View original
सर्वेष्वेतेषु संसर्गं पित्ताद्यैरुपलक्षयेत्||५८||
वायोर्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन च (वा)|
वातपित्तकफा देहे सर्वस्रोतोऽनुसारिणः||५९||
वायुरेव हि सूक्ष्मत्वाद्द्वयोस्तत्राप्युदीरणः |
कुपितस्तौ समुद्धूय तत्र तत्र क्षिपन् गदान्||६०||
करोत्यावृतमार्गत्वाद्रसादींश्चोपशोषयेत्|६१|
വാതസ്യ പിത്താദിസംസര്ഗം ജ്ഞാപയന്നാഹ- സര്വേഷ്വിത്യാദി| പിത്താദ്യൈരിതി പിത്തകഫരക്തപുരീഷാദിഭിഃ| അഥാവൃതസ്യ വായോഃ കഥം കുപിതത്വം ഭവതി യാവതാ ആവൃതോ ദുര്ബല ഏവ ഭവതീത്യാഹ- വായോരിത്യാദി| ധാതുക്ഷയാദിതി സാരക്ഷയാത്| മാര്ഗാവരണേന വേഗപ്രതിബന്ധാദേവ കുപിതോ ഭവതി| അഥ ഭവതു മാര്ഗരോധാദ്വാതകോപഃ, ആവരകേണ തു പിത്തേന കഫേന ചാസ്യ കഥം ന സമ്ബന്ധോ ഭവതീത്യാഹ- വാതപിത്തേത്യാദി| ത്രിതയമേലകേऽപി വായോഃ പ്രാധാന്യമാഹ- വായുരേവ ഹി സൂക്ഷ്മത്വാദിതി; സൂക്ഷ്മമാര്ഗാനുസാരിതയാ പ്രേരകത്വാത്| തസ്മാത് ത്രിഷ്വപി ദോഷേഷു വായുരേവോക്തന്യായേന പ്രധാനമ്, അതഃ കുപിതഃ പിത്തകഫൌ സമുദ്ധൂയ താഭ്യാമാവൃതമാര്ഗോऽപി തത്ര തത്ര പ്രദേശേ ഗദാന് കരോതി; തഥാ രസാദീംശ്ച തത്ര തത്ര ക്ഷിപന് സംശോഷയേത്||൫൮-൬൦||-
Adhikarana 21 (61-71) · Śloka 72
ലിങ്ഗം പിത്താവൃതേ ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ശൂലം ഭ്രമസ്തമഃ ||൬൧||
കട്വമ്ലലവണോഷ്ണൈശ്ച വിദാഹഃ ശീതകാമിതാ|
ശൈത്യഗൌരവശൂലാനി കട്വാദ്യുപശയോऽധികമ്||൬൨||
ലങ്ഘനായാസരൂക്ഷോഷ്ണകാമിതാ ച കഫാവൃതേ|
രക്താവൃതേ സദാഹാര്തിസ്ത്വങ്മാംസാന്തരജോ ഭൃശമ്||൬൩||
ഭവേത് സരാഗഃ ശ്വയഥുര്ജായന്തേ മണ്ഡലാനി ച|
കഠിനാശ്ച വിവര്ണാശ്ച പിഡകാഃ ശ്വയഥുസ്തഥാ||൬൪||
ഹര്ഷഃ പിപീലികാനാം ച സഞ്ചാര ഇവ മാംസഗേ|
ചലഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുഃ ശീതഃ ശോഫോऽങ്ഗേഷ്വരുചിസ്തഥാ||൬൫||
ആഢ്യവാത ഇതി ജ്ഞേയഃ സ കൃച്ഛ്രോ മേദസാऽऽവൃതഃ|
സ്പര്ശമസ്ഥ്നാऽऽവൃതേ തൂഷ്ണം പീഡനം ചാഭിനന്ദതി||൬൬||
സമ്ഭജ്യതേ സീദതി ച സൂചീഭിരിവ തുദ്യതേ|
മജ്ജാവൃതേ വിനാമഃ സ്യാജ്ജൃമ്ഭണം പരിവേഷ്ടനമ്||൬൭||
ശൂലം തു പീഡ്യമാനേ ച പാണിഭ്യാം ലഭതേ സുഖമ്|
ശുക്രാവേഗോऽതിവേഗോ വാ നിഷ്ഫലത്വം ച ശുക്രഗേ||൬൮||
ഭുക്തേ കുക്ഷൌ ച രുഗ്ജീര്ണേ ശാമ്യത്യന്നാവൃതേऽനിലേ|
മൂത്രാപ്രവൃത്തിരാധ്മാനം ബസ്തൌ മൂത്രാവൃതേऽനിലേ||൬൯||
വര്ചസോऽതിവിബന്ധോऽധഃ സ്വേ സ്ഥാനേ പരികൃന്തതി|
വ്രജത്യാശു ജരാം സ്നേഹോ ഭുക്തേ ചാനഹ്യതേ നരഃ||൭൦||
ചിരാത് പീഡിതമന്നേന ദുഃഖം ശുഷ്കം ശകൃത് സൃജേത്|
ശ്രോണീവങ്ക്ഷണപൃഷ്ഠേഷു രുഗ്വിലോമശ്ച മാരുതഃ||൭൧||
അസ്വസ്ഥം ഹൃദയം ചൈവ വര്ചസാ ത്വാവൃതേऽനിലേ|൭൨|
View original
लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः ||६१||
कट्वम्ललवणोष्णैश्च विदाहः शीतकामिता|
शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||६२||
लङ्घनायासरूक्षोष्णकामिता च कफावृते|
रक्तावृते सदाहार्तिस्त्वङ्मांसान्तरजो भृशम्||६३||
भवेत् सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च|
कठिनाश्च विवर्णाश्च पिडकाः श्वयथुस्तथा||६४||
हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव मांसगे|
चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफोऽङ्गेष्वरुचिस्तथा||६५||
आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृतः|
स्पर्शमस्थ्नाऽऽवृते तूष्णं पीडनं चाभिनन्दति||६६||
सम्भज्यते सीदति च सूचीभिरिव तुद्यते|
मज्जावृते विनामः स्याज्जृम्भणं परिवेष्टनम्||६७||
शूलं तु पीड्यमाने च पाणिभ्यां लभते सुखम्|
शुक्रावेगोऽतिवेगो वा निष्फलत्वं च शुक्रगे||६८||
भुक्ते कुक्षौ च रुग्जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले|
मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तौ मूत्रावृतेऽनिले||६९||
वर्चसोऽतिविबन्धोऽधः स्वे स्थाने परिकृन्तति|
व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||७०||
चिरात् पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं शकृत् सृजेत्|
श्रोणीवङ्क्षणपृष्ठेषु रुग्विलोमश्च मारुतः||७१||
अस्वस्थं हृदयं चैव वर्चसा त्वावृतेऽनिले|७२|
ആവരണകൃതം വാതകോപം ദര്ശയിത്വാ ആവരണവിശേഷകൃതം ലിങ്ഗമാഹ- ലിങ്ഗം പിത്താവൃതേ ഇത്യാദി| കട്വാദ്യുപശയ ഇതി കടൂഷ്ണാദികഫവിപരീതൈരുപശയഃ| അധികമിതി വാതഹരൈരപ്യുപശയോ നാധികോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| മാംസഗേ ഇതി മാംസാവൃതേ| മാംസഗതസ്യ രക്താദിഗതസ്യ ച വാതസ്യ പൂര്വമേവ ലക്ഷണമുക്തമ്, ഇഹ തു രക്താദ്യാവൃതസ്യ ലക്ഷണമുച്യത ഇതി വിശേഷഃ| ആഢ്യവാതേതി ആയുര്വേദസഞ്ജ്ഞേയം മേദസാऽऽവൃതവാതസ്യ| സ്വസ്ഥാനേ ഇതി പക്വാശയേ| പരികൃന്തതി പരികര്തികാം ജനയതി||൬൧-൭൧||-
Adhikarana 22 (72-74) · Śloka 74
സന്ധിച്യുതിര്ഹനുസ്തമ്ഭഃ കുഞ്ചനം കുബ്ജതാऽര്ദിതഃ||൭൨||
പക്ഷാഘാതോऽങ്ഗസംശോഷഃ പങ്ഗുത്വം ഖുഡവാതതാ|
സ്തമ്ഭനം ചാഢ്യവാതശ്ച രോഗാ മജ്ജാസ്ഥിഗാശ്ച യേ||൭൩||
ഏതേ സ്ഥാനസ്യ ഗാമ്ഭീര്യാദ്യത്നാത് സിധ്യന്തി വാ ന വാ|
നവാന് ബലവതസ്ത്വേതാന് സാധയേന്നിരുപദ്രവാന്||൭൪||
View original
सन्धिच्युतिर्हनुस्तम्भः कुञ्चनं कुब्जताऽर्दितः||७२||
पक्षाघातोऽङ्गसंशोषः पङ्गुत्वं खुडवातता|
स्तम्भनं चाढ्यवातश्च रोगा मज्जास्थिगाश्च ये||७३||
एते स्थानस्य गाम्भीर्याद्यत्नात् सिध्यन्ति वा न वा|
नवान् बलवतस्त्वेतान् साधयेन्निरुपद्रवान्||७४||
സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗമാഹ- സന്ധിച്യുതിരിത്യാദി| അത്ര കുബ്ജത്വപങ്ഗുത്വാദയോ യദ്യപി സാക്ഷാന്ന പ്രപഞ്ചിതാസ്തഥാऽപി ശേഷാതിദേശേനൈവ തല്ലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| ഖുഡവാതതാ ഗുല്ഫവാതതാ, കിംവാ സന്ധിഗതവാതതാ| മജ്ജാസ്ഥിഗാ ഇതി മജ്ജാസ്ഥ്യാവൃതമജ്ജാസ്ഥിഗതവാതജന്യാ ഇത്യര്ഥഃ| സ്ഥാനസ്യ ഗാമ്ഭീര്യാദിതി ഗമ്ഭീരസ്ഥാനാശ്രിതത്വാത്; അന്യേ തു ഗാമ്ഭീര്യം കൃതാസ്പദത്വമാഹുഃ| യത്നാത് സിധ്യന്തി വാ നവേതി പാക്ഷികസിദ്ധിവചനമിതരവൈദ്യാഭിപ്രായേണ ജ്ഞേയമ്; ആചാര്യസ്തു ആചാര്യപ്രഖ്യോ വാ വൈദ്യഃ സാധയത്യേവ ബലാത്, ഇതരവൈദ്യസ്തു നാവശ്യം സര്വത്രാവ്യാഹതജ്ഞാനോ ഭവതി, തേന സംശയാഭിധാനം; തതശ്ച ന പാരമാര്ഥികീ സന്ദിഗ്ധതാ ഏതാദൃശാനാം സാധ്യതാം പ്രതീതി ജ്ഞേയമ്| നവാനാമപ്യേഷാം നിരുപദ്രവതയാ സാധ്യതാമാഹ- നവാനിത്യാദി| ഉപദ്രവാശ്ചാത്ര ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാऽനുക്താ അപി സാമാന്യോപദ്രവലക്ഷണയുക്താ ഏവ കേചിദ്ഗദാ വിജ്ഞേയാഃ; കിംവാ അധ്യായശേഷേ ‘ഹൃദ്രോഗോ വിദ്രധിഃ’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണാ ഉപദ്രവാ ജ്ഞേയാഃ||൭൨-൭൪||
Adhikarana 23 (75-82) · Śloka 83
ക്രിയാമതഃ പരം സിദ്ധാം വാതരോഗാപഹാം ശൃണു|
കേവലം നിരുപസ്തമ്ഭമാദൌ സ്നേഹൈരുപാചരേത്||൭൫||
വായും സര്പിര്വസാതൈലമജ്ജപാനൈര്നരം തതഃ|
സ്നേഹക്ലാന്തം സമാശ്വാസ്യ പയോഭിഃ സ്നേഹയേത് പുനഃ||൭൬||
യൂഷൈര്ഗ്രാമ്യാമ്ബുജാനൂപരസൈര്വാ സ്നേഹസംയുതൈഃ|
പായസൈഃ കൃശരൈഃ സാമ്ലലവണൈരനുവാസനൈഃ||൭൭||
നാവനൈസ്തര്പണൈശ്ചാന്നൈഃ സുസ്നിഗ്ധം സ്വേദയേത്തതഃ|
സ്വഭ്യക്തം സ്നേഹസംയുക്തൈര്നാഡീപ്രസ്തരസങ്കരൈഃ||൭൮||
തഥാऽന്യൈര്വിവിധൈഃ സ്വേദൈര്യഥായോഗമുപാചരേത്|
സ്നേഹാക്തം സ്വിന്നമങ്ഗം തു വക്രം സ്തബ്ധമഥാപി വാ||൭൯||
ശനൈര്നാമയിതും ശക്യം യഥേഷ്ടം ശുഷ്കദാരുവത്|
ഹര്ഷതോദരുഗായാമശോഥസ്തമ്ഭഗ്രഹാദയഃ||൮൦||
സ്വിന്നസ്യാശു പ്രശാമ്യന്തി മാര്ദവം ചോപജായതേ|
സ്നേഹശ്ച ധാതൂന്സംശുഷ്കാന് പുഷ്ണാത്യാശു പ്രയോജിതഃ||൮൧||
ബലമഗ്നിബലം പുഷ്ടിം പ്രാണാംശ്ചാപ്യഭിവര്ധയേത്|
അസകൃത്തം പുനഃ സ്നേഹൈഃ സ്വേദൈശ്ചാപ്യുപപാദയേത്||൮൨||
തഥാ സ്നേഹമൃദൌ കോഷ്ഠേ ന തിഷ്ഠന്ത്യനിലാമയാഃ|൮൩|
View original
क्रियामतः परं सिद्धां वातरोगापहां शृणु|
केवलं निरुपस्तम्भमादौ स्नेहैरुपाचरेत्||७५||
वायुं सर्पिर्वसातैलमज्जपानैर्नरं ततः|
स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत् पुनः||७६||
यूषैर्ग्राम्याम्बुजानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः|
पायसैः कृशरैः साम्ललवणैरनुवासनैः||७७||
नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धं स्वेदयेत्ततः|
स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७८||
तथाऽन्यैर्विविधैः स्वेदैर्यथायोगमुपाचरेत्|
स्नेहाक्तं स्विन्नमङ्गं तु वक्रं स्तब्धमथापि वा||७९||
शनैर्नामयितुं शक्यं यथेष्टं शुष्कदारुवत्|
हर्षतोदरुगायामशोथस्तम्भग्रहादयः||८०||
स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते|
स्नेहश्च धातून्संशुष्कान् पुष्णात्याशु प्रयोजितः||८१||
बलमग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चाप्यभिवर्धयेत्|
असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्चाप्युपपादयेत्||८२||
तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः|८३|
അവസരപ്രാപ്താം ക്രിയാമാഹ- ക്രിയാമത ഇത്യാദി| കേവലമിത്യാദൌ കേവലമിതി അസംസൃഷ്ടമ്| നിരുപസ്തമ്ഭമിതി അനാവൃതമ്| കൈഃ? സ്നേഹൈഃ| കഥം ചോപാചരേദിത്യാഹ- സര്പിര്വസാതൈലമജ്ജപാനൈരിതി| സ്നേഹപാനപ്രയോഗാനന്തരം കര്തവ്യമാഹ- നരം തതഃ സ്നേഹക്ലാന്തമിത്യാദി| സ്നേഹക്ലാന്തമിതി സ്നേഹപാനോദ്വിഗ്നം സ്നേഹഗ്ലാനം ച| സമാശ്വാസ്യേതി വിശ്രമയിത്വാ | സ്നേഹയേദിതിപദം തര്പണൈഃ പാനൈരിത്യന്തം യാവദനുവര്തതേ| അന്യൈരിതി കുടീഭൂസ്വേദാദിഭിഃ| യഥായോഗമിതി സര്വഥാ സ്നേഹപൂര്വകസ്വേദമ്| സ്നേഹപൂര്വകസ്വേദഗുണമാഹ- സ്നേഹാക്തം സ്വിന്നമിത്യാദി| സ്വേദാധ്യായേ “സ്നേഹപൂര്വം പ്രയുക്തേന” (സൂ.അ.൧൪) ഇത്യാദിനോക്തോऽപ്യയം സ്നേഹപൂര്വകസ്വേദഗുണഃ പുനഃ പ്രകരണാഗതത്വാദുച്യതേ| ആശു പ്രയോജിത ഇതി പദം പുഷ്ണാതീത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| അനിലാമയാ ന തിഷ്ഠന്തി ന സ്ഥായിനോ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൭൫-൮൨||-
Adhikarana 24 (83-88) · Śloka 89
യദ്യനേന സദോഷത്വാത് കര്മണാ ന പ്രശാമ്യതി||൮൩||
മൃദുഭിഃ സ്നേഹസംയുക്തൈരൌഷധൈസ്തം വിശോധയേത്|
ഘൃതം തില്വകസിദ്ധം വാ സാതലാസിദ്ധമേവ വാ||൮൪||
പയസൈരണ്ഡതൈലം വാ പിബേദ്ദോഷഹരം ശിവമ്|
സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണോഷ്ണാദ്യൈരാഹാരൈര്ഹി മലശ്ചിതഃ||൮൫||
സ്രോതോ ബദ്ധ്വാऽനിലം രുന്ധ്യാത്തസ്മാത്തമനുലോമയേത് |
ദുര്ബലോ യോऽവിരേച്യഃ സ്യാത്തം നിരൂഹൈരുപാചരേത്||൮൬||
പാചനൈര്ദീപനീയൈര്വാ ഭോജനൈസ്തദ്യുതൈര്നരമ്|
സംശുദ്ധസ്യോത്ഥിതേ ചാഗ്നൌ സ്നേഹസ്വേദൌ പുനര്ഹിതൌ||൮൭||
സ്വാദ്വമ്ലലവണസ്നിഗ്ധൈരാഹാരൈഃ സതതം പുനഃ|
നാവനൈര്ധൂമപാനൈശ്ച സര്വാനേവോപപാദയേത്||൮൮||
ഇതി സാമാന്യതഃ പ്രോക്തം വാതരോഗചികിത്സിതമ്|൮൯|
View original
यद्यनेन सदोषत्वात् कर्मणा न प्रशाम्यति||८३||
मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैरौषधैस्तं विशोधयेत्|
घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धमेव वा||८४||
पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्|
स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः||८५||
स्रोतो बद्ध्वाऽनिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत् |
दुर्बलो योऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्||८६||
पाचनैर्दीपनीयैर्वा भोजनैस्तद्युतैर्नरम्|
संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ||८७||
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धैराहारैः सततं पुनः|
नावनैर्धूमपानैश्च सर्वानेवोपपादयेत्||८८||
इति सामान्यतः प्रोक्तं वातरोगचिकित्सितम्|८९|
യദ്യനേന സദോഷത്വാദിത്യാദി| അത്ര കേവലോ നിരുപസ്തമ്ഭശ്ച വായുശ്ചികിത്സ്യത്വേനാധികൃതഃ, തസ്യ സദോഷത്വമനുപപന്നം; തതഃ സദോഷത്വം കര്മണി യോജനീയം; തേന കര്മണോऽവിശുദ്ധത്വാദ് വായുര്ന പ്രശാമ്യതി, കര്മണശ്ചോക്തസ്യാപ്യത്രാശുദ്ധിര്മലജനകത്വാത്; വക്ഷ്യതി ഹി “സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണോഷ്ണാദ്യൈരാഹാരൈര്ഹി മലശ്ചിതഃ” ഇത്യാദി| കിംവാ സദോഷത്വാദിത്യനേനോത്തരകാലീനം വായോഃ സംശമനമുച്യതേ, അസംസൃഷ്ടത്വമനുപസ്തമ്ഭത്വം ച യദുക്തം തദുപക്രമാരമ്ഭകാലേ ജ്ഞേയമ്| സദോഷത്വം ച സ്നേഹപ്രയോഗേണാനുപശമേ സംശോധനകരണേ ച ഹേതുഃ| സമലത്വമേവോത്തരകാലീനം കുതോ ഭവതീത്യാഹ- സ്നിഗ്ധേത്യാദി| ദുര്ബലോ യോऽവിരേച്യ ഇതി ദുര്ബലത്വപ്രകര്ഷേണാവിരേച്യ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ഹി “അനാസ്ഥാപ്യാസ്ത്വജീര്ണീ” (സി.അ.൨) ഇത്യാദൌ അതിദുര്ബലഃ പഠിതഃ| അത്യര്ഥം ദുര്ബലതയാ ബസ്ത്യനര്ഹേऽപി വിധിമാഹ- പാചനൈര്ദീപനീയൈശ്ചേതി| പാചനം കിഞ്ചിന്ന ദീപനം, യഥാ പടോലം ദീപനം; ദീപനം കിഞ്ചിന്ന പാചനം യഥാ ത്രിഫലാ; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ത്രിഫലാ കഫപിത്തഘ്നീ മേഹകുഷ്ഠവിനാശിനീ| ചക്ഷുഷ്യാ ദീപനീ ച” (സു.സൂ.അ.൩൮) ഇതി; അതഃ പാചനൈരിത്യസ്യ ദീപനൈരിതി വിശേഷണം കൃതമ്| ഭോജ്യൈര്വാ തദ്യുതൈരിതി പാചനദീപനസംയുക്തൈര്ഭോജ്യൈഃ| ഉത്ഥിതേ ചാഗ്നൌ ഇതി ദീപ്തേ വഹ്നൌ||൮൩-൮൮||-
Adhikarana 25 (89-98) · Śloka 99
വിശേഷതസ്തു കോഷ്ഠസ്ഥേ വാതേ ക്ഷാരം പിബേന്നരഃ||൮൯||
പാചനൈര്ദീപനൈര്യുക്തൈരമ്ലൈര്വാ പാചയേന്മലാന്|
ഗുദപക്വാശയസ്ഥേ തു കര്മോദാവര്തനുദ്ധിതമ്||൯൦||
ആമാശയസ്ഥേ ശുദ്ധസ്യ യഥാദോഷഹരീഃ ക്രിയാഃ|
സര്വാങ്ഗകുപിതേऽഭ്യങ്ഗോ ബസ്തയഃ സാനുവാസനാഃ||൯൧||
സ്വേദാഭ്യങ്ഗാവഗാഹാശ്ച ഹൃദ്യം ചാന്നം ത്വഗാശ്രിതേ|
ശീതാഃ പ്രദേഹാ രക്തസ്ഥേ വിരേകോ രക്തമോക്ഷണമ്||൯൨||
വിരേകോ മാംസമേദഃസ്ഥേ നിരൂഹാഃ ശമനാനി ച|
ബാഹ്യാഭ്യന്തരതഃ സ്നേഹൈരസ്ഥിമജ്ജഗതം ജയേത്||൯൩||
ഹര്ഷോऽന്നപാനം ശുക്രസ്ഥേ ബലശുക്രകരം ഹിതമ്|
വിബദ്ധമാര്ഗം ദൃഷ്ട്വാ വാ ശുക്രം ദദ്യാദ്വിരേചനമ്||൯൪||
വിരിക്തപ്രതിഭുക്തസ്യ പൂര്വോക്താം കാരയേത് ക്രിയാമ്|
ഗര്ഭേ ശുഷ്കേ തു വാതേന ബാലാനാം ചാപി ശുഷ്യതാമ്||൯൫||
സിതാകാശ്മര്യമധുകൈര്ഹിതമുത്ഥാപനേ പയഃ|
ഹൃദി പ്രകുപിതേ സിദ്ധമംശുമത്യാ പയോ ഹിതമ്||൯൬||
മത്സ്യാന്നാഭിപ്രദേശസ്ഥേ സിദ്ധാന് ബില്വശലാടുഭിഃ|
വായുനാ വേഷ്ട്യമാനേ തു ഗാത്രേ സ്യാദുപനാഹനമ്||൯൭||
തൈലം സങ്കുചിതേऽഭ്യങ്ഗോ മാഷസൈന്ധവസാധിതമ്|
ബാഹുശീര്ഷഗതേ നസ്യം പാനം ചൌത്തരഭക്തികമ്||൯൮||
ബസ്തികര്മ ത്വധോ നാഭേഃ ശസ്യതേ ചാവപീഡകഃ|൯൯|
View original
विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबेन्नरः||८९||
पाचनैर्दीपनैर्युक्तैरम्लैर्वा पाचयेन्मलान्|
गुदपक्वाशयस्थे तु कर्मोदावर्तनुद्धितम्||९०||
आमाशयस्थे शुद्धस्य यथादोषहरीः क्रियाः|
सर्वाङ्गकुपितेऽभ्यङ्गो बस्तयः सानुवासनाः||९१||
स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते|
शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्||९२||
विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च|
बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्||९३||
हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्|
विबद्धमार्गं दृष्ट्वा वा शुक्रं दद्याद्विरेचनम्||९४||
विरिक्तप्रतिभुक्तस्य पूर्वोक्तां कारयेत् क्रियाम्|
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम्||९५||
सिताकाश्मर्यमधुकैर्हितमुत्थापने पयः|
हृदि प्रकुपिते सिद्धमंशुमत्या पयो हितम्||९६||
मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान् बिल्वशलाटुभिः|
वायुना वेष्ट्यमाने तु गात्रे स्यादुपनाहनम्||९७||
तैलं सङ्कुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्|
बाहुशीर्षगते नस्यं पानं चौत्तरभक्तिकम्||९८||
बस्तिकर्म त्वधो नाभेः शस्यते चावपीडकः|९९|
സ്ഥാനവിശേഷേണ ക്രിയാവിശേഷമാഹ- വിശേഷതസ്ത്വിത്യാദിനാ അധോ നാഭേഃ ശസ്യതേ ചാവപീഡക ഇത്യന്തേന| ക്ഷാരം യവക്ഷാരമ്, ഉക്തം ഹി “യാവശൂകഃ സ്രംസനീയപാചനീയാര്ശോഘ്നാനാം” (സൂ.അ.൨൫); കിംവാ ക്ഷാരമിതി ഗ്രഹണ്യാദിനിര്ദിഷ്ടം ദീപനക്ഷാരമ്| ഉദാവര്തനുത്കര്മ ത്രിമര്മീയേ “തം തൈലശീതജ്വരനാശനാക്തം” (ചി.അ.൨൬) ഇത്യാദിനോക്തം ജ്ഞേയമ്| സ്വേദാ ഇത്യാദി ത്വഗ്ഗതാനിലചികിത്സിതമ്| പ്രഹര്ഷഃ മനോഹര്ഷണമ്| വിരേചനാനന്തരം പ്രതിഭോജിതോ വിരിക്തപ്രതിഭുക്തഃ| പൂര്വോക്താമിതി ശുക്രജനനഹര്ഷിണീം ക്രിയാമ്| ഉത്ഥാപനേ ഇതി പുഷ്ടിജനനേ സിതാദിഭിഃ സിദ്ധം പയോ ഹിതമ്| അംശുമതീ ശാലപര്ണീ|| മത്സ്യാനിതി നാഭിപ്രദേശേ കുപിതേ വാതേ മത്സ്യാ ബില്വശലാടുഭിഃ സമം സിദ്ധാ ദേയാഃ| നാഭിപ്രദേശകോപശ്ച വാതസ്യാനുക്തോऽപീഹ തത്ര ഭവശൂലതോദാദിഭിര്ജ്ഞേയഃ| വേഷ്ട്യമാന ഇതി അവമോട്യമാനേ| ഉപനാഹനം ച വാതഹരദ്രവ്യൈരേവ കര്തവ്യമ്| നസ്യേ പാനേ ച ഔത്തരഭക്തികം മാഷസൈന്ധവസാധിതമേവ തൈലം ജ്ഞേയമ്| തത്ര ച മാഷസ്യ ക്വാഥഃ, സൈന്ധവസ്യ കല്കഃ| സര്പിഷോऽവപീഡകഃ യത്ര സര്പിഃ പീത്വാ തത്പീഡകമന്നം ഭുജ്യതേ||൮൯-൯൮||-
Adhikarana 26 (99-103) · Śloka 103
അര്ദിതേ നാവനം മൂര്ധ്നി തൈലം തര്പണമേവ ച||൯൯||
നാഡീസ്വേദോപനാഹാശ്ചാപ്യാനൂപപിശിതൈര്ഹിതാഃ|
സ്വേദനം സ്നേഹസംയുക്തം പക്ഷാഘാതേ വിരേചനമ്||൧൦൦||
അന്തരാകണ്ഡരാഗുല്ഫം സിരാ ബസ്ത്യഗ്നികര്മ ച|
ഗൃധ്രസീഷു പ്രയുഞ്ജീത ഖല്ല്യാം തൂഷ്ണോപനാഹനമ്||൧൦൧||
പായസൈഃ കൃശരൈര്മാംസൈഃ ശസ്തം തൈലഘൃതാന്വിതൈഃ|
വ്യാത്താനനേ ഹനും സ്വിന്നാമങ്ഗുഷ്ഠാഭ്യാം പ്രപീഡ്യ ച||൧൦൨||
പ്രദേശിനീഭ്യാം ചോന്നാഭ്യ ചിബുകോന്നാമനം ഹിതമ്|
സ്രസ്തം സ്വം ഗമയേത്സ്ഥാനം സ്തബ്ധം സ്വിന്നം വിനാമയേത്||൧൦൩||
View original
अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं तर्पणमेव च||९९||
नाडीस्वेदोपनाहाश्चाप्यानूपपिशितैर्हिताः|
स्वेदनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम्||१००||
अन्तराकण्डरागुल्फं सिरा बस्त्यग्निकर्म च|
गृध्रसीषु प्रयुञ्जीत खल्ल्यां तूष्णोपनाहनम्||१०१||
पायसैः कृशरैर्मांसैः शस्तं तैलघृतान्वितैः|
व्यात्तानने हनुं स्विन्नामङ्गुष्ठाभ्यां प्रपीड्य च||१०२||
प्रदेशिनीभ्यां चोन्नाभ्य चिबुकोन्नामनं हितम्|
स्रस्तं स्वं गमयेत्स्थानं स्तब्धं स्विन्नं विनामयेत्||१०३||
അര്ദിതാദിചികിത്സാമാഹ- അര്ദിതേ ഇത്യാദി| തര്പണമിതി നാവനവിശേഷണം; കിംവാ തര്പണം സന്തര്പണമേവ| അന്തരാകണ്ഡരാഗുല്ഫം സിരേതി കണ്ഡരാഗുല്ഫയോര്മധ്യേ സിരാവ്യധനം കര്തവ്യമ്| ഗൃധ്രസീഷ്വിതി ബഹുവചനം വ്യക്തിഭേദതയാ| വ്യാത്താനനമിതി വിവൃതാസ്യമ്| പ്രദേശിനീ അങ്ഗുഷ്ഠാനന്തരാऽങ്ഗുലീ||൯൯-൧൦൩||
Adhikarana 27 (104) · Śloka 104
പ്രത്യേകം സ്ഥാനദൂഷ്യാദിക്രിയാവൈശേഷ്യമാചരേത് |൧൦൪|
View original
प्रत्येकं स्थानदूष्यादिक्रियावैशेष्यमाचरेत् |१०४|
അനുക്തവിശേഷചികിത്സോപഗ്രഹണാര്ഥമാഹ- പ്രത്യേകമിത്യാദി| സ്ഥാനം പക്വാശയാദി, ദൂഷ്യം രസരക്താദി, ആദിഗ്രഹണാദാവരണഗ്രഹണമ്| സ്ഥാനദൂഷ്യാപേക്ഷഃ ക്രിയാവിശേഷസ്തു ‘കോഷ്ഠസ്ഥേ’ ഇത്യാദിനൈവോക്തഃ|൧൦൪|-
Adhikarana 28 (104-105) · Śloka 106
സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജസേകാഭ്യഞ്ജനബസ്തയഃ ||൧൦൪||
സ്നിഗ്ധാഃ സ്വേദാ നിവാതം ച സ്ഥാനം പ്രാവരണാനി ച|
രസാഃ പയാംസി ഭോജ്യാനി സ്വാദ്വമ്ലലവണാനി ച||൧൦൫||
ബൃംഹണം യച്ച തത് സര്വം പ്രശസ്തം വാതരോഗിണാമ്|൧൦൬|
View original
सर्पिस्तैलवसामज्जसेकाभ्यञ्जनबस्तयः ||१०४||
स्निग्धाः स्वेदा निवातं च स्थानं प्रावरणानि च|
रसाः पयांसि भोज्यानि स्वाद्वम्ललवणानि च||१०५||
बृंहणं यच्च तत् सर्वं प्रशस्तं वातरोगिणाम्|१०६|
സര്വവാതവികാരസമാനം ചികിത്സിതമാഹ- സര്പിസ്തൈലമിത്യാദി||൧൦൪-൧൦൫||-
Adhikarana 29 (106-117) · Śloka 118
ബലായാഃ പഞ്ചമൂലസ്യ ദശമൂലസ്യ വാ രസേ||൧൦൬||
അജശീര്ഷാമ്ബുജാനൂപമാംസാദപിശിതൈഃ പൃഥക്|
സാധയിത്വാ രസാന് സ്നിഗ്ധാന്ദധ്യമ്ലവ്യോഷസംസ്കൃതാന്||൧൦൭||
ഭോജയേദ്വാതരോഗാര്തം തൈര്വ്യക്തലവണൈര്നരമ്|
ഏതൈരേവോപനാഹാംശ്ച പിശിതൈഃ സമ്പ്രകല്പയേത്||൧൦൮||
ഘൃതതൈലയുതൈഃ സാമ്ലൈഃ ക്ഷുണ്ണസ്വിന്നൈരനസ്ഥിഭിഃ|
പത്രോത്ക്വാഥപയസ്തൈലദ്രോണ്യഃ സ്യുരവഗാഹനേ||൧൦൯||
സ്വഭ്യക്താനാം പ്രശസ്യന്തേ സേകാശ്ചാനിലരോഗിണാമ്|
ആനൂപൌദകമാംസാനി ദശമൂലം ശതാവരീമ്||൧൧൦||
കുലത്ഥാന് ബദരാന്മാഷാംസ്തിലാന്രാസ്നാം യവാന് ബലാമ്|
വസാദധ്യാരനാലാമ്ലൈഃ സഹ കുമ്ഭ്യാം വിപാചയേത്||൧൧൧||
നാഡീസ്വേദം പ്രയുഞ്ജീത പിഷ്ടൈശ്ചാപ്യുപനാഹനമ്|
തൈശ്ച സിദ്ധം ഘൃതം തൈലമഭ്യങ്ഗം പാനമേവ ച||൧൧൨||
മുസ്തം കിണ്വം തിലാഃ കുഷ്ഠം സുരാഹ്വം ലവണം നതമ്|
ദധിക്ഷീരചതുഃസ്നേഹൈഃ സിദ്ധം സ്യാദുപനാഹനമ്||൧൧൩||
ഉത്കാരികാവേസവാരക്ഷീരമാഷതിലൌദനൈഃ|
ഏരണ്ഡബീജഗോധൂമയവകോലസ്ഥിരാദിഭിഃ||൧൧൪||
സസ്നേഹൈഃ സരുജം ഗാത്രമാലിപ്യ ബഹലം ഭിഷക്|
ഏരണ്ഡപത്രൈര്ബധ്നീയാദ്രാത്രൌ കല്യം വിമോക്ഷയേത്||൧൧൫||
ക്ഷീരാമ്ബുനാ തതഃ സിക്തം പുനശ്ചൈവോപനാഹിതമ്|
മുഞ്ചേദ്രാത്രൌ ദിവാബദ്ധം ചര്മഭിശ്ച സലോമഭിഃ||൧൧൬||
ഫലാനാം തൈലയോനീനാമമ്ലപിഷ്ടാന് സുശീതലാന്|
പ്രദേഹാനുപനാഹാംശ്ച ഗന്ധൈര്വാതഹരൈരപി||൧൧൭||
പായസൈഃ കൃശരൈശ്ചൈവ കാരയേത് സ്നേഹസംയുതൈഃ|൧൧൮|
View original
बलायाः पञ्चमूलस्य दशमूलस्य वा रसे||१०६||
अजशीर्षाम्बुजानूपमांसादपिशितैः पृथक्|
साधयित्वा रसान् स्निग्धान्दध्यम्लव्योषसंस्कृतान्||१०७||
भोजयेद्वातरोगार्तं तैर्व्यक्तलवणैर्नरम्|
एतैरेवोपनाहांश्च पिशितैः सम्प्रकल्पयेत्||१०८||
घृततैलयुतैः साम्लैः क्षुण्णस्विन्नैरनस्थिभिः|
पत्रोत्क्वाथपयस्तैलद्रोण्यः स्युरवगाहने||१०९||
स्वभ्यक्तानां प्रशस्यन्ते सेकाश्चानिलरोगिणाम्|
आनूपौदकमांसानि दशमूलं शतावरीम्||११०||
कुलत्थान् बदरान्माषांस्तिलान्रास्नां यवान् बलाम्|
वसादध्यारनालाम्लैः सह कुम्भ्यां विपाचयेत्||१११||
नाडीस्वेदं प्रयुञ्जीत पिष्टैश्चाप्युपनाहनम्|
तैश्च सिद्धं घृतं तैलमभ्यङ्गं पानमेव च||११२||
मुस्तं किण्वं तिलाः कुष्ठं सुराह्वं लवणं नतम्|
दधिक्षीरचतुःस्नेहैः सिद्धं स्यादुपनाहनम्||११३||
उत्कारिकावेसवारक्षीरमाषतिलौदनैः|
एरण्डबीजगोधूमयवकोलस्थिरादिभिः||११४||
सस्नेहैः सरुजं गात्रमालिप्य बहलं भिषक्|
एरण्डपत्रैर्बध्नीयाद्रात्रौ कल्यं विमोक्षयेत्||११५||
क्षीराम्बुना ततः सिक्तं पुनश्चैवोपनाहितम्|
मुञ्चेद्रात्रौ दिवाबद्धं चर्मभिश्च सलोमभिः||११६||
फलानां तैलयोनीनामम्लपिष्टान् सुशीतलान्|
प्रदेहानुपनाहांश्च गन्धैर्वातहरैरपि||११७||
पायसैः कृशरैश्चैव कारयेत् स्नेहसंयुतैः|११८|
ബലായാ ഇത്യാദൌ പൃഥക്ശബ്ദാദ് ബലാദയസ്ത്രയഃ സാധനദ്രവ്യപ്രയോഗാഃ, തേഷ്വജശീര്ഷാദയശ്ചത്വാരഃ പൃഥക് സാധ്യാഃ, ഏവം ദ്വാദശ രസാ ഭവന്തി| കല്യമിതി പ്രഭാതേ| ഫലാനാം തൈലയോനീനാമിതി തിലാതസ്യാദീനാമ്| പ്രദേഹാനുപനാഹാംശ്ചേത്യത്ര പ്രദേഹ ഉപനാഹാപേക്ഷയാ തനുര്ലേപഃ| ഗന്ധൈരിതി അഗുര്വാദ്യൈഃ||൧൦൬-൧൧൭||-
Adhikarana 30 (118-135) · Śloka 136
രൂക്ഷശുദ്ധാനിലാര്താനാമതഃ സ്നേഹാന് പ്രചക്ഷ്മഹേ||൧൧൮||
വിവിധാന് വിവിധവ്യാധിപ്രശമായാമൃതോപമാന്|
ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പചേദ്ഭാഗാന് ദശമൂലാച്ചതുഷ്പലാന്||൧൧൯||
യവകോലകുലത്ഥാനാം ഭാഗൈഃ പ്രസ്ഥോന്മിതൈഃ സഹ|
പാദശേഷേ രസേ പിഷ്ടൈര്ജീവനീയൈഃ സശര്കരൈഃ||൧൨൦||
തഥാ ഖര്ജൂരകാശ്മര്യദ്രാക്ഷാബദരഫല്ഗുഭിഃ|
സക്ഷീരൈഃ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധഃ കേവലവാതനുത്||൧൨൧||
നിരത്യയഃ പ്രയോക്തവ്യഃ പാനാഭ്യഞ്ജനബസ്തിഷു|
ചിത്രകം നാഗരം രാസ്നാം പൌഷ്കരം പിപ്പലീം ശടീമ്||൧൨൨||
പിഷ്ട്വാ വിപാചയേത് സര്പിര്വാതരോഗഹരം പരമ്|
ബലാബില്വശൃതേ ക്ഷീരേ ഘൃതമണ്ഡം വിപാചയേത്||൧൨൩||
തസ്യ ശുക്തിഃ പ്രകുഞ്ചോ വാ നസ്യം മൂര്ധഗതേऽനിലേ|
ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാനാം തു ഭിത്വാऽസ്ഥീനി പചേജ്ജലേ||൧൨൪||
തം സ്നേഹം ദശമൂലസ്യ കഷായേണ പുനഃ പചേത്|
ജീവകര്ഷഭകാസ്ഫോതാവിദാരീകപികച്ഛുഭിഃ||൧൨൫||
വാതഘ്നൈര്ജീവനീയൈശ്ച കല്കൈര്ദ്വിക്ഷീരഭാഗികമ്|
തത്സിദ്ധം നാവനാഭ്യങ്ഗാത്തഥാ പാനാനുവാസനാത്||൧൨൬||
സിരാപര്വാസ്ഥികോഷ്ഠസ്ഥം പ്രണുദത്യാശു മാരുതമ്|
യേ സ്യുഃ പ്രക്ഷീണമജ്ജാനഃ ക്ഷീണശുക്രൌജസശ്ച യേ||൧൨൭||
ബലപുഷ്ടികരം തേഷാമേതത് സ്യാദമൃതോപമമ്|
തദ്വത്സിദ്ധാ വസാ നക്രമത്സ്യകൂര്മചുലൂകജാ||൧൨൮||
പ്രത്യഗ്രാ വിധിനാऽനേന നസ്യപാനേഷു ശസ്യതേ|
പ്രസ്ഥഃ സ്യാത്ത്രിഫലായാസ്തു കുലത്ഥകുഡവദ്വയമ്||൧൨൯||
കൃഷ്ണഗന്ധാത്വഗാഢക്യോഃ പൃഥക് പഞ്ചപലം ഭവേത്|
രാസ്നാചിത്രകയോര്ദ്വേ ദ്വേ ദശമൂലം പലോന്മിതമ്||൧൩൦||
ജലദ്രോണേ പചേത് പാദശേഷേ പ്രസ്ഥോന്മിതം പൃഥക്|
സുരാരനാലദധ്യമ്ലസൌവീരകതുഷോദകമ്||൧൩൧||
കോലദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലരസം തൈലം വസാം ഘൃതമ്|
മജ്ജാനം ച പയശ്ചൈവ ജീവനീയപലാനി ഷട്||൧൩൨||
കല്കം ദത്ത്വാ മഹാസ്നേഹം സമ്യഗേനം വിപാചയേത്|
സിരാമജ്ജാസ്ഥിഗേ വാതേ സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗരോഗിഷു||൧൩൩||
വേപനാക്ഷേപശൂലേഷു തദഭ്യങ്ഗേ പ്രയോജയേത്|
നിര്ഗുണ്ഡ്യാ മൂലപത്രാഭ്യാം ഗൃഹീത്വാ സ്വരസം തതഃ||൧൩൪||
തേന സിദ്ധം സമം തൈലം നാഡീകുഷ്ഠാനിലാര്തിഷു|
ഹിതം പാമാപചീനാം ച പാനാഭ്യഞ്ജനപൂരണമ്||൧൩൫||
കാര്പാസാസ്ഥികുലത്ഥാനാം രസേ സിദ്ധം ച വാതനുത്|൧൩൬|
View original
रूक्षशुद्धानिलार्तानामतः स्नेहान् प्रचक्ष्महे||११८||
विविधान् विविधव्याधिप्रशमायामृतोपमान्|
द्रोणेऽम्भसः पचेद्भागान् दशमूलाच्चतुष्पलान्||११९||
यवकोलकुलत्थानां भागैः प्रस्थोन्मितैः सह|
पादशेषे रसे पिष्टैर्जीवनीयैः सशर्करैः||१२०||
तथा खर्जूरकाश्मर्यद्राक्षाबदरफल्गुभिः|
सक्षीरैः सर्पिषः प्रस्थः सिद्धः केवलवातनुत्||१२१||
निरत्ययः प्रयोक्तव्यः पानाभ्यञ्जनबस्तिषु|
चित्रकं नागरं रास्नां पौष्करं पिप्पलीं शटीम्||१२२||
पिष्ट्वा विपाचयेत् सर्पिर्वातरोगहरं परम्|
बलाबिल्वशृते क्षीरे घृतमण्डं विपाचयेत्||१२३||
तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं मूर्धगतेऽनिले|
ग्राम्यानूपौदकानां तु भित्वाऽस्थीनि पचेज्जले||१२४||
तं स्नेहं दशमूलस्य कषायेण पुनः पचेत्|
जीवकर्षभकास्फोताविदारीकपिकच्छुभिः||१२५||
वातघ्नैर्जीवनीयैश्च कल्कैर्द्विक्षीरभागिकम्|
तत्सिद्धं नावनाभ्यङ्गात्तथा पानानुवासनात्||१२६||
सिरापर्वास्थिकोष्ठस्थं प्रणुदत्याशु मारुतम्|
ये स्युः प्रक्षीणमज्जानः क्षीणशुक्रौजसश्च ये||१२७||
बलपुष्टिकरं तेषामेतत् स्यादमृतोपमम्|
तद्वत्सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा||१२८||
प्रत्यग्रा विधिनाऽनेन नस्यपानेषु शस्यते|
प्रस्थः स्यात्त्रिफलायास्तु कुलत्थकुडवद्वयम्||१२९||
कृष्णगन्धात्वगाढक्योः पृथक् पञ्चपलं भवेत्|
रास्नाचित्रकयोर्द्वे द्वे दशमूलं पलोन्मितम्||१३०||
जलद्रोणे पचेत् पादशेषे प्रस्थोन्मितं पृथक्|
सुरारनालदध्यम्लसौवीरकतुषोदकम्||१३१||
कोलदाडिमवृक्षाम्लरसं तैलं वसां घृतम्|
मज्जानं च पयश्चैव जीवनीयपलानि षट्||१३२||
कल्कं दत्त्वा महास्नेहं सम्यगेनं विपाचयेत्|
सिरामज्जास्थिगे वाते सर्वाङ्गैकाङ्गरोगिषु||१३३||
वेपनाक्षेपशूलेषु तदभ्यङ्गे प्रयोजयेत्|
निर्गुण्ड्या मूलपत्राभ्यां गृहीत्वा स्वरसं ततः||१३४||
तेन सिद्धं समं तैलं नाडीकुष्ठानिलार्तिषु|
हितं पामापचीनां च पानाभ्यञ्जनपूरणम्||१३५||
कार्पासास्थिकुलत्थानां रसे सिद्धं च वातनुत्|१३६|
രൂക്ഷശുദ്ധേത്യാദൌ ശുദ്ധാനിലാര്താഃ കേവലവാതപീഡിതാഃ| ഘൃതമണ്ഡഃ ഘൃതസ്യോപരിതനോ ഭാഗഃ| ശുക്തിഃ അര്ധപലം, പ്രകുഞ്ചഃ പലമ്| തദ്വത്സിദ്ധേതി ബലാബില്വപ്രഭൃതിശൃതക്ഷീരസിദ്ധാ| ചുലുകീ ശിശുമാരഃ| പ്രത്യഗ്രേതി അഭിനവാ| നസ്യപാനേഷ്വിതി നസ്യേഷു പാനേഷു ച | കൃഷ്ണഗന്ധാത്വക് ശോഭാഞ്ജനത്വക്| മഹാസ്നേഹമിതി ചതുഃസ്നേഹമ്| തേന സിദ്ധം തൈലമിത്യത്ര സമമിതി നിര്ഗുണ്ഡീരസസമം, നതു സമശബ്ദഃ സഹാര്ഥഃ; സഹാര്ഥസ്യ തൃതീയയൈവോക്തത്വാത്| നാഡീ നാഡീവ്രണഃ; നാഡീവ്രണസ്യ സുശ്രുതാദിഷു പഞ്ചവിധത്വമുക്തം ജ്ഞേയമ്| അപചീ ച ഹന്വസ്ഥികക്ഷാദിദേശഭവാ||൧൧൮-൧൩൫||-
Adhikarana 31 (136-137) · Śloka 138
മൂലകസ്വരസേ ക്ഷീരസമേ സ്ഥാപ്യം ത്ര്യഹം ദധി||൧൩൬||
തസ്യാമ്ലസ്യ ത്രിഭിഃ പ്രസ്ഥൈസ്തൈലപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|
യഷ്ട്യാഹ്വശര്കരാരാസ്നാലവണാര്ദ്രകനാഗരൈഃ||൧൩൭||
സുപിഷ്ടൈഃ പലികൈഃ പാനാത്തദഭ്യങ്ഗാച്ച വാതനുത്|൧൩൮|
View original
मूलकस्वरसे क्षीरसमे स्थाप्यं त्र्यहं दधि||१३६||
तस्याम्लस्य त्रिभिः प्रस्थैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
यष्ट्याह्वशर्करारास्नालवणार्द्रकनागरैः||१३७||
सुपिष्टैः पलिकैः पानात्तदभ्यङ्गाच्च वातनुत्|१३८|
മൂലകസ്വരസ ഇത്യാദൌ മൂലകസ്വരസേ സമക്ഷീരേ ദധി സ്ഥാപ്യം; തസ്യാമ്ലസ്യേതി മൂലരസാദേരമ്ലതാങ്ഗതസ്യ| അത്ര ച ത്രിഭിഃ പ്രസ്ഥൈരിതി വചനാത് മൂലകരസാദീനാം പ്രത്യേകം പ്രസ്ഥമാനത്വമ്| ഉക്തം ഹി ജതൂകര്ണേ- “വിപചേദ് ദധിമൂലകരസപയസാ” ഇത്യാദി||൧൩൬-൧൩൭||-
Adhikarana 32 (138-141) · Śloka 142
പഞ്ചമൂലകഷായേണ പിണ്യാകം ബഹുവാര്ഷികമ്||൧൩൮||
പക്ത്വാ തസ്യ രസം പൂത്വാ തൈലപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|
പയസാऽഷ്ടഗുണേനൈതത് സര്വവാതവികാരനുത്||൧൩൯||
സംസൃഷ്ടേ ശ്ലേഷ്മണാ ചൈതദ്വാതേ ശസ്തം വിശേഷതഃ|
യവകോലകുലത്ഥാനാം ശ്രേയസ്യാഃ ശുഷ്കമൂലകാത്||൧൪൦||
ബില്വാച്ചാഞ്ജലിമേകൈകം ദ്രവൈരമ്ലൈര്വിപാചയേത്|
തേന തൈലം കഷായേണ ഫലാമ്ലൈഃ കടുഭിസ്തഥാ||൧൪൧||
പിഷ്ടൈഃ സിദ്ധം മഹാവാതൈരാര്തഃ ശീതേ പ്രയോജയേത്|൧൪൨|
View original
पञ्चमूलकषायेण पिण्याकं बहुवार्षिकम्||१३८||
पक्त्वा तस्य रसं पूत्वा तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
पयसाऽष्टगुणेनैतत् सर्ववातविकारनुत्||१३९||
संसृष्टे श्लेष्मणा चैतद्वाते शस्तं विशेषतः|
यवकोलकुलत्थानां श्रेयस्याः शुष्कमूलकात्||१४०||
बिल्वाच्चाञ्जलिमेकैकं द्रवैरम्लैर्विपाचयेत्|
तेन तैलं कषायेण फलाम्लैः कटुभिस्तथा||१४१||
पिष्टैः सिद्धं महावातैरार्तः शीते प्रयोजयेत्|१४२|
പഞ്ചമൂലകഷായേണേത്യാദൌ പഞ്ചമൂലീകഷായം തഥാ പിണ്യാകക്വഥിതം ജലം ച പൃഥഗ്ദേയമിതി കേചിദ്വദന്തി, വയം തു പഞ്ചമൂലീകഷായേണൈവ ജലസ്ഥാനീയേന സാധിതപിണ്യാകസ്യ രസമത്രേച്ഛാമഃ| പാഠശ്ച ‘പഞ്ചമൂലീകഷായേണ പിണ്യാകം ബഹുവാര്ഷികമ്| പക്ത്വാ തസ്യ രസം പൂത്വാ’ ഇത്യാദി പഠ്യതേ; ജാതൂകര്ണേऽപി “പിണ്യാകം ബഹുവാര്ഷികം സ്ഥിരാദിസലിലേ പചേത്, രസേऽസ്മിനഷ്ടഗുണേന പയസാ തൈലം സാധ്യമ്” ഇതി| ദ്രവൈരമ്ലൈരിതി കാഞ്ജികതക്രാദിഭിഃ| ഫലാമ്ലൈരിതി അമ്ലഫലൈര്ദാഡിമാദിഭിഃ||൧൩൮-൧൪൧||-
Adhikarana 33 (142-156) · Śloka 156
സര്വവാതവികാരാണാം തൈലാന്യന്യാന്യതഃ ശൃണു||൧൪൨||
ചതുഷ്പ്രയോഗാണ്യായുഷ്യബലവര്ണകരാണി ച|
രജഃശുക്രപ്രദോഷഘ്നാന്യപത്യജനനാനി ച||൧൪൩||
നിരത്യയാനി സിദ്ധാനി സര്വദോഷഹരാണി ച|
സഹാചരതുലായാശ്ച രസേ തൈലാഢകം പചേത്||൧൪൪||
മൂലകല്കാദ്ദശപലം പയോ ദത്ത്വാ ചതുര്ഗുണമ്|
സിദ്ധേऽസ്മിഞ്ഛര്കരാചൂര്ണാദഷ്ടാദശപലം ഭിഷക്||൧൪൫||
വിനീയ ദാരുണേഷ്വേതദ്വാതവ്യാധിഷു യോജയേത്|
ശ്വദംഷ്ട്രാസ്വരസപ്രസ്ഥൌ ദ്വൌ സമൌ പയസാ സഹ||൧൪൬||
ഷട്പലം ശൃങ്ഗവേരസ്യ ഗുഡസ്യാഷ്ടപലം തഥാ|
തൈലപ്രസ്ഥം വിപക്വം തൈര്ദദ്യാത് സര്വാനിലാര്തിഷു||൧൪൭||
ജീര്ണേ തൈലേ ച ദുഗ്ധേന പേയാകല്പഃ പ്രശസ്യതേ|
ബലാശതം ഗുഡൂച്യാശ്ച പാദം രാസ്നാഷ്ടഭാഗികമ്||൧൪൮||
ജലാഢകശതേ പക്ത്വാ ദശഭാഗസ്ഥിതേ രസേ|
ദധിമസ്ത്വിക്ഷുനിര്യാസശുക്തൈസ്തൈലാഢകം സമൈഃ||൧൪൯||
പചേത് സാജപയോऽര്ധാംശൈഃ കല്കൈരേഭിഃ പലോന്മിതൈഃ|
ശടീസരലദാര്വേലാമഞ്ജിഷ്ഠാഗുരുചന്ദനൈഃ||൧൫൦||
പദ്മകാതിവിഷാമുസ്തസൂര്പപര്ണീഹരേണുഭിഃ|
യഷ്ട്യാഹ്വസുരസവ്യാഘ്രനഖര്ഷഭകജീവകൈഃ||൧൫൧||
പലാശരസകസ്തൂരീനലികാജാതികോഷകൈഃ|
സ്പൃക്കാകുങ്കുമശൈലേയജാതീകടുഫലാമ്ബുഭിഃ||൧൫൨||
ത്വചാകുന്ദുരുകര്പൂരതുരുഷ്കശ്രീനിവാസകൈഃ |
ലവങ്ഗനഖകക്കോലകുഷ്ഠമാംസീപ്രിയങ്ഗുഭിഃ||൧൫൩||
സ്ഥൌണേയതഗരധ്യാമവചാമദനപല്ലവൈഃ|
സനാഗകേശരൈഃ സിദ്ധേ ക്ഷിപേച്ചാത്രാവതാരിതേ||൧൫൪||
പത്രകല്കം തതഃ പൂതം വിധിനാ തത് പ്രയോജയേത്|
ശ്വാസം കാസം ജ്വരം ഹിക്കാം ഛര്ദിം ഗുല്മാന് ക്ഷതം ക്ഷയമ്||൧൫൫||
പ്ലീഹശോഷാവപസ്മാരമലക്ഷ്മീം ച പ്രണാശയേത്|
ബലാതൈലമിദം ശ്രേഷ്ഠം വാതവ്യാധിവിനാശനമ്||൧൫൬||
(അഗ്നിവേശായ ഗുരുണാ കൃഷ്ണാത്രേയേണ ഭാഷിതമ്)|
ഇതി ബലാതൈലമ്|
View original
सर्ववातविकाराणां तैलान्यन्यान्यतः शृणु||१४२||
चतुष्प्रयोगाण्यायुष्यबलवर्णकराणि च|
रजःशुक्रप्रदोषघ्नान्यपत्यजननानि च||१४३||
निरत्ययानि सिद्धानि सर्वदोषहराणि च|
सहाचरतुलायाश्च रसे तैलाढकं पचेत्||१४४||
मूलकल्काद्दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्|
सिद्धेऽस्मिञ्छर्कराचूर्णादष्टादशपलं भिषक्||१४५||
विनीय दारुणेष्वेतद्वातव्याधिषु योजयेत्|
श्वदंष्ट्रास्वरसप्रस्थौ द्वौ समौ पयसा सह||१४६||
षट्पलं शृङ्गवेरस्य गुडस्याष्टपलं तथा|
तैलप्रस्थं विपक्वं तैर्दद्यात् सर्वानिलार्तिषु||१४७||
जीर्णे तैले च दुग्धेन पेयाकल्पः प्रशस्यते|
बलाशतं गुडूच्याश्च पादं रास्नाष्टभागिकम्||१४८||
जलाढकशते पक्त्वा दशभागस्थिते रसे|
दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः||१४९||
पचेत् साजपयोऽर्धांशैः कल्कैरेभिः पलोन्मितैः|
शटीसरलदार्वेलामञ्जिष्ठागुरुचन्दनैः||१५०||
पद्मकातिविषामुस्तसूर्पपर्णीहरेणुभिः|
यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनखर्षभकजीवकैः||१५१||
पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोषकैः|
स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः||१५२||
त्वचाकुन्दुरुकर्पूरतुरुष्कश्रीनिवासकैः |
लवङ्गनखकक्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः||१५३||
स्थौणेयतगरध्यामवचामदनपल्लवैः|
सनागकेशरैः सिद्धे क्षिपेच्चात्रावतारिते||१५४||
पत्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत् प्रयोजयेत्|
श्वासं कासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं गुल्मान् क्षतं क्षयम्||१५५||
प्लीहशोषावपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्|
बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम्||१५६||
(अग्निवेशाय गुरुणा कृष्णात्रेयेण भाषितम्)|
इति बलातैलम्|
ചതുഷ്പ്രയോഗാണീതി പാനാഭ്യഞ്ജനനസ്യാനുവാസനയോഗീനി| സഹാചരേത്യാദൌ മൂലകല്കാദ്ദശപലമിത്യനേന സഹചരമൂലാദേവ ദശപലഃ കല്കോ ദേയഃ; ജതൂകര്ണേ ത്വത്ര മൂലകസ്യൈവ കല്ക ഉക്തഃ| ജീര്ണേ തൈലേ ഇത്യാദി പീതേ തൈലേ ജീര്ണേ സതി| ക്ഷീരേണ പേയാവിധാനമത്ര പ്രയോഗസാത്മ്യത്വാത്| ഗുഡൂച്യാഃ പാദമിതി പഞ്ചവിംശതിപലാനി| രാസ്നാഷ്ടഭാഗികമിതി ഗതാപേക്ഷയാ രാസ്നായാ അഷ്ടഭാഗേനാര്ധത്രയോദശപലാനി ഭവന്തി| സാജപയോऽര്ധാംശമിതി ഛാഗക്ഷീരാര്ധയുക്തമ്| സൂര്പപര്ണ്യൌ മുദ്ഗമാഷപര്ണ്യൌ| രസഃ ഗന്ധരസഃ| നലികാ സ്വനാമഖ്യാതാ| കടുഫലാ ലതാകസ്തൂരീ, അന്യേ സുഗന്ധി ദക്ഷിണാപഥപ്രസിദ്ധം പദ്യല(?)മാഹുഃ| തുരുഷ്കഃ സില്ഹകഃ| നഖീസ്വല്പനഖീ| പത്രകല്കമിതി സുഗന്ധിത്വാദസ്യ തൈലസ്യ ഗന്ധശാസ്രപരിഭാഷയാ പത്രകല്കോ ദേയ ഇത്യുച്യതേ; ഗന്ധശാസ്ത്രേ ച “ചൂര്ണസ്വരസപുഷ്പാണാം സിദ്ധശീതേऽവതാരിതേ| ദീയതേ ഗന്ധവൃദ്ധ്യര്ഥം പത്രകല്കോ മനീഷിഭിഃ” ഇതി; തേനാത്ര കര്പൂരാദിപത്രകല്കോऽവതാരിതേ ഏവ ദേയഃ||൧൪൨-൧൫൬||-
Adhikarana 34 (157-164) · Śloka 164
അമൃതായാസ്തുലാഃ പഞ്ച ദ്രോണേഷ്വഷ്ടസ്വപാം പചേത്||൧൫൭||
പാദശേഷേ സമക്ഷീരം തൈലസ്യ ദ്വ്യാഢകം പചേത്|
ഏലാമാംസീനതോശീരസാരിവാകുഷ്ഠചന്ദനൈഃ||൧൫൮||
ബലാതാമലകീമേദാശതപുഷ്പര്ധിജീവകൈഃ |
കാകോലീക്ഷീരകാകോലീശ്രാവണ്യതിബലാനഖൈഃ||൧൫൯||
മഹാശ്രാവണിജീവന്തീവിദാരീകപികച്ഛുഭിഃ|
ശതാവരീമഹാമേദാകര്കടാഖ്യാഹരേണുഭിഃ||൧൬൦||
വചാഗോക്ഷുരകൈരണ്ഡരാസ്നാകാലാസഹാചരൈഃ|
വീരാശല്ലകിമുസ്തത്വക്പത്രര്ഷഭകബാലകൈഃ||൧൬൧||
സഹൈലാകുങ്കുമസ്പൃക്കാത്രിദശാഹ്വൈശ്ച കാര്ഷികൈഃ|
മഞ്ജിഷ്ഠായാസ്ത്രികര്ഷേണ മധുകാഷ്ടപലേന ച||൧൬൨||
കല്കൈസ്തത് ക്ഷീണവീര്യാഗ്നിബലസമ്മൂഢചേതസഃ|
ഉന്മാദാരത്യപസ്മാരൈരാര്താംശ്ച പ്രകൃതിം നയേത്||൧൬൩||
വാതവ്യാധിഹരം ശ്രേഷ്ഠം തൈലാഗ്ര്യമമൃതാഹ്വയമ്|
(കൃഷ്ണാത്രേയേണ ഗുരുണാ ഭാഷിതം വൈദ്യപൂജിതമ്)||൧൬൪||
ഇത്യമൃതാദ്യം തൈലമ്|
View original
अमृतायास्तुलाः पञ्च द्रोणेष्वष्टस्वपां पचेत्||१५७||
पादशेषे समक्षीरं तैलस्य द्व्याढकं पचेत्|
एलामांसीनतोशीरसारिवाकुष्ठचन्दनैः||१५८||
बलातामलकीमेदाशतपुष्पर्धिजीवकैः |
काकोलीक्षीरकाकोलीश्रावण्यतिबलानखैः||१५९||
महाश्रावणिजीवन्तीविदारीकपिकच्छुभिः|
शतावरीमहामेदाकर्कटाख्याहरेणुभिः||१६०||
वचागोक्षुरकैरण्डरास्नाकालासहाचरैः|
वीराशल्लकिमुस्तत्वक्पत्रर्षभकबालकैः||१६१||
सहैलाकुङ्कुमस्पृक्कात्रिदशाह्वैश्च कार्षिकैः|
मञ्जिष्ठायास्त्रिकर्षेण मधुकाष्टपलेन च||१६२||
कल्कैस्तत् क्षीणवीर्याग्निबलसम्मूढचेतसः|
उन्मादारत्यपस्मारैरार्तांश्च प्रकृतिं नयेत्||१६३||
वातव्याधिहरं श्रेष्ठं तैलाग्र्यममृताह्वयम्|
(कृष्णात्रेयेण गुरुणा भाषितं वैद्यपूजितम्)||१६४||
इत्यमृताद्यं तैलम्|
അമൃതായാ ഇത്യാദൌ മഹാശ്രാവണീ ബൃഹന്മുണ്ഡിതികാ| കാലാ കാലാനുസാരിവാ| ത്രിദശാഹ്വഃ ദേവദാരുഃ||൧൫൭-൧൬൪||
Adhikarana 35 (165-166) · Śloka 166
രാസ്നാസഹസ്രനിര്യൂഹേ തൈലദ്രോണം വിപാചയേത്|
ഗന്ധൈര്ഹൈമവതൈഃ പിഷ്ടൈരേലാദ്യൈശ്ചാനിലാര്തിനുത്||൧൬൫||
കല്പോऽയമശ്വഗന്ധായാം പ്രസാരണ്യാം ബലാദ്വയേ|
ക്വാഥകല്കപയോഭിര്വാ ബലാദീനാം പചേത് പൃഥക്||൧൬൬||
ഇതി രാസ്നാതൈലമ്|
View original
रास्नासहस्रनिर्यूहे तैलद्रोणं विपाचयेत्|
गन्धैर्हैमवतैः पिष्टैरेलाद्यैश्चानिलार्तिनुत्||१६५||
कल्पोऽयमश्वगन्धायां प्रसारण्यां बलाद्वये|
क्वाथकल्कपयोभिर्वा बलादीनां पचेत् पृथक्||१६६||
इति रास्नातैलम्|
രാസ്നാസഹസ്രനിര്യൂഹേ ഇത്യാദൌ ഹൈമവതൈരിതി ഹിമാലയഭൂതൈഃ അഗരുകുഷ്ഠക്ഷേമകാദിഭിഃ| ഏലാദ്യൈരിതി അമൃതാദ്യേ ഏലാമാംസീനതേത്യാദിനോക്തൈഃ| ഏഷ കല്പ ഇത്യനന്തരോക്തരാസ്നാകല്പോ ബലാദിഷ്വപി വക്തവ്യഃ| ബലാദീനാമിതി അനന്തരോക്താനാം ബലാപ്രസാരണ്യശ്വഗന്ധാനാമ്||൧൬൫-൧൬൬||
Adhikarana 36 (167-171) · Śloka 171
മൂലകസ്വരസം ക്ഷീരം തൈലം ദധ്യമ്ലകാഞ്ജികമ്|
തുല്യം വിപാചയേത് കല്കൈര്ബലാചിത്രകസൈന്ധവൈഃ||൧൬൭||
പിപ്പല്യതിവിഷാരാസ്നാചവികാഗുരുശിഗ്രുകൈഃ|
ഭല്ലാതകവചാകുഷ്ഠശ്വദംഷ്ട്രാവിശ്വഭേഷജൈഃ||൧൬൮||
പുഷ്കരാഹ്വശടീബില്വശതാഹ്വാനതദാരുഭിഃ|
തത്സിദ്ധം പീതമത്യുഗ്രാന് ഹന്തി വാതാത്മകാന് ഗദാന്||൧൬൯||
ഇതി മൂലകാദ്യം തൈലമ്|
വൃഷമൂലഗുഡൂച്യോശ്ച ദ്വിശതസ്യ ശതസ്യ ച|
ചിത്രകാത് സാശ്വഗന്ധാച്ച ക്വാഥേ തൈലാഢകം പചേത്||൧൭൦||
സക്ഷീരം വായുനാ ഭഗ്നേ ദദ്യാജ്ജര്ജരിതേ തഥാ|
പ്രാക്തൈലാവാപസിദ്ധം ച ഭവേദേതദ്ഗുണോത്തരമ്||൧൭൧||
ഇതി വൃഷമൂലാദിതൈലമ്|
View original
मूलकस्वरसं क्षीरं तैलं दध्यम्लकाञ्जिकम्|
तुल्यं विपाचयेत् कल्कैर्बलाचित्रकसैन्धवैः||१६७||
पिप्पल्यतिविषारास्नाचविकागुरुशिग्रुकैः|
भल्लातकवचाकुष्ठश्वदंष्ट्राविश्वभेषजैः||१६८||
पुष्कराह्वशटीबिल्वशताह्वानतदारुभिः|
तत्सिद्धं पीतमत्युग्रान् हन्ति वातात्मकान् गदान्||१६९||
इति मूलकाद्यं तैलम्|
वृषमूलगुडूच्योश्च द्विशतस्य शतस्य च|
चित्रकात् साश्वगन्धाच्च क्वाथे तैलाढकं पचेत्||१७०||
सक्षीरं वायुना भग्ने दद्याज्जर्जरिते तथा|
प्राक्तैलावापसिद्धं च भवेदेतद्गुणोत्तरम्||१७१||
इति वृषमूलादितैलम्|
വൃഷമൂലേത്യാദൌ അശ്വഗന്ധാചിത്രകാഭ്യാം മിലിതാഭ്യാം തുലാ| പ്രാക്തൈലാവാപസിദ്ധമിതി മൂലകസ്വരസമിത്യാദ്യുക്തതൈലകല്കേന സമം വൃഷമൂലാദിക്വാഥേന ച സിദ്ധമ്| ഭവേത്തദ്ദ്വിഗുണോത്തരമിതി പാഠേ വൃഷമൂലാദിക്വാഥസിദ്ധാത്തൈലാദ് ദ്വിഗുണം ശ്രേഷ്ഠമ്||൧൬൭-൧൭൧||
Adhikarana 37 (172-182) · Śloka 182
രാസ്നാശിരീഷയഷ്ട്യാഹ്വശുണ്ഠീസഹചരാമൃതാഃ||൧൭൨||
സ്യോനാകദാരുശമ്പാകഹയഗന്ധാത്രികണ്ടകാഃ|
ഏഷാം ദശപലാന് ഭാഗാന് കഷായമുപകല്പയേത്||൧൭൩||
തതസ്തേന കഷായേണ സര്വഗന്ധൈശ്ച കാര്ഷികൈഃ|
ദധ്യാരനാലമാഷാമ്ബുമൂലകേക്ഷുരസൈഃ ശുഭൈഃ||൧൭൪||
പൃഥക് പ്രസ്ഥോന്മിതൈഃ സാര്ധം തൈലപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|
പ്ലീഹമൂത്രഗ്രഹശ്വാസകാസമാരുതരോഗനുത് ||൧൭൫||
ഏതന്മൂലകതൈലാഖ്യം വര്ണായുര്ബലവര്ധനമ്|
ഇതി മൂലകതൈലമ്|
യവകോലകുലത്ഥാനാം മത്സ്യാനാം ശിഗ്രുബില്വയോഃ|
രസേന മൂലകാനാം ച തൈലം ദധിപയോന്വിതമ്||൧൭൬||
സാധയിത്വാ ഭിഷഗ്ദദ്യാത് സര്വവാതാമയാപഹമ്|
ലശുനസ്വരസേ സിദ്ധം തൈലമേഭിശ്ച വാതനുത്||൧൭൭||
തൈലാന്യേതാന്യൃതുസ്നാതാമങ്ഗനാം പായയേത ച|
പീത്വാऽന്യതമമേഷാം ഹി വന്ധ്യാऽപി ജനയേത് സുതമ്||൧൭൮||
യച്ച ശീതജ്വരേ തൈലമഗുര്വാദ്യമുദാഹൃതമ്|
അനേകശതശസ്തച്ച സിദ്ധം സ്യാദ്വാതരോഗനുത്||൧൭൯||
വക്ഷ്യന്തേ യാനി തൈലാനി വാതശോണിതകേऽപി ച|
താനി ചാനിലശാന്ത്യര്ഥം സിദ്ധികാമഃ പ്രയോജയേത്||൧൮൦||
നാസ്തി തൈലാത് പരം കിഞ്ചിദൌഷധം മാരുതാപഹമ്|
വ്യവായ്യുഷ്ണഗുരുസ്നേഹാത് സംസ്കാരാദ്വലവത്തരമ്||൧൮൧||
ഗണൈര്വാതഹരൈസ്തസ്മാച്ഛതശോऽഥ സഹസ്രശഃ|
സിദ്ധം ക്ഷിപ്രതരം ഹന്തി സൂക്ഷ്മമാര്ഗസ്ഥിതാന് ഗദാന്||൧൮൨||
View original
रास्नाशिरीषयष्ट्याह्वशुण्ठीसहचरामृताः||१७२||
स्योनाकदारुशम्पाकहयगन्धात्रिकण्टकाः|
एषां दशपलान् भागान् कषायमुपकल्पयेत्||१७३||
ततस्तेन कषायेण सर्वगन्धैश्च कार्षिकैः|
दध्यारनालमाषाम्बुमूलकेक्षुरसैः शुभैः||१७४||
पृथक् प्रस्थोन्मितैः सार्धं तैलप्रस्थं विपाचयेत्|
प्लीहमूत्रग्रहश्वासकासमारुतरोगनुत् ||१७५||
एतन्मूलकतैलाख्यं वर्णायुर्बलवर्धनम्|
इति मूलकतैलम्|
यवकोलकुलत्थानां मत्स्यानां शिग्रुबिल्वयोः|
रसेन मूलकानां च तैलं दधिपयोन्वितम्||१७६||
साधयित्वा भिषग्दद्यात् सर्ववातामयापहम्|
लशुनस्वरसे सिद्धं तैलमेभिश्च वातनुत्||१७७||
तैलान्येतान्यृतुस्नातामङ्गनां पाययेत च|
पीत्वाऽन्यतममेषां हि वन्ध्याऽपि जनयेत् सुतम्||१७८||
यच्च शीतज्वरे तैलमगुर्वाद्यमुदाहृतम्|
अनेकशतशस्तच्च सिद्धं स्याद्वातरोगनुत्||१७९||
वक्ष्यन्ते यानि तैलानि वातशोणितकेऽपि च|
तानि चानिलशान्त्यर्थं सिद्धिकामः प्रयोजयेत्||१८०||
नास्ति तैलात् परं किञ्चिदौषधं मारुतापहम्|
व्यवाय्युष्णगुरुस्नेहात् संस्काराद्वलवत्तरम्||१८१||
गणैर्वातहरैस्तस्माच्छतशोऽथ सहस्रशः|
सिद्धं क्षिप्रतरं हन्ति सूक्ष्ममार्गस्थितान् गदान्||१८२||
സര്വഗന്ധൈശ്ചേതി ബലാതൈലോക്തൈഃ സര്വഗന്ധൈഃ| സാര്ധമിതി സഹിതമ്| മൂലകതൈലാഖ്യമിതിസഞ്ജ്ഞയാ തത്ര രാസ്നാദീനാം മൂലേനൈവ ക്വാഥസാധനം ദര്ശയതി| ലശുനസ്വരസേ ഇത്യാദൌ ഏഭിശ്ചേതി യവാദിക്വാഥൈരനന്തരോക്തൈഃ| അനേകശതശസ്തച്ച സിദ്ധമിതി അനേകശതശസ്തേനൈവ വിദ്യാനേന സാധിതം സദിത്യര്ഥഃ||൧൭൨-൧൮൨||
Adhikarana 38 (183-188) · Śloka 188
ക്രിയാ സാധാരണീ സര്വാ സംസൃഷ്ടേ ചാപി ശസ്യതേ|
വാതേ പിത്താദിഭിഃ സ്രോതഃസ്വാവൃതേഷു വിശേഷതഃ||൧൮൩||
പിത്താവൃതേ വിശേഷേണ ശീതാമുഷ്ണാം തഥാ ക്രിയാമ്|
വ്യത്യാസാത് കാരയേത് സര്പിര്ജീവനീയം ച ശസ്യതേ||൧൮൪||
ധന്വമാംസം യവാഃ ശാലിര്യാപനാഃ ക്ഷീരബസ്തയഃ|
വിരേകഃ ക്ഷീരപാനം ച പഞ്ചമൂലീബലാശൃതമ്||൧൮൫||
മധുയഷ്ടിബലാതൈലഘൃതക്ഷീരൈശ്ച സേചനമ്|
പഞ്ചമൂലകഷായേണ കുര്യാദ്വാ ശീതവാരിണാ||൧൮൬||
കഫാവൃതേ യവാന്നാനി ജാങ്ഗലാ മൃഗപക്ഷിണഃ|
സ്വേദാസ്തീക്ഷ്ണാ നിരൂഹാശ്ച വമനം സവിരേചനമ്||൧൮൭||
ജീര്ണം സര്പിസ്തഥാ തൈലം തിലസര്ഷപജം ഹിതമ്|
സംസൃഷ്ടേ കഫപിത്താഭ്യാം പിത്തമാദൌ വിനിര്ജയേത്||൧൮൮||
View original
क्रिया साधारणी सर्वा संसृष्टे चापि शस्यते|
वाते पित्तादिभिः स्रोतःस्वावृतेषु विशेषतः||१८३||
पित्तावृते विशेषेण शीतामुष्णां तथा क्रियाम्|
व्यत्यासात् कारयेत् सर्पिर्जीवनीयं च शस्यते||१८४||
धन्वमांसं यवाः शालिर्यापनाः क्षीरबस्तयः|
विरेकः क्षीरपानं च पञ्चमूलीबलाशृतम्||१८५||
मधुयष्टिबलातैलघृतक्षीरैश्च सेचनम्|
पञ्चमूलकषायेण कुर्याद्वा शीतवारिणा||१८६||
कफावृते यवान्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः|
स्वेदास्तीक्ष्णा निरूहाश्च वमनं सविरेचनम्||१८७||
जीर्णं सर्पिस्तथा तैलं तिलसर्षपजं हितम्|
संसृष्टे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||१८८||
സമ്പ്രതി ദോഷാന്തരാദിസംസൃഷ്ടവാതചികിത്സാമാഹ- ക്രിയാ സാധാരണീത്യാദി| സാധാരണീതി യാ വാതേ സാ സംസര്ഗിണി ച പിത്താദൌ സമാനാ സംസര്ഗഹിതേതി യാവത്; ന കേവലം സംസൃഷ്ടേ വായൌ സാധാരണീ, കിന്തു വാതപിത്താദിഭിഃ സ്രോതഃസ്വാവൃതേഷ്വപി സാധാരണീ കര്തവ്യാ| വാതേന വാതാവരണമഗ്രേ വക്ഷ്യതി| കേചിത്തു ‘വാതേ പിത്താദിഭിഃ’ ഇതി പഠന്തി; അയം പാഠഃ സുഗമഃ| വിശിഷ്ടസൂത്രിതാം ക്രിയാമാഹ- പിത്താവൃതേ ഇത്യാദി| വ്യത്യാസാദിതി പരിവര്തനേന ശീതാം കൃത്വോഷ്ണാമ്, ഉഷ്ണാം ച കൃത്വാ ശീതാം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| യാപനാ ബസ്തയഃ സിദ്ധൌ വക്ഷ്യമാണാഃ| പിത്തമാദൌ വിനിര്ജയേദിതി വചനേന കഫാപേക്ഷയാ പിത്തസ്യാശുകാരിതയാ പിത്തജയമേവോപദിശതി||൧൮൩-൧൮൮||
Adhikarana 39 (189-198) · Śloka 199
ആമാശയഗതം മത്വാ കഫം വമനമാചരേത്||൧൮൯||
പക്വാശയേ വിരേകം തു പിത്തേ സര്വത്രഗേ തഥാ|
സ്വേദൈര്വിഷ്യന്ദിതഃ ശ്ലേഷ്മാ യദാ പക്വാശയേ സ്ഥിതഃ||൧൯൦||
പിത്തം വാ ദര്ശയേല്ലിങ്ഗം ബസ്തിഭിസ്തൌ വിനിര്ഹരേത്|
ശ്ലേഷ്മണാऽനുഗതം വാതമുഷ്ണൈര്ഗോമൂത്രസംയുതൈഃ||൧൯൧||
നിരൂഹൈഃ പിത്തസംസൃഷ്ടം നിര്ഹരേത് ക്ഷീരസംയുതൈഃ|
മധുരൌഷധസിദ്ധൈശ്ച തൈലൈസ്തമനുവാസയേത്||൧൯൨||
ശിരോഗതേ തു സകഫേ ധൂമനസ്യാദി കാരയേത്|
ഹൃതേ പിത്തേ കഫേ യഃ സ്യാദുരഃസ്രോതോऽനുഗോऽനിലഃ||൧൯൩||
സശേഷഃ സ്യാത് ക്രിയാ തത്ര കാര്യാ കേവലവാതികീ|
ശോണിതേനാവൃതേ കുര്യാദ്വാതശോണിതകീം ക്രിയാമ്||൧൯൪||
പ്രമേഹവാതമേദോഘ്നീമാമവാതേ പ്രയോജയേത്|
സ്വേദാഭ്യങ്ഗരസക്ഷീരസ്നേഹാ മാംസാവൃതേ ഹിതാഃ||൧൯൫||
മഹാസ്നേഹോऽസ്ഥിമജ്ജസ്ഥേ പൂര്വവദ്രേതസാऽऽവൃതേ|
അന്നാവൃതേ തദുല്ലേഖഃ പാചനം ദീപനം ലഘു||൧൯൬||
മൂത്രലാനി തു മൂത്രേണ സ്വേദാഃ സോത്തരബസ്തയഃ|
ശകൃതാ തൈലമൈരണ്ഡം സ്നിഗ്ധോദാവര്തവത്ക്രിയാ ||൧൯൭||
സ്വസ്ഥാനസ്ഥോ ബലീ ദോഷഃ പ്രാക് തം സ്വൈരൌഷധൈര്ജയേത്|
വമനൈര്വാ വിരേകൈര്വാ ബസ്തിഭിഃ ശമനേന വാ||൧൯൮||
(ഇത്യുക്തമാവൃതേ വാതേ പിത്താദിഭിര്യഥായഥമ് )|൧൯൯|
View original
आमाशयगतं मत्वा कफं वमनमाचरेत्||१८९||
पक्वाशये विरेकं तु पित्ते सर्वत्रगे तथा|
स्वेदैर्विष्यन्दितः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः||१९०||
पित्तं वा दर्शयेल्लिङ्गं बस्तिभिस्तौ विनिर्हरेत्|
श्लेष्मणाऽनुगतं वातमुष्णैर्गोमूत्रसंयुतैः||१९१||
निरूहैः पित्तसंसृष्टं निर्हरेत् क्षीरसंयुतैः|
मधुरौषधसिद्धैश्च तैलैस्तमनुवासयेत्||१९२||
शिरोगते तु सकफे धूमनस्यादि कारयेत्|
हृते पित्ते कफे यः स्यादुरःस्रोतोऽनुगोऽनिलः||१९३||
सशेषः स्यात् क्रिया तत्र कार्या केवलवातिकी|
शोणितेनावृते कुर्याद्वातशोणितकीं क्रियाम्||१९४||
प्रमेहवातमेदोघ्नीमामवाते प्रयोजयेत्|
स्वेदाभ्यङ्गरसक्षीरस्नेहा मांसावृते हिताः||१९५||
महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्ववद्रेतसाऽऽवृते|
अन्नावृते तदुल्लेखः पाचनं दीपनं लघु||१९६||
मूत्रलानि तु मूत्रेण स्वेदाः सोत्तरबस्तयः|
शकृता तैलमैरण्डं स्निग्धोदावर्तवत्क्रिया ||१९७||
स्वस्थानस्थो बली दोषः प्राक् तं स्वैरौषधैर्जयेत्|
वमनैर्वा विरेकैर्वा बस्तिभिः शमनेन वा||१९८||
(इत्युक्तमावृते वाते पित्तादिभिर्यथायथम् )|१९९|
ആമാശയഗതം മത്വാ കഫമിതി വാതാനുബന്ധികഫസ്യൈവേയം ചികിത്സാ| പക്വാശയേ വിരേകം ത്വിത്യത്ര ‘കഫേ’ ഇത്യനുവര്തതേ| സര്വത്രഗേ ഇതി അന്യസ്ഥാനഗതേऽപി പിത്തേ| യദ്യപി ദോഷാന്തരസ്ഥാനഗതേ തദ്ദോഷപ്രധാനമേവ കര്മ വമനം ബസ്തിര്വാ യുക്തഃ, തഥാऽപ്യനേന വിരേചനമപി തത്ര യൌഗികമിതി ദര്ശയതി| സകഫേ ഇതി സകഫേ വാതേ| ‘ഉരഃസ്രോതോഗതേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്ര സൂക്ഷ്മസ്രോതോऽനുഗതേ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രമേഹവാതമേദോഘ്നീമിതി പ്രമേഹഘ്നീം വാതഘ്നീം മേദോഘ്നീം ച| മഹാസ്നേഹ ഇതി ചതുഃസ്നേഹോऽത്രൈവോക്തഃ| പൂര്വവദ്രേതസാऽऽവൃതേ ഇതി ശുക്രസ്ഥേ വാതേ യാ ക്രിയാ പൂര്വമുക്താ സാ രേതസാऽऽവൃതേऽപി വാതേ കാര്യാ| ഉല്ലേഖ ഇതി ഉല്ലേഖനം വമനമ്| മൂത്രലാനീതി മൂത്രവൈരേചനികാനി| ശകൃതാ ഇതി മലേന| സ്വസ്ഥാനസ്ഥ ഇത്യാദി സ്വസ്ഥാനസ്ഥോ യസ്മാത് സ്ഥാനോപബൃംഹണാദ്ബലീ ദോഷോ ഭവതി തസ്മാത് പ്രാക് സ്വൈരൌഷധൈര്ജയേത്| കതമൈഃ സ്വൈരൌഷധൈരിത്യാഹ- വമനൈരിത്യാദി| ശമനേനേതി കഫാദിശമനേനൈവ; ശമനം ച ശോധനാനന്തരം ശോധനാനര്ഹേ വാ ജ്ഞേയമ്||൧൮൯-൧൯൮||-
Adhikarana 40 (199-205) · Śloka 206
മാരുതാനാം ഹി പഞ്ചാനാമന്യോന്യാവരണേ ശൃണു||൧൯൯||
ലിങ്ഗം വ്യാസസമാസാഭ്യാമുച്യമാനം മയാऽനഘ!|
പ്രാണോ വൃണോത്യുദാനാദീന് പ്രാണം വൃണ്വന്തി തേऽപി ച||൨൦൦||
ഉദാനാദ്യാസ്തഥാऽന്യോന്യം സര്വ ഏവ യഥാക്രമമ്|
വിംശതിര്വരണാന്യേതാന്യുല്ബണാനാം പരസ്പരമ്||൨൦൧||
മാരുതാനാം ഹി പഞ്ചാനാം താനി സമ്യക് പ്രതര്കയേത്|
സര്വേന്ദ്രിയാണാം ശൂന്യത്വം ജ്ഞാത്വാ സ്മൃതിബലക്ഷയമ്||൨൦൨||
വ്യാനേ പ്രാണാവൃതേ ലിങ്ഗം കര്മ തത്രോര്ധ്വജത്രുകമ്|
സ്വേദോऽത്യര്ഥം ലോമഹര്ഷസ്ത്വഗ്ദോഷഃ സുപ്തഗാത്രതാ||൨൦൩||
പ്രാണേ വ്യാനാവൃതേ തത്ര സ്നേഹയുക്തം വിരേചനമ്|
പ്രാണാവൃതേ സമാനേ സ്യുര്ജഡഗദ്ഗദമൂകതാഃ||൨൦൪||
ചതുഷ്പ്രയോഗാഃ ശസ്യന്തേ സ്നേഹാസ്തത്ര സയാപനാഃ|
സമാനേനാവൃതേऽപാനേ ഗ്രഹണീപാര്ശ്വഹൃദ്ഗദാഃ||൨൦൫||
ശൂലം ചാമാശയേ തത്ര ദീപനം സര്പിരിഷ്യതേ|൨൦൬|
View original
मारुतानां हि पञ्चानामन्योन्यावरणे शृणु||१९९||
लिङ्गं व्याससमासाभ्यामुच्यमानं मयाऽनघ!|
प्राणो वृणोत्युदानादीन् प्राणं वृण्वन्ति तेऽपि च||२००||
उदानाद्यास्तथाऽन्योन्यं सर्व एव यथाक्रमम्|
विंशतिर्वरणान्येतान्युल्बणानां परस्परम्||२०१||
मारुतानां हि पञ्चानां तानि सम्यक् प्रतर्कयेत्|
सर्वेन्द्रियाणां शून्यत्वं ज्ञात्वा स्मृतिबलक्षयम्||२०२||
व्याने प्राणावृते लिङ्गं कर्म तत्रोर्ध्वजत्रुकम्|
स्वेदोऽत्यर्थं लोमहर्षस्त्वग्दोषः सुप्तगात्रता||२०३||
प्राणे व्यानावृते तत्र स्नेहयुक्तं विरेचनम्|
प्राणावृते समाने स्युर्जडगद्गदमूकताः||२०४||
चतुष्प्रयोगाः शस्यन्ते स्नेहास्तत्र सयापनाः|
समानेनावृतेऽपाने ग्रहणीपार्श्वहृद्गदाः||२०५||
शूलं चामाशये तत्र दीपनं सर्पिरिष्यते|२०६|
മാരുതാനാമന്യോന്യാവരണമാഹ- മാരുതാനാമിത്യാദി| യദ്യപി ചേഹ വായോരമൂര്തത്വം വാതകലാകലീയേ പ്രോക്തം, തഥാऽപീദമമൂര്തത്വമകഠിനവാചകം ന ത്വവയവപ്രതിഷേധകം; തേന വായോഃ വായ്വന്തരേണ ഗതിഹനനരൂപമാവരണമുപപന്നമേവ; ദൃഷ്ടാ ച വായുനാ വായ്വന്തരേണോപഹതേന വാതകുണ്ഡലിതാ ബഹിരപി, തേനോപപന്നമാവരണം വാതാനാം പരസ്പരമ്| പ്രാണോ വൃണോത്യുദാനാദീനിത്യാദിനാ വിംശത്യാവരണാന്യുക്താനി| പ്രാണോ വൃണോത്യുദാനാദീനിത്യനേന ചത്വാര്യാവരണാനി, പ്രാണം വൃണ്വന്തി തേऽപി ചേത്യനേന ച ചത്വാരി, ഉദാനാദ്യാസ്തഥാऽന്യോന്യമിത്യനേന ദ്വാദശാവരണാന്യുച്യന്തേ| തത്രോദാനേന വ്യാനാദീനാം ത്രയാണാമാവരണേ ത്രീണി, തഥാ വ്യാനാദ്യൈശ്ചോദാനാവരണേ ത്രീണി, തഥാ വ്യാനേന സമാനാപാനാവരണേ ദ്വേ, താഭ്യാം ച വ്യാനാവരണേ ദ്വേ, പരിശിഷ്ടയോശ്ചാന്യോന്യാവരണേ ദ്വേ, ഏവം ദ്വാദശാവരണാനി പൂര്വാഷ്ടകയുക്താനി വിംശതിര്ഭവന്തി| ഉല്ബണാനാമിതി വൃദ്ധാനാം; കിംവാ ഉല്ബണാനാമിതി ആവിഷ്കൃതതമാനാം മിലിതാനാം പഞ്ചാനാം; തേനൈതേഷാമേകദ്വിത്ര്യാദിസംസര്ഗേണാവാര്യാവരകതയാ ഭേദാദ്ബഹുവിധമാവരണം ഭവതീതി ദര്ശയതി||൧൯൯-൨൦൫||-
Adhikarana 41 (206-213) · Śloka 217
ശിരോഗ്രഹഃ പ്രതിശ്യായോ നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസങ്ഗ്രഹഃ||൨൦൬||
ഹൃദ്രോഗോ മുഖശോഷശ്ചാപ്യുദാനേ പ്രാണസംവൃതേ|
തത്രോര്ധ്വഭാഗികം കര്മ കാര്യമാശ്വാസനം തഥാ||൨൦൭||
കര്മൌജോബലവര്ണാനാം നാശോ മൃത്യുരഥാപി വാ|
ഉദാനേനാവൃതേ പ്രാണേ തം ശനൈഃ ശീതവാരിണാ||൨൦൮||
സിഞ്ചേദാശ്വാസയേച്ചൈനം സുഖം ചൈവോപപാദയേത്|
ഉര്ധ്വഗേനാവൃതേऽപാനേ ഛര്ദിശ്വാസാദയോ ഗദാഃ||൨൦൯||
സ്യുര്വാതേ തത്ര ബസ്ത്യാദി ഭോജ്യം ചൈവാനുലോമനമ്|
മോഹോऽല്പോऽഗ്നിരതീസാര ഊര്ധ്വഗേऽപാനസംവൃതേ||൨൧൦||
വാതേ സ്യാദ്വമനം തത്ര ദീപനം ഗ്രാഹി ചാശനമ്|
വമ്യാധ്മാനമുദാവര്തഗുല്മാര്തിപരികര്തികാഃ||൨൧൧||
ലിങ്ഗം വ്യാനാവൃതേऽപാനേ തം സ്നിഗ്ധൈരനുലോമയേത്|
അപാനേനാവൃതേ വ്യാനേ ഭവേദ്വിണ്മൂത്രരേതസാമ്||൨൧൨||
അതിപ്രവൃത്തിസ്തത്രാപി സര്വം സങ്ഗ്രഹണം മതമ്|
മൂര്ച്ഛാ തന്ദ്രാ പ്രലാപോऽങ്ഗസാദോऽഗ്ന്യോജോബലക്ഷയഃ||൨൧൩||
സമാനേനാവൃതേ വ്യാനേ വ്യായാമോ ലഘുഭോജനമ്|
സ്തബ്ധതാऽല്പാഗ്നിതാऽസ്വേദശ്ചേഷ്ടാഹാനിര്നിമീലനമ്||൨൧൪||
ഉദാനേനാവൃതേ വ്യാനേ തത്ര പഥ്യം മിതം ലഘു|
പഞ്ചാന്യോന്യാവൃതാനേവം വാതാന് ബുധ്യേത ലക്ഷണൈഃ||൨൧൫||
ഏഷാം സ്വകര്മണാം ഹാനിര്വൃദ്ധിര്വാऽऽവരണേ മതാ|
യഥാസ്ഥൂലം സമുദ്ദിഷ്ടമേതദാവരണേऽഷ്ടകമ്||൨൧൬||
സലിങ്ഗഭേഷജം സമ്യഗ്ബുധാനാം ബുദ്ധിവൃദ്ധയേ|൨൧൭|
View original
शिरोग्रहः प्रतिश्यायो निःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||२०६||
हृद्रोगो मुखशोषश्चाप्युदाने प्राणसंवृते|
तत्रोर्ध्वभागिकं कर्म कार्यमाश्वासनं तथा||२०७||
कर्मौजोबलवर्णानां नाशो मृत्युरथापि वा|
उदानेनावृते प्राणे तं शनैः शीतवारिणा||२०८||
सिञ्चेदाश्वासयेच्चैनं सुखं चैवोपपादयेत्|
उर्ध्वगेनावृतेऽपाने छर्दिश्वासादयो गदाः||२०९||
स्युर्वाते तत्र बस्त्यादि भोज्यं चैवानुलोमनम्|
मोहोऽल्पोऽग्निरतीसार ऊर्ध्वगेऽपानसंवृते||२१०||
वाते स्याद्वमनं तत्र दीपनं ग्राहि चाशनम्|
वम्याध्मानमुदावर्तगुल्मार्तिपरिकर्तिकाः||२११||
लिङ्गं व्यानावृतेऽपाने तं स्निग्धैरनुलोमयेत्|
अपानेनावृते व्याने भवेद्विण्मूत्ररेतसाम्||२१२||
अतिप्रवृत्तिस्तत्रापि सर्वं सङ्ग्रहणं मतम्|
मूर्च्छा तन्द्रा प्रलापोऽङ्गसादोऽग्न्योजोबलक्षयः||२१३||
समानेनावृते व्याने व्यायामो लघुभोजनम्|
स्तब्धताऽल्पाग्निताऽस्वेदश्चेष्टाहानिर्निमीलनम्||२१४||
उदानेनावृते व्याने तत्र पथ्यं मितं लघु|
पञ्चान्योन्यावृतानेवं वातान् बुध्येत लक्षणैः||२१५||
एषां स्वकर्मणां हानिर्वृद्धिर्वाऽऽवरणे मता|
यथास्थूलं समुद्दिष्टमेतदावरणेऽष्टकम्||२१६||
सलिङ्गभेषजं सम्यग्बुधानां बुद्धिवृद्धये|२१७|
ശിരോഗ്രഹ ഇത്യാദിനാ അഷ്ടാവാവരണാനി പ്രായോഭാവീനി അനുക്തശേഷോപഗ്രഹണാര്ഥമാഹ| ഊര്ധ്വഭാഗികം കര്മേതി ഉപര്യുക്തസ്നേഹപാനനസ്യാദികമ്| ശ്വാസാദയ ഇതി ശ്വാസഹിക്കാദയഃ| ഊര്ധ്വഗേനേതി ഉദാനേന| അനുക്തജ്ഞാനാര്ഥമാവരണസ്വരൂപമാഹ- ഏഷാം സ്വകര്മണാമിത്യാദി| അത്ര ആവാര്യാണാം ബലീയസാऽऽവരണാത് സ്വകര്മഹാനിര്ഭവതി, ആവരകസ്യ തൂത്സര്ഗതഃ സ്വകര്മവൃദ്ധിര്ഭവതി, തഥാ ആവരണേന ച ആവാര്യഃ പ്രകുപിതോ ഭവതി തദാ സ്വകര്മണാം വൃദ്ധിര്ഭവതീതി വ്യവസ്ഥാ; അന്യേ തു ആവരണീയസ്യ സ്വകര്മഹാനിഃ, ആവരകസ്യ തൂത്സര്ഗതോ വൃദ്ധിര്ഭവതീതി വ്യവസ്ഥാമാഹുഃ||൨൦൬-൨൧൩||-
Adhikarana 42 (217-218) · Śloka 219
സ്ഥാനാന്യവേക്ഷ്യ വാതാനാം വൃദ്ധിം ഹാനിം ച കര്മണാമ്||൨൧൭||
ദ്വാദശാവരണാന്യന്യാന്യഭിലക്ഷ്യ ഭിഷഗ്ജിതമ്|
കുര്യാദഭ്യഞ്ജനസ്നേഹപാനബസ്ത്യാദി സര്വശഃ||൨൧൮||
ക്രമമുഷ്ണമനുഷ്ണം വാ വ്യത്യാസാദവചാരയേത്|൨൧൯|
View original
स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणाम्||२१७||
द्वादशावरणान्यन्यान्यभिलक्ष्य भिषग्जितम्|
कुर्यादभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि सर्वशः||२१८||
क्रममुष्णमनुष्णं वा व्यत्यासादवचारयेत्|२१९|
അനുക്താവരണലക്ഷണജ്ഞാനോപായമാഹ- സ്ഥാനാന്യവേക്ഷ്യേത്യാദി| കര്മവൃദ്ധിഹാനിവ്യാഖ്യാനമത്രാപി പൂര്വവത്| സ്ഥാനാന്യവേക്ഷ്യേത്യനേന വാതാനാമുക്തസ്ഥാനഗതവികാരേണ ച വാതവികൃതിര്ജ്ഞാതവ്യേതി ദര്ശയതി| ഉഷ്ണം ക്രമമനുഷ്ണം ചേത്യത്ര യദ്യപ്യുഷ്ണ ഏവ ക്രമോ വാതേ യുജ്യതേ, തഥാऽപി സ്ഥാനാപേക്ഷയാ രക്താദിദൂഷ്യം ക്രമവിപര്യയസ്യ കാരണം ജ്ഞേയമ്||൨൧൭-൨൧൮||-
Adhikarana 43 (219-220) · Śloka 221
ഉദാനം യോജയേദൂര്ധ്വമപാനം ചാനുലോമയേത്||൨൧൯||
സമാനം ശമയേച്ചൈവ ത്രിധാ വ്യാനം തു യോജയേത്|
പ്രാണോ രക്ഷ്യശ്ചതുര്ഭ്യോऽപി സ്ഥാനേ ഹ്യസ്യ സ്ഥിതിര്ധ്രുവാ||൨൨൦||
സ്വം സ്ഥാനം ഗമയേദേവം വൃതാനേതാന് വിമാര്ഗഗാന്|൨൨൧|
View original
उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्||२१९||
समानं शमयेच्चैव त्रिधा व्यानं तु योजयेत्|
प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि स्थाने ह्यस्य स्थितिर्ध्रुवा||२२०||
स्वं स्थानं गमयेदेवं वृतानेतान् विमार्गगान्|२२१|
വികൃതവാതാനാം പ്രകൃതിസ്ഥാപനമാഹ- ഉദാനം യോജയേദൂര്ധ്വമിത്യാദി| ഏതച്ച സ്വമാര്ഗയോജനം വാതാനാം യഥോക്തവമനാദിക്രിയായോഗവിധാനേന കര്തവ്യമ്| സമാനം ശമയേദിതി ദേഹമധ്യസ്ഥിതം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| ത്രിധാ വ്യാനം തു യോജയേദിതി ഊര്ധ്വമധോ മധ്യേ ത്രിധാ യോജയേത്| പ്രാണോ രക്ഷ്യ ഇതി സ്ഥാനേ ഏവ യാപനീയഃ | ചതുര്ഭ്യോऽപീത്യനേന ഇതരവാതേഭ്യോऽസ്യാത്യര്ഥരക്ഷണീയതാമാഹ| കുതോऽയം വിശേഷരക്ഷണീയ ഇത്യാഹ- സ്ഥാനേ ത്വസ്യ സ്ഥിതിര്ധ്രുവേതി; അസ്യ പ്രാണസ്യ, സ്ഥാനേ സമ്യഗവസ്ഥാനേ സതി, സ്ഥിതിഃ ജീവനരൂപാ, ധ്രുവാ നിശ്ചിതാ||൨൧൯-൨൨൦||-
Adhikarana 44 (221-230) · Śloka 231
മൂര്ച്ഛാ ദാഹോ ഭ്രമഃ ശൂലം വിദാഹഃ ശീതകാമിതാ||൨൨൧||
ഛര്ദനം ച വിദഗ്ധസ്യ പ്രാണേ പിത്തസമാവൃതേ|
ഷ്ഠീവനം ക്ഷവഥൂദ്ഗാരനിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസങ്ഗ്രഹഃ||൨൨൨||
പ്രാണേ കഫാവൃതേ രൂപാണ്യരുചിശ്ഛര്ദിരേവ ച|
മൂര്ച്ഛാദ്യാനി ച രൂപാണി ദാഹോ നാഭ്യുരസഃ ക്ലമഃ||൨൨൩||
ഓജോഭ്രംശശ്ച സാദശ്ചാപ്യുദാനേ പിത്തസംവൃതേ|
ആവൃതേ ശ്ലേഷ്മണോദാനേ വൈവര്ണ്യം വാക്സ്വരഗ്രഹഃ||൨൨൪||
ദൌര്ബല്യം ഗുരുഗാത്രത്വമരുചിശ്ചോപജായതേ|
അതിസ്വേദസ്തൃഷാ ദാഹോ മൂര്ച്ഛാ ചാരുചിരേവ ച||൨൨൫||
പിത്താവൃതേ സമാനേ സ്യാദുപഘാതസ്തഥോഷ്മണഃ|
അസ്വേദോ വഹ്നിമാന്ദ്യം ച ലോമഹര്ഷസ്തഥൈവ ച||൨൨൬||
കഫാവൃതേ സമാനേ സ്യാദ്ഗാത്രാണാം ചാതിശീതതാ|
വ്യാനേ പിത്താവൃതേ തു സ്യാദ്ദാഹഃ സര്വാങ്ഗഗഃ ക്ലമഃ||൨൨൭||
ഗാത്രവിക്ഷേപസങ്ഗശ്ച സസന്താപഃ സവേദനഃ|
ഗുരുതാ സര്വഗാത്രാണാം സര്വസന്ധ്യസ്ഥിജാ രുജഃ||൨൨൮||
വ്യാനേ കഫാവൃതേ ലിങ്ഗം ഗതിസങ്ഗസ്തഥാऽധികഃ |
ഹാരിദ്രമൂത്രവര്ചസ്ത്വം താപശ്ച ഗുദമേഢ്രയോഃ||൨൨൯||
ലിങ്ഗം പിത്താവൃതേऽപാനേ രജസശ്ചാതിവര്തനമ്|
ഭിന്നാമശ്ലേഷ്മസംസൃഷ്ടഗുരുവര്ചഃപ്രവര്തനമ്||൨൩൦||
ശ്ലേഷ്മണാ സംവൃതേऽപാനേ കഫമേഹസ്യ ചാഗമഃ|൨൩൧|
View original
मूर्च्छा दाहो भ्रमः शूलं विदाहः शीतकामिता||२२१||
छर्दनं च विदग्धस्य प्राणे पित्तसमावृते|
ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||२२२||
प्राणे कफावृते रूपाण्यरुचिश्छर्दिरेव च|
मूर्च्छाद्यानि च रूपाणि दाहो नाभ्युरसः क्लमः||२२३||
ओजोभ्रंशश्च सादश्चाप्युदाने पित्तसंवृते|
आवृते श्लेष्मणोदाने वैवर्ण्यं वाक्स्वरग्रहः||२२४||
दौर्बल्यं गुरुगात्रत्वमरुचिश्चोपजायते|
अतिस्वेदस्तृषा दाहो मूर्च्छा चारुचिरेव च||२२५||
पित्तावृते समाने स्यादुपघातस्तथोष्मणः|
अस्वेदो वह्निमान्द्यं च लोमहर्षस्तथैव च||२२६||
कफावृते समाने स्याद्गात्राणां चातिशीतता|
व्याने पित्तावृते तु स्याद्दाहः सर्वाङ्गगः क्लमः||२२७||
गात्रविक्षेपसङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः|
गुरुता सर्वगात्राणां सर्वसन्ध्यस्थिजा रुजः||२२८||
व्याने कफावृते लिङ्गं गतिसङ्गस्तथाऽधिकः |
हारिद्रमूत्रवर्चस्त्वं तापश्च गुदमेढ्रयोः||२२९||
लिङ्गं पित्तावृतेऽपाने रजसश्चातिवर्तनम्|
भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्||२३०||
श्लेष्मणा संवृतेऽपाने कफमेहस्य चागमः|२३१|
പ്രാണാദീനാം പിത്തേന കഫേന തഥാ പിത്തകഫാഭ്യാം ചാവരണലക്ഷണാന്യാഹ- മൂര്ച്ഛാ ദാഹോ ഭ്രമ ഇത്യാദി| മൂര്ച്ഛാദ്യാനി മൂര്ച്ഛാ ദാഹ ഇത്യാദിനാ പ്രാഗുക്താനി| ഉപഘാതസ്തഥോഷ്മണ ഇതി അത്ര പിത്തേനാപ്യാവൃതേ സമാനേ അഗ്ന്യുത്തേജനാഭാവാദൂഷ്മണ ഉപഘാതോ ജ്ഞേയഃ| ഗാത്രവിക്ഷേപസങ്ഗഃ ഗാത്രവിക്ഷേപണോപരമഃ| രജസ ഇതി ആര്തവസ്യ||൨൨൧-൨൩൦||-
Adhikarana 45 (231-235) · Śloka 236
ലക്ഷണാനാം തു മിശ്രത്വം പിത്തസ്യ ച കഫസ്യ ച||൨൩൧||
ഉപലക്ഷ്യ ഭിഷഗ്വിദ്വാന് മിശ്രമാവരണം വദേത്|
യദ്യസ്യ വായോര്നിര്ദിഷ്ടം സ്ഥാനം തത്രേതരൌ സ്ഥിതൌ||൨൩൨||
ദോഷൌ ബഹുവിധാന് വ്യാധീന് ദര്ശയേതാം യഥാനിജാന്|
ആവൃതം ശ്ലേഷ്മപിത്താഭ്യാം പ്രാണം ചോദാനമേവ ച||൨൩൩||
ഗരീയസ്ത്വേന പശ്യന്തി ഭിഷജഃ ശാസ്ത്രചക്ഷുഷഃ|
വിശേഷാജ്ജീവിതം പ്രാണേ ഉദാനേ സംശ്രിതം ബലമ്||൨൩൪||
സ്യാത്തയോഃ പീഡനാദ്ധാനിരായുഷശ്ച ബലസ്യ ച|
സര്വേऽപ്യേതേऽപരിജ്ഞാതാഃ പരിസംവത്സരാസ്തഥാ||൨൩൫||
ഉപേക്ഷണാദസാധ്യാഃ സ്യുരഥവാ ദുരുപക്രമാഃ |൨൩൬|
View original
लक्षणानां तु मिश्रत्वं पित्तस्य च कफस्य च||२३१||
उपलक्ष्य भिषग्विद्वान् मिश्रमावरणं वदेत्|
यद्यस्य वायोर्निर्दिष्टं स्थानं तत्रेतरौ स्थितौ||२३२||
दोषौ बहुविधान् व्याधीन् दर्शयेतां यथानिजान्|
आवृतं श्लेष्मपित्ताभ्यां प्राणं चोदानमेव च||२३३||
गरीयस्त्वेन पश्यन्ति भिषजः शास्त्रचक्षुषः|
विशेषाज्जीवितं प्राणे उदाने संश्रितं बलम्||२३४||
स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च|
सर्वेऽप्येतेऽपरिज्ञाताः परिसंवत्सरास्तथा||२३५||
उपेक्षणादसाध्याः स्युरथवा दुरुपक्रमाः |२३६|
മിശ്രമാവരണമിതി മിശ്രിതകഫപിത്താവരണമ്| യഥാനിജാനിതി യഥാത്മീയാന്| ഗരീയസ്ത്വേനേതി അധികത്വേന| ഏതദ്ഗരീയസ്ത്വേ ഹേതുമാഹ- വിശേഷാദിത്യാദി| സംശ്രിതമിതി അധീനമ്| അപരിജ്ഞാതാ ഇതി യാഥാതഥ്യേനാജ്ഞാതാഃ| സമ്യഗ്ജ്ഞാതാ അപ്യുപേക്ഷണാദ്, യാഥാതഥ്യേന ജ്ഞാതാ അപി പരിസംവത്സരാസ്തഥേതി യോജനീയമ്||൨൩൧-൨൩൫||-
Adhikarana 46 (236-245) · Śloka 245
ഹൃദ്രോഗോ വിദ്രധിഃ പ്ലീഹാ ഗുല്മോऽതീസാര ഏവ ച||൨൩൬||
ഭവന്ത്യുപദ്രവാസ്തേഷാമാവൃതാനാമുപേക്ഷണാത്|
തസ്മാദാവരണം വൈദ്യഃ പവനസ്യോപലക്ഷയേത്||൨൩൭||
പഞ്ചാത്മകസ്യ വാതേന പിത്തേന ശ്ലേഷ്മണാऽപി വാ|
ഭിഷഗ്ജിതമതഃ സമ്യഗുപലക്ഷ്യ സമാചരേത്||൨൩൮||
അനഭിഷ്യന്ദിഭിഃ സ്നിഗ്ധൈഃ സ്രോതസാം ശുദ്ധികാരകൈഃ|
കഫപിത്താവിരുദ്ധം യദ്യച്ച വാതാനുലോമനമ്||൨൩൯||
സര്വസ്ഥാനാവൃതേऽപ്യാശു തത് കാര്യം മാരുതേ ഹിതമ്|
യാപനാ ബസ്തയഃ പ്രായോ മധുരാഃ സാനുവാസനാഃ||൨൪൦||
പ്രസമീക്ഷ്യ ബലാധിക്യം മൃദു വാ സ്രംസനം ഹിതമ്|
രസായനാനാം സര്വേഷാമുപയോഗഃ പ്രശസ്യതേ||൨൪൧||
ശൈലസ്യ ജതുനോऽത്യര്ഥം പയസാ ഗുഗ്ഗുലോസ്തഥാ|
ലേഹം വാ ഭാര്ഗവപ്രോക്തമഭ്യസേത് ക്ഷീരഭുങ്നരഃ||൨൪൨||
അഭയാമലകീയോക്തമേകാദശസിതാശതമ് |
അപാനേനാവൃതേ സര്വം ദീപനം ഗ്രാഹി ഭേഷജമ്||൨൪൩||
വാതാനുലോമനം യച്ച പക്വാശയവിശോധനമ്|
ഇതി സങ്ക്ഷേപതഃ പ്രോക്തമാവൃതാനാം ചികിത്സിതമ്||൨൪൪||
പ്രാണാദീനാം ഭിഷക് കുര്യാദ്വിതര്ക്യ സ്വയമേവ തത്|
പിത്താവൃതേ തു പിത്തഘ്നൈര്മാരുതസ്യാവിരോധിഭിഃ|
കഫാവൃതേ കഫഘ്നൈസ്തു മാരുതസ്യാനുലോമനൈഃ||൨൪൫||
View original
हृद्रोगो विद्रधिः प्लीहा गुल्मोऽतीसार एव च||२३६||
भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्|
तस्मादावरणं वैद्यः पवनस्योपलक्षयेत्||२३७||
पञ्चात्मकस्य वातेन पित्तेन श्लेष्मणाऽपि वा|
भिषग्जितमतः सम्यगुपलक्ष्य समाचरेत्||२३८||
अनभिष्यन्दिभिः स्निग्धैः स्रोतसां शुद्धिकारकैः|
कफपित्ताविरुद्धं यद्यच्च वातानुलोमनम्||२३९||
सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत् कार्यं मारुते हितम्|
यापना बस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः||२४०||
प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु वा स्रंसनं हितम्|
रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते||२४१||
शैलस्य जतुनोऽत्यर्थं पयसा गुग्गुलोस्तथा|
लेहं वा भार्गवप्रोक्तमभ्यसेत् क्षीरभुङ्नरः||२४२||
अभयामलकीयोक्तमेकादशसिताशतम् |
अपानेनावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्||२४३||
वातानुलोमनं यच्च पक्वाशयविशोधनम्|
इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तमावृतानां चिकित्सितम्||२४४||
प्राणादीनां भिषक् कुर्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्|
पित्तावृते तु पित्तघ्नैर्मारुतस्याविरोधिभिः|
कफावृते कफघ्नैस्तु मारुतस्यानुलोमनैः||२४५||
ഹൃദ്രോഗേത്യാദിനാ ഉപദ്രവാനാഹ| പഞ്ചാത്മകസ്യേതി പ്രാണാദിഭേദേന പഞ്ചസ്വരൂപസ്യ| പ്രസമീക്ഷ്യേത്യാദൌ ബലാധിക്യേ സതി സ്രംസനം മൃദു കര്തവ്യമിത്യഭിപ്രായഃ| അത്യര്ഥം പ്രശസ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ലേഹം വാ ഭാര്ഗവപ്രോക്തമിതി ച്യവനപ്രാശം, ച്യവനോ ഹി ഭാര്ഗവ ഉച്യതേ| ഉക്തം ഹി ആയുര്വേദസമുത്ഥാനേ “ഭാര്ഗവശ്ച്യവനഃ കാമീ വൃദ്ധഃ സന് വികൃതിം ഗതഃ” (ചി.അ.൧പാ.൪) ഇതി| വാതസ്യാനുലോമനം ചികിത്സിതം കുര്യാദിതി നിയോജനീയമ്||൨൩൬-൨൪൫||
Adhikarana 47 (246) · Śloka 246
ലോകേ വായ്വര്കസോമാനാം ദുര്വിജ്ഞേയാ യഥാ ഗതിഃ|
തഥാ ശരീരേ വാതസ്യ പിത്തസ്യ ച കഫസ്യ ച||൨൪൬||
View original
लोके वाय्वर्कसोमानां दुर्विज्ञेया यथा गतिः|
तथा शरीरे वातस्य पित्तस्य च कफस्य च||२४६||
വാതാദീനാം ദുര്വിജ്ഞേയതാം ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയതി- ലോക ഇത്യാദി|||൨൪൬||
Adhikarana 48 (247) · Śloka 247
ക്ഷയം വൃദ്ധിം സമത്വം ച തഥൈവാവരണം ഭിഷക്|
വിജ്ഞായ പവനാദീനാം ന പ്രമുഹ്യതി കര്മസു||൨൪൭||
View original
क्षयं वृद्धिं समत्वं च तथैवावरणं भिषक्|
विज्ञाय पवनादीनां न प्रमुह्यति कर्मसु||२४७||
ക്ഷയമിത്യാദൌ ആവരണമപി ക്ഷയവൃദ്ധിസമ്ബന്ധാന്തര്നിര്ദിഷ്ടമേവ, തഥാऽപ്യാവരണസ്യ വിശേഷലക്ഷണചികിത്സാര്ഥം പൃഥഗഭിധാനമ്| കര്മസ്വിതി ചികിത്സാസു||൨൪൭||
Adhikarana 49 (248-249) · Śloka 249
തത്ര ശ്ലോകൌ- പഞ്ചാത്മനഃ സ്ഥാനവശാച്ഛരീരേ സ്ഥാനാനി കര്മാണി ച ദേഹധാതോഃ|
പ്രകോപഹേതുഃ കുപിതശ്ച രോഗാന് സ്ഥാനേഷു ചാന്യേഷു വൃതോऽവൃതശ്ച||൨൪൮||
പ്രാണേശ്വരഃ പ്രാണഭൃതാം കരോതി ക്രിയാ ച തേഷാമഖിലാ നിരുക്താ|
താം ദേശസാത്മ്യര്തുബലാന്യവേക്ഷ്യ പ്രയോജയേച്ഛാസ്ത്രമതാനുസാരീ||൨൪൯||
View original
तत्र श्लोकौ- पञ्चात्मनः स्थानवशाच्छरीरे स्थानानि कर्माणि च देहधातोः|
प्रकोपहेतुः कुपितश्च रोगान् स्थानेषु चान्येषु वृतोऽवृतश्च||२४८||
प्राणेश्वरः प्राणभृतां करोति क्रिया च तेषामखिला निरुक्ता|
तां देशसात्म्यर्तुबलान्यवेक्ष्य प्रयोजयेच्छास्त्रमतानुसारी||२४९||
പഞ്ചാത്മന ഇത്യാദിസങ്ഗ്രഹേ പഞ്ചാത്മനഃ സ്ഥാനവശാദിതി ച്ഛേദഃ| ദേഹധാതോരിതി ദേഹധാരകരൂപസ്യ വായോരവികൃതസ്യേത്യര്ഥഃ| ഉക്തചികിത്സാകരണാപേക്ഷണീയം സങ്ഗ്രഹേണാഹ- താമിത്യാദി| ദേശാദ്യപേക്ഷാ സൂത്രസ്ഥാനേऽസ്മാഭിര്വിവൃതാ ദേശാദിഭേദേന പ്രതര്കണീയാ, വിസ്തരഭീത്യാ തു ന പ്രപഞ്ച്യതേ||൨൪൮-൨൪൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 28
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ വാതവ്യാധിചികിത്സിതം നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൮||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വാതവ്യാധിചികിത്സിതം നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൮||