34. vātavyādhicikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వాతవ్యాధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

ఊరుస్తంభభేషజేన విరూక్షణాద్వాతప్రకోపో భవతీతి సంబంధాదూరుస్తంభానంతరం వాతవ్యాధిచికిత్సితముచ్యతే| తత్ర వాత ఏవ వ్యాధిర్వాతవ్యాధిరితి పక్షే వాత ఏవ తత్తద్దూష్యసంప్రాప్తః సర్వాంగైకాంగరూపతామాపన్నో వివిధపీడాకర్తృత్వాద్వాతవ్యాధిరుచ్యతే; యదా తు వాతాద్వ్యాధిర్వాతవ్యాధిరితి పక్షస్తదా వాతదోషాద్ దోషదూష్యసమ్మూర్చ్ఛనవిశేషరూపః సర్వాంగైకాంగరూపో వ్యాధిర్వాతవ్యాధిరుచ్యతే| జ్వరాదయస్తు యద్యపి వాతాదుత్పద్యంతే, తథాఽపి తే దోషాంతరేణాపి వాతం వినా భవంతీతి కృత్వా నాత్ర శాస్త్రే వాతవ్యాధిశబ్దేనోచ్యంతే | యేఽపి చాత్ర కఫపిత్తావృతవాతవికారా వాతవ్యాధిత్వేన వక్తవ్యాః, తేఽపి ప్రధానం వాతం వినా న భవంతీతి కృత్వా వాతవ్యాధిరూపా ఏవ| న చ వాచ్యం యథా వాతికా నానాత్మజా వ్యాధయః పృథక్ చికిత్సయోచ్యంతే, తథా పిత్తజాః కఫజాశ్చ చికిత్స్యంతామితి; యతః పిత్తకఫకృతానాం నానాత్మజానాం వ్యాధీనాం న తథా ప్రాధాన్యం యథా వాతజానాం; తేన వాతజానామేవావిష్కృతతమానాం పృథక్ చికిత్సోచ్యతే, కఫపిత్తజానాం త్వావిష్కృతానాం వమనవిరేచనాదికా కఫపిత్తచికిత్సేతి జ్ఞేయం||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

వాయురాయుర్బలం వాయుర్వాయుర్ధాతా శరీరిణాం| వాయుర్విశ్వమిదం సర్వం ప్రభుర్వాయుశ్చ కీర్తితః||3||

వాయోర్వికారాన్ జ్ఞాపయితుం స్వభావజ్ఞానానంతరీయకత్వాద్వికృతిజ్ఞానస్య స్వభావమేవ తావదాహ- వాయురిత్యాది| యద్యపి శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగ ఆయుః, తథాఽపి తాదృశసంయోగే ప్రధానత్వాత్ ప్రకృతిస్థో వాయురప్యాయురుచ్యతే| ఏవం బలస్యాపి హేతుర్వాయురితి కృత్వా శరీరాధారతయా బలాధారహేతుర్వాయురేవ బలమిత్యుక్తః| విశ్వతా ప్రభుతా చ వాయోర్వాతకలాకలీయే ప్రతిపాదితైవ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

అవ్యాహతగతిర్యస్య స్థానస్థః ప్రకృతౌ స్థితః| వాయుః స్యాత్సోఽధికం జీవేద్వీతరోగః సమాః శతం||4||

వాయోరాయుర్హేతుత్వం దర్శయన్నాహ- అవ్యాహతేత్యాది| అవ్యాహతగతిః అపరిత్యక్తస్వమార్గః | స్థానస్థ ఇతి న విమార్గః| ప్రకృతౌ స్థిత ఇతి అక్షీణవృద్ధః| వీతరోగ ఇతి నీరోగః||4||

Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11

ప్రాణోదానసమానాఖ్యవ్యానాపానైః స పంచధా| దేహం తంత్రయతే సమ్యక్ స్థానేష్వవ్యాహతశ్చరన్||5|| స్థానం ప్రాణస్య మూర్ధోరఃకంఠజిహ్వాస్యనాసికాః | ష్ఠీవనక్షవథూద్గారశ్వాసాహారాది కర్మ చ||6|| ఉదానస్య పునః స్థానం నాభ్యురః కంఠ ఏవ చ| వాక్ప్రవృత్తిః ప్రయత్నౌర్జోబలవర్ణాది కర్మ చ||7|| స్వేదదోషాంబువాహీని స్రోతాంసి సమధిష్ఠితః| అంతరగ్నేశ్చ పార్శ్వస్థః సమానోఽగ్నిబలప్రదః||8|| దేహం వ్యాప్నోతి సర్వం తు వ్యానః శీఘ్రగతిర్నృణాం| గతిప్రసారణాక్షేపనిమేషాదిక్రియః సదా||9|| వృషణౌ బస్తిమేఢ్రం చ నాభ్యూరూ వంక్షణౌ గుదం| అపానస్థానమంత్రస్థః శుక్రమూత్రశకృంతి చ||10|| సృజత్యార్తవగర్భౌ చ యుక్తాః స్థానస్థితాశ్చ తే| స్వకర్మ కుర్వతే దేహో ధార్యతే తైరనామయః||11||

ప్రాణోదానేత్యాదినా వ్యవహారార్థం సంజ్ఞోపదర్శనపూర్వకం ప్రాణాదీనాం స్థానం కర్మ చాహ| దేహం తంత్రయతే ఇతి ధారయతే| స్థానేష్వితి వక్ష్యమాణాత్మీయస్థానేషు| ఆహారాదీత్యత్ర ఆదిగ్రహణాదన్నవిధారణాదీని గృహ్యంతే| కర్మ చేతి ప్రాణస్య వాయోరిత్యర్థః| ప్రాణోదానయోర్యద్యపి సమానమురఃస్థానం, తథాఽపి కర్మభేదాద్భేద ఏవ; యథైకగృహస్థితమాలాకారకుంభకారయోః| ప్రయతనం ప్రయత్నః, ఊర్జ ఉత్సాహః; ప్రయత్నాదికర్మత్వేన ప్రయత్నౌర్జోబలవర్ణనిష్పాదనముచ్యతే| స్వేదదోషాంబువాహీనీత్యాదౌ స్వేదవాహీని తథా అంబువాహీని చ స్రోతాంసి స్రోతోవిమానే (వి.అ.5) పృథగేవోక్తాని జ్ఞేయాని, దోషవహాని చ స్రోతాంసి సర్వశరీరచరాణ్యేవ, ఉక్తం హి “వాతపిత్తశ్లేష్మణాం పునః సర్వశరీరచరాణాం సర్వస్రోతాంస్యయనభూతాని” (వి.అ.5) ఇతి| గతీత్యాదౌ ఆదిశబ్దేనాకుంచనప్రసారణాదీనాం చ గ్రహణం| అంత్రస్థ ఇతి అంత్రాణి చాపానస్థానమిత్యర్థః| సృజతీతి నిఃసారయతీతి యావత్| ఆర్తవగర్భౌ చ సృజతీతి సంబంధః| ఏతాని కర్మాణి యాదృశాః కుర్వంతి తదాహ- యుక్తా ఇత్యాది; యుక్తా ఇతి అవ్యాపన్నాః| స్థానస్థితా ఇతి యథోక్తస్థానస్థితాః| యస్మాదేవంభూతా అతో దేహో ధార్యతే తైరనామయః||5-11||

Adhikarana 5 (12-14) · Śloka 14

విమార్గస్థా హ్యయుక్తా వా రోగైః స్వస్థానకర్మజైః| శరీరం పీడయంత్యేతే ప్రాణానాశు హరంతి చ||12|| సంఖ్యామప్యతివృత్తానాం తజ్జానాం హి ప్రధానతః| అశీతిర్నఖభేదాద్యా రోగాః సూత్రే నిదర్శితాః||13|| తానుచ్యమానాన్ పర్యాయైః సహేతూపక్రమాంఛృణు| కేవలం వాయుముద్దిశ్య స్థానభేదాత్తథాఽఽవృతం||14||

వాతానాం వైగుణ్యకార్యమాహ- విమార్గస్థా ఇత్యాది| స్వస్థానకర్మజైరితి యస్య వాయోర్యత్ స్థానముక్తం తత్స్థానగతైః, తథా ష్ఠీవనాది యద్వాయోః కర్మోక్తం తజ్జైశ్చ రోగైః శరీరం పీడయంతి ప్రాణాన్ వా మహతా రోగేణ హరంతి చ| అత్ర చ వాయోరేవ భూరిప్రధానరోగకర్తృతయా భిన్నచికిత్సాప్రయోజకాః పంచభేదా ఉక్తా న పిత్తకఫయోః, అనతిప్రయోజనత్వాత్| తథా హి తంత్రాంతరే పిత్తమపి పాచక-రంజక-సాధకాలోచక-భ్రాజకభేదాత్ పంచవిధముక్తం; తేషాం చ యథాక్రమం జఠరహృదయదృష్టిత్వక్స్థానత్వముక్తం; తథా శ్లేష్మాఽపి బోధక-శ్లేష్మక-తర్పకావలంబక క్లేదకభేదాత్ పంచవిధః, తేషాం చ స్థానాని యథాక్రమం హృదయామాశయజిహ్వాశిరః సంధయః, కర్మాణి చ యథాక్రమమవలంబన-క్లేదన-రసబోధనాక్షతర్పణ-సంధిసంశ్లేషాణి పృథగుక్తాని| ప్రకృతవాతవ్యాధికథనాయాత్ర సంఖ్యాదినిర్దేశః| తజ్జానామితి పంచవాతజానాం| సూత్రే ఇతి మహారోగాధ్యాయే (సూ.అ.20)| ఉచ్యమానానితి నఖభేదాదీన్ యథాస్థూలముచ్యమానాన్| పర్యాయైరితి సంజ్ఞాంతరైః| కథం పునస్తేఽశీతినఖభేదాద్యా ఉపదిష్టాః? ఉచ్యతే- కేవలం వాయుముద్దిశ్య కేచిద్గదా వేపథ్వాదయ ఉక్తాః, తథా చావృతం వాతముద్దిశ్య కేచిదుక్తాః “లింగం పిత్తావృతే దాహస్తృష్ణా” ఇత్యాదినా||12-14||

Adhikarana 6 (15-18) · Śloka 19

రూక్షశీతాల్పలఘ్వన్నవ్యవాయాతిప్రజాగరైః| విషమాదుపచారాచ్చ దోషాసృక్స్రవణాదతి||15|| లంఘనప్లవనాత్యధ్వవ్యాయామాతివిచేష్టితైః| ధాతూనాం సంక్షయాచ్చింతాశోకరోగాతికర్షణాత్||16|| దుఃఖశయ్యాసనాత్ క్రోధాద్దివాస్వప్నాద్భయాదపి| వేగసంధారణాదామాదభిఘాతాదభోజనాత్||17|| మర్మాఘాతాద్గజోష్ట్రాశ్వశీఘ్రయానాపతంసనాత్| దేహే స్రోతాంసి రిక్తాని పూరయిత్వాఽనిలో బలీ||18|| కరోతి వివిధాన్ వ్యాధీన్ సర్వాంగైకాంగసంశ్రితాన్|19|

సంప్రతి నిదానమాహ- రూక్షేత్యాది| విషమాదుపచారాదితి ఉపచారవైరూప్యాత్| దోషాసృగిత్యాదౌ దోషశబ్దేన పురీషమపి గృహ్యతే| అపతంసనం గజాదిభ్యః పతనం, కింవా అవతంసనం ధాతూనాం కర్షణం; ఉక్తం హి ఖరనాదే- “విలిఖత్యతితైక్ష్ణ్యాద్యత్ స్మృతముల్లేఖనం హి తత్| వికర్షత్యతిధాతూన్ యత్తచ్చోక్తమవ(ప)తంసనం” ఇతి| రిక్తానీతి తుచ్ఛాని, స్నేహాదిగుణశూన్యానీత్యర్థః||15-18||-

Adhikarana 7 (19) · Śloka 20

అవ్యక్తం లక్షణం తేషాం పూర్వరూపమితి స్మృతం||19|| ఆత్మరూపం తు తద్వ్యక్తమపాయో లఘుతా పునః|20|

అవ్యక్తం లక్షణమిత్యాదినా పూర్వరూపమాహ | ఆత్మరూపమితి వర్తమానరోగరూపం| అపాయో లఘుతా పునరితి వాతవ్యాధీనామపాయోఽపగమనం శరీరస్య లఘుతా వాతవ్యాధిలింగవిగమేన, శరీరకల్యతేతి యావత్; కింవా అపాయో లఘుతా న సర్వథా వాతలింగాభావః, యేన ప్రకృతలింగాని సంత్యేవ||19||-

Adhikarana 8 (20-23) · Śloka 24

సంకోచః పర్వణాం స్తంభో భేదోఽస్థ్నాం పర్వణామపి||20|| లోమహర్షః ప్రలాపశ్చ పాణిపృష్ఠశిరోగ్రహః| ఖాంజ్యపాంగుల్యకుబ్జత్వం శోషోఽంగానామనిద్రతా||21|| గర్భశుక్రరజోనాశః స్పందనం గాత్రసుప్తతా| శిరోనాసాక్షిజత్రూణాం గ్రీవాయాశ్చాపి హుండనం||22|| భేదస్తోదార్తిరాక్షేపో మోహశ్చాయాస ఏవ చ| ఏవంవిధాని రూపాణి కరోతి కుపితోఽనిలః||23|| హేతుస్థానవిశేషాచ్చ భవేద్రోగవిశేషకృత్|24|

కుపితానాం కార్యమాహ- సంకోచ ఇత్యాది| ఏతే చ సంకోచాదయో వ్యాధయోఽపి భవంతి; ఉక్తం హి- “వ్యాధయస్తే తదాత్వే తు లింగానీష్టాని నామయాః” (ని.అ.8) ఇతి| హుండనం శిరఃప్రభృతీనామంతఃప్రవేశః; అన్యే తు కేశభూమిస్ఫుటనం శంఖలలాటభేదశ్చ శిరోహుండనం, నాసాహుండనం ఘ్రాణనాశః, అక్షిహుండనం అక్షివ్యుదాసః, జత్రుహుండనం వక్షోపరోధః, గ్రీవాహుండనం గ్రీవాస్తంభః| వాతవ్యాధివిశేషోత్పాదే హేతుమాహ- హేతుస్థానవిశేషాదిత్యాది| హేతువిశేషః పిత్తావరణాదిః, స్థానవిశేషః కోష్ఠాదిః, కింవా హేతుకృతః స్థానవిశేషః; ఉక్తం హి- “ప్రకుపితాస్తు ప్రకోపణవిశేషాద్ దూష్యవిశేషాన్ దూషయంతః” (వి.అ.6) ఇత్యాది| కేచిత్తు ‘దేహే స్థానవిశేషాచ్చ’ ఇతి పఠంతి||20-23||-

Adhikarana 9 (24-37) · Śloka 38

తత్ర కోష్ఠాశ్రితే దుష్టే నిగ్రహో మూత్రవర్చసోః||24|| బ్రధ్నహృద్రోగగుల్మార్శఃపార్శ్వశూలం చ మారుతే| సర్వాంగకుపితే వాతే గాత్రస్ఫురణభంజనే||25|| వేదనాభిః పరీతశ్చ స్ఫుటంతీవాస్య సంధయః| గ్రహో విణ్మూత్రవాతానాం శూలాధ్మానాశ్మశర్కరాః||26|| జంఘోరుత్రికపాత్పృష్ఠరోగశోషౌ గుదస్థితే| హృన్నాభిపార్శ్వోదరరుక్తృష్ణోద్గారవిసూచికాః||27|| కాసః కంఠాస్యశోషశ్చ శ్వాసశ్చామాశయస్థితే| పక్వాశయస్థోఽంత్రకూజం శూలాటోపౌ కరోతి చ||28|| కృచ్ఛ్రమూత్రపురీషత్వమానాహం త్రికవేదనాం| శ్రోత్రాదిష్వింద్రియవధం కుర్యాద్దుష్టసమీరణః||29|| త్వగ్రూక్షా స్ఫుటితా సుప్తా కృశా కృష్ణా చ తుద్యతే| ఆతన్యతే సరాగా చ పర్వరుక్ త్వక్స్థితేఽనిలే||30|| రుజస్తీవ్రాః ససంతాపా వైవర్ణ్యం కృశతాఽరుచిః| గాత్రే చారూంషి భుక్తస్య స్తంభశ్చాసృగ్గతేఽనిలే||31|| గుర్వంగం తుద్యతేఽత్యర్థం దండముష్టిహతం తథా| సరుక్ శ్రమితమత్యర్థం మాంసమేదోగతేఽనిలే||32|| భేదోఽస్థిపర్వణాం సంధిశూలం మాంసబలక్షయః| అస్వప్నః సంతతా రుక్ చ మజ్జాస్థికుపితేఽనిలే||33|| క్షిప్రం ముంచతి బధ్నాతి శుక్రం గర్భమథాపి వా| వికృతిం జనయేచ్చాపి శుక్రస్థః కుపితోఽనిలః||34|| బాహ్యాభ్యంతరమాయామం ఖల్లిం కుబ్జత్వమేవ చ| సర్వాంగైకాంగరోగాంశ్చ కుర్యాత్ స్నాయుగతోఽనిలః||35|| శరీరం మందరుక్శోఫం శుష్యతి స్పందతే తథా| సుప్తాస్తన్వ్యో మహత్యో వా సిరా వాతే సిరాగతే||36|| వాతపూర్ణదృతిస్పర్శః శోథః సంధిగతేఽనిలే| ప్రసారణాకుంచనయోః ప్రవృత్తిశ్చ సవేదనా||37|| (ఇత్యుక్తం స్థానభేదేన వాయోర్లక్షణమేవ చ)|38|

స్థానవిశేషకృతమేవ వ్యాధిభేదమాహ- తత్ర కోష్ఠాశ్రితే ఇత్యాది| సర్వాంగకుపితే ఇతి కృత్స్నదేహకుపితే| గుదస్థితే ఇతి ఉత్తరగుదస్థితే| ఆతన్యతే విస్తార్యతే| భుక్తస్య స్తంభ ఇతి భుక్తవతో గాత్రస్తంభో భవతీతి| గుర్వంగమిత్యాది మాంసగే మేదేగే చ లక్షణం సమానం, తథా భేదోఽస్థిపర్వణామిత్యాది అస్థిమజ్జగయోః సమానం లక్షణం| సమానేఽపి లక్షణే వివిధాశితపీతీయోక్తవిశిష్టధాతులక్షణైర్విశేష ఉన్నేయః| సంతతేతి సానుబంధా | క్షిప్రం ముంచతి బధ్నాతీతి వ్యవాయకాలే క్షిప్రం ముంచతి వా చిరం ధారయతే, తథా గర్భమపి క్షిప్రం ముంచతి వా చిరం ధారయతి| వికృతమితి వ్యంగత్వాదినానావికారయుక్తం గర్భం జనయతి| బాహ్యేత్యాదినా స్నాయుగతవాతలక్షణత్వేనోక్తాని బహిరాయామాదీన్యగ్రే వక్తవ్యాని | మందరుక్శోఫమితి మందరుజం మందశోఫం చ| సుప్తా ఇతి నిఃస్పందాః||24-37||-

Adhikarana 10 (38-42) · Śloka 42

అతివృద్ధః శరీరార్ధమేకం వాయుః ప్రపద్యతే| యదా తదోపశోష్యాసృగ్బాహుం పాదం చ జాను చ||38|| తస్మిన్ సంకోచయత్యర్ధే ముఖం జిహ్మం కరోతి చ| వక్రీకరోతి నాసాభ్రూలలాటాక్షిహనూస్తథా||39|| తతో వక్రం వ్రజత్యాస్యే భోజనం వక్రనాసికం | స్తబ్ధం నేత్రం కథయతః క్షవథుశ్చ నిగృహ్యతే||40|| దీనా జిహ్మా సముత్క్షిప్తా కలా సజ్జతి చాస్య వాక్| దంతాశ్చలంతి బాధ్యేతే శ్రవణౌ భిద్యతే స్వరః||41|| పాదహస్తాక్షిజంఘోరుశంఖశ్రవణగండరుక్ | అర్ధే తస్మిన్ముఖార్ధే వా కేవలే స్యాత్తదర్దితం||42||

ఇదానీమతిబలాన్ వాతవికారానభిధాతుముద్యతోఽర్దితమాహ- అతివృద్ధ ఇత్యాది| అతివృద్ధగ్రహణేన వాయోర్బలవత్ప్రకోపమాహ| ఏకమితి వామం దక్షిణం వా సంకోచయతి బాహుం, పాదం, జాను చ; వక్రం చ జిహ్మం కరోతి| వక్రం వ్రజతి భోజనమితి న సమం ముఖేన ఖాదతి, కింతు వక్రైకదేశేన| దీనేతి అగంభీరా| జిహ్మేతి కుటిలా| సముత్క్షిప్తేతి అతిత్వరితా| కలేతి అవ్యక్తా| బాధ్యేతే శ్రవణావితి యద్యపి ఏకపార్శ్వాశ్రయో వికారోఽయం, తథాఽపి ప్రభావాత్ కర్ణయోర్బాధాఽత్ర భవతి| కేవల ఇతి అర్ధే ఏవ న కృత్స్నే| నను యదా దేహార్ధవ్యాపిత్వమర్దితస్య తదాఽర్దితేన అర్ధాంగస్య కో భేదః? బ్రూమః-అర్దితో వేగితయా న సర్వకాలం భవతి, అర్ధాంగస్తు సర్వకాలం వ్యాప్య భవతి; ఉక్తం హి- “స్వస్థః స్యాదర్దితాదీనాం ముహుర్వేగాగమే గతే” ఇతి| కింవా యథోక్తవిశిష్టలక్షణోఽర్దితః, అర్ధాంగే తు నైతాని సర్వాణి భవంతి||38-42||

Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 45

మన్యే సంశ్రిత్య వాతోఽంతర్యదా నాడీః ప్రపద్యతే| మన్యాస్తంభం తదా కుర్యాదంతరాయామసంజ్ఞితం||43|| అంతరాయమ్యతే గ్రీవా మన్యా చ స్తభ్యతే భృశం| దంతానాం దంశనం లాలా పృష్ఠాయామః శిరోగ్రహః||44|| జృంభా వదనసంగశ్చాప్యంతరాయామలక్షణం| (ఇత్యుక్తస్త్వంతరాయామో ...|45|

మన్యే ఇత్యాదినా అంతరాయామమాహ| అంతర్యదా నాడీః ప్రపద్యతే ఇతి మన్యాసంబద్ధా ఏవ అంతర్గతాః సిరాః ప్రపద్యత ఇత్యర్థః| అంతరాయామసంజ్ఞితమితి ఏవంవిధో మన్యాస్తంభ అంతరాయామ ఉచ్యతే; అపరస్తు మన్యాస్తంభో వక్ష్యమాణబహిరాయామ ఇతి వక్తవ్యః| తంత్రాంతరే తు మన్యాస్తంభ ఆయామయోః పూర్వరూపత్వేనోక్తః| అంతరాయమ్యత ఇతి అంతః ఆకృష్యతే| పృష్ఠాయామ ఇతి పృష్ఠబహిర్నిర్గతిః||43-44||-

Adhikarana 12 (45-48) · Śloka 48

...బహిరాయామ ఉచ్యతే)||45|| పృష్ఠమన్యాశ్రితా బాహ్యాః శోషయిత్వా సిరా బలీ| వాయుః కుర్యాద్ధనుస్తంభం బహిరాయామసంజ్ఞకం||46|| చాపవన్నామ్యమానస్య పృష్ఠతో నీయతే శిరః| ఉర ఉత్క్షిప్యతే మన్యా స్తబ్ధా గ్రీవాఽవమృద్యతే||47|| దంతానాం దశనం జృంభా లాలాస్రావశ్చ వాగ్గ్రహః| జాతవేగో నిహంత్యేష వైకల్యం వా ప్రయచ్ఛతి||48||

పృష్ఠేత్యాది బహిరాయామలక్షణం| పృష్ఠమన్యాశ్రితా ఇతి పృష్ఠానుగతమన్యాసంబద్ధాః| బాహ్యా ఇతి సిరావిశేషణం| బాహ్యాశ్చ సిరాః పృష్ఠగతా ఏవ| కేచిత్తు పృష్ఠమన్యాశ్రిత ఇతి వాతవిశేషణం పఠంతి| పృష్ఠతో నీయతే ఇతి పృష్ఠం ప్రతి ఆకృష్యతే| జాతవేగ ఇతి ఉద్వేగః | ఏతౌ చాయామౌ “బాహ్యాభ్యంతరమాయామం ఖల్లీం కుబ్జత్వమేవ చ| సర్వైకాంగరోగాంశ్చ కుర్యాత్ స్నాయుగతోఽనిలః” ఇత్యనేన స్నాయుగతానిలజన్యావుక్తౌ, ఇహ చ సిరాగతవాతజన్యత్వేనోక్తౌ, తేనోభయవచనాత్ సిరాస్నాయుగతవాతజన్యావేవ భవతః| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “మహాహేతుర్బలీ వాయుః సిరాః సస్నాయుకండరాః| మన్యాపృష్ఠాశ్రితా బాహ్యాః సంశోష్యాయామయేద్బహిః” ఇత్యాది||45-48||

Adhikarana 13 (49) · Śloka 50

హనుమూలే స్థితో బంధాత్ సంస్రయత్యనిలో హనూ| వివృతాస్యత్వమథవా కుర్యాత్ స్తబ్ధమవేదనం||49|| హనుగ్రహం చ సంస్తభ్య హనుం(నూ)సంవృతవక్రతాం|50|

హనుస్తంభసంకోచయోర్లక్షణమాహ- హనుమూలే స్థిత ఇత్యాది| సంస్రయతీతి చ్యావయతి| వివృతాస్యత్వమథవేతి అత్రాథవాశబ్దేన సంవృతవక్త్రతా పాక్షికీ చాపేక్షతే| సంస్తభ్యేతి నిశ్చలీకృత్య సంవృతముఖతాం కరోతి| ఏతద్ద్వయమపి హనుస్తంభ ఏవ||49||-

Adhikarana 14 (50) · Śloka 51

ముహురాక్షిపతి క్రుద్ధో గాత్రాణ్యాక్షేపకోఽనిలః||50|| పాణిపాదం చ సంశోష్య సిరాః సస్నాయుకండరాః|51|

ముహురిత్యాది ఆక్షేపలక్షణం||50||-

Adhikarana 15 (51) · Śloka 52

పాణిపాదశిరఃపృష్ఠశ్రోణీః స్తభ్నాతి మారుతః||51|| దండవత్స్తబ్ధగాత్రస్య దండకః సోఽనుపక్రమః|52|

పాణిపాదం చ సంశోష్యేత్యాది దండాక్షేపకసంప్రాప్తికథనం| పాణిపాదశిర ఇత్యాది దండకలక్షణం||51||-

Adhikarana 16 (52) · Śloka 53

స్వస్థః స్యాదర్దితాదీనాం ముహుర్వేగే గతేఽగతే||52|| పీడ్యతే పీడనైస్తైస్తైర్భిషగేతాన్ వివర్జయేత్|53|

అర్దితాదీనాం దండకాంతానాం సమానం రూపమాహ- స్వస్థః స్యాదిత్యాది| అర్దితహనుస్తంభాదిషు యత్ర ముహుర్ముహుర్వేగిత్వం దృశ్యతే తదర్దితాంతర్గతమేవ జ్ఞేయం||52||-

Adhikarana 17 (53-55) · Śloka 55

హత్వైకం మారుతః పక్షం దక్షిణం వామమేవ వా||53|| కుర్యాచ్చేష్టానివృత్తిం హి రుజం వాక్స్తంభమేవ చ| గృహీత్వాఽర్ధం శరీరస్య సిరాః స్నాయూర్విశోష్య చ||54|| పాదం సంకోచయత్యేకం హస్తం వా తోదశూలకృత్| ఏకాంగరోగం తం విద్యాత్ సర్వాంగం సర్వదేహజం||55||

హత్వైకమిత్యాది పక్షవధలక్షణం| గృహీత్వాఽర్ధమిత్యాది ఏకాంగలక్షణం| సర్వాంగం సర్వదేహజమితి సర్వాంగలక్షణం||53-55||

Adhikarana 18 (56-57) · Śloka 57

స్ఫిక్పూర్వా కటిపృష్ఠోరుజానుజంఘాపదం క్రమాత్| గృధ్రసీ స్తంభరుక్తోదైర్గృహ్ణాతి స్పందతే ముహుః||56|| వాతాద్వాతకఫాత్తంద్రాగౌరవారోచకాన్వితా| ఖల్లీ తు పాదజంఘోరుకరమూలావమోటనీ||57||

స్ఫిక్పూర్వేత్యాది| ప్రథమం స్ఫిచం స్తంభరుక్తోదైర్గృహ్ణాతి, పశ్చాత్తు కటిపృష్ఠోరుజానుజంఘాపదం గృహ్ణాతి సా గృధ్రసీ వాతాత్; వాతకఫాత్తు సా పూర్వోక్తలక్షణా సతీ తంద్రాద్యన్వితా భవతి; ఏవం గృధ్రసీద్వయం “ద్వే గృధ్రస్యౌ వాతాద్ వాతకఫాచ్చ” (సూ.అ.19) ఇత్యనేనోక్తం వివృతం భవతి||56-57||

Adhikarana 19 (58) · Śloka 58

స్థానానామనురూపైశ్చ లింగైః శేషాన్ వినిర్దిశేత్|58|

అనుక్తనఖభేదాదిపరిగ్రహార్థమాహ- స్థానానామిత్యాది| శేషాన్ నఖభేదాదీన్ నఖగుల్ఫాదీనామనురూపైర్లింగైర్భేదశూలాదిభిర్నిర్దిశేదితి జ్ఞేయం| కిచిత్ ‘స్థాననామానురూపైః’ ఇతి పఠంతి| తత్ర నఖస్థానానురూపం భేదసంజ్ఞానురూపం చ లింగం నఖస్ఫుటనరూపం భవతి| ఏవం చాపరవాతవికారేష్వపి మహారోగోక్తేషు స్థానానురూపలింగయోగోఽనుసర్తవ్యః|58|-

Adhikarana 20 (58-60) · Śloka 61

సర్వేష్వేతేషు సంసర్గం పిత్తాద్యైరుపలక్షయేత్||58|| వాయోర్ధాతుక్షయాత్ కోపో మార్గస్యావరణేన చ (వా)| వాతపిత్తకఫా దేహే సర్వస్రోతోఽనుసారిణః||59|| వాయురేవ హి సూక్ష్మత్వాద్ద్వయోస్తత్రాప్యుదీరణః | కుపితస్తౌ సముద్ధూయ తత్ర తత్ర క్షిపన్ గదాన్||60|| కరోత్యావృతమార్గత్వాద్రసాదీంశ్చోపశోషయేత్|61|

వాతస్య పిత్తాదిసంసర్గం జ్ఞాపయన్నాహ- సర్వేష్విత్యాది| పిత్తాద్యైరితి పిత్తకఫరక్తపురీషాదిభిః| అథావృతస్య వాయోః కథం కుపితత్వం భవతి యావతా ఆవృతో దుర్బల ఏవ భవతీత్యాహ- వాయోరిత్యాది| ధాతుక్షయాదితి సారక్షయాత్| మార్గావరణేన వేగప్రతిబంధాదేవ కుపితో భవతి| అథ భవతు మార్గరోధాద్వాతకోపః, ఆవరకేణ తు పిత్తేన కఫేన చాస్య కథం న సంబంధో భవతీత్యాహ- వాతపిత్తేత్యాది| త్రితయమేలకేఽపి వాయోః ప్రాధాన్యమాహ- వాయురేవ హి సూక్ష్మత్వాదితి; సూక్ష్మమార్గానుసారితయా ప్రేరకత్వాత్| తస్మాత్ త్రిష్వపి దోషేషు వాయురేవోక్తన్యాయేన ప్రధానం, అతః కుపితః పిత్తకఫౌ సముద్ధూయ తాభ్యామావృతమార్గోఽపి తత్ర తత్ర ప్రదేశే గదాన్ కరోతి; తథా రసాదీంశ్చ తత్ర తత్ర క్షిపన్ సంశోషయేత్||58-60||-

Adhikarana 21 (61-71) · Śloka 72

లింగం పిత్తావృతే దాహస్తృష్ణా శూలం భ్రమస్తమః ||61|| కట్వమ్లలవణోష్ణైశ్చ విదాహః శీతకామితా| శైత్యగౌరవశూలాని కట్వాద్యుపశయోఽధికం||62|| లంఘనాయాసరూక్షోష్ణకామితా చ కఫావృతే| రక్తావృతే సదాహార్తిస్త్వఙ్మాంసాంతరజో భృశం||63|| భవేత్ సరాగః శ్వయథుర్జాయంతే మండలాని చ| కఠినాశ్చ వివర్ణాశ్చ పిడకాః శ్వయథుస్తథా||64|| హర్షః పిపీలికానాం చ సంచార ఇవ మాంసగే| చలః స్నిగ్ధో మృదుః శీతః శోఫోఽంగేష్వరుచిస్తథా||65|| ఆఢ్యవాత ఇతి జ్ఞేయః స కృచ్ఛ్రో మేదసాఽఽవృతః| స్పర్శమస్థ్నాఽఽవృతే తూష్ణం పీడనం చాభినందతి||66|| సంభజ్యతే సీదతి చ సూచీభిరివ తుద్యతే| మజ్జావృతే వినామః స్యాజ్జృంభణం పరివేష్టనం||67|| శూలం తు పీడ్యమానే చ పాణిభ్యాం లభతే సుఖం| శుక్రావేగోఽతివేగో వా నిష్ఫలత్వం చ శుక్రగే||68|| భుక్తే కుక్షౌ చ రుగ్జీర్ణే శామ్యత్యన్నావృతేఽనిలే| మూత్రాప్రవృత్తిరాధ్మానం బస్తౌ మూత్రావృతేఽనిలే||69|| వర్చసోఽతివిబంధోఽధః స్వే స్థానే పరికృంతతి| వ్రజత్యాశు జరాం స్నేహో భుక్తే చానహ్యతే నరః||70|| చిరాత్ పీడితమన్నేన దుఃఖం శుష్కం శకృత్ సృజేత్| శ్రోణీవంక్షణపృష్ఠేషు రుగ్విలోమశ్చ మారుతః||71|| అస్వస్థం హృదయం చైవ వర్చసా త్వావృతేఽనిలే|72|

ఆవరణకృతం వాతకోపం దర్శయిత్వా ఆవరణవిశేషకృతం లింగమాహ- లింగం పిత్తావృతే ఇత్యాది| కట్వాద్యుపశయ ఇతి కటూష్ణాదికఫవిపరీతైరుపశయః| అధికమితి వాతహరైరప్యుపశయో నాధికో భవతీతి దర్శయతి| మాంసగే ఇతి మాంసావృతే| మాంసగతస్య రక్తాదిగతస్య చ వాతస్య పూర్వమేవ లక్షణముక్తం, ఇహ తు రక్తాద్యావృతస్య లక్షణముచ్యత ఇతి విశేషః| ఆఢ్యవాతేతి ఆయుర్వేదసంజ్ఞేయం మేదసాఽఽవృతవాతస్య| స్వస్థానే ఇతి పక్వాశయే| పరికృంతతి పరికర్తికాం జనయతి||61-71||-

Adhikarana 22 (72-74) · Śloka 74

సంధిచ్యుతిర్హనుస్తంభః కుంచనం కుబ్జతాఽర్దితః||72|| పక్షాఘాతోఽంగసంశోషః పంగుత్వం ఖుడవాతతా| స్తంభనం చాఢ్యవాతశ్చ రోగా మజ్జాస్థిగాశ్చ యే||73|| ఏతే స్థానస్య గాంభీర్యాద్యత్నాత్ సిధ్యంతి వా న వా| నవాన్ బలవతస్త్వేతాన్ సాధయేన్నిరుపద్రవాన్||74||

సాధ్యాసాధ్యవిభాగమాహ- సంధిచ్యుతిరిత్యాది| అత్ర కుబ్జత్వపంగుత్వాదయో యద్యపి సాక్షాన్న ప్రపంచితాస్తథాఽపి శేషాతిదేశేనైవ తల్లక్షణం జ్ఞేయం| ఖుడవాతతా గుల్ఫవాతతా, కింవా సంధిగతవాతతా| మజ్జాస్థిగా ఇతి మజ్జాస్థ్యావృతమజ్జాస్థిగతవాతజన్యా ఇత్యర్థః| స్థానస్య గాంభీర్యాదితి గంభీరస్థానాశ్రితత్వాత్; అన్యే తు గాంభీర్యం కృతాస్పదత్వమాహుః| యత్నాత్ సిధ్యంతి వా నవేతి పాక్షికసిద్ధివచనమితరవైద్యాభిప్రాయేణ జ్ఞేయం; ఆచార్యస్తు ఆచార్యప్రఖ్యో వా వైద్యః సాధయత్యేవ బలాత్, ఇతరవైద్యస్తు నావశ్యం సర్వత్రావ్యాహతజ్ఞానో భవతి, తేన సంశయాభిధానం; తతశ్చ న పారమార్థికీ సందిగ్ధతా ఏతాదృశానాం సాధ్యతాం ప్రతీతి జ్ఞేయం| నవానామప్యేషాం నిరుపద్రవతయా సాధ్యతామాహ- నవానిత్యాది| ఉపద్రవాశ్చాత్ర శృంగగ్రాహికయాఽనుక్తా అపి సామాన్యోపద్రవలక్షణయుక్తా ఏవ కేచిద్గదా విజ్ఞేయాః; కింవా అధ్యాయశేషే ‘హృద్రోగో విద్రధిః’ ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణా ఉపద్రవా జ్ఞేయాః||72-74||

Adhikarana 23 (75-82) · Śloka 83

క్రియామతః పరం సిద్ధాం వాతరోగాపహాం శృణు| కేవలం నిరుపస్తంభమాదౌ స్నేహైరుపాచరేత్||75|| వాయుం సర్పిర్వసాతైలమజ్జపానైర్నరం తతః| స్నేహక్లాంతం సమాశ్వాస్య పయోభిః స్నేహయేత్ పునః||76|| యూషైర్గ్రామ్యాంబుజానూపరసైర్వా స్నేహసంయుతైః| పాయసైః కృశరైః సామ్లలవణైరనువాసనైః||77|| నావనైస్తర్పణైశ్చాన్నైః సుస్నిగ్ధం స్వేదయేత్తతః| స్వభ్యక్తం స్నేహసంయుక్తైర్నాడీప్రస్తరసంకరైః||78|| తథాఽన్యైర్వివిధైః స్వేదైర్యథాయోగముపాచరేత్| స్నేహాక్తం స్విన్నమంగం తు వక్రం స్తబ్ధమథాపి వా||79|| శనైర్నామయితుం శక్యం యథేష్టం శుష్కదారువత్| హర్షతోదరుగాయామశోథస్తంభగ్రహాదయః||80|| స్విన్నస్యాశు ప్రశామ్యంతి మార్దవం చోపజాయతే| స్నేహశ్చ ధాతూన్సంశుష్కాన్ పుష్ణాత్యాశు ప్రయోజితః||81|| బలమగ్నిబలం పుష్టిం ప్రాణాంశ్చాప్యభివర్ధయేత్| అసకృత్తం పునః స్నేహైః స్వేదైశ్చాప్యుపపాదయేత్||82|| తథా స్నేహమృదౌ కోష్ఠే న తిష్ఠంత్యనిలామయాః|83|

అవసరప్రాప్తాం క్రియామాహ- క్రియామత ఇత్యాది| కేవలమిత్యాదౌ కేవలమితి అసంసృష్టం| నిరుపస్తంభమితి అనావృతం| కైః? స్నేహైః| కథం చోపాచరేదిత్యాహ- సర్పిర్వసాతైలమజ్జపానైరితి| స్నేహపానప్రయోగానంతరం కర్తవ్యమాహ- నరం తతః స్నేహక్లాంతమిత్యాది| స్నేహక్లాంతమితి స్నేహపానోద్విగ్నం స్నేహగ్లానం చ| సమాశ్వాస్యేతి విశ్రమయిత్వా | స్నేహయేదితిపదం తర్పణైః పానైరిత్యంతం యావదనువర్తతే| అన్యైరితి కుటీభూస్వేదాదిభిః| యథాయోగమితి సర్వథా స్నేహపూర్వకస్వేదం| స్నేహపూర్వకస్వేదగుణమాహ- స్నేహాక్తం స్విన్నమిత్యాది| స్వేదాధ్యాయే “స్నేహపూర్వం ప్రయుక్తేన” (సూ.అ.14) ఇత్యాదినోక్తోఽప్యయం స్నేహపూర్వకస్వేదగుణః పునః ప్రకరణాగతత్వాదుచ్యతే| ఆశు ప్రయోజిత ఇతి పదం పుష్ణాతీత్యనేన సంబధ్యతే| అనిలామయా న తిష్ఠంతి న స్థాయినో భవంతీత్యర్థః||75-82||-

Adhikarana 24 (83-88) · Śloka 89

యద్యనేన సదోషత్వాత్ కర్మణా న ప్రశామ్యతి||83|| మృదుభిః స్నేహసంయుక్తైరౌషధైస్తం విశోధయేత్| ఘృతం తిల్వకసిద్ధం వా సాతలాసిద్ధమేవ వా||84|| పయసైరండతైలం వా పిబేద్దోషహరం శివం| స్నిగ్ధామ్లలవణోష్ణాద్యైరాహారైర్హి మలశ్చితః||85|| స్రోతో బద్ధ్వాఽనిలం రుంధ్యాత్తస్మాత్తమనులోమయేత్ | దుర్బలో యోఽవిరేచ్యః స్యాత్తం నిరూహైరుపాచరేత్||86|| పాచనైర్దీపనీయైర్వా భోజనైస్తద్యుతైర్నరం| సంశుద్ధస్యోత్థితే చాగ్నౌ స్నేహస్వేదౌ పునర్హితౌ||87|| స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధైరాహారైః సతతం పునః| నావనైర్ధూమపానైశ్చ సర్వానేవోపపాదయేత్||88|| ఇతి సామాన్యతః ప్రోక్తం వాతరోగచికిత్సితం|89|

యద్యనేన సదోషత్వాదిత్యాది| అత్ర కేవలో నిరుపస్తంభశ్చ వాయుశ్చికిత్స్యత్వేనాధికృతః, తస్య సదోషత్వమనుపపన్నం; తతః సదోషత్వం కర్మణి యోజనీయం; తేన కర్మణోఽవిశుద్ధత్వాద్ వాయుర్న ప్రశామ్యతి, కర్మణశ్చోక్తస్యాప్యత్రాశుద్ధిర్మలజనకత్వాత్; వక్ష్యతి హి “స్నిగ్ధామ్లలవణోష్ణాద్యైరాహారైర్హి మలశ్చితః” ఇత్యాది| కింవా సదోషత్వాదిత్యనేనోత్తరకాలీనం వాయోః సంశమనముచ్యతే, అసంసృష్టత్వమనుపస్తంభత్వం చ యదుక్తం తదుపక్రమారంభకాలే జ్ఞేయం| సదోషత్వం చ స్నేహప్రయోగేణానుపశమే సంశోధనకరణే చ హేతుః| సమలత్వమేవోత్తరకాలీనం కుతో భవతీత్యాహ- స్నిగ్ధేత్యాది| దుర్బలో యోఽవిరేచ్య ఇతి దుర్బలత్వప్రకర్షేణావిరేచ్య ఇత్యర్థః| తథా హి “అనాస్థాప్యాస్త్వజీర్ణీ” (సి.అ.2) ఇత్యాదౌ అతిదుర్బలః పఠితః| అత్యర్థం దుర్బలతయా బస్త్యనర్హేఽపి విధిమాహ- పాచనైర్దీపనీయైశ్చేతి| పాచనం కించిన్న దీపనం, యథా పటోలం దీపనం; దీపనం కించిన్న పాచనం యథా త్రిఫలా; ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “త్రిఫలా కఫపిత్తఘ్నీ మేహకుష్ఠవినాశినీ| చక్షుష్యా దీపనీ చ” (సు.సూ.అ.38) ఇతి; అతః పాచనైరిత్యస్య దీపనైరితి విశేషణం కృతం| భోజ్యైర్వా తద్యుతైరితి పాచనదీపనసంయుక్తైర్భోజ్యైః| ఉత్థితే చాగ్నౌ ఇతి దీప్తే వహ్నౌ||83-88||-

Adhikarana 25 (89-98) · Śloka 99

విశేషతస్తు కోష్ఠస్థే వాతే క్షారం పిబేన్నరః||89|| పాచనైర్దీపనైర్యుక్తైరమ్లైర్వా పాచయేన్మలాన్| గుదపక్వాశయస్థే తు కర్మోదావర్తనుద్ధితం||90|| ఆమాశయస్థే శుద్ధస్య యథాదోషహరీః క్రియాః| సర్వాంగకుపితేఽభ్యంగో బస్తయః సానువాసనాః||91|| స్వేదాభ్యంగావగాహాశ్చ హృద్యం చాన్నం త్వగాశ్రితే| శీతాః ప్రదేహా రక్తస్థే విరేకో రక్తమోక్షణం||92|| విరేకో మాంసమేదఃస్థే నిరూహాః శమనాని చ| బాహ్యాభ్యంతరతః స్నేహైరస్థిమజ్జగతం జయేత్||93|| హర్షోఽన్నపానం శుక్రస్థే బలశుక్రకరం హితం| విబద్ధమార్గం దృష్ట్వా వా శుక్రం దద్యాద్విరేచనం||94|| విరిక్తప్రతిభుక్తస్య పూర్వోక్తాం కారయేత్ క్రియాం| గర్భే శుష్కే తు వాతేన బాలానాం చాపి శుష్యతాం||95|| సితాకాశ్మర్యమధుకైర్హితముత్థాపనే పయః| హృది ప్రకుపితే సిద్ధమంశుమత్యా పయో హితం||96|| మత్స్యాన్నాభిప్రదేశస్థే సిద్ధాన్ బిల్వశలాటుభిః| వాయునా వేష్ట్యమానే తు గాత్రే స్యాదుపనాహనం||97|| తైలం సంకుచితేఽభ్యంగో మాషసైంధవసాధితం| బాహుశీర్షగతే నస్యం పానం చౌత్తరభక్తికం||98|| బస్తికర్మ త్వధో నాభేః శస్యతే చావపీడకః|99|

స్థానవిశేషేణ క్రియావిశేషమాహ- విశేషతస్త్విత్యాదినా అధో నాభేః శస్యతే చావపీడక ఇత్యంతేన| క్షారం యవక్షారం, ఉక్తం హి “యావశూకః స్రంసనీయపాచనీయార్శోఘ్నానాం” (సూ.అ.25); కింవా క్షారమితి గ్రహణ్యాదినిర్దిష్టం దీపనక్షారం| ఉదావర్తనుత్కర్మ త్రిమర్మీయే “తం తైలశీతజ్వరనాశనాక్తం” (చి.అ.26) ఇత్యాదినోక్తం జ్ఞేయం| స్వేదా ఇత్యాది త్వగ్గతానిలచికిత్సితం| ప్రహర్షః మనోహర్షణం| విరేచనానంతరం ప్రతిభోజితో విరిక్తప్రతిభుక్తః| పూర్వోక్తామితి శుక్రజననహర్షిణీం క్రియాం| ఉత్థాపనే ఇతి పుష్టిజననే సితాదిభిః సిద్ధం పయో హితం| అంశుమతీ శాలపర్ణీ|| మత్స్యానితి నాభిప్రదేశే కుపితే వాతే మత్స్యా బిల్వశలాటుభిః సమం సిద్ధా దేయాః| నాభిప్రదేశకోపశ్చ వాతస్యానుక్తోఽపీహ తత్ర భవశూలతోదాదిభిర్జ్ఞేయః| వేష్ట్యమాన ఇతి అవమోట్యమానే| ఉపనాహనం చ వాతహరద్రవ్యైరేవ కర్తవ్యం| నస్యే పానే చ ఔత్తరభక్తికం మాషసైంధవసాధితమేవ తైలం జ్ఞేయం| తత్ర చ మాషస్య క్వాథః, సైంధవస్య కల్కః| సర్పిషోఽవపీడకః యత్ర సర్పిః పీత్వా తత్పీడకమన్నం భుజ్యతే||89-98||-

Adhikarana 26 (99-103) · Śloka 103

అర్దితే నావనం మూర్ధ్ని తైలం తర్పణమేవ చ||99|| నాడీస్వేదోపనాహాశ్చాప్యానూపపిశితైర్హితాః| స్వేదనం స్నేహసంయుక్తం పక్షాఘాతే విరేచనం||100|| అంతరాకండరాగుల్ఫం సిరా బస్త్యగ్నికర్మ చ| గృధ్రసీషు ప్రయుంజీత ఖల్ల్యాం తూష్ణోపనాహనం||101|| పాయసైః కృశరైర్మాంసైః శస్తం తైలఘృతాన్వితైః| వ్యాత్తాననే హనుం స్విన్నామంగుష్ఠాభ్యాం ప్రపీడ్య చ||102|| ప్రదేశినీభ్యాం చోన్నాభ్య చిబుకోన్నామనం హితం| స్రస్తం స్వం గమయేత్స్థానం స్తబ్ధం స్విన్నం వినామయేత్||103||

అర్దితాదిచికిత్సామాహ- అర్దితే ఇత్యాది| తర్పణమితి నావనవిశేషణం; కింవా తర్పణం సంతర్పణమేవ| అంతరాకండరాగుల్ఫం సిరేతి కండరాగుల్ఫయోర్మధ్యే సిరావ్యధనం కర్తవ్యం| గృధ్రసీష్వితి బహువచనం వ్యక్తిభేదతయా| వ్యాత్తాననమితి వివృతాస్యం| ప్రదేశినీ అంగుష్ఠానంతరాఽంగులీ||99-103||

Adhikarana 27 (104) · Śloka 104

ప్రత్యేకం స్థానదూష్యాదిక్రియావైశేష్యమాచరేత్ |104|

అనుక్తవిశేషచికిత్సోపగ్రహణార్థమాహ- ప్రత్యేకమిత్యాది| స్థానం పక్వాశయాది, దూష్యం రసరక్తాది, ఆదిగ్రహణాదావరణగ్రహణం| స్థానదూష్యాపేక్షః క్రియావిశేషస్తు ‘కోష్ఠస్థే’ ఇత్యాదినైవోక్తః|104|-

Adhikarana 28 (104-105) · Śloka 106

సర్పిస్తైలవసామజ్జసేకాభ్యంజనబస్తయః ||104|| స్నిగ్ధాః స్వేదా నివాతం చ స్థానం ప్రావరణాని చ| రసాః పయాంసి భోజ్యాని స్వాద్వమ్లలవణాని చ||105|| బృంహణం యచ్చ తత్ సర్వం ప్రశస్తం వాతరోగిణాం|106|

సర్వవాతవికారసమానం చికిత్సితమాహ- సర్పిస్తైలమిత్యాది||104-105||-

Adhikarana 29 (106-117) · Śloka 118

బలాయాః పంచమూలస్య దశమూలస్య వా రసే||106|| అజశీర్షాంబుజానూపమాంసాదపిశితైః పృథక్| సాధయిత్వా రసాన్ స్నిగ్ధాందధ్యమ్లవ్యోషసంస్కృతాన్||107|| భోజయేద్వాతరోగార్తం తైర్వ్యక్తలవణైర్నరం| ఏతైరేవోపనాహాంశ్చ పిశితైః సంప్రకల్పయేత్||108|| ఘృతతైలయుతైః సామ్లైః క్షుణ్ణస్విన్నైరనస్థిభిః| పత్రోత్క్వాథపయస్తైలద్రోణ్యః స్యురవగాహనే||109|| స్వభ్యక్తానాం ప్రశస్యంతే సేకాశ్చానిలరోగిణాం| ఆనూపౌదకమాంసాని దశమూలం శతావరీం||110|| కులత్థాన్ బదరాన్మాషాంస్తిలాన్రాస్నాం యవాన్ బలాం| వసాదధ్యారనాలామ్లైః సహ కుంభ్యాం విపాచయేత్||111|| నాడీస్వేదం ప్రయుంజీత పిష్టైశ్చాప్యుపనాహనం| తైశ్చ సిద్ధం ఘృతం తైలమభ్యంగం పానమేవ చ||112|| ముస్తం కిణ్వం తిలాః కుష్ఠం సురాహ్వం లవణం నతం| దధిక్షీరచతుఃస్నేహైః సిద్ధం స్యాదుపనాహనం||113|| ఉత్కారికావేసవారక్షీరమాషతిలౌదనైః| ఏరండబీజగోధూమయవకోలస్థిరాదిభిః||114|| సస్నేహైః సరుజం గాత్రమాలిప్య బహలం భిషక్| ఏరండపత్రైర్బధ్నీయాద్రాత్రౌ కల్యం విమోక్షయేత్||115|| క్షీరాంబునా తతః సిక్తం పునశ్చైవోపనాహితం| ముంచేద్రాత్రౌ దివాబద్ధం చర్మభిశ్చ సలోమభిః||116|| ఫలానాం తైలయోనీనామమ్లపిష్టాన్ సుశీతలాన్| ప్రదేహానుపనాహాంశ్చ గంధైర్వాతహరైరపి||117|| పాయసైః కృశరైశ్చైవ కారయేత్ స్నేహసంయుతైః|118|

బలాయా ఇత్యాదౌ పృథక్శబ్దాద్ బలాదయస్త్రయః సాధనద్రవ్యప్రయోగాః, తేష్వజశీర్షాదయశ్చత్వారః పృథక్ సాధ్యాః, ఏవం ద్వాదశ రసా భవంతి| కల్యమితి ప్రభాతే| ఫలానాం తైలయోనీనామితి తిలాతస్యాదీనాం| ప్రదేహానుపనాహాంశ్చేత్యత్ర ప్రదేహ ఉపనాహాపేక్షయా తనుర్లేపః| గంధైరితి అగుర్వాద్యైః||106-117||-

Adhikarana 30 (118-135) · Śloka 136

రూక్షశుద్ధానిలార్తానామతః స్నేహాన్ ప్రచక్ష్మహే||118|| వివిధాన్ వివిధవ్యాధిప్రశమాయామృతోపమాన్| ద్రోణేఽంభసః పచేద్భాగాన్ దశమూలాచ్చతుష్పలాన్||119|| యవకోలకులత్థానాం భాగైః ప్రస్థోన్మితైః సహ| పాదశేషే రసే పిష్టైర్జీవనీయైః సశర్కరైః||120|| తథా ఖర్జూరకాశ్మర్యద్రాక్షాబదరఫల్గుభిః| సక్షీరైః సర్పిషః ప్రస్థః సిద్ధః కేవలవాతనుత్||121|| నిరత్యయః ప్రయోక్తవ్యః పానాభ్యంజనబస్తిషు| చిత్రకం నాగరం రాస్నాం పౌష్కరం పిప్పలీం శటీం||122|| పిష్ట్వా విపాచయేత్ సర్పిర్వాతరోగహరం పరం| బలాబిల్వశృతే క్షీరే ఘృతమండం విపాచయేత్||123|| తస్య శుక్తిః ప్రకుంచో వా నస్యం మూర్ధగతేఽనిలే| గ్రామ్యానూపౌదకానాం తు భిత్వాఽస్థీని పచేజ్జలే||124|| తం స్నేహం దశమూలస్య కషాయేణ పునః పచేత్| జీవకర్షభకాస్ఫోతావిదారీకపికచ్ఛుభిః||125|| వాతఘ్నైర్జీవనీయైశ్చ కల్కైర్ద్విక్షీరభాగికం| తత్సిద్ధం నావనాభ్యంగాత్తథా పానానువాసనాత్||126|| సిరాపర్వాస్థికోష్ఠస్థం ప్రణుదత్యాశు మారుతం| యే స్యుః ప్రక్షీణమజ్జానః క్షీణశుక్రౌజసశ్చ యే||127|| బలపుష్టికరం తేషామేతత్ స్యాదమృతోపమం| తద్వత్సిద్ధా వసా నక్రమత్స్యకూర్మచులూకజా||128|| ప్రత్యగ్రా విధినాఽనేన నస్యపానేషు శస్యతే| ప్రస్థః స్యాత్త్రిఫలాయాస్తు కులత్థకుడవద్వయం||129|| కృష్ణగంధాత్వగాఢక్యోః పృథక్ పంచపలం భవేత్| రాస్నాచిత్రకయోర్ద్వే ద్వే దశమూలం పలోన్మితం||130|| జలద్రోణే పచేత్ పాదశేషే ప్రస్థోన్మితం పృథక్| సురారనాలదధ్యమ్లసౌవీరకతుషోదకం||131|| కోలదాడిమవృక్షామ్లరసం తైలం వసాం ఘృతం| మజ్జానం చ పయశ్చైవ జీవనీయపలాని షట్||132|| కల్కం దత్త్వా మహాస్నేహం సమ్యగేనం విపాచయేత్| సిరామజ్జాస్థిగే వాతే సర్వాంగైకాంగరోగిషు||133|| వేపనాక్షేపశూలేషు తదభ్యంగే ప్రయోజయేత్| నిర్గుండ్యా మూలపత్రాభ్యాం గృహీత్వా స్వరసం తతః||134|| తేన సిద్ధం సమం తైలం నాడీకుష్ఠానిలార్తిషు| హితం పామాపచీనాం చ పానాభ్యంజనపూరణం||135|| కార్పాసాస్థికులత్థానాం రసే సిద్ధం చ వాతనుత్|136|

రూక్షశుద్ధేత్యాదౌ శుద్ధానిలార్తాః కేవలవాతపీడితాః| ఘృతమండః ఘృతస్యోపరితనో భాగః| శుక్తిః అర్ధపలం, ప్రకుంచః పలం| తద్వత్సిద్ధేతి బలాబిల్వప్రభృతిశృతక్షీరసిద్ధా| చులుకీ శిశుమారః| ప్రత్యగ్రేతి అభినవా| నస్యపానేష్వితి నస్యేషు పానేషు చ | కృష్ణగంధాత్వక్ శోభాంజనత్వక్| మహాస్నేహమితి చతుఃస్నేహం| తేన సిద్ధం తైలమిత్యత్ర సమమితి నిర్గుండీరససమం, నతు సమశబ్దః సహార్థః; సహార్థస్య తృతీయయైవోక్తత్వాత్| నాడీ నాడీవ్రణః; నాడీవ్రణస్య సుశ్రుతాదిషు పంచవిధత్వముక్తం జ్ఞేయం| అపచీ చ హన్వస్థికక్షాదిదేశభవా||118-135||-

Adhikarana 31 (136-137) · Śloka 138

మూలకస్వరసే క్షీరసమే స్థాప్యం త్ర్యహం దధి||136|| తస్యామ్లస్య త్రిభిః ప్రస్థైస్తైలప్రస్థం విపాచయేత్| యష్ట్యాహ్వశర్కరారాస్నాలవణార్ద్రకనాగరైః||137|| సుపిష్టైః పలికైః పానాత్తదభ్యంగాచ్చ వాతనుత్|138|

మూలకస్వరస ఇత్యాదౌ మూలకస్వరసే సమక్షీరే దధి స్థాప్యం; తస్యామ్లస్యేతి మూలరసాదేరమ్లతాంగతస్య| అత్ర చ త్రిభిః ప్రస్థైరితి వచనాత్ మూలకరసాదీనాం ప్రత్యేకం ప్రస్థమానత్వం| ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “విపచేద్ దధిమూలకరసపయసా” ఇత్యాది||136-137||-

Adhikarana 32 (138-141) · Śloka 142

పంచమూలకషాయేణ పిణ్యాకం బహువార్షికం||138|| పక్త్వా తస్య రసం పూత్వా తైలప్రస్థం విపాచయేత్| పయసాఽష్టగుణేనైతత్ సర్వవాతవికారనుత్||139|| సంసృష్టే శ్లేష్మణా చైతద్వాతే శస్తం విశేషతః| యవకోలకులత్థానాం శ్రేయస్యాః శుష్కమూలకాత్||140|| బిల్వాచ్చాంజలిమేకైకం ద్రవైరమ్లైర్విపాచయేత్| తేన తైలం కషాయేణ ఫలామ్లైః కటుభిస్తథా||141|| పిష్టైః సిద్ధం మహావాతైరార్తః శీతే ప్రయోజయేత్|142|

పంచమూలకషాయేణేత్యాదౌ పంచమూలీకషాయం తథా పిణ్యాకక్వథితం జలం చ పృథగ్దేయమితి కేచిద్వదంతి, వయం తు పంచమూలీకషాయేణైవ జలస్థానీయేన సాధితపిణ్యాకస్య రసమత్రేచ్ఛామః| పాఠశ్చ ‘పంచమూలీకషాయేణ పిణ్యాకం బహువార్షికం| పక్త్వా తస్య రసం పూత్వా’ ఇత్యాది పఠ్యతే; జాతూకర్ణేఽపి “పిణ్యాకం బహువార్షికం స్థిరాదిసలిలే పచేత్, రసేఽస్మినష్టగుణేన పయసా తైలం సాధ్యం” ఇతి| ద్రవైరమ్లైరితి కాంజికతక్రాదిభిః| ఫలామ్లైరితి అమ్లఫలైర్దాడిమాదిభిః||138-141||-

Adhikarana 33 (142-156) · Śloka 156

సర్వవాతవికారాణాం తైలాన్యన్యాన్యతః శృణు||142|| చతుష్ప్రయోగాణ్యాయుష్యబలవర్ణకరాణి చ| రజఃశుక్రప్రదోషఘ్నాన్యపత్యజననాని చ||143|| నిరత్యయాని సిద్ధాని సర్వదోషహరాణి చ| సహాచరతులాయాశ్చ రసే తైలాఢకం పచేత్||144|| మూలకల్కాద్దశపలం పయో దత్త్వా చతుర్గుణం| సిద్ధేఽస్మింఛర్కరాచూర్ణాదష్టాదశపలం భిషక్||145|| వినీయ దారుణేష్వేతద్వాతవ్యాధిషు యోజయేత్| శ్వదంష్ట్రాస్వరసప్రస్థౌ ద్వౌ సమౌ పయసా సహ||146|| షట్పలం శృంగవేరస్య గుడస్యాష్టపలం తథా| తైలప్రస్థం విపక్వం తైర్దద్యాత్ సర్వానిలార్తిషు||147|| జీర్ణే తైలే చ దుగ్ధేన పేయాకల్పః ప్రశస్యతే| బలాశతం గుడూచ్యాశ్చ పాదం రాస్నాష్టభాగికం||148|| జలాఢకశతే పక్త్వా దశభాగస్థితే రసే| దధిమస్త్విక్షునిర్యాసశుక్తైస్తైలాఢకం సమైః||149|| పచేత్ సాజపయోఽర్ధాంశైః కల్కైరేభిః పలోన్మితైః| శటీసరలదార్వేలామంజిష్ఠాగురుచందనైః||150|| పద్మకాతివిషాముస్తసూర్పపర్ణీహరేణుభిః| యష్ట్యాహ్వసురసవ్యాఘ్రనఖర్షభకజీవకైః||151|| పలాశరసకస్తూరీనలికాజాతికోషకైః| స్పృక్కాకుంకుమశైలేయజాతీకటుఫలాంబుభిః||152|| త్వచాకుందురుకర్పూరతురుష్కశ్రీనివాసకైః | లవంగనఖకక్కోలకుష్ఠమాంసీప్రియంగుభిః||153|| స్థౌణేయతగరధ్యామవచామదనపల్లవైః| సనాగకేశరైః సిద్ధే క్షిపేచ్చాత్రావతారితే||154|| పత్రకల్కం తతః పూతం విధినా తత్ ప్రయోజయేత్| శ్వాసం కాసం జ్వరం హిక్కాం ఛర్దిం గుల్మాన్ క్షతం క్షయం||155|| ప్లీహశోషావపస్మారమలక్ష్మీం చ ప్రణాశయేత్| బలాతైలమిదం శ్రేష్ఠం వాతవ్యాధివినాశనం||156|| (అగ్నివేశాయ గురుణా కృష్ణాత్రేయేణ భాషితం)| ఇతి బలాతైలం|

చతుష్ప్రయోగాణీతి పానాభ్యంజననస్యానువాసనయోగీని| సహాచరేత్యాదౌ మూలకల్కాద్దశపలమిత్యనేన సహచరమూలాదేవ దశపలః కల్కో దేయః; జతూకర్ణే త్వత్ర మూలకస్యైవ కల్క ఉక్తః| జీర్ణే తైలే ఇత్యాది పీతే తైలే జీర్ణే సతి| క్షీరేణ పేయావిధానమత్ర ప్రయోగసాత్మ్యత్వాత్| గుడూచ్యాః పాదమితి పంచవింశతిపలాని| రాస్నాష్టభాగికమితి గతాపేక్షయా రాస్నాయా అష్టభాగేనార్ధత్రయోదశపలాని భవంతి| సాజపయోఽర్ధాంశమితి ఛాగక్షీరార్ధయుక్తం| సూర్పపర్ణ్యౌ ముద్గమాషపర్ణ్యౌ| రసః గంధరసః| నలికా స్వనామఖ్యాతా| కటుఫలా లతాకస్తూరీ, అన్యే సుగంధి దక్షిణాపథప్రసిద్ధం పద్యల(?)మాహుః| తురుష్కః సిల్హకః| నఖీస్వల్పనఖీ| పత్రకల్కమితి సుగంధిత్వాదస్య తైలస్య గంధశాస్రపరిభాషయా పత్రకల్కో దేయ ఇత్యుచ్యతే; గంధశాస్త్రే చ “చూర్ణస్వరసపుష్పాణాం సిద్ధశీతేఽవతారితే| దీయతే గంధవృద్ధ్యర్థం పత్రకల్కో మనీషిభిః” ఇతి; తేనాత్ర కర్పూరాదిపత్రకల్కోఽవతారితే ఏవ దేయః||142-156||-

Adhikarana 34 (157-164) · Śloka 164

అమృతాయాస్తులాః పంచ ద్రోణేష్వష్టస్వపాం పచేత్||157|| పాదశేషే సమక్షీరం తైలస్య ద్వ్యాఢకం పచేత్| ఏలామాంసీనతోశీరసారివాకుష్ఠచందనైః||158|| బలాతామలకీమేదాశతపుష్పర్ధిజీవకైః | కాకోలీక్షీరకాకోలీశ్రావణ్యతిబలానఖైః||159|| మహాశ్రావణిజీవంతీవిదారీకపికచ్ఛుభిః| శతావరీమహామేదాకర్కటాఖ్యాహరేణుభిః||160|| వచాగోక్షురకైరండరాస్నాకాలాసహాచరైః| వీరాశల్లకిముస్తత్వక్పత్రర్షభకబాలకైః||161|| సహైలాకుంకుమస్పృక్కాత్రిదశాహ్వైశ్చ కార్షికైః| మంజిష్ఠాయాస్త్రికర్షేణ మధుకాష్టపలేన చ||162|| కల్కైస్తత్ క్షీణవీర్యాగ్నిబలసమ్మూఢచేతసః| ఉన్మాదారత్యపస్మారైరార్తాంశ్చ ప్రకృతిం నయేత్||163|| వాతవ్యాధిహరం శ్రేష్ఠం తైలాగ్ర్యమమృతాహ్వయం| (కృష్ణాత్రేయేణ గురుణా భాషితం వైద్యపూజితం)||164|| ఇత్యమృతాద్యం తైలం|

అమృతాయా ఇత్యాదౌ మహాశ్రావణీ బృహన్ముండితికా| కాలా కాలానుసారివా| త్రిదశాహ్వః దేవదారుః||157-164||

Adhikarana 35 (165-166) · Śloka 166

రాస్నాసహస్రనిర్యూహే తైలద్రోణం విపాచయేత్| గంధైర్హైమవతైః పిష్టైరేలాద్యైశ్చానిలార్తినుత్||165|| కల్పోఽయమశ్వగంధాయాం ప్రసారణ్యాం బలాద్వయే| క్వాథకల్కపయోభిర్వా బలాదీనాం పచేత్ పృథక్||166|| ఇతి రాస్నాతైలం|

రాస్నాసహస్రనిర్యూహే ఇత్యాదౌ హైమవతైరితి హిమాలయభూతైః అగరుకుష్ఠక్షేమకాదిభిః| ఏలాద్యైరితి అమృతాద్యే ఏలామాంసీనతేత్యాదినోక్తైః| ఏష కల్ప ఇత్యనంతరోక్తరాస్నాకల్పో బలాదిష్వపి వక్తవ్యః| బలాదీనామితి అనంతరోక్తానాం బలాప్రసారణ్యశ్వగంధానాం||165-166||

Adhikarana 36 (167-171) · Śloka 171

మూలకస్వరసం క్షీరం తైలం దధ్యమ్లకాంజికం| తుల్యం విపాచయేత్ కల్కైర్బలాచిత్రకసైంధవైః||167|| పిప్పల్యతివిషారాస్నాచవికాగురుశిగ్రుకైః| భల్లాతకవచాకుష్ఠశ్వదంష్ట్రావిశ్వభేషజైః||168|| పుష్కరాహ్వశటీబిల్వశతాహ్వానతదారుభిః| తత్సిద్ధం పీతమత్యుగ్రాన్ హంతి వాతాత్మకాన్ గదాన్||169|| ఇతి మూలకాద్యం తైలం| వృషమూలగుడూచ్యోశ్చ ద్విశతస్య శతస్య చ| చిత్రకాత్ సాశ్వగంధాచ్చ క్వాథే తైలాఢకం పచేత్||170|| సక్షీరం వాయునా భగ్నే దద్యాజ్జర్జరితే తథా| ప్రాక్తైలావాపసిద్ధం చ భవేదేతద్గుణోత్తరం||171|| ఇతి వృషమూలాదితైలం|

వృషమూలేత్యాదౌ అశ్వగంధాచిత్రకాభ్యాం మిలితాభ్యాం తులా| ప్రాక్తైలావాపసిద్ధమితి మూలకస్వరసమిత్యాద్యుక్తతైలకల్కేన సమం వృషమూలాదిక్వాథేన చ సిద్ధం| భవేత్తద్ద్విగుణోత్తరమితి పాఠే వృషమూలాదిక్వాథసిద్ధాత్తైలాద్ ద్విగుణం శ్రేష్ఠం||167-171||

Adhikarana 37 (172-182) · Śloka 182

రాస్నాశిరీషయష్ట్యాహ్వశుంఠీసహచరామృతాః||172|| స్యోనాకదారుశంపాకహయగంధాత్రికంటకాః| ఏషాం దశపలాన్ భాగాన్ కషాయముపకల్పయేత్||173|| తతస్తేన కషాయేణ సర్వగంధైశ్చ కార్షికైః| దధ్యారనాలమాషాంబుమూలకేక్షురసైః శుభైః||174|| పృథక్ ప్రస్థోన్మితైః సార్ధం తైలప్రస్థం విపాచయేత్| ప్లీహమూత్రగ్రహశ్వాసకాసమారుతరోగనుత్ ||175|| ఏతన్మూలకతైలాఖ్యం వర్ణాయుర్బలవర్ధనం| ఇతి మూలకతైలం| యవకోలకులత్థానాం మత్స్యానాం శిగ్రుబిల్వయోః| రసేన మూలకానాం చ తైలం దధిపయోన్వితం||176|| సాధయిత్వా భిషగ్దద్యాత్ సర్వవాతామయాపహం| లశునస్వరసే సిద్ధం తైలమేభిశ్చ వాతనుత్||177|| తైలాన్యేతాన్యృతుస్నాతామంగనాం పాయయేత చ| పీత్వాఽన్యతమమేషాం హి వంధ్యాఽపి జనయేత్ సుతం||178|| యచ్చ శీతజ్వరే తైలమగుర్వాద్యముదాహృతం| అనేకశతశస్తచ్చ సిద్ధం స్యాద్వాతరోగనుత్||179|| వక్ష్యంతే యాని తైలాని వాతశోణితకేఽపి చ| తాని చానిలశాంత్యర్థం సిద్ధికామః ప్రయోజయేత్||180|| నాస్తి తైలాత్ పరం కించిదౌషధం మారుతాపహం| వ్యవాయ్యుష్ణగురుస్నేహాత్ సంస్కారాద్వలవత్తరం||181|| గణైర్వాతహరైస్తస్మాచ్ఛతశోఽథ సహస్రశః| సిద్ధం క్షిప్రతరం హంతి సూక్ష్మమార్గస్థితాన్ గదాన్||182||

సర్వగంధైశ్చేతి బలాతైలోక్తైః సర్వగంధైః| సార్ధమితి సహితం| మూలకతైలాఖ్యమితిసంజ్ఞయా తత్ర రాస్నాదీనాం మూలేనైవ క్వాథసాధనం దర్శయతి| లశునస్వరసే ఇత్యాదౌ ఏభిశ్చేతి యవాదిక్వాథైరనంతరోక్తైః| అనేకశతశస్తచ్చ సిద్ధమితి అనేకశతశస్తేనైవ విద్యానేన సాధితం సదిత్యర్థః||172-182||

Adhikarana 38 (183-188) · Śloka 188

క్రియా సాధారణీ సర్వా సంసృష్టే చాపి శస్యతే| వాతే పిత్తాదిభిః స్రోతఃస్వావృతేషు విశేషతః||183|| పిత్తావృతే విశేషేణ శీతాముష్ణాం తథా క్రియాం| వ్యత్యాసాత్ కారయేత్ సర్పిర్జీవనీయం చ శస్యతే||184|| ధన్వమాంసం యవాః శాలిర్యాపనాః క్షీరబస్తయః| విరేకః క్షీరపానం చ పంచమూలీబలాశృతం||185|| మధుయష్టిబలాతైలఘృతక్షీరైశ్చ సేచనం| పంచమూలకషాయేణ కుర్యాద్వా శీతవారిణా||186|| కఫావృతే యవాన్నాని జాంగలా మృగపక్షిణః| స్వేదాస్తీక్ష్ణా నిరూహాశ్చ వమనం సవిరేచనం||187|| జీర్ణం సర్పిస్తథా తైలం తిలసర్షపజం హితం| సంసృష్టే కఫపిత్తాభ్యాం పిత్తమాదౌ వినిర్జయేత్||188||

సంప్రతి దోషాంతరాదిసంసృష్టవాతచికిత్సామాహ- క్రియా సాధారణీత్యాది| సాధారణీతి యా వాతే సా సంసర్గిణి చ పిత్తాదౌ సమానా సంసర్గహితేతి యావత్; న కేవలం సంసృష్టే వాయౌ సాధారణీ, కింతు వాతపిత్తాదిభిః స్రోతఃస్వావృతేష్వపి సాధారణీ కర్తవ్యా| వాతేన వాతావరణమగ్రే వక్ష్యతి| కేచిత్తు ‘వాతే పిత్తాదిభిః’ ఇతి పఠంతి; అయం పాఠః సుగమః| విశిష్టసూత్రితాం క్రియామాహ- పిత్తావృతే ఇత్యాది| వ్యత్యాసాదితి పరివర్తనేన శీతాం కృత్వోష్ణాం, ఉష్ణాం చ కృత్వా శీతాం కుర్యాదిత్యర్థః| యాపనా బస్తయః సిద్ధౌ వక్ష్యమాణాః| పిత్తమాదౌ వినిర్జయేదితి వచనేన కఫాపేక్షయా పిత్తస్యాశుకారితయా పిత్తజయమేవోపదిశతి||183-188||

Adhikarana 39 (189-198) · Śloka 199

ఆమాశయగతం మత్వా కఫం వమనమాచరేత్||189|| పక్వాశయే విరేకం తు పిత్తే సర్వత్రగే తథా| స్వేదైర్విష్యందితః శ్లేష్మా యదా పక్వాశయే స్థితః||190|| పిత్తం వా దర్శయేల్లింగం బస్తిభిస్తౌ వినిర్హరేత్| శ్లేష్మణాఽనుగతం వాతముష్ణైర్గోమూత్రసంయుతైః||191|| నిరూహైః పిత్తసంసృష్టం నిర్హరేత్ క్షీరసంయుతైః| మధురౌషధసిద్ధైశ్చ తైలైస్తమనువాసయేత్||192|| శిరోగతే తు సకఫే ధూమనస్యాది కారయేత్| హృతే పిత్తే కఫే యః స్యాదురఃస్రోతోఽనుగోఽనిలః||193|| సశేషః స్యాత్ క్రియా తత్ర కార్యా కేవలవాతికీ| శోణితేనావృతే కుర్యాద్వాతశోణితకీం క్రియాం||194|| ప్రమేహవాతమేదోఘ్నీమామవాతే ప్రయోజయేత్| స్వేదాభ్యంగరసక్షీరస్నేహా మాంసావృతే హితాః||195|| మహాస్నేహోఽస్థిమజ్జస్థే పూర్వవద్రేతసాఽఽవృతే| అన్నావృతే తదుల్లేఖః పాచనం దీపనం లఘు||196|| మూత్రలాని తు మూత్రేణ స్వేదాః సోత్తరబస్తయః| శకృతా తైలమైరండం స్నిగ్ధోదావర్తవత్క్రియా ||197|| స్వస్థానస్థో బలీ దోషః ప్రాక్ తం స్వైరౌషధైర్జయేత్| వమనైర్వా విరేకైర్వా బస్తిభిః శమనేన వా||198|| (ఇత్యుక్తమావృతే వాతే పిత్తాదిభిర్యథాయథం )|199|

ఆమాశయగతం మత్వా కఫమితి వాతానుబంధికఫస్యైవేయం చికిత్సా| పక్వాశయే విరేకం త్విత్యత్ర ‘కఫే’ ఇత్యనువర్తతే| సర్వత్రగే ఇతి అన్యస్థానగతేఽపి పిత్తే| యద్యపి దోషాంతరస్థానగతే తద్దోషప్రధానమేవ కర్మ వమనం బస్తిర్వా యుక్తః, తథాఽప్యనేన విరేచనమపి తత్ర యౌగికమితి దర్శయతి| సకఫే ఇతి సకఫే వాతే| ‘ఉరఃస్రోతోగతే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్ర సూక్ష్మస్రోతోఽనుగతే ఇత్యర్థః| ప్రమేహవాతమేదోఘ్నీమితి ప్రమేహఘ్నీం వాతఘ్నీం మేదోఘ్నీం చ| మహాస్నేహ ఇతి చతుఃస్నేహోఽత్రైవోక్తః| పూర్వవద్రేతసాఽఽవృతే ఇతి శుక్రస్థే వాతే యా క్రియా పూర్వముక్తా సా రేతసాఽఽవృతేఽపి వాతే కార్యా| ఉల్లేఖ ఇతి ఉల్లేఖనం వమనం| మూత్రలానీతి మూత్రవైరేచనికాని| శకృతా ఇతి మలేన| స్వస్థానస్థ ఇత్యాది స్వస్థానస్థో యస్మాత్ స్థానోపబృంహణాద్బలీ దోషో భవతి తస్మాత్ ప్రాక్ స్వైరౌషధైర్జయేత్| కతమైః స్వైరౌషధైరిత్యాహ- వమనైరిత్యాది| శమనేనేతి కఫాదిశమనేనైవ; శమనం చ శోధనానంతరం శోధనానర్హే వా జ్ఞేయం||189-198||-

Adhikarana 40 (199-205) · Śloka 206

మారుతానాం హి పంచానామన్యోన్యావరణే శృణు||199|| లింగం వ్యాససమాసాభ్యాముచ్యమానం మయాఽనఘ!| ప్రాణో వృణోత్యుదానాదీన్ ప్రాణం వృణ్వంతి తేఽపి చ||200|| ఉదానాద్యాస్తథాఽన్యోన్యం సర్వ ఏవ యథాక్రమం| వింశతిర్వరణాన్యేతాన్యుల్బణానాం పరస్పరం||201|| మారుతానాం హి పంచానాం తాని సమ్యక్ ప్రతర్కయేత్| సర్వేంద్రియాణాం శూన్యత్వం జ్ఞాత్వా స్మృతిబలక్షయం||202|| వ్యానే ప్రాణావృతే లింగం కర్మ తత్రోర్ధ్వజత్రుకం| స్వేదోఽత్యర్థం లోమహర్షస్త్వగ్దోషః సుప్తగాత్రతా||203|| ప్రాణే వ్యానావృతే తత్ర స్నేహయుక్తం విరేచనం| ప్రాణావృతే సమానే స్యుర్జడగద్గదమూకతాః||204|| చతుష్ప్రయోగాః శస్యంతే స్నేహాస్తత్ర సయాపనాః| సమానేనావృతేఽపానే గ్రహణీపార్శ్వహృద్గదాః||205|| శూలం చామాశయే తత్ర దీపనం సర్పిరిష్యతే|206|

మారుతానామన్యోన్యావరణమాహ- మారుతానామిత్యాది| యద్యపి చేహ వాయోరమూర్తత్వం వాతకలాకలీయే ప్రోక్తం, తథాఽపీదమమూర్తత్వమకఠినవాచకం న త్వవయవప్రతిషేధకం; తేన వాయోః వాయ్వంతరేణ గతిహననరూపమావరణముపపన్నమేవ; దృష్టా చ వాయునా వాయ్వంతరేణోపహతేన వాతకుండలితా బహిరపి, తేనోపపన్నమావరణం వాతానాం పరస్పరం| ప్రాణో వృణోత్యుదానాదీనిత్యాదినా వింశత్యావరణాన్యుక్తాని| ప్రాణో వృణోత్యుదానాదీనిత్యనేన చత్వార్యావరణాని, ప్రాణం వృణ్వంతి తేఽపి చేత్యనేన చ చత్వారి, ఉదానాద్యాస్తథాఽన్యోన్యమిత్యనేన ద్వాదశావరణాన్యుచ్యంతే| తత్రోదానేన వ్యానాదీనాం త్రయాణామావరణే త్రీణి, తథా వ్యానాద్యైశ్చోదానావరణే త్రీణి, తథా వ్యానేన సమానాపానావరణే ద్వే, తాభ్యాం చ వ్యానావరణే ద్వే, పరిశిష్టయోశ్చాన్యోన్యావరణే ద్వే, ఏవం ద్వాదశావరణాని పూర్వాష్టకయుక్తాని వింశతిర్భవంతి| ఉల్బణానామితి వృద్ధానాం; కింవా ఉల్బణానామితి ఆవిష్కృతతమానాం మిలితానాం పంచానాం; తేనైతేషామేకద్విత్ర్యాదిసంసర్గేణావార్యావరకతయా భేదాద్బహువిధమావరణం భవతీతి దర్శయతి||199-205||-

Adhikarana 41 (206-213) · Śloka 217

శిరోగ్రహః ప్రతిశ్యాయో నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంగ్రహః||206|| హృద్రోగో ముఖశోషశ్చాప్యుదానే ప్రాణసంవృతే| తత్రోర్ధ్వభాగికం కర్మ కార్యమాశ్వాసనం తథా||207|| కర్మౌజోబలవర్ణానాం నాశో మృత్యురథాపి వా| ఉదానేనావృతే ప్రాణే తం శనైః శీతవారిణా||208|| సించేదాశ్వాసయేచ్చైనం సుఖం చైవోపపాదయేత్| ఉర్ధ్వగేనావృతేఽపానే ఛర్దిశ్వాసాదయో గదాః||209|| స్యుర్వాతే తత్ర బస్త్యాది భోజ్యం చైవానులోమనం| మోహోఽల్పోఽగ్నిరతీసార ఊర్ధ్వగేఽపానసంవృతే||210|| వాతే స్యాద్వమనం తత్ర దీపనం గ్రాహి చాశనం| వమ్యాధ్మానముదావర్తగుల్మార్తిపరికర్తికాః||211|| లింగం వ్యానావృతేఽపానే తం స్నిగ్ధైరనులోమయేత్| అపానేనావృతే వ్యానే భవేద్విణ్మూత్రరేతసాం||212|| అతిప్రవృత్తిస్తత్రాపి సర్వం సంగ్రహణం మతం| మూర్చ్ఛా తంద్రా ప్రలాపోఽంగసాదోఽగ్న్యోజోబలక్షయః||213|| సమానేనావృతే వ్యానే వ్యాయామో లఘుభోజనం| స్తబ్ధతాఽల్పాగ్నితాఽస్వేదశ్చేష్టాహానిర్నిమీలనం||214|| ఉదానేనావృతే వ్యానే తత్ర పథ్యం మితం లఘు| పంచాన్యోన్యావృతానేవం వాతాన్ బుధ్యేత లక్షణైః||215|| ఏషాం స్వకర్మణాం హానిర్వృద్ధిర్వాఽఽవరణే మతా| యథాస్థూలం సముద్దిష్టమేతదావరణేఽష్టకం||216|| సలింగభేషజం సమ్యగ్బుధానాం బుద్ధివృద్ధయే|217|

శిరోగ్రహ ఇత్యాదినా అష్టావావరణాని ప్రాయోభావీని అనుక్తశేషోపగ్రహణార్థమాహ| ఊర్ధ్వభాగికం కర్మేతి ఉపర్యుక్తస్నేహపాననస్యాదికం| శ్వాసాదయ ఇతి శ్వాసహిక్కాదయః| ఊర్ధ్వగేనేతి ఉదానేన| అనుక్తజ్ఞానార్థమావరణస్వరూపమాహ- ఏషాం స్వకర్మణామిత్యాది| అత్ర ఆవార్యాణాం బలీయసాఽఽవరణాత్ స్వకర్మహానిర్భవతి, ఆవరకస్య తూత్సర్గతః స్వకర్మవృద్ధిర్భవతి, తథా ఆవరణేన చ ఆవార్యః ప్రకుపితో భవతి తదా స్వకర్మణాం వృద్ధిర్భవతీతి వ్యవస్థా; అన్యే తు ఆవరణీయస్య స్వకర్మహానిః, ఆవరకస్య తూత్సర్గతో వృద్ధిర్భవతీతి వ్యవస్థామాహుః||206-213||-

Adhikarana 42 (217-218) · Śloka 219

స్థానాన్యవేక్ష్య వాతానాం వృద్ధిం హానిం చ కర్మణాం||217|| ద్వాదశావరణాన్యన్యాన్యభిలక్ష్య భిషగ్జితం| కుర్యాదభ్యంజనస్నేహపానబస్త్యాది సర్వశః||218|| క్రమముష్ణమనుష్ణం వా వ్యత్యాసాదవచారయేత్|219|

అనుక్తావరణలక్షణజ్ఞానోపాయమాహ- స్థానాన్యవేక్ష్యేత్యాది| కర్మవృద్ధిహానివ్యాఖ్యానమత్రాపి పూర్వవత్| స్థానాన్యవేక్ష్యేత్యనేన వాతానాముక్తస్థానగతవికారేణ చ వాతవికృతిర్జ్ఞాతవ్యేతి దర్శయతి| ఉష్ణం క్రమమనుష్ణం చేత్యత్ర యద్యప్యుష్ణ ఏవ క్రమో వాతే యుజ్యతే, తథాఽపి స్థానాపేక్షయా రక్తాదిదూష్యం క్రమవిపర్యయస్య కారణం జ్ఞేయం||217-218||-

Adhikarana 43 (219-220) · Śloka 221

ఉదానం యోజయేదూర్ధ్వమపానం చానులోమయేత్||219|| సమానం శమయేచ్చైవ త్రిధా వ్యానం తు యోజయేత్| ప్రాణో రక్ష్యశ్చతుర్భ్యోఽపి స్థానే హ్యస్య స్థితిర్ధ్రువా||220|| స్వం స్థానం గమయేదేవం వృతానేతాన్ విమార్గగాన్|221|

వికృతవాతానాం ప్రకృతిస్థాపనమాహ- ఉదానం యోజయేదూర్ధ్వమిత్యాది| ఏతచ్చ స్వమార్గయోజనం వాతానాం యథోక్తవమనాదిక్రియాయోగవిధానేన కర్తవ్యం| సమానం శమయేదితి దేహమధ్యస్థితం కుర్యాదిత్యర్థః| త్రిధా వ్యానం తు యోజయేదితి ఊర్ధ్వమధో మధ్యే త్రిధా యోజయేత్| ప్రాణో రక్ష్య ఇతి స్థానే ఏవ యాపనీయః | చతుర్భ్యోఽపీత్యనేన ఇతరవాతేభ్యోఽస్యాత్యర్థరక్షణీయతామాహ| కుతోఽయం విశేషరక్షణీయ ఇత్యాహ- స్థానే త్వస్య స్థితిర్ధ్రువేతి; అస్య ప్రాణస్య, స్థానే సమ్యగవస్థానే సతి, స్థితిః జీవనరూపా, ధ్రువా నిశ్చితా||219-220||-

Adhikarana 44 (221-230) · Śloka 231

మూర్చ్ఛా దాహో భ్రమః శూలం విదాహః శీతకామితా||221|| ఛర్దనం చ విదగ్ధస్య ప్రాణే పిత్తసమావృతే| ష్ఠీవనం క్షవథూద్గారనిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంగ్రహః||222|| ప్రాణే కఫావృతే రూపాణ్యరుచిశ్ఛర్దిరేవ చ| మూర్చ్ఛాద్యాని చ రూపాణి దాహో నాభ్యురసః క్లమః||223|| ఓజోభ్రంశశ్చ సాదశ్చాప్యుదానే పిత్తసంవృతే| ఆవృతే శ్లేష్మణోదానే వైవర్ణ్యం వాక్స్వరగ్రహః||224|| దౌర్బల్యం గురుగాత్రత్వమరుచిశ్చోపజాయతే| అతిస్వేదస్తృషా దాహో మూర్చ్ఛా చారుచిరేవ చ||225|| పిత్తావృతే సమానే స్యాదుపఘాతస్తథోష్మణః| అస్వేదో వహ్నిమాంద్యం చ లోమహర్షస్తథైవ చ||226|| కఫావృతే సమానే స్యాద్గాత్రాణాం చాతిశీతతా| వ్యానే పిత్తావృతే తు స్యాద్దాహః సర్వాంగగః క్లమః||227|| గాత్రవిక్షేపసంగశ్చ ససంతాపః సవేదనః| గురుతా సర్వగాత్రాణాం సర్వసంధ్యస్థిజా రుజః||228|| వ్యానే కఫావృతే లింగం గతిసంగస్తథాఽధికః | హారిద్రమూత్రవర్చస్త్వం తాపశ్చ గుదమేఢ్రయోః||229|| లింగం పిత్తావృతేఽపానే రజసశ్చాతివర్తనం| భిన్నామశ్లేష్మసంసృష్టగురువర్చఃప్రవర్తనం||230|| శ్లేష్మణా సంవృతేఽపానే కఫమేహస్య చాగమః|231|

ప్రాణాదీనాం పిత్తేన కఫేన తథా పిత్తకఫాభ్యాం చావరణలక్షణాన్యాహ- మూర్చ్ఛా దాహో భ్రమ ఇత్యాది| మూర్చ్ఛాద్యాని మూర్చ్ఛా దాహ ఇత్యాదినా ప్రాగుక్తాని| ఉపఘాతస్తథోష్మణ ఇతి అత్ర పిత్తేనాప్యావృతే సమానే అగ్న్యుత్తేజనాభావాదూష్మణ ఉపఘాతో జ్ఞేయః| గాత్రవిక్షేపసంగః గాత్రవిక్షేపణోపరమః| రజస ఇతి ఆర్తవస్య||221-230||-

Adhikarana 45 (231-235) · Śloka 236

లక్షణానాం తు మిశ్రత్వం పిత్తస్య చ కఫస్య చ||231|| ఉపలక్ష్య భిషగ్విద్వాన్ మిశ్రమావరణం వదేత్| యద్యస్య వాయోర్నిర్దిష్టం స్థానం తత్రేతరౌ స్థితౌ||232|| దోషౌ బహువిధాన్ వ్యాధీన్ దర్శయేతాం యథానిజాన్| ఆవృతం శ్లేష్మపిత్తాభ్యాం ప్రాణం చోదానమేవ చ||233|| గరీయస్త్వేన పశ్యంతి భిషజః శాస్త్రచక్షుషః| విశేషాజ్జీవితం ప్రాణే ఉదానే సంశ్రితం బలం||234|| స్యాత్తయోః పీడనాద్ధానిరాయుషశ్చ బలస్య చ| సర్వేఽప్యేతేఽపరిజ్ఞాతాః పరిసంవత్సరాస్తథా||235|| ఉపేక్షణాదసాధ్యాః స్యురథవా దురుపక్రమాః |236|

మిశ్రమావరణమితి మిశ్రితకఫపిత్తావరణం| యథానిజానితి యథాత్మీయాన్| గరీయస్త్వేనేతి అధికత్వేన| ఏతద్గరీయస్త్వే హేతుమాహ- విశేషాదిత్యాది| సంశ్రితమితి అధీనం| అపరిజ్ఞాతా ఇతి యాథాతథ్యేనాజ్ఞాతాః| సమ్యగ్జ్ఞాతా అప్యుపేక్షణాద్, యాథాతథ్యేన జ్ఞాతా అపి పరిసంవత్సరాస్తథేతి యోజనీయం||231-235||-

Adhikarana 46 (236-245) · Śloka 245

హృద్రోగో విద్రధిః ప్లీహా గుల్మోఽతీసార ఏవ చ||236|| భవంత్యుపద్రవాస్తేషామావృతానాముపేక్షణాత్| తస్మాదావరణం వైద్యః పవనస్యోపలక్షయేత్||237|| పంచాత్మకస్య వాతేన పిత్తేన శ్లేష్మణాఽపి వా| భిషగ్జితమతః సమ్యగుపలక్ష్య సమాచరేత్||238|| అనభిష్యందిభిః స్నిగ్ధైః స్రోతసాం శుద్ధికారకైః| కఫపిత్తావిరుద్ధం యద్యచ్చ వాతానులోమనం||239|| సర్వస్థానావృతేఽప్యాశు తత్ కార్యం మారుతే హితం| యాపనా బస్తయః ప్రాయో మధురాః సానువాసనాః||240|| ప్రసమీక్ష్య బలాధిక్యం మృదు వా స్రంసనం హితం| రసాయనానాం సర్వేషాముపయోగః ప్రశస్యతే||241|| శైలస్య జతునోఽత్యర్థం పయసా గుగ్గులోస్తథా| లేహం వా భార్గవప్రోక్తమభ్యసేత్ క్షీరభుఙ్నరః||242|| అభయామలకీయోక్తమేకాదశసితాశతం | అపానేనావృతే సర్వం దీపనం గ్రాహి భేషజం||243|| వాతానులోమనం యచ్చ పక్వాశయవిశోధనం| ఇతి సంక్షేపతః ప్రోక్తమావృతానాం చికిత్సితం||244|| ప్రాణాదీనాం భిషక్ కుర్యాద్వితర్క్య స్వయమేవ తత్| పిత్తావృతే తు పిత్తఘ్నైర్మారుతస్యావిరోధిభిః| కఫావృతే కఫఘ్నైస్తు మారుతస్యానులోమనైః||245||

హృద్రోగేత్యాదినా ఉపద్రవానాహ| పంచాత్మకస్యేతి ప్రాణాదిభేదేన పంచస్వరూపస్య| ప్రసమీక్ష్యేత్యాదౌ బలాధిక్యే సతి స్రంసనం మృదు కర్తవ్యమిత్యభిప్రాయః| అత్యర్థం ప్రశస్యత ఇతి సంబంధః| లేహం వా భార్గవప్రోక్తమితి చ్యవనప్రాశం, చ్యవనో హి భార్గవ ఉచ్యతే| ఉక్తం హి ఆయుర్వేదసముత్థానే “భార్గవశ్చ్యవనః కామీ వృద్ధః సన్ వికృతిం గతః” (చి.అ.1పా.4) ఇతి| వాతస్యానులోమనం చికిత్సితం కుర్యాదితి నియోజనీయం||236-245||

Adhikarana 47 (246) · Śloka 246

లోకే వాయ్వర్కసోమానాం దుర్విజ్ఞేయా యథా గతిః| తథా శరీరే వాతస్య పిత్తస్య చ కఫస్య చ||246||

వాతాదీనాం దుర్విజ్ఞేయతాం దృష్టాంతేన దర్శయతి- లోక ఇత్యాది|||246||

Adhikarana 48 (247) · Śloka 247

క్షయం వృద్ధిం సమత్వం చ తథైవావరణం భిషక్| విజ్ఞాయ పవనాదీనాం న ప్రముహ్యతి కర్మసు||247||

క్షయమిత్యాదౌ ఆవరణమపి క్షయవృద్ధిసంబంధాంతర్నిర్దిష్టమేవ, తథాఽప్యావరణస్య విశేషలక్షణచికిత్సార్థం పృథగభిధానం| కర్మస్వితి చికిత్సాసు||247||

Adhikarana 49 (248-249) · Śloka 249

తత్ర శ్లోకౌ- పంచాత్మనః స్థానవశాచ్ఛరీరే స్థానాని కర్మాణి చ దేహధాతోః| ప్రకోపహేతుః కుపితశ్చ రోగాన్ స్థానేషు చాన్యేషు వృతోఽవృతశ్చ||248|| ప్రాణేశ్వరః ప్రాణభృతాం కరోతి క్రియా చ తేషామఖిలా నిరుక్తా| తాం దేశసాత్మ్యర్తుబలాన్యవేక్ష్య ప్రయోజయేచ్ఛాస్త్రమతానుసారీ||249||

పంచాత్మన ఇత్యాదిసంగ్రహే పంచాత్మనః స్థానవశాదితి చ్ఛేదః| దేహధాతోరితి దేహధారకరూపస్య వాయోరవికృతస్యేత్యర్థః| ఉక్తచికిత్సాకరణాపేక్షణీయం సంగ్రహేణాహ- తామిత్యాది| దేశాద్యపేక్షా సూత్రస్థానేఽస్మాభిర్వివృతా దేశాదిభేదేన ప్రతర్కణీయా, విస్తరభీత్యా తు న ప్రపంచ్యతే||248-249||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే వాతవ్యాధిచికిత్సితం నామాష్టావింశోఽధ్యాయః||28||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే వాతవ్యాధిచికిత్సితం నామాష్టావింశోఽధ్యాయః||28||