29. viṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತೋ ವಿಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨|| ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿಂ ಗುಣಾನ್ ಯೋನಿಂ ವೇಗಾಲ್ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಪಕ್ರಮಾನ್| ವಿಷಸ್ಯ ಬ್ರುವತಃ ಸಮ್ಯಗಗ್ನಿವೇಶ ನಿಬೋಧ ಮೇ||೩||

ಶೀತೋಪಶಮಪ್ರಾಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತೃಷ್ಣಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಮನು ವಿಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಚ್ಯತೇ- ಪ್ರಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿಃ ಆದ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಯೋನಿರಿತಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ದೇಹಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಷಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ, ತಥಾ ಅನ್ನಾದಿಗತಸ್ಯ ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ| ಅತ್ರ ನಾಪೃಷ್ಟಾ ಗುರವೋ ವದನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯಾಚ್ಛಿಷ್ಯಪ್ರಶ್ನ ಉನ್ನೇಯಃ| ವಿಷಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ರೋಗಾಧಿಕಾರೇ ನ ಸೂತ್ರಿತಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್, ತಥಾಽಪಿ ವಿಷಜಮದಾಭಿಧಾನಾತ್ತತ್ಕಾರಣತಯಾ ಸೂತ್ರಿತಮೇವ ರೋಗಾಧಿಕಾರೇ ಜ್ಞೇಯಂ; ತೇನ ನೋತ್ಸೂತ್ರಮಿಹ ವಿಷಾಭಿಧಾನಮಿತಿ||೧-೩||

Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5

ಅಮೃತಾರ್ಥಂ ಸಮುದ್ರೇ ತು ಮಥ್ಯಮಾನೇ ಸುರಾಸುರೈಃ| ಜಜ್ಞೇ ಪ್ರಾಗಮೃತೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪುರುಷೋ ಘೋರದರ್ಶನಃ||೪|| ದೀಪ್ತತೇಜಾಶ್ಚತುರ್ದಂಷ್ಟ್ರೋ ಹರಿಕೇಶೋಽನಲೇಕ್ಷಣಃ| ಜಗದ್ವಿಷಣ್ಣಂ ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತೇನಾಸೌ ವಿಷಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ||೫||

ಅಮೃತಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತ್ಯಭಿಧಾನಂ ವಿಷಸ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭಾವದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಹರಿಕೇಶ ಇತಿ ಪಿಙ್ಗಲಕೇಶಃ| ಸ ಪುರುಷಃ ವಿಷಮುಚ್ಯತೇ ವಿಷಾದನಾದ್ಧೇತೋಃ; ಏವಂ ಚ ವಿಷಶಬ್ದನಿರುಕ್ತಿರುಕ್ತಾ ಭವತಿ||೪-೫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ಜಙ್ಗಮಸ್ಥಾವರಾಯಾಂ ತದ್ಯೋನೌ ಬ್ರಹ್ಮಾ ನ್ಯಯೋಜಯತ್| ತದಮ್ಬುಸಮ್ಭವಂ ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಿವಿಧಂ ಪಾವಕೋಪಮಮ್||೬|| ಅಷ್ಟವೇಗಂ ದಶಗುಣಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯುಪಕ್ರಮಮ್|೭|

ತದಮ್ಬುಸಮ್ಭವಂ ತಸ್ಮಾದ್ ದ್ವಿವಿಧಮಿತಿ ತದಮ್ಬುಸಮ್ಭವಂ ಸಮುದ್ರೋತ್ಪನ್ನಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸಮುದ್ರತ ಉತ್ಪನ್ನತ್ವಾದಮ್ಬುಸಮ್ಭವಂ, ತಥಾ ತಸ್ಮಾದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಯೋನಿದ್ವಯನಿಯುಕ್ತತ್ವಾದ್ ದ್ವಿವಿಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಬುಸಮ್ಭವತ್ವೇನ ಚಾಸ್ಯ ವರ್ಷಾಪ್ರಕೋಪಿತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಯುಕ್ತಮ್; ಅಮ್ಬುಯೋನಿಭೂತತ್ವೇನ ಚಾಸ್ಯ ಜಲೇನ ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಪ್ರಶಮನಂ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಭಗವತಾ ವ್ಯಾಸೇನ- “ಅದ್ಭ್ಯೋಽಗ್ನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮತಃ ಕ್ಷತ್ರಮಶ್ಮನೋ ಲೋಹಮುತ್ಥಿತಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವತ್ರಗಂ ತೇಜಃ ಸ್ವಾಸು ಯೋನಿಷು ಶಾಮ್ಯತಿ” ಇತಿ| ಅಷ್ಟವೇಗಮಿತಿ ಮನುಷ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಷ್ಟವೇಗಮ್ | ದಶಗುಣಾದ್ಯಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ಉಪಕ್ರಮಾಃ ಚಿಕಿತ್ಸಾನುಷ್ಠಾನಭೇದಾಃ||೬||-

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

ತದ್ವರ್ಷಾಸ್ವಮ್ಬುಯೋನಿತ್ವಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಲೇದಂ ಗುಡವದ್ಗತಮ್||೭|| ಸರ್ಪತ್ಯಮ್ಬುಧರಾಪಾಯೇ ತದಗಸ್ತ್ಯೋ ಹಿನಸ್ತಿ ಚ| ಪ್ರಯಾತಿ ಮನ್ದವೀರ್ಯತ್ವಂ ವಿಷಂ ತಸ್ಮಾದ್ಧನಾತ್ಯಯೇ||೮||

ವಿಷಸ್ಯ ವರ್ಷಾಸು ವಿಶೇಷಪ್ರಕೋಪೇ ಶರದಿ ಚೋಪಶಮೇ ಹೇತುಮಾಹ- ತದ್ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗುಡೋ ಯಥಾ ಪಿಣ್ಡಿತೋಽಮ್ಬುಯೋನಿತ್ವಾದ್ವರ್ಷಾಸು ಸಙ್ಕ್ಲೇದಂ ಯಾತಿ, ತಥಾ ವಿಷಮಪಿ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ವಿಸರ್ಪತಿ ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಂ ಚ ಭವತಿ, ಅತ ಏವ ದೂಷೀವಿಷಾರ್ತಾ ಅತಿಪೀಡಿತಾ ಭವನ್ತಿ; ಅಮ್ಬುಧರಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಂ ವರ್ಷಾಗಮಃ; ಅಗಸ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ತಂ ಹಿನಸ್ತಿ||೭-೮||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

ಸರ್ಪಾಃ ಕೀಟೋನ್ದುರಾ ಲೂತಾ ವೃಶ್ಚಿಕಾ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾಃ| ಜಲೌಕಾಮತ್ಸ್ಯಮಣ್ಡೂಕಾಃ ಕಣಭಾಃ ಸಕೃಕಣ್ಟಕಾಃ||೯|| ಶ್ವಸಿಂಹವ್ಯಾಘ್ರಗೋಮಾಯುತರಕ್ಷುನಕುಲಾದಯಃ| ದಂಷ್ಟ್ರಿಣೋ ಯೇ ವಿಷಂ ತೇಷಾಂ ದಂಷ್ಟ್ರೋತ್ಥಂ ಜಙ್ಗಮಂ ಮತಮ್||೧೦||

ಪರಾಧಿಕಾರತ್ವಾದ್ವಿಷಸ್ಯ ಸರ್ಪಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜಙ್ಗಮಸ್ಥಾವರಯೋನಿದ್ವಯಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾದೇವಾಹ| ಯದ್ಯಪಿ ವಿಷಗುಣಾ ಅಗ್ರೇ ಉದ್ದಿಷ್ಟಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಗುಣಾನಾಂ ಗುಣ್ಯಪೇಕ್ಷತ್ವಾದಗ್ರೇ ವಿಷಸ್ಯ ಗುಣಿನಃ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್; ಉದ್ದೇಶೇ ತು ಪ್ರಥಮಂ ಗುಣಾಭಿಧಾನಂ ವಿಷಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರಣೇ ಗುಣಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಸರ್ಪಾದೀನಾಂ ಭೇದಾ ಅಗ್ರೇ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ, ತೇನ ತತ್ರೈವ ವ್ಯಾಕರ್ತವ್ಯಾಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದುಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಾದೀನಾಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅತ್ರ ಅದಂಷ್ಟ್ರಿಣೋಽಪಿ ದಂಷ್ಟ್ರಿಸರ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ದಂಷ್ಟ್ರಿಣ ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ; ತಥಾ ದಂಷ್ಟ್ರೋತ್ಥಮಿತಿ ದಂಷ್ಟ್ರೋತ್ಥಸ್ಯ ಸರ್ವವಿಷಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದದಂಷ್ಟ್ರೋತ್ಥಾನಾಮಪಿ ಉನ್ದುರುವಿಷಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ “ಜಙ್ಗಮಸ್ಯ ವಿಷಸ್ಯೋಕ್ತಾನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಾನಿ ಷೋಡಶ| ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಿದಂಷ್ಟ್ರಾನಿಃಶ್ವಾಸನಖಮೂತ್ರಪುರೀಷಶುಕ್ರಲಾಲಾರ್ತವಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಶರ್ಧಿತಗುದಾಸ್ಥಿಪಿತ್ತಶೂಕಶವಾನಿ” (ಸು.ಕ.ಅ.೩) ಇತಿ| ತಥಾಽನ್ಯತ್ರಾಪಿ “ಶುಕ್ರಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ದೇಹೇ ನಿಪತಿತಾನಿ ತು| ದಾರುಣಂ ಗರಮಿತ್ಯಾಹುಃ” ಇತಿ||೯-೧೦||

Adhikarana 6 (11-13) · Śloka 13

ಮುಸ್ತಕಂ ಪೌಷ್ಕರಂ ಕ್ರೌಞ್ಚಂ ವತ್ಸನಾಭಂ ಬಲಾಹಕಮ್| ಕರ್ಕಟಂ ಕಾಲಕೂಟಂ ಚ ಕರವೀರಕಸಞ್ಜ್ಞಕಮ್||೧೧|| ಪಾಲಕೇನ್ದ್ರಾಯುಧಂ ತೈಲಂ ಮೇಘಕಂ ಕುಶಪುಷ್ಪಕಮ್| ರೋಹಿಷಂ ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಚ ಲಾಙ್ಗಲಕ್ಯಞ್ಜನಾಭಕಮ್||೧೨|| ಸಙ್ಕೋಚಂ ಮರ್ಕಟಂ ಶೃಙ್ಗೀವಿಷಂ ಹಾಲಾಹಲಂ ತಥಾ| ಏವಮಾದೀನಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ಮೂಲಜಾನಿ ಸ್ಥಿರಾಣಿ ಚ||೧೩||

ಸ್ಥಾವರಜೇ ವಿಷೇ ಮೂಲಜಾನೀತಿ ಪದಂ ಮೂಲಜಸ್ಯ ಬಹುತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಚ| ತೇನ ಪತ್ರಪುಷ್ಪಾದಿಜಾನಾಮಪಿ ವಿಷಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಂ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಮೂಲಂ ಪತ್ರಂ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ತ್ವಕ್ ಕ್ಷೀರಂ ಸಾರ ಏವ ಚ|| ನಿರ್ಯಾಸೋ ಧಾತವಶ್ಚೈವ ಕನ್ದಶ್ಚ ದಶಮಃ ಸ್ಮೃತಃ” (ಸು.ಕ.ಅ.೨) ಇತಿ| ಕನ್ದಸ್ತ್ವಿಹ ಮೂಲವಿಶೇಷತ್ವಾನ್ಮೂಲಶಬ್ದೇನೈವ ಗೃಹೀತಃ| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಶಬರಕಿರಾತಾದಯ ಏವ ತದ್ವಿದ್ಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣಂ, ತೇ ಹಿ ಗುರುಪರಮ್ಪರಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೧-೧೩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

ಗರಸಂಯೋಗಜಂ ಚಾನ್ಯದ್ಗರಸಞ್ಜ್ಞಂ ಗದಪ್ರದಮ್| ಕಾಲಾನ್ತರವಿಪಾಕಿತ್ವಾನ್ನ ತದಾಶು ಹರತ್ಯಸೂನ್||೧೪||

ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾರಬ್ಧಮೇವ ತೃತೀಯಂ ವಿಷಮಾಹ- ಗರಸಂಯೋಗಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗರಾರ್ಥಃ ಸಂಯೋಗೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಗರಸಂಯೋಗಾ ದ್ರವ್ಯಭೇದಾಃ, ತೇಭ್ಯೋ ಜಾತಂ ಗರಸಂಯೋಗಜಮ್| ‘ಗರ’ ಇತಿ ತನ್ತ್ರೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಯಸ್ಯ ತದ್ ಗರಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ತಚ್ಚ ಚಿರಕಾರಿರೋಗಜನಕಮಪ್ರಾಣಹರಮ್ | ಏತದೇವಾಹ- ಕಾಲಾನ್ತರೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ತ್ರಿವಿಧಮೇವ ವಿಷಮುಕ್ತಂ- “ಸ್ಥಾವರಂ ಜಙ್ಗಮಂ ಚೈವ ಕೃತ್ರಿಮಂ ಚಾಪಿ ಯದ್ವಿಷಮ್” (ಸು.ಕ.ಅ.೨) ಇತ್ಯನೇನ| ಯತ್ತು ದೂಷೀವಿಷಮಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತತ್ ತ್ರಿವಿಧಾನ್ತರ್ಗತಂ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಗರಂ ತು ದ್ವಿವಿಧಂ- ನಿರ್ವಿಷದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಕೃತಂ, ತಥಾ ಸವಿಷದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಕೃತಂ ಚ; ತತ್ರಾದ್ಯಂ ಗರಸಞ್ಜ್ಞಮ್, ಉತ್ತರಂ ತು ಕೃತ್ರಿಮಮಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ತೇನೇಮಾಮೇವ ವ್ಯವಸ್ಥಾಂ ಗೃಹೀತ್ವೋಕ್ತಂ ರಸಾಯನೇ- “ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷೇ ಮೂಲವಿಷೇ ಸಗರೇ ಕೃತ್ರಿಮೇ ವಿಷೇ” (ಚಿ.ಅ.೧,ಪಾ.) ಇತಿ| ತಥಾ ವೃದ್ಧಕಾಶ್ಯಪೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸಂಯೋಗಜಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ ತೃತೀಯಂ ವಿಷಮುಚ್ಯತೇ| ಗರಂ ಸ್ಯಾದವಿಷಂ ತತ್ರ ಸವಿಷಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ ಮತಮ್” ಇತಿ||೧೪||

Adhikarana 8 (15-17) · Śloka 17

ನಿದ್ರಾಂ ತನ್ದ್ರಾಂ ಕ್ಲಮಂ ದಾಹಂ ಸಪಾಕಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್| ಶೋಫಂ ಚೈವಾತಿಸಾರಂ ಚ ಜನಯೇಜ್ಜಙ್ಗಮಂ ವಿಷಮ್||೧೫|| ಸ್ಥಾವರಂ ತು ಜ್ವರಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ದನ್ತಹರ್ಷಂ ಗಲಗ್ರಹಮ್| ಫೇನವಮ್ಯರುಚಿಶ್ವಾಸಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ಚ ಜನಯೇದ್ವಿಷಮ್ ||೧೬|| ಜಙ್ಗಮಂ ಸ್ಯಾದಧೋಭಾಗಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗಂ ತು ಮೂಲಜಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಂ ಮೌಲಂ ಹನ್ತಿ ಮೌಲಂ ಚ ದಂಷ್ಟ್ರಜಮ್ ||೧೭||

ನಿದ್ರಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಜಙ್ಗಮವಿಷಸ್ಯ ತಥಾ ಜ್ವರಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ಥಾವರವಿಷಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸರ್ವವೇಗಗತಾನಿ ಪ್ರಾಹ| ಜಙ್ಗಮಸ್ಥಾವರಯೋಃ ಪರಸ್ಪರೋಪಘಾತಾತ್ಮಕಧರ್ಮಮಭಿಧಾತುಂ ಹೇತುಮತ್ಪರಸ್ಪರೋಪಘಾತಕತ್ವಮೇವಾಹಜಙ್ಗಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ವಿರುದ್ಧಮಾರ್ಗಗಾಮಿತ್ವಾತ್| ಏತೇನ ಚ ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ವಿಷಪಾನಂ ದಷ್ಟಾನಾಂ ವಿಷಪೀತೇ ದಂಶನಂ ಚಾನ್ತೇ” ಇತಿ, ತದುಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ನನು “ವಿಷಂ ವಿಷಘ್ನಮುಕ್ತಂ ಯತ್ ಪ್ರಭಾವಸ್ತತ್ರ ಕಾರಣಾಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ ಆತ್ರೇಯಭದ್ರಕಾಪ್ಯೀಯೇ ಪ್ರಭಾವೇಣ ವಿಷಸ್ಯ ವಿಷಹರಣಾಭಿಧಾನೋಪಪತ್ತಿವರ್ಣನಂ ತದ್ವಿರುಧ್ಯತೇ; ಮೈವಂ, ಯದಿ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಃ ಕಾರಣಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ ತದಾ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದೂರ್ಧ್ವಭಾಗಂ ಮದನಫಲಾದಿ ತದ್ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಹರಂ ಸ್ಯಾತ್, ಯಚ್ಚಾಧೋಭಾಗಂ ತ್ರಿವೃತಾದಿ ತನ್ಮೌಲವಿಷಂ ನಿಹನ್ಯಾತ್; ನಚೈತದ್ದೃಷ್ಟಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಭಾವಸ್ಯೈವಾತ್ಮಗುಣತಾಮಾತ್ರಕಾರಣಮೇತದಧೋಭಾಗತ್ವಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗತ್ವಂ ಚೇತಿ||೧೫-೧೭||

Adhikarana 9 (18-23) · Śloka 23

ತೃಣ್ಮೋಹದನ್ತಹರ್ಷಪ್ರಸೇಕವಮಥಕ್ಲಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಾದ್ಯೇ| ವೇಗೇ ರಸಪ್ರದೋಷಾದಸೃಕ್ಪ್ರದೋಷಾದ್ದ್ವಿತೀಯೇ ತು||೧೮|| ವೈವರ್ಣ್ಯಭ್ರಮವೇಪಥುಮೂರ್ಚ್ಛಾಜೃಮ್ಭಾಙ್ಗಚಿಮಿಚಿಮಾತಮಕಾಃ | ದುಷ್ಟಪಿಶಿತಾತ್ತೃತೀಯೇ ಮಣ್ಡಲಕಣ್ಡೂಶ್ವಯಥುಕೋಠಾಃ||೧೯|| ವಾತಾದಿಜಾಶ್ಚತುರ್ಥೇ ದಾಹಚ್ಛರ್ದ್ಯಙ್ಗಶೂಲಮೂರ್ಚ್ಛಾದ್ಯಾಃ| ನೀಲಾದೀನಾಂ ತಮಸಶ್ಚ ದರ್ಶನಂ ಪಞ್ಚಮೇ ವೇಗೇ||೨೦|| ಷಷ್ಠೇ ಹಿಕ್ಕಾ, ಭಙ್ಗಃ ಸ್ಕನ್ಧಸ್ಯ ತು ಸಪ್ತಮೇಽಷ್ಟಮೇ ಮರಣಮ್| ನೄಣಾಂ, ಚತುಷ್ಪದಾಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಃ, ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧಃ||೨೧|| ಸೀದತ್ಯಾದ್ಯೇ ಭ್ರಮತಿ ಚ, ಚತುಷ್ಪದೋ ವೇಪತೇ, ತತಃ ಶೂನ್ಯಃ | ಮನ್ದಾಹಾರೋ ಮ್ರಿಯತೇ ಶ್ವಾಸೇನ ಹಿ ಚತುರ್ಥವೇಗೇ ತು||೨೨|| ಧ್ಯಾಯತಿ ವಿಹಗಃ ಪ್ರಥಮೇ ವೇಗೇ, ಪ್ರಭ್ರಾಮ್ಯತಿ ದ್ವಿತೀಯೇ ತು| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಶ್ಚ ತೃತೀಯೇ ವಿಷವೇಗೇ ಯಾತಿ ಪಞ್ಚತ್ವಮ್||೨೩||

ತೃಣ್ಮೋಹೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಮೇಣಾಷ್ಟವಿಷವೇಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಸುಶ್ರುತೇ ಏಕೈಕಕಲಾತಿಕ್ರಮೇಣ ಸಪ್ತವೇಗಾ ಉದೀರಿತಾಃ; ಇಹ ಕಲಾಲಙ್ಘನೇನೈವ ಸಪ್ತವೇಗಾಃ, ಅಷ್ಟಮೇ ತು ಸಪ್ತಕಲಾಲಙ್ಘನೋತ್ತರಕಾಲಂ ಮಾರಕೋ ವೇಗೋ ದಷ್ಟಸ್ಯ ದಂಶದೇಶಗಮನಾಯ ಪೀತವಿಷಸ್ಯ ಹೃದಯಗಮನಾಯ ಭವತೀತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ ಸಮಮವಿರೋಧಃ| ವಾತಾದಿಜಾ ಇತಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಉದ್ಧತಾನ್ಯತರೈಕದೋಷದ್ವಿದೋಷತ್ರಿದೋಷಜಾಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾದ್ಯಾ ಇತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರವಾಚೀ| ಚತುರ್ಥಾದಿವೇಗೇಷ್ವನುಕ್ತಮಪಿ ಮೇದಆದಿದೂಷ್ಯಮುನ್ನೇತವ್ಯಂ, ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್| ನೀಲಾದೀನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಧಾನವಾಚಿನಾ ನೀಲಪ್ರಧಾನೇತರವರ್ಣದರ್ಶನಂ ಭವತಿ| ಷಷ್ಠೇ ಹಿಕ್ಕೇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ವಿಷವೇಗಪ್ರಸ್ತಾವಾಚ್ಚತುಷ್ಪಾದಪಕ್ಷಿಣೋಽಪಿ ವಿಷವೇಗಾನಾಹ| ಏತದ್ವಿಷವೇಗಾಭಿಧಾನೇ ಚ ಪ್ರಯೋಜನಂ- ಯದ್ವಿಷವೇಗಮೃತಸ್ಯಾಪಿ ಮಾಂಸಮುಪಯೋಜ್ಯಂ ಪೀತವಿಷಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಚ ದಂಶದೇಶಂ ಮುಕ್ತ್ವೇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತವಿಧಾನೇನ, ವೇಗಜ್ಞಾನೇನಾಪ್ರಾಪ್ತನೈಷ್ಠಿಕವೇಗಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತವಿಧಿನಾ ಮಾಂಸಂ ನೋಪಾದೇಯಂ, ಯತಸ್ತಸ್ಯ ವಿಷಾರ್ದಿತಸ್ಯ ಸರ್ವಂ ಶರೀರಂ ವಿಷವದ್ಭವತಿ| ಚತುಷ್ಪದಾದೀನಾಮಲ್ಪವೇಗತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವಾಲ್ಪತ್ವಾತ್| ಅವಸೀದತೀತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿತೀಯೇ, ಶೂನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ತೃತೀಯೇ||೧೮-೨೩||

Adhikarana 10 (24-27) · Śloka 27

ಲಘು ರೂಕ್ಷಮಾಶು ವಿಶದಂ ವ್ಯವಾಯಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಕಾಸಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ| ಉಷ್ಣಮನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸಂ ದಶಗುಣಮುಕ್ತಂ ವಿಷಂ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ||೨೪|| ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾತಮಶೈತ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಸೃಕ್ ಪ್ರಕೋಪಯತಿ| ಕಫಮವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಾದನ್ನರಸಾಂಶ್ಚಾನುವರ್ತತೇ ಶೀಘ್ರಮ್||೨೫|| ಶೀಘ್ರಂ ವ್ಯವಾಯಿಭಾವಾದಾಶು ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಕೇವಲಂ ದೇಹಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾನ್ಮರ್ಮಘ್ನಂ ಪ್ರಾಣಘ್ನಂ ತದ್ವಿಕಾಸಿತ್ವಾತ್||೨೬|| ದುರುಪಕ್ರಮಂ ಲಘುತ್ವಾದ್ವೈಶದ್ಯಾತ್ ಸ್ಯಾದಸಕ್ತಗತಿದೋಷಮ್| ದೋಷಸ್ಥಾನಪ್ರಕೃತೀಃ ಪ್ರಾಪ್ಯಾನ್ಯತಮಂ ಹ್ಯುದೀರಯತಿ||೨೭||

ವಿಷಗುಣಾನಾಹ- ಲಘ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಗುಣಾನಾಂ ಕಾರ್ಯಮಾಹ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶೈತ್ಯಾದಿತಿ ಉಷ್ಣತ್ವಾತ್| ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಸೃಕ್ಪ್ರಕೋಪಣಮಸೃಜೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿತ್ವಾತ್| ಅವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಂ ಚ ಕಫಕೋಪನಾಯ ಅವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಕಫಯೋರೇಕಜಲರೂಪಕಾರ್ಯತ್ವಾದ್ಧವತಿ| ಅನ್ನರಸಾಂಶ್ಚಾನುವರ್ತತೇ ಇತಿ ಅವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವೇನ ಜಲಂ ಯಥಾ ಗನ್ಧಗ್ರಹಣೇ ಯೋಗವಾಹಿ ಭವತಿ, ತಥಾ ವಿಷಮಪಿ ಅನ್ನರಸಾನ್ ಝಟಿತ್ಯನುಗತಂ ಭವತಿ, ತತಃ ಶೀಘ್ರಂ ತೇನ ಭಾವಿತಮನ್ನಂ ಭವತಿ| ಶೀಘ್ರೇತ್ಯಾದೌ ಶೀಘ್ರತ್ವಾದಾಶು ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ, ವ್ಯವಾಯಿತ್ವಾತ್ ಕೇವಲಂ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವ್ಯವಾಯಿತ್ವಂ ಸರ್ವತಃ ಪ್ರಸರಣಶೀಲತ್ವಂ ಪಾನೀಯಪತಿತತ್ತೈಲವತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾನ್ಮರ್ಮಘ್ನಮಿತಿ ಮರ್ಮಣಾಂ ಸೌಮ್ಯಾನಾಂ ಮೃದೂನಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ವಿರುದ್ಧತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ವಿಕಾಸಿತ್ವಾದಿತಿ ಹಿಂಸನಶೀಲತ್ವಾತ್; ವಿಪೂರ್ವೋ ಹಿ ಕಸತಿರ್ಹಿಂಸಾರ್ಥಃ| ಲಘುತ್ವಾದಿತಿ ಅನವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್; ಯಸ್ಯ ಚಾನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ತಸ್ಯ ಭೇಷಜೇನಾಸಮ್ಬನ್ಧಾದುಪಕ್ರಮಣಮಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರಮ್| ಅಸಕ್ತಾ ಅವಿಶ್ರಾನ್ತಾ ದೋಷೇಷು ಗತಿರ್ಯಸ್ಯ ತತ್ ಅಸಕ್ತಗತಿದೋಷಂ, ವಿಶದಂ ಹಿ ಪಿಚ್ಛಾಭಾಗರಹಿತತ್ವಾತ್ ಕ್ವಚಿನ್ನ ಸಜ್ಜತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಗುಣಾನಾಂ ಪ್ರತಿನಿಯಮೇನ ವಿರುದ್ಧಕರ್ಮಕರಣೇ ವಿಷಸ್ಯಾಶಿವತ್ವಮೇವ ನಿಯಾಮಕಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ತೇನ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯಾದಿ ನಾಶಙ್ಕನೀಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚ ವಿಷಗುಣೇ ಯತ್ ಪಾಕಿತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತದಾಶುಕಾರಿವಿಷೇ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ ನೇಹೋಕ್ತಂ; ತಥಾಹಿ- ವಿಷಂ ನೈತಾವನ್ತಂ ಕಾಲಮಪೇಕ್ಷತೇ ಯೇನ ಯಾವತ್ತಸ್ಯ ಪಾಕೋ ಭವತ್ಯವಿಚಾರ್ಯಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚ ಕಾಲಾನ್ತರಪ್ರಕೋಪಿತ್ವಮಪಿ ದೂಷೀವಿಷಗೋಚರತಯೋಕ್ತಂ, ತದಿಹಾಪಿ ದೂಷೀವಿಷೇ ಚಿನ್ತನೀಯಮಿತಿ||೨೪-೨೭||

Adhikarana 11 (28-30) · Śloka 30

ಸ್ಯಾದ್ವಾತಿಕಸ್ಯ ವಾತಸ್ಥಾನೇ ಕಫಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಮೀಷತ್ತು| ತೃಣ್ಮೋಹಾರತಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಗಲಗ್ರಹಚ್ಛರ್ದಿಫೇನಾದಿ ||೨೮|| ಪಿತ್ತಾಶಯಸ್ಥಿತಂ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ಕಫವಾತಯೋರ್ವಿಷಂ ತದ್ವತ್| ತೃಟ್ಕಾಸಜ್ವರವಮಥುಕ್ಲಮದಾಹತಮೋತಿಸಾರಾದಿ ||೨೯|| ಕಫದೇಶಗಂ ಕಫಸ್ಯ ಚ ದರ್ಶಯೇದ್ವಾತಪಿತ್ತಯೋಶ್ಚೇಷತ್| ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ವಾಸಗಲಗ್ರಹಕಣ್ಡೂಲಾಲಾವಮಥ್ವಾದಿ||೩೦||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಚ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಾನಾಹ- ವಾತಿಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಂ ಮದ್ಯಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸ್ಥಾನಪ್ರಕೃತಿವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ತದನುಗುಣದೋಷಪ್ರಕೋಪಮಧಿಕಂ ಕರೋತಿ, ಶೇಷಯೋಸ್ತು ಮನಾಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತಿಕಸ್ಯೇತಿ ವಾತಪ್ರಕೃತೇಃ| ವಾತಸ್ಥಾನೇ ಪಕ್ವಾಶಯಾದೌ| ಕಫಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಮೀಷದಿತಿ ವಚನಾದ್ ವಾತಲಿಙ್ಗಂ ಬಲವದ್ಭವತಿ, ತಚ್ಚ ತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛೇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಫವಾತಯೋಸ್ತದ್ವದಿತಿ ಈಷದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತೃಡಾದಿ ತು ಬಲವಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ತತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಫೇತ್ಯಾದೌ ಚಕಾರಾತ್ ಕಫಪ್ರಕೃತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಈಷದ್ವಾತಪಿತ್ತಯೋರಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೨೮-೩೦||

Adhikarana 12 (31) · Śloka 31

ದೂಷೀವಿಷಂ ತು ಶೋಣಿತದುಷ್ಟ್ಯಾರುಃಕಿಟಿಮಕೋಠಲಿಙ್ಗಂ ಚ| ವಿಷಮೇಕೈಕಂ ದೋಷಂ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಹರತ್ಯಸೂನೇವಮ್||೩೧||

ದೂಷೀವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದೂಷೀತ್ಯಾದಿ| ಕೋಠಃ ವರಟೀದಂಶಶೋಥಾಕಾರಃ| ಕಾಲಾನ್ತರಪ್ರಕೋಪಿ ವಿಷಂ ದೂಷೀವಿಷಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ “ದೂಷಿತಂ ದೇಶಕಾಲಾದಿದಿವಾಸ್ವಪ್ನೈರಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ದೂಷಯತೇ ಧಾತೂನ್ ತಸ್ಮಾದ್ದೂಷೀವಿಷಂ ಸ್ಮೃತಮ್” ಇತಿ| ಏವಮ್ಭೂತಂ ಚ ಗರಮೇವ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಸ್ಥಾವರಂ ಜಙ್ಗಮಂ ಚ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಜೀರ್ಣಂ ವಿಷಘ್ನೌಷಧಿಭಿರ್ಹತಂ ವಾ ದಾವಾಗ್ನಿವಾತಾತಪಶೋಷಿತಂ ವಾ| ಸ್ವಭಾವತೋ ವಾ ಗುಣವಿಪ್ರಹೀನಂ ವಿಷಂ ಹಿ ದೂಷೀವಿಷತಾಮುಪೈತಿ” (ಸು.ಕ.ಅ.೨) ಇತಿ| ಇಹಾಪಿ ದೂಷೀವಿಷಾಃ ಕೀಟಾ ಹೀನವೀರ್ಯವಿಷಾ ವಕ್ತವ್ಯಾಃ| ವಿಷಮೇಕೈಕಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ಯಾದ್ವಾತಿಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಯದುಕ್ತಂ ತಸ್ಯೈಕೈಕದೋಷಸ್ಯಾತ್ಯರ್ಥಕೋಪಮಾಹ| ಸನ್ದೂಷ್ಯೇತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ||೩೧||

Adhikarana 13 (32) · Śloka 32

ಕ್ಷರತಿ ವಿಷತೇಜಸಾಽಸೃಕ್ ತತ್ ಖಾನಿ ನಿರುಧ್ಯ ಮಾರಯತಿ ಜನ್ತುಮ್| ಪೀತಂ ಮೃತಸ್ಯ ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ ದಷ್ಟವಿದ್ಧಯೋರ್ದಂಶದೇಶೇ ಸ್ಯಾತ್||೩೨||

ಅನುಕ್ತಪ್ರಾಣಹರಣಸಾಮಗ್ರೀಮಾಹ- ಕ್ಷರತೀತ್ಯಾದಿನಾ| ಪೀತಂ ವಿಷಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಮೃತಸ್ಯ ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ| ದಷ್ಟವಿದ್ಧಯೋಶ್ಚ ದಂಶದೇಶೇ ವಿಷಂ ಸ್ಯಾತ್| ವಿದ್ಧಃ ದಿಗ್ಧವಿದ್ಧಃ| ಅತ್ರ ಕಶ್ಚಿನ್ಮೃತ ಇವ ಭವತಿ, ಕಶ್ಚಿಚ್ಚ ಪವನಾದಮೃತ ಇವ| ಯದುಕ್ತಂ ಕಾಶ್ಯಪೇ- “ಮೃತ ಇವ ಚೇನ್ಮರ್ತ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಸಾಧ್ಯಲಿಙ್ಗೈರ್ವಿಹೀನಶ್ಚ| ಸ ಜೀವಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಃ ಕೃತಾ ಚೈತಸ್ಯ ಹೃದಯರಕ್ಷಾ ಚೇತ್” ಇತಿ||೩೨||

Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34

ನೀಲೌಷ್ಠದನ್ತಶೈಥಿಲ್ಯಕೇಶಪತನಾಙ್ಗಭಙ್ಗವಿಕ್ಷೇಪಾಃ| ಶಿಶಿರೈರ್ನ ಲೋಮಹರ್ಷೋ ನಾಭಿಹತೇ ದಣ್ಡರಾಜೀ ಸ್ಯಾತ್||೩೩|| ಕ್ಷತಜಂ ಕ್ಷತಾಚ್ಚ ನಾಯಾತ್ಯೇತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಮರಣಲಿಙ್ಗಾನಿ| ಏಭ್ಯೋಽನ್ಯಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ಚೋಪಕ್ರಮಾಞ್ಛೃಣು ಮೇ||೩೪||

ಏತದ್ವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ನೀಲೌಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ| ದಣ್ಡರಾಜಿಃ ದಣ್ಡಾಕಾರಾ ರೇಖಾ ||೩೩-೩೪||

Adhikarana 15 (35-37) · Śloka 37

ಮನ್ತ್ರಾರಿಷ್ಟೋತ್ಕರ್ತನನಿಷ್ಪೀಡನಚೂಷಣಾಗ್ನಿಪರಿಷೇಕಾಃ| ಅವಗಾಹರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣವಮನವಿರೇಕೋಪಧಾನಾನಿ||೩೫|| ಹೃದಯಾವರಣಾಞ್ಜನನಸ್ಯಧೂಮಲೇಹೌಷಧಪ್ರಶಮನಾನಿ | ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಪ್ರತಿವಿಷಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸಂಸ್ಥಾನಪನಂ ಲೇಪಃ||೩೬|| ಮೃತಸಞ್ಜೀವನಮೇವ ಚ ವಿಂಶತಿರೇತೇ ಚತುರ್ಭಿರಧಿಕಾಃ| ಸ್ಯುರುಪಕ್ರಮಾ ಯಥಾ ಯೇ ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಾಃ ಶೃಣು ತಥಾ ತಾನ್||೩೭||

ಮನ್ತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿಷಹರೇಷು ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾದಗ್ರೇಽಭಿಧಾನಂ; ಯದುಕ್ತಂ “ವಿಷಂ ತೇಜೋಮಯೈರ್ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸತ್ಯಬ್ರಹ್ಮತಪೋಮಯೈಃ| ಯಥಾ ನಿವಾರ್ಯತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರಯುಕ್ತೈರ್ನ ತಥೌಷಧೈಃ” (ಸು.ಕ.ಅ.೫) ಇತಿ| ಅರಿಷ್ಟಾ ದ್ವಿವಿಧಾ- ಮನ್ತ್ರೇಣ ರಜ್ಜ್ವಾದಿಭಿರ್ವಾ ವಿಷೋಪರಿಬನ್ಧಃ| ಉಪಧಾನಂ ವಿಷಸಙ್ಕ್ರಮಣಾರ್ಥಂ ಮಸ್ತಕೇ ಭೇಷಜದಾನಮ್| ಹೃದಯಾವರಣಂ ಹೃದಯರಕ್ಷಾಕರಮೌಷಧಮ್| ಪ್ರತಿವಿಷಂ ವಿಷಾನ್ತರಪ್ರಯೋಗಃ| ಮೃತಸಞ್ಜೀವನಂ ವಿಷೇಣ ಮೃತಸ್ಯಾಮೃತ ಇವ ಸಞ್ಜೀವನಕರಂ ಭೇಷಜಮ್| ಶೇಷಂ ವ್ಯಕ್ತಂ ವಿವರಣಗ್ರನ್ಥೇನ ಸ್ಫುಟಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ||೩೫-೩೭||

Adhikarana 16 (38) · Śloka 39

ದಂಶಾತ್ತು ವಿಷಂ ದಷ್ಟಸ್ಯಾವಿಸೃತಂ ವೇಣಿಕಾಂ ಭಿಷಗ್ಬದ್ಧ್ವಾ| ನಿಷ್ಪೀಡಯೇದ್ಭೃಶಂ ದಂಶಮುದ್ಧರೇನ್ಮರ್ಮವರ್ಜಂ ವಾ||೩೮|| ತಂ ದಂಶಂ ವಾ ಚೂಷೇನ್ಮುಖೇನ ಯವಚೂರ್ಣಪಾಂಶುಪೂರ್ಣೇನ|೩೯|

ಅವಿಸೃತಮಿತಿ ಅವ್ಯಾಪ್ತಶರೀರಮ್| ವೇಣಿಕಾಂ ಬದ್ಧ್ವೇತಿ ವಿಷವಾ(ಧಾ)ರಣಿಕಾಂ ಬದ್ಧ್ವಾ| ಅನೇನ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯಾಭಿಧಾನೇನ ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಪಾರೋಽಪ್ಯರಿಷ್ಟಾನಾಂ ಕಥಿತಃ, ಮನ್ತ್ರಾದ್ಭಿನ್ನಾ ಚಾರಿಷ್ಟೋಕ್ತಾ| ಉಕ್ತಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ- “ಅರಿಷ್ಟಾಮಪಿ ಮನ್ತ್ರೈಶ್ಚ ಬಧ್ನೀಯಾನ್ಮನ್ತ್ರಕೋವಿದಃ| ಸಾ ತು ರಜ್ಜ್ವಾದಿಭಿರ್ಬದ್ಧಾ ವಿಷಪ್ರತಿಕರೀ ಮತಾ” (ಸು.ಕ.ಅ.೫) ಇತಿ| ನಿಷ್ಪೀಡಯೇದಿತಿ ನಿಷ್ಪೀಡನೇನ ವಿಷಂ ಗಾಲಯೇತ್| ಉದ್ಧರೇದಿತಿ ಉತ್ಕೃತ್ಯಾಪಹರೇತ್| ಮರ್ಮವರ್ಜ್ಯಮಿತಿ ಮರ್ಮಣ್ಯುಪಘಾತಂ ನಿಷೇಧಯತ್ಯವ್ರಣೇ| ಯವಚೂರ್ಣೇನ ಪಾಂಶುನಾ ವಾ ಮುಖಪೂರಣಂ ವಿಷಸಮ್ಬನ್ಧಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್||೩೮||-

Adhikarana 17 (39-43) · Śloka 43

ಪ್ರಚ್ಛನಶೃಙ್ಗಜಲೌಕಾವ್ಯಧನೈಃ ಸ್ರಾವ್ಯಂ ತತೋ ರಕ್ತಮ್||೩೯|| ರಕ್ತೇ ವಿಷಪ್ರದುಷ್ಟೇ ದುಷ್ಯೇತ್ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತತಸ್ತ್ಯಜೇತ್ ಪ್ರಾಣಾನ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಘರ್ಷಣೈರಸೃಗವರ್ತಮಾನಂ ಪ್ರವರ್ತ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್||೪೦|| ತ್ರಿಕಟುಗೃಹಧೂಮರಜನೀಪಞ್ಚಲವಣರೋಚನಾಃ ಸವಾರ್ತಾಕಾಃ| ಘರ್ಷಣಮತಿಪ್ರವೃತ್ತೇ ವಟಾದಿಭಿಃ ಶೀತಲೈರ್ಲೇಪಃ||೪೧|| ರಕ್ತಂ ಹಿ ವಿಷಾಧಾನಂ ವಾಯುರಿವಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರದೇಹಸೇಕೈಸ್ತತ್| ಶೀತೈಃ ಸ್ಕನ್ದತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಕನ್ನೇ ವ್ಯಪಯಾತಿ ವಿಷವೇಗಃ||೪೨|| ವಿಷವೇಗಾನ್ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾವಿಷಾದಹೃದಯದ್ರವಾಃ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ| ಶೀತೈರ್ನಿವರ್ತಯೇತ್ತಾನ್ ವೀಜ್ಯಶ್ಚಾಲೋಮಹರ್ಷಾತ್ ಸ್ಯಾತ್||೪೩||

ಪ್ರಚ್ಛನಾದಿಭೀ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮುಪಕ್ರಮಮಾಹ| ಉಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ಚ ವ್ಯತಿಕ್ರಮಾಭಿಧಾನೇನ ನಿಯಮೇನ ಕ್ರಮಯೋಗಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ರಕ್ತಸ್ರಾವಣೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ರಕ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿರಿತಿ ದೇಹಧಾತ್ವಾದಿಸ್ವಭಾವಃ| ಪ್ರಘರ್ಷಣೈರಿತಿ ಪ್ರಘರ್ಷಣೈರಪಿ, ಪ್ರಚ್ಛನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಘರ್ಷಣೇನ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಘರ್ಷಣಂ ಪತ್ರಾದಿಭಿಃ| ಪ್ರಘರ್ಷಣೇನ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮುಪಕ್ರಮೇಷೂಕ್ತಮ್| ಘರ್ಷಣಮಿತಿ ಛೇದಃ| ವಿಷಾಧಾನಮಿತಿ ವಿಷಸ್ಯ ಪ್ರಸಾರಕಮ್| ಸ್ಕನ್ದತಿ ಸ್ಥಿರಂ ಭವತಿ| ಸ್ಕನ್ನೇ ಇತಿ ಸ್ಥಿರೇ| ವೀಜ್ಯಃ ವ್ಯಜನಪವನೈಃ||೩೯-೪೩||

Adhikarana 18 (44-45) · Śloka 45

ತರುರಿವ ಮೂಲಚ್ಛೇದಾದ್ದಂಶಚ್ಛೇದಾನ್ನ ವೃದ್ಧಿಮೇತಿ ವಿಷಮ್| ಆಚೂಷಣಮಾನಯನಂ ಜಲಸ್ಯ ಸೇತುರ್ಯಥಾ ತಥಾಽರಿಷ್ಟಾಃ||೪೪|| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಗತಂ ದಾಹೋ ದಹತಿ ವಿಷಂ ಸ್ರಾವಣಂ ಹರತಿ ರಕ್ತಾತ್| ಪೀತಂ ವಮನೈಃ ಸದ್ಯೋ ಹರೇದ್ವಿರೇಕೈರ್ದ್ವಿತೀಯೇ ತು||೪೫||

ತರುರಿವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಛೇದಾದೀನಾಂ ವಿಷಹರಣೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ| ಸೇತುರ್ಯಥೇತಿ ಪ್ರಸರನಿರೋಧಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಿತೀಯೇ ‘ವೇಗೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೪೪-೪೫||

Adhikarana 19 (46-50) · Śloka 50

ಆದೌ ಹೃದಯಂ ರಕ್ಷ್ಯಂ ತಸ್ಯಾವರಣಂ ಪಿಬೇದ್ಯಥಾಲಾಭಮ್| ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಮಜ್ಜಪಯೋಗೈರಿಕಮಥ ಗೋಮಯರಸಂ ವಾ||೪೬|| ಇಕ್ಷುಂ ಸುಪಕ್ವಮಥವಾ ಕಾಕಂ ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ತದ್ರಸಂ ವರಣಮ್| ಛಾಗಾದೀನಾಂ ವಾಽಸೃಗ್ಭಸ್ಮ ಮೃದಂ ವಾ ಪಿಬೇದಾಶು||೪೭|| ಕ್ಷಾರಾಗದಸ್ತೃತೀಯೇ ಶೋಫಹರೈರ್ಲೇಖನಂ ಸಮಧ್ವಮ್ಬು| ಗೋಮಯರಸಶ್ಚತುರ್ಥೇ ವೇಗೇ ಸಕಪಿತ್ಥಮಧುಸರ್ಪಿಃ||೪೮|| ಕಾಕಾಣ್ಡಶಿರೀಷಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವರಸೇನಾಶ್ಚ್ಯೋತನಾಞ್ಜನೇ ನಸ್ಯಮ್| ಸ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚಮೇಽಥ ಷಷ್ಠೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಕಾರ್ಯಮ್||೪೯|| ಗೋಪಿತ್ತಯುತಾ ರಜನೀ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಮರಿಚಪಿಪ್ಪಲೀಪಾನಮ್| ವಿಷಪಾನಂ ದಷ್ಟಾನಾಂ ವಿಷಪೀತೇ ದಂಶನಂ ಚಾನ್ತೇ||೫೦||

ಆದಾವಿತಿ ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮಾದೌ| ತಸ್ಯೇತಿ ಹೃದಯಸ್ಯ| ಯಥಾಲಾಭಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಹೃದಯಾವರಣಯೋಗೇಷು ಯಥಾಪ್ರಾಪ್ತಿಹೃದಯಾವರಣಮ್| ಕ್ಷಾರಾಗದೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ತೃತೀಯೇ ‘ವೇಗೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಾಕಾಣ್ಡಾ ಶಿಮ್ಬೀಭೇದಃ| ಗೋಪಿತ್ತಯುತಾ ರಜನೀ ಆಶ್ಚೋತನಾದಿಷು ಜ್ಞೇಯಾ| ಅನ್ತೇ ಇತಿ ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮಶೇಷೇ ಸಪ್ತಮೇ ವೇಗೇ ಸರ್ಪೇಣ ದಂಶನಂ ಕಾರ್ಯಮ್||೪೬-೫೦||

Adhikarana 20 (51-53) · Śloka 53

ಶಿಖಿಪಿತ್ತಾರ್ಧಯುತಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪಲಾಶಬೀಜಮಗದೋ ಮೃತೇಷು ವರಃ| ವಾರ್ತಾಕುಫಾಣಿತಾಗಾರಧೂಮಗೋಪಿತ್ತನಿಮ್ಬಂ ವಾ||೫೧|| ಗೋಪಿತ್ತಯುತೈರ್ಗುಟಿಕಾಃ ಸುರಸಾಗ್ರನ್ಥಿದ್ವಿರಜನೀಮಧುಕಕುಷ್ಠೈಃ | ಶಸ್ತಾಽಮೃತೇನ ತುಲ್ಯಾ ಶಿರೀಷಪುಷ್ಪಕಾಕಾಣ್ಡಕರಸೈರ್ವಾ||೫೨|| ಕಾಕಾಣ್ಡಸುರಸಗವಾಕ್ಷೀಪುನರ್ನವಾವಾಯಸೀಶಿರೀಷಫಲೈಃ| ಉದ್ಬನ್ಧವಿಷಜಲಮೃತೇ ಲೇಪೌಪಧಿನಸ್ಯಪಾನಾನಿ ||೫೩||

ಅಷ್ಟಮೇ ತು ವೇಗೇ ಶಿಖಿಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ಮೃತಸಞ್ಜೀವನಯೋಗಾನಾಹ| ಮೃತ ಇತಿ ಮೃತ ಇವ| ಉದ್ಬನ್ಧೇತ್ಯಾದೌ ಮೃತೇ ಇತಿ ಉದ್ಬನ್ಧಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಲೇಪೌಪಧಿನಸ್ಯಪಾನಾನೀತಿ ಲೇಪಾದಯಶ್ಚಾಮೀ ಉದ್ಬನ್ಧಾದಿಷು ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಲೇಪೌಪಧೀತ್ಯಾದೌ ಉಪಧಿರ್ಯೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕಾಕಪದಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿಷಹರಣಾಯ ದೀಯತೇ||೫೧-೫೩||

Adhikarana 21 (54-60) · Śloka 60

ಸ್ಪೃಕ್ಕಾಪ್ಲವಸ್ಥೌಣೇಯಕಾಙ್ಕ್ಷೀಶೈಲೇಯರೋಚನಾತಗರಮ್| ಧ್ಯಾಮಕಕುಙ್ಕುಮಮಾಂಸೀಸುರಸಾಗ್ರೈಲಾಲಕುಷ್ಠಘ್ನಮ್||೫೪|| ಬೃಹತೀ ಶಿರೀಷಪುಷ್ಪಂ ಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕಪದ್ಮಚಾರಟಿವಿಶಾಲಾಃ| ಸುರದಾರುಪದ್ಮಕೇಶರಸಾವರಕಮನಃಶಿಲಾಕೌನ್ತ್ಯಃ||೫೫|| ಜಾತ್ಯರ್ಕಪುಷ್ಪರಸರಜನೀದ್ವಯಹಿಙ್ಗುಪಿಪ್ಪಲೀಲಾಕ್ಷಾಃ| ಜಲಮುದ್ಗಪರ್ಣಿಚನ್ದನಮಧುಕಮದನಸಿನ್ಧುವಾರಾಶ್ಚ||೫೬|| ಶಮ್ಪಾಕಲೋಧ್ರಮಯೂರಕಗನ್ಧಫಲಾನಾಕುಲೀವಿಡಙ್ಗಾಶ್ಚ| ಪುಷ್ಯೇ ಸಂಹೃತ್ಯ ಸಮಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಗುಟಿಕಾ ವಿಧೇಯಾಃ ಸ್ಯುಃ||೫೭|| ಸರ್ವವಿಷಘ್ನೋ ಜಯಕೃದ್ವಿಷಮೃತಸಞ್ಜೀವನೋ ಜ್ವರನಿಹನ್ತಾ| ಘ್ರೇಯವಿಲೇಪನಧಾರಣಧೂಮಗ್ರಹಣೈರ್ಗೃಹಸ್ಥಶ್ಚ||೫೮|| ಭೂತವಿಷಜನ್ತ್ವಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾರ್ಮಣಮನ್ತ್ರಾಗ್ನ್ಯಶನ್ಯರೀನ್ ಹನ್ಯಾತ್| ದುಃಸ್ವಪ್ನಸ್ತ್ರೀದೋಷಾನಕಾಲಮರಣಾಮ್ಬುಚೌರಭಯಮ್||೫೯|| ಧನಧಾನ್ಯಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಃ ಶ್ರೀಪುಷ್ಟ್ಯಾಯುರ್ವಿವರ್ಧನೋ ಧನ್ಯಃ| ಮೃತಸಞ್ಜೀವನ ಏಷ ಪ್ರಾಗಮೃತಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ವಿಹಿತಃ||೬೦|| ಇತಿ ಮೃತಸಞ್ಜೀವನೋಽಗದಃ|

ಸ್ಪೃಕ್ಕೇತ್ಯಾದೌ ಕಾಙ್ಕ್ಷೀ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರಿಕಾ| ಕುಷ್ಠಘ್ನಃ ಖದಿರಃ| ಸಾವರಕಂ ಲೋಧ್ರಮ್| ಕೌನ್ತೀ ರೇಣುಕಾ| ಮಯೂರಕಃ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ, ಗನ್ಧಫಲಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ, ನಾಕುಲೀ ರಾಸ್ನಾ| ಧಾರಣಶಬ್ದೇನ ಶರೀರೇ ಧಾರಣಂ ಬ್ರೂತೇ; ಧಾರಣಂ ಚೌಷಧಶಬ್ದೇನೋಪಕ್ರಮೇಷು ಪ್ರವಿಶತಿ| ಗೃಹಸ್ಥ ಇತಿ ಗೃಹೇಽವತಿಷ್ಠನ್| ಕಾರ್ಮಣಃ ಪರದ್ರೋಹಾರ್ಥೋ ಮನ್ತ್ರಾದಿಯೋಗಃ, ಮನ್ತ್ರಃ ಅಭಿಚಾರಮನ್ತ್ರಃ| ಸ್ತ್ರೀದೋಷಾನಿತಿ ಸ್ತ್ರೀದತ್ತಗರಾದಿದೋಷಾನ್| ಪ್ರಾಗಮೃತಾದಿತಿ ಅಮೃತೋತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಾಕ್; ಏತೇನ ಚಾಮೃತಸಮಾನತ್ವಮಸ್ಯ ದರ್ಶ್ಯತೇ||೫೪-೬೦||

Adhikarana 22 (61-64) · Śloka 64

ಮನ್ತ್ರೈರ್ಧಮನೀಬನ್ಧೋಽವಮಾರ್ಜನಂ ಕಾರ್ಯಮಾತ್ಮರಕ್ಷಾ ಚ| ದೋಷಸ್ಯ ವಿಷಂ ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಸ್ಯಾತ್ತಂ ಜಯೇತ್ಪೂರ್ವಮ್||೬೧|| ವಾತಸ್ಥಾನೇ ಸ್ವೇದೋ ದಧ್ನಾ ನತಕುಷ್ಠಕಲ್ಕಪಾನಂ ಚ| ಘೃತಮಧುಪಯೋಽಮ್ಬುಪಾನಾವಗಾಹಸೇಕಾಶ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥೇ||೬೨|| ಕ್ಷಾರಾಗದಃ ಕಫಸ್ಥಾನಗತೇ ಸ್ವೇದಸ್ತಥಾ ಸಿರಾವ್ಯಧನಮ್| ದೂಷೀವಿಷೇಽಥ ರಕ್ತಸ್ಥಿತೇ ಸಿರಾಕರ್ಮ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್||೬೩|| ಭೇಷಜಮೇವಂ ಕಲ್ಪ್ಯಂ ಭಿಷಗ್ವಿದಾಽಽಲಕ್ಷ್ಯ ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಮ್| ಸ್ಥಾನಂ ಜಯೇದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯಾವಿರುದ್ಧಂ ಚ||೬೪||

ಮನ್ತ್ರೈರಿತ್ಯಾದೌ ಅವಮಾರ್ಜನಮಿತಿ ವಿಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಲೋಮೇನ ಮಾರ್ಜನಂ ಮನ್ತ್ರೈರೇವ ಕಾರ್ಯಮ್| ಆತ್ಮರಕ್ಷಾ ಭೂತಾವೇಶನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಜಯೇದಿತಿ ಸ್ಥಾನಿನಂ ದೋಷಂ ಜಯೇತ್| ಸ್ವೇದೋ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಃ ಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯೇ, ತಥಾಽಪ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ ‘ವಾತಸ್ಥಾನೇ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಧೀಯತೇ| ಸ್ವೇದಸ್ತು ಪೇಯಾದಿಭೋಜನಾದಿವಿಧಾನವದಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯುಪಕ್ರಮೇಷು ನೋಕ್ತಃ; ಕಿಂವಾ ಅಗ್ನಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ವೇದೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಪೇಯಾದಿ ಚೋಪಶಮನಶಬ್ದೇನಾವಶ್ಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತಸ್ಥೇ ಇತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸ್ಥೇ| ದೂಷೀವಿಷ ಇತ್ಯಾದೌ ಸಿರಾ ಇತಿ ಸಿರಾವ್ಯಧಃ, ಕರ್ಮ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ವಮನಾದಿ; ಕಿಂವಾ ಸಿರಾಕರ್ಮ ಪಞ್ಚವಿಧಮಿತಿ ಪಞ್ಚಸಿರಾವ್ಯಧಃ| ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಸ್ಥಾನಗತವಾತಾದಿ| ಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯೇತಿ ಸ್ಥಾನಗತವಿಷಸ್ಯಾವಿರುದ್ಧಂ ಚ ‘ಕುರ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೬೧-೬೪||

Adhikarana 23 (65-76) · Śloka 76

ವಿಷದೂಷಿತಕಫಮಾರ್ಗಃ ಸ್ರೋತಃಸಂರೋಧರುದ್ಧವಾಯುಸ್ತು| ಮೃತ ಇವ ಶ್ವಸೇನ್ಮರ್ತ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಸಾಧ್ಯಲಿಙ್ಗೈರ್ವಿಹೀನಶ್ಚ||೬೫|| ಚರ್ಮಕಷಾಯಾಃ ಕಲ್ಕಂ ಬಿಲ್ವಸಮಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕಾಕಪದಮಸ್ಯ| ಕೃತ್ವಾ ದದ್ಯಾತ್ಕಟಭೀಕಟುಕಟ್ಫಲಪ್ರಧಮನಂ ಚ||೬೬|| ಛಾಗಂ ಗವ್ಯಂ ಮಾಹಿಷಂ ವಾ ಮಾಂಸಂ ಕೌಕ್ಕುಟಮೇವ ವಾ| ದದ್ಯಾತ್ ಕಾಕಪದೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತತಃ ಸಙ್ಕ್ರಮತೇ ವಿಷಮ್||೬೭|| ನಾಸಾಕ್ಷಿಕರ್ಣಜಿಹ್ವಾಕಣ್ಠನಿರೋಧೇಷು ಕರ್ಮ ನಸ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್| ವಾರ್ತಾಕುಬೀಜಪೂರಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಿಷ್ಟೈಃ||೬೮|| ಅಞ್ಜನಮಕ್ಷ್ಯುಪರೋಧೇ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಬಸ್ತಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟೈಸ್ತು| ದಾರುವ್ಯೋಷಹರಿದ್ರಾಕರವೀರಕರಞ್ಜನಿಮ್ಬಸುರಸೈಸ್ತು||೬೯|| ಶ್ವೇತಾ ವಚಾಽಶ್ವಗನ್ಧಾ ಹಿಙ್ಗ್ವಮೃತಾ ಕುಷ್ಠಸೈನ್ಧವೇ ಲಶುನಮ್| ಸರ್ಷಪಕಪಿತ್ಥಮಧ್ಯಂ ಟುಣ್ಟುಕಕರಞ್ಜಬೀಜಾನಿ ||೭೦|| ವ್ಯೋಷಂ ಶಿರೀಷಪುಷ್ಪಂ ದ್ವಿರಜನ್ಯೌ ವಂಶಲೋಚನಂ ಚ ಸಮಮ್| ಪಿಷ್ಟ್ವಾಽಜಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇಣ ಗೋಶ್ವಪಿತ್ತೇನ ಸಪ್ತಾಹಮ್||೭೧|| ವ್ಯತ್ಯಾಸಭಾವಿತೋಽಯಂ ನಿಹನ್ತಿ ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಿತಂ ವಿಷಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್| ಸರ್ವಜ್ವರಭೂತಗ್ರಹವಿಸೂಚಿಕಾಜೀರ್ಣಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತೀಃ||೭೨|| ಉನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರೌ ಕಾಚಪಟಲನೀಲಿಕಾಶಿರೋದೋಷಾನ್| ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕಪಿಲ್ಲಾರ್ಬುದಾರ್ಮಕಣ್ಡೂತಮೋದೋಷಾನ್||೭೩|| ಕ್ಷಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮದಾತ್ಯಯಪಾಣ್ಡುಗದಾಂಶ್ಚಾಞ್ಜನಾತ್ತಥಾ ಮೋಹಾನ್| ಲೇಪಾದ್ವಿಷದಿಗ್ಧಕ್ಷತಲೀಢದಷ್ಟಪೀತವಿಷಘಾತೀ||೭೪|| ಅರ್ಶಃಸ್ವಾನದ್ಧೇಷು ಚ ಗುದಲೇಪೋ ಯೋನಿಲೇಪನಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮ್| ಮೂಢೇ ಗರ್ಭೇ ದುಷ್ಟೇ ಲಲಾಟಲೇಪಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ||೭೫|| ವೃದ್ಧೌ ಕಿಟಿಮೇ ಕುಷ್ಠೇ ಶ್ವಿತ್ರವಿಚರ್ಚಿಕಾದಿಷು ಲೇಪಃ| ಗಜ ಇವ ತರೂನ್ ವಿಷಗದಾನ್ನಿಹನ್ತ್ಯಗದಗನ್ಧಹಸ್ತ್ಯೇಷಃ||೭೬|| ಇತಿ ಗನ್ಧಹಸ್ತೀನಾಮಾಽಗದಃ|

ಸ್ರೋತಃಸಂರೋಧೇನ ರುದ್ಧೋ ವಾಯುರುಚ್ಛ್ವಾಸನಿಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅಸಾಧ್ಯಲಿಙ್ಗೈರಿತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತನೀಲೌಷ್ಠಾದಿಭಿಃ| ಚರ್ಮಕಷಾಯಾ ಇತಿ ಚರ್ಮಚಟಿಕಾಯಾಃ, ಕಿಂವಾ ಸಪ್ತಲಾಯಾಃ| ಕಾಕಪದಮಿತಿ ಕಾಕಪದಾಕಾರಂ ವ್ರಣಮ್| ಕಟಭೀತ್ಯಾದೌ ಕಟುಕಫಲಾ ತಿಕ್ತಾಲಾಬುಃ, ಕಿಂವಾ ಕಟು ತ್ರಿಕಟು| ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀತ್ಯಾದೀನಿ ಷಟ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತಾಯೋಕ್ತಾನಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನಾನಿ| ದಾರ್ವೀತ್ಯಾದೌ ಶ್ವೇತಾ ಕಟಭೀ| ವ್ಯತ್ಯಾಸಭಾವಿತ ಇತಿ ಗೋಪಿತ್ತೇನ ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಅಶ್ವಪಿತ್ತೇನ ಭಾವಿತಃ, ತಥಾ ಅಶ್ವಪಿತ್ತೇನ ಭಾವಯಿತ್ವಾ ಗೋಪಿತ್ತೇನ ಭಾವಿತಃ||೬೫-೭೬||

Adhikarana 24 (77-104) · Śloka 104

ಪತ್ರಾಗುರುಮುಸ್ತೈಲಾ ನಿರ್ಯಾಸಾಃ ಪಞ್ಚ ಚನ್ದನಂ ಸ್ಪೃಕ್ಕಾ| ತ್ವಙ್ನಲದೋತ್ಪಲಬಾಲಕಹರೇಣುಕೋಶೀರವನ್ಯನಖಾಃ||೭೭|| ಸುರದಾರುಕನಕಕುಙ್ಕುಮಧ್ಯಾಮಕಕುಷ್ಠಪ್ರಿಯಙ್ಗವಸ್ತಗರಮ್| ಪಞ್ಚಾಙ್ಗಾನಿ ಶಿರೀಷಾದ್ವ್ಯೋಷಾಲಮನಃಶಿಲಾಜಾಜ್ಯಃ||೭೮|| ಶ್ವೇತಕಟಭೀಕರಞ್ಜೌ ರಕ್ಷೋಘ್ನೀ ಸಿನ್ಧುವಾರಿಕಾ ರಜನೀ| ಸುರಸಾಞ್ಜನಗೈರಿಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾನಿಮ್ಬನಿರ್ಯಾಸಾಃ||೭೯|| ವಂಶತ್ವಗಶ್ವಗನ್ಧಾಹಿಙ್ಗುದಧಿತ್ಥಾಮ್ಲವೇತಸಂ ಲಾಕ್ಷಾ| ಮಧುಮಧುಕಸೋಮರಾಜೀವಚಾರುಹಾರೋಚನಾತಗರಮ್||೮೦|| ಅಗದೋಽಯಂ ವೈಶ್ರವಣಾಯಾಖ್ಯಾತಸ್ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕೇಣ ಷಷ್ಟ್ಯಙ್ಗಃ| ಅಪ್ರತಿಹತಪ್ರಭಾವಃ ಖ್ಯಾತೋ ಮಹಾಗನ್ಧಹಸ್ತೀತಿ||೮೧|| ಪಿತ್ತೇನ ಗವಾಂ ಪೇಷ್ಯೋ ಗುಟಿಕಾಃ ಕಾರ್ಯಾಸ್ತು ಪುಷ್ಯಯೋಗೇನ| ಪಾನಾಞ್ಜನಪ್ರಲೇಪೈಃ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ||೮೨|| ಪಿಲ್ಲಂ ಕಣ್ಡೂಂ ತಿಮಿರಂ ರಾತ್ರ್ಯಾನ್ಧ್ಯಂ ಕಾಚಮರ್ಬುದಂ ಪಟಲಮ್| ಹನ್ತಿ ಸತತಪ್ರಯೋಗಾದ್ಧಿತಮಿತಪಥ್ಯಾಶಿನಾಂ ಪುಂಸಾಮ್||೮೩|| ವಿಷಮಜ್ವರಾನಜೀರ್ಣಾನ್ದದ್ರುಂ ಕಣ್ಡೂಂ ವಿಸೂಚಿಕಾಂ ಪಾಮಾಮ್| ವಿಷಮೂಷಿಕಲೂತಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪನ್ನಗಾನಾಂ ಚ| ಆಶು ವಿಷಂ ನಾಶಯತಿ ಸಮೂಲಜಮಥ ಕನ್ದಜಂ ಸರ್ವಮ್||೮೪|| ಏತೇನ ಲಿಪ್ತಗಾತ್ರಃ ಸರ್ಪಾನ್ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಭಕ್ಷಯೇಚ್ಚ ವಿಷಮ್| ಕಾಲಪರೀತೋಽಪಿ ನರೋ ಜೀವತಿ ನಿತ್ಯಂ ನಿರಾತಙ್ಕಃ||೮೫|| ಆನದ್ಧೇ ಗುದಲೇಪೋ ಯೋನೌ ಲೇಪಶ್ಚ ಮೂಢಗರ್ಭಾಣಾಮ್| ಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಿಷು ಚ ಲಲಾಟೇ ಪ್ರಲೇಪನಮಾಹುಃ ಪ್ರಧಾನತಮಮ್||೮೬|| ಭೇರೀಮೃದಙ್ಗಪಟಹಾಞ್ಛತ್ರಾಣ್ಯಮುನಾ ತಥಾ ಧ್ವಜಪತಾಕಾಃ| ಲಿಪ್ತ್ವಾಽಹಿವಿಷನಿರಸ್ತ್ಯೈ ಪ್ರಧ್ವನಯೇದ್ದರ್ಶಯೇನ್ಮತಿಮಾನ್||೮೭|| ಯತ್ರ ಚ ಸನ್ನಿಹಿತೋಽಯಂ ನ ತತ್ರ ಬಾಲಗ್ರಹಾ ನ ರಕ್ಷಾಂಸಿ| ನ ಚ ಕಾರ್ಮಣವೇತಾಲಾ ವಹನ್ತಿ ನಾಥರ್ವಣಾ ಮನ್ತ್ರಾಃ||೮೮|| ಸರ್ವಗ್ರಹಾ ನ ತತ್ರ ಪ್ರಭವನ್ತಿ ನ ಚಾಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರನೃಪಚೌರಾಃ| ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ್ಚ ತತ್ರ ಭಜತೇ ಯತ್ರ ಮಹಾಗನ್ಧಹಸ್ತ್ಯಸ್ತಿ||೮೯|| ಪಿಷ್ಯಮಾಣ ಇಮಂ ಚಾತ್ರ ಸಿದ್ಧಂ ಮನ್ತ್ರಮುದೀರಯೇತ್| ‘ಮಮ ಮಾತಾ ಜಯಾ ನಾಮ ಜಯೋ ನಾಮೇತಿ ಮೇ ಪಿತಾ||೯೦|| ಸೋಽಹಂ ಜಯಜಯಾಪುತ್ರೋ ವಿಜಯೋಽಥ ಜಯಾಮಿ ಚ| ನಮಃ ಪುರುಷಸಿಂಹಾಯ ವಿಷ್ಣವೇ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಣೇ||೯೧|| ಸನಾತನಾಯ ಕೃಷ್ಣಾಯ ಭವಾಯ ವಿಭವಾಯ ಚ| ತೇಜೋ ವೃಷಾಕಪೇಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತೇಜೋ ಬ್ರಹ್ಮೇನ್ದ್ರಯೋರ್ಯಮೇ||೯೨|| ಯಥಾಽಹಂ ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ ವಾಸುದೇವಪರಾಜಯಮ್| ಮಾತುಶ್ಚ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣಂ ಸಮುದ್ರಸ್ಯ ಚ ಶೋಷಣಮ್||೯೩|| ಅನೇನ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯೇನ ಸಿಧ್ಯತಾಮಗದೋ ಹ್ಯಯಮ್| ಹಿಲಿಮಿಲಿಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟೇ ರಕ್ಷ ಸರ್ವಭೇಷಜೋತ್ತಮೇ ಸ್ವಾಹಾ ||೯೪|| ಇತಿ ಮಹಾಗನ್ಧಹಸ್ತೀನಾಮಾಽಗದಃ| ಋಷಭಕಜೀವಕಭಾರ್ಗೀಮಧುಕೋತ್ಪಲಧಾನ್ಯಕೇಶರಾಜಾಜ್ಯಃ| ಸಸಿತಗಿರಿಕೋಲಮಧ್ಯಾಃ ಪೇಯಾಃ ಶ್ವಾಸಜ್ವರಾದಿಹರಾಃ||೯೫|| ಹಿಙ್ಗು ಚ ಕೃಷ್ಣಾಯುಕ್ತಂ ಕಪಿತ್ಥರಸಯುಕ್ತಮಗ್ರ್ಯಲವಣಂ ಚ| ಸಮಧುಸಿತೌ ಪಾತವ್ಯೌ ಜ್ವರಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸಘ್ನೌ||೯೬|| ಲೇಹಃ ಕೋಲಾಸ್ಥ್ಯಞ್ಜನಲಾಜೋತ್ಪಲಮಧುಘೃತೈರ್ವಮ್ಯಾಮ್| ಬೃಹತೀದ್ವಯಾಢಕೀಪತ್ರಧೂಮವರ್ತಿಸ್ತು ಹಿಕ್ಕಾಘ್ನೀ||೯೭|| ಶಿಖಿಬರ್ಹಿಬಲಾಕಾಸ್ಥೀನಿ ಸರ್ಷಪಾಶ್ಚನ್ದನಂ ಚ ಘೃತಯುಕ್ತಮ್| ಧೂಮೋ ಗೃಹಶಯನಾಸನವಸ್ತ್ರಾದಿಷು ಶಸ್ಯತೇ ವಿಷನುತ್||೯೮|| ಘೃತಯುಕ್ತೇ ನತಕುಷ್ಠೇ ಭುಜಗಪತಿಶಿರಃ ಶಿರೀಷಪುಷ್ಪಂ ಚ| ಧೂಮಾಗದಃ ಸ್ಮೃತೋಽಯಂ ಸರ್ವವಿಷಘ್ನಃ ಶ್ವಯಥುಹೃಚ್ಚ||೯೯|| ಜತುಸೇವ್ಯಪತ್ರಗುಗ್ಗುಲುಭಲ್ಲಾತಕಕಕುಭಪುಷ್ಪಸರ್ಜರಸಾಃ| ಶ್ವೇತಾ ಚ ಧೂಮ ಉರಗಾಖುಕೀಟವಸ್ತ್ರಕ್ರಿಮಿನುದಗ್ರ್ಯಃ||೧೦೦|| ತರುಣಪಲಾಶಕ್ಷಾರಂ ಸ್ರುತಂ ಪಚೇಚ್ಚೂರ್ಣಿತೈಃ ಸಹ ಸಮಾಂಶೈಃ| ಲೋಹಿತಮೃದ್ರಜನೀದ್ವಯಶುಕ್ಲಸುರಸಮಞ್ಜರೀಮಧುಕೈಃ||೧೦೧|| ಲಾಕ್ಷಾಸೈನ್ಧವಮಾಂಸೀಹರೇಣುಹಿಙ್ಗುದ್ವಿಸಾರಿವಾಕುಷ್ಠೈಃ| ಸವ್ಯೋಷೈರ್ಬಾಹ್ಲೀಕೈರ್ದರ್ವೀವಿಲೇಪನಂ ಘಟ್ಟಯೇದ್ಯಾವತ್||೧೦೨|| ಸರ್ವವಿಷಶೋಥಗುಲ್ಮತ್ವಗ್ದೋಷಾರ್ಶೋಭಗನ್ದರಪ್ಲೀಹ್ನಃ| ಶೋಥಾಪಸ್ಮಾರಕ್ರಿಮಿಭೂತಸ್ವರಭೇದಪಾಣ್ಡುಗದಾನ್||೧೦೩|| ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಕಾಸಂ ಸೋನ್ಮಾದಂ ನಾಶಯೇಯುರಥ ಪುಂಸಾಮ್| ಗುಟಿಕಾಶ್ಛಾಯಾಶುಷ್ಕಾಃ ಕೋಲಸಮಾಸ್ತಾಃ ಸಮುಪಯುಕ್ತಾಃ||೧೦೪|| ಇತಿ ಕ್ಷಾರಾಗದಃ|

ಋಷಭಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಷೋಪದ್ರವಶ್ವಾಸಾದಿಚಿಕಿತ್ಸೋಚ್ಯತೇ| ಸಿತಗಿರಿಃ ಶ್ವೇತಾಽಪರಾಜಿತಾ, ಕೋಲಮಧ್ಯಂ ಬದರಮಜ್ಜಾ| ಭುಜಗಪತಿಶಿರ ಇತಿ ದ್ವಿಮುಖಸರ್ಪಶಿರಃ| ವಸ್ತ್ರಕೃಮಿಃ ಯೂಕಾ| ಪಲಾಶಕ್ಷಾರಂ ಸ್ರುತಮಿತಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಕ್ಷಾರಪರಿಸ್ರಾವಣವಿಧಿನಾ ಸ್ರಾವಿತಮ್| ಲೋಹಿತಮೃತ್ ಗೈರಿಕಮ್| ಸುರಸಮಞ್ಜರೀ ಪರ್ಣಾಸಭೇದಃ||೭೭-೧೦೪||

Adhikarana 25 (95-122) · Śloka 123

ವಿಷಪೀತದಷ್ಟವಿದ್ಧೇಷ್ವೇತದ್ದಿಗ್ಧೇ ಚ ವಾಚ್ಯಮುದ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯತಃ, ಪೃಥಕ್ತ್ವಾನ್ನಿರ್ದೇಶಮತಃ ಶೃಣು ಯಥಾವತ್||೧೦೫|| ರಿಪುಯುಕ್ತೇಭ್ಯೋ ನೃಭ್ಯಃ ಸ್ವೇಭ್ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯೋಽಥವಾ ಭಯಂ ನೃಪತೇಃ| ಆಹಾರವಿಹಾರಗತಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರೇಷ್ಯಾನ್ ಪರೀಕ್ಷೇತ||೧೦೬|| ಅತ್ಯರ್ಥಶಙ್ಕಿತಃ ಸ್ಯಾದ್ಬಹುವಾಗಥವಾಽಲ್ಪವಾಗ್ವಿಗತಲಕ್ಷ್ಮೀಃ| ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಂ ವಿಷಪ್ರದಾತಾ ನರೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೧೦೭|| ದೃಷ್ಟ್ವೈವಂ ನ ತು ಸಹಸಾ ಭೋಜ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತದನ್ನಮಗ್ನೌ ತು| ಸವಿಷಂ ಹಿ ಪ್ರಾಪ್ಯಾನ್ನಂ ಬಹೂನ್ವಿಕಾರಾನ್ ಭಜತ್ಯಗ್ನಿಃ||೧೦೮|| ಶಿಖಿಬರ್ಹವಿಚಿತ್ರಾರ್ಚಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಕ್ಷಮರೂಕ್ಷಕುಣಪಧೂಮಶ್ಚ | ಸ್ಫುಟತಿ ಚ ಸಶಬ್ದಮೇಕಾವರ್ತೋ ವಿಹತಾರ್ಚಿರಪಿ ಚ ಸ್ಯಾತ್||೧೦೯|| ಪಾತ್ರಸ್ಥಂ ಚ ವಿವರ್ಣಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಸ್ಯಾನ್ಮಕ್ಷಿಕಾಂಶ್ಚ ಮಾರಯತಿ| ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಾಂಶ್ಚ ಕಾಕಾನ್ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿರಜೇಚ್ಚಕೋರಾಕ್ಷಿ||೧೧೦|| ಪಾನೇ ನೀಲಾ ರಾಜೀ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಸ್ವಾಂ ಚ ನೇಕ್ಷತೇ ಛಾಯಾಮ್| ಪಶ್ಯತಿ ವಿಕೃತಾಮಥವಾ ಲವಣಾಕ್ತೇ ಫೇನಮಾಲಾ ಸ್ಯಾತ್||೧೧೧|| ಪಾನಾನ್ನಯೋಃಸವಿಷಯೋರ್ಗನ್ಧೇನ ಶಿರೋರುಗ್ಘೃದಿ ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ| ಸ್ಪರ್ಶೇನ ಪಾಣಿಶೋಥಃ ಸುಪ್ತ್ಯಙ್ಗುಲಿದಾಹತೋದನಖಭೇದಾಃ||೧೧೨|| ಮುಖಗೇ ತ್ವೋಷ್ಠಚಿಮಿಚಿಮಾ ಜಿಹ್ವಾ ಶೂನಾ ಜಡಾ ವಿವರ್ಣಾ ಚ| ದ್ವಿಜಹರ್ಷಹನುಸ್ತಮ್ಭಾಸ್ಯದಾಹಲಾಲಾಗಲವಿಕಾರಾಃ||೧೧೩|| ಆಮಾಶಯಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟೇ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಸ್ವೇದಸದನಮುತ್ಕ್ಲೇದಃ| ದೃಷ್ಟಿಹೃದಯೋಪರೋಧೋ ಬಿನ್ದುಶತೈಶ್ಚೀಯತೇ ಚಾಙ್ಗಮ್||೧೧೪|| ಪಕ್ವಾಶಯಂ ತು ಯಾತೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಮೋಹದಾಹಬಲನಾಶಾಃ| ತನ್ದ್ರಾ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಚ ವಿಷೇ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಂ ಚೋದರಸ್ಥೇ ಸ್ಯಾತ್||೧೧೫|| ದನ್ತಪವನಸ್ಯ ಕೂರ್ಚೋ ವಿಶೀರ್ಯತೇ ದನ್ತೌಷ್ಠಮಾಂಸಶೋಫಶ್ಚ| ಕೇಶಚ್ಯುತಿಃ ಶಿರೋರುಗ್ಗ್ರನ್ಥಯಶ್ಚ ಸವಿಷೇಽಥ ಶಿರೋಭ್ಯಙ್ಗೇ||೧೧೬|| ದುಷ್ಟೇಽಞ್ಜನೇಽಕ್ಷಿದಾಹಸ್ರಾವಾತ್ಯುಪದೇಹಶೋಥರಾಗಾಶ್ಚ| ಖಾದ್ಯೈರಾದೌ ಕೋಷ್ಠಃ ಸ್ಪೃಶ್ಯೈಸ್ತ್ವಗ್ದೂಷ್ಯತೇ ದುಷ್ಟೈಃ||೧೧೭|| ಸ್ನಾನಾಭ್ಯಙ್ಗೋತ್ಸಾದನವಸ್ತ್ರಾಲಙ್ಕಾರವರ್ಣಕೈರ್ದುಷ್ಟೈಃ| ಕಣ್ಡ್ವರ್ತಿಕೋಠಪಿಡಕಾರೋಮೋದ್ಗಮಚಿಮಿಚಿಮಾ ಶೋಥಾಃ||೧೧೮|| ಏತೇ ಕರಚರಣದಾಹತೋದಕ್ಲಮಾವಿಪಾಕಾಶ್ಚ| ಭೂಪಾದುಕಾಶ್ವಗಜವರ್ಮಕೇತುಶಯನಾಸನೈರ್ದುಷ್ಟೈಃ||೧೧೯|| ಮಾಲ್ಯಮಗನ್ಧಂ ಮ್ಲಾಯತಿ ಶಿರೋರುಜಾಲೋಮಹರ್ಷಕರಮ್ | ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ ಖಾನಿ ನಾಸಾಮುಪಹನ್ತಿ ದರ್ಶನಂ ಚ ಧೂಮಃ||೧೨೦|| ಕೂಪತಡಾಗಾದಿಜಲಂ ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಸಕಲುಷಂ ವಿವರ್ಣಂ ಚ| ಪೀತಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಕೋಠಾನ್ ಪಿಡಕಾಶ್ಚ ಕರೋತಿ ಮರಣಂ ಚ||೧೨೧|| ಆದಾವಾಮಾಶಯಗೇ ವಮನಂ ತ್ವಕ್ಸ್ಥೇ ಪ್ರದೇಹಸೇಕಾದಿ| ಕುರ್ಯಾದ್ಭಿಷಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ದೋಷಬಲಂ ಚೈವ ಹಿ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ||೧೨೨|| ಇತಿ ಮೂಲವಿಷವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ...|೧೨೩|

ಪೃಥಕ್ತ್ವಾನ್ನಿರ್ದೇಶಮತಃ ಶೃಣ್ವಿತಿ ನಾನಾವಿಧವಿಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದೇಶಂ ಚ ಶೃಣ್ವಿತಿ| ರಿಪುಯುಕ್ತೇಭ್ಯ ಇತಿ ಶತ್ರುಪ್ರಯುಕ್ತೇಭ್ಯಃ| ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯ ಇತಿ ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಮಭಕ್ಷ್ಯದಾನೇಽಪ್ಯಜ್ಞಾನಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಾಭ್ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯಃ| ಆಹಾರವಿಹಾರಗತ ಇತಿ ಆಹಾರವಿಹಾರೌ ಸೇವಮಾನಃ| ಪ್ರೇಷ್ಯಾನಿತಿ ಸೂಪಕಾರಾದೀನ್| ಪರೀಕ್ಷೋಪಾಯಮಾಹ- ಅತ್ಯರ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಗತಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ನಿಃಶೋಭಃ| ಭೋಜ್ಯಮಿತಿ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮ್| ಕುರ್ಯಾತ್ ತದನ್ನಮಗ್ನೌ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್| ಪಾತ್ರಸ್ಥಮಿತ್ಯಾದಾವಪಿ ‘ಸವಿಷಂ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ವಿರಜ್ಯೇತ ಚಕೋರಾಕ್ಷೀತಿ ಸವಿಷಮನ್ನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಚಕೋರಾಕ್ಷಿ ವಿರಜ್ಯತೇ| ಕಾಕಾಂಶ್ಚ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರಾನ್ ದರ್ಶನೇನೈವ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪಾನೇ ಇತಿ ಮದ್ಯಾದೌ ಪೇಯೇ| ಛಾಯಾಮಿತಿ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಮ್| ಲವಣಾಕ್ತೇ ಇತಿ ಪಾನವಿಶೇಷಣಮ್| ಮುಖಗೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಮುಖಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಷಲಕ್ಷಣಮ್| ಬಿನ್ದುಃ ಬಿನ್ದ್ವಾಕಾರಾ ತ್ವಗ್ವಿಕೃತಿಃ| ದನ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ದನ್ತಧಾವನಕೂರ್ಚಾದೀನಾಂ ವಿಷದುಷ್ಟಾನಾಮೇವ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರಕಾರಣಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ದನ್ತಪವನಸ್ಯ ಕೂರ್ಚಃ ದನ್ತಮಲಶೋಧನಕೂರ್ಚಃ| ವಿಶೀರ್ಯತ ಇತಿ ಶೀರ್ಣಃ ಸ್ಯಾತ್| ಖಾದ್ಯೈರಿತಿ ಭೋಜ್ಯೈಃ| ಸ್ಪೃಶ್ಯೈರಿತಿ ಅಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿಃ| ಮಾಲ್ಯಮಿತಿ ವಿಷದುಷ್ಟಂ ಮಾಲ್ಯಮ್| ನಾಸಾಮುಪಹನ್ತೀತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ದರ್ಶನಮಿತಿ ಚಕ್ಷುಃ| ಕಿಂವಾ ಸ್ತಮ್ಭಯತೀತ್ಯಾದಿ ಧೂಮಸ್ಯೈವ ಕಾರ್ಯಮ್||೯೫-೧೨೨||-

Adhikarana 26 (123-129) · Śloka 129

... ಶೃಣು ಜಙ್ಗಮಸ್ಯಾತಃ| ಸವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮೇವಾದೌ ತತ್ರೋಚ್ಯತೇ ತು ಸರ್ಪಾಣಾಮ್||೧೨೩|| ಇಹ ದರ್ವೀಕರಃ ಸರ್ಪೋ ಮಣ್ಡಲೀ ರಾಜಿಮಾನಿತಿ| ತ್ರಯೋ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಣಾಃ||೧೨೪|| ದರ್ವೀಕರಃ ಫಣೀ ಜ್ಞೇಯೋ ಮಣ್ಡಲೀ ಮಣ್ಡಲಾಫಣಃ| ಬಿನ್ದುಲೇಖವಿಚಿತ್ರಾಙ್ಗಃ ಪನ್ನಗಃ ಸ್ಯಾತ್ತು ರಾಜಿಮಾನ್||೧೨೫|| ವಿಶೇಷಾದ್ರೂಕ್ಷಕಟುಕಮಮ್ಲೋಷ್ಣಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಲಮ್| ವಿಷಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ತೇಷಾಂ ತಸ್ಮಾದ್ವಾತಾದಿಕೋಪನಮ್||೧೨೬|| ದರ್ವೀಕರಕೃತೋ ದಂಶಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮದಂಷ್ಟ್ರಾಪದೋಽಸಿತಃ| ನಿರುದ್ಧರಕ್ತಃ ಕೂರ್ಮಾಭೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿಕರೋ ಮತಃ||೧೨೭|| ಪೃಥ್ವರ್ಪಿತಃ ಸಶೋಥಶ್ಚ ದಂಶೋ ಮಣ್ಡಲಿನಾ ಕೃತಃ| ಪೀತಾಭಃ ಪೀತರಕ್ತಶ್ಚ ಸರ್ವಪಿತ್ತವಿಕಾರಕೃತ್||೧೨೮|| ಕೃತೋ ರಾಜಿಮತಾ ದಂಶಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಸ್ಥಿರಶೋಫಕೃತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪಾಣ್ಡುಶ್ಚ ಸಾನ್ದ್ರಾಸೃಕ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮವ್ಯಾಧಿಸಮೀರಣಃ||೧೨೯||

ಮಣ್ಡಲೀತಿ ಮಣ್ಡಲಯುಕ್ತಃ| ಬಿನ್ದುನಾ ಲೇಖಯಾ ಚ ವಿಚಿತ್ರಮಙ್ಗಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಬಿನ್ದುಲೇಖವಿಚಿತ್ರಾಙ್ಗಃ| ದರ್ವೀಕರಾದೀನಾಂ ಪ್ರಪಞ್ಚಸ್ತ್ವಿಹ ಪರಾಧಿಕಾರತ್ವೇನ ನ ಕೃತಃ| ವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯಾದೌ ರೂಕ್ಷಮಧಿಕಂ ದರ್ವೀಕರಾಣಾಮ್, ಅಮ್ಲೋಷ್ಣಂ ಮಣ್ಡಲಿನಾಂ, ಸ್ವಾದುಶೀತಂ ರಾಜಿಮತಾಂ, ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನತ್ವೇಽಪಿ ವಾತಾದಿಕೋಪನಂ ವಿಶೇಷಾದಿಹ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಿಷಂ ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ಕಟುಕಾದಿರಸಾಭಿಧಾನಮನುರಸಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಜ್ಞೇಯಂ, ಯಥಾ- ಆತಪೇ ಕಟುಕತ್ವಂ, ತದ್ವದಿಹಾಪಿ; ಕಿಂವಾ ಅವ್ಯಕ್ತರಸತಾಯಾಮೇವ ಮನಾಕ್ಕಟುಕಾದೀನಾಮಧಿಕತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪೃಥ್ವರ್ಪಿತ ಇತಿ ಅವಗಾಢದಂಷ್ಟ್ರಾಪದಃ ||೧೨೩-೧೨೯||

Adhikarana 27 (130-135) · Śloka 135

ವೃತ್ತಭೋಗೋ ಮಹಾಕಾಯಃ ಶ್ವಸನ್ನೂರ್ಧ್ವೇಕ್ಷಣಃ ಪುಮಾನ್| ಸ್ಥೂಲಮೂರ್ಧಾ ಸಮಾಙ್ಗಶ್ಚ ಸ್ತ್ರೀ ತ್ವತಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಪರ್ಯಯಾತ್||೧೩೦|| ಕ್ಲೀಬಸ್ತ್ರಸತ್ಯಧೋದೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ವರಹೀನಃ ಪ್ರಕಮ್ಪತೇ| ಸ್ತ್ರಿಯಾ ದಷ್ಟೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೈರೇತೈಃ ಪುಂಸಾ ನರೋ ಮತಃ||೧೩೧|| ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಿಙ್ಗೈರೇತೈಸ್ತು ಕ್ಲೀಬದಷ್ಟಂ ನರಂ ವದೇತ್| ಇತ್ಯೇತದುಕ್ತಂ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಸ್ತ್ರೀಪುಙ್ಕ್ಲೀಬನಿದರ್ಶನಮ್||೧೩೨|| ಪಾಣ್ಡುವಕ್ತ್ರಸ್ತು ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಶೂನೌಷ್ಠೋಽಪ್ಯಸಿತೇಕ್ಷಣಃ| ಜೃಮ್ಭಾಕ್ರೋಧೋಪಜಿಹ್ವಾರ್ತಃ ಸೂತಯಾ ರಕ್ತಮೂತ್ರವಾನ್||೧೩೩|| ಸರ್ಪೋ ಗೌಧೇರ(ಯ)ಕೋ ನಾಮ ಗೋಧಾಯಾಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚತುಷ್ಪದಃ| ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪೇಣ ತುಲ್ಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಾನಾ ಸ್ಯುರ್ಮಿಶ್ರಜಾತಯಃ||೧೩೪|| ಗೂಢಸಮ್ಪಾದಿತಂ ವೃತ್ತಂ ಪೀಡಿತಂ ಲಮ್ಬಿತಾರ್ಪಿತಮ್| ಸರ್ಪಿತಂ ಚ ಭೃಶಾಬಾಧಂ, ದಂಶಾ ಯೇಽನ್ಯೇ ನ ತೇ ಭೃಶಾಃ||೧೩೫||

ವೃತ್ತಭೋಗ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಪುರುಷಾದಿಭೇದಂ ವಿಷತೀವ್ರತಾದಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ತತ್ಕೃತಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಚಾಹ| ಸ ಚ ಭೇದ ಇಹಾನುಕ್ತೋಽಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಜ್ಜ್ಞೇಯಃ| ತಥಾಹಿ- “ಸಾವಿತ್ರೇ ಪಚ್ಯತೇ, ರಾತ್ರೌ ಸ್ತ್ರಿಯಸ್ತೀವ್ರವಿಷಾಃ, ತಥಾಽಹ್ನಿ ಪುರುಷಾಃ ಸದಾ” ಇತಿ| ತಥಾ- “ಸ್ತ್ರೀದಷ್ಟೇ ಭಿಷಜಾ ಕಾರ್ಯಃ ಸೂಪಚಾರಸ್ತ್ವನಾರಮ್ಭೇ” ಇತಿ| ಮಹಾಕಾಯಃ ಬಹುಲಶರೀರಃ| ಕ್ಲೀಬಃ ನಪುಂಸಕಃ| ಗಾಢಸಮ್ಪಾದಿತಮ್ ಅತಿಮಾತ್ರಾವಗಾಢಮ್| ಉರ್ಧ್ವಂ ಪರಿವೃತ್ತಮುದ್ವೃತ್ತಮ್| ಪೀಡಿತಮ್ ಅತಿಮಾತ್ರರುಜಾಕರಮ್| ಲಮ್ಬಿತಾರ್ಪಿತಮ್ ಅರ್ಪಿತಸಕಲದಂಷ್ಟ್ರಾಪ್ರಾಪ್ತಲಕ್ಷಣಮ್||೧೩೦-೧೩೫||

Adhikarana 28 (136) · Śloka 136

ತರುಣಾಃ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಾಸ್ತು ಗೋನಸಾಃ ಸ್ಥವಿರಾಸ್ತಥಾ| ರಾಜಿಮನ್ತೋ ವಯೋಮಧ್ಯೇ ಭವನ್ತ್ಯಾಶೀವಿಷೋಪಮಾಃ||೧೩೬||

ವಯೋಭೇದೇನ ದರ್ವೀಕರಾದೀನಾಂ ತೀವ್ರತಾಮಾಹ- ತರುಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿತಂ ಯದನತಿಮಗ್ನದಂಷ್ಟ್ರಾಪದಮ್| ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾ ಇತಿ ಆಶೀವಿಷಾ ದೃಷ್ಟಿನಿಃಶ್ವಾಸವಿಷಾಃ||೧೩೬||

Adhikarana 29 (137-139) · Śloka 139

ಸರ್ಪದಂಷ್ಟ್ರಾಶ್ಚತಸ್ರಸ್ತು ತಾಸಾಂ ವಾಮಾಧರಾ ಸಿತಾ| ಪೀತಾ ವಾಮೋತ್ತರಾ ದಂಷ್ಟ್ರಾ ರಕ್ತಶ್ಯಾವಾಽಧರೋತ್ತರಾ ||೧೩೭|| ಯನ್ಮಾತ್ರಃ ಪತತೇ ಬಿನ್ದುರ್ಗೋಬಾಲಾತ್ ಸಲಿಲೋದ್ಧೃತಾತ್| ವಾಮಾಧರಾಯಾಂ ದಂಷ್ಟ್ರಾಯಾಂ ತನ್ಮಾತ್ರಂ ಸ್ಯಾದಹೇರ್ವಿಷಮ್||೧೩೮|| ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ವೃದ್ಧವಿಷಭಾಗೋತ್ತರೋತ್ತರಾಃ| ಸವರ್ಣಾಸ್ತತ್ಕೃತಾ ದಂಶಾ ಬಹೂತ್ತರವಿಷಾ ಭೃಶಾಃ||೧೩೯||

ಸರ್ಪದಂಷ್ಟ್ರಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದಂಷ್ಟ್ರಾಭೇದಂ ದಂಶವಿಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ| ರಕ್ತಶ್ಯಾವಾಽಧರೋತ್ತರೇತಿ ದಕ್ಷಿಣಾಧರಾ ರಕ್ತಾ, ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಾ ತು ಶ್ಯಾವಾ| ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ವೃದ್ಧವಿಷಭಾಗೋತ್ತರೋತ್ತರಾ ಇತಿ ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಚತೂರೂಪೇಣ ವೃದ್ಧೋ ವಿಷಭಾಗ ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಯಾಸ್ವಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಸವರ್ಣಾ ಯಥಾಸ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಸಮಾನವರ್ಣಾಃ| ಬಹೂತ್ತರವಿಷಾ ಇತಿ ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಬಹುವಿಷಾಃ| ಭೃಶಾ ಇತಿ ದುಃಖಸಾಧ್ಯಾಃ| ದುಃಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮಪಿ ಯಥೋತ್ತರಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ನನು, ಪೂರ್ವಂ ದರ್ವೀಕರಾದೀನಾಂ ದಂಶಸ್ಯ ವರ್ಣಭೇದ ಉಕ್ತಃ, ಇದಾನೀಂ ತು ದಂಷ್ಟ್ರಾಭೇದೇನ ವರ್ಣಭೇದ ಉಚ್ಯತೇ, ತೇನ ಸರ್ವತ್ರೈವ ದರ್ವೀಕರಾದೌ ಸರ್ವವರ್ಣೋಪಪತ್ತಿಃ, ತತಶ್ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತದಂಶವರ್ಣವಿರೋಧಃ; ಉಕ್ತಂ ಚಾತ್ರೈವಾರ್ಥೇ ಆಷಾಢವರ್ಮಣಾ ಯತ್- “ದರ್ವೀಕರಮಣ್ಡಲಿನೋರಸಿತಃ ಪೀತಶ್ಚ ವರ್ಣತೋ ದಂಶಃ” ಇತಿ ಲಕ್ಷಣೇನ, ಯಸ್ಮಾದನೇಕವರ್ಣಾಸ್ತು ದಂಶಾಃ” (?)| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ದಂಷ್ಟ್ರಾನುಕಾರಿವರ್ಣತಾ ದಂಶಮಾತ್ರಸ್ಥಿತೇ ವಿಷೇ ಭವತಿ, ದರ್ವೀಕಕರಾದ್ಯುಲ್ಲೇಖವಿಹಿತಸ್ತು ಯೋ ವರ್ಣೋ ದೋಷಕೃತಃ ಸ ಪ್ರವಿಸೃತೇ ವಿಷೇ ಭವತೀತಿ ಅವಸ್ಥಾಭೇದಾನ್ನ ವಿರೋಧಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಪರಿಹಾರವಾರ್ತಿಕೇ “ದಂಶೇ ತ್ವೇತೇ ವರ್ಣಾಃ, ಸಾವರ್ಣ್ಯಂ ದೋಷಜೇ ವಿಸೃತೇ” ಇತಿ||೧೩೭-೧೩೯||

Adhikarana 30 (140-143) · Śloka 143

ಸರ್ಪಾಣಾಮೇವ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾತ್ ಕೀಟಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕೀಟಸಮ್ಮತಾಃ| ದೂಷೀವಿಷಾಃ ಪ್ರಾಣಹರಾ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತೋ ಮತಾಃ||೧೪೦|| ಗಾತ್ರಂ ರಕ್ತಂ ಸಿತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ಪಿಡಕಾನ್ವಿತಮ್| ಸಕಣ್ಡೂದಾಹವೀಸರ್ಪಪಾಕಿ ಸ್ಯಾತ್ ಕುಥಿತಂ ತಥಾ||೧೪೧|| ಕೀಟೈರ್ದೂಷೀವಿಷೈರ್ದಷ್ಟಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಾಣಹರಂ ಶೃಣು| ಸರ್ಪದಷ್ಟೇ ಯಥಾ ಶೋಥೋ ವರ್ಧತೇ ಸೋಗ್ರಗನ್ಧ್ಯಸೃಕ್||೧೪೨|| ದಂಶೋಽಕ್ಷಿಗೌರವಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಸ ರುಗಾರ್ತಃ ಶ್ವಸಿತ್ಯಪಿ| ತೃಷ್ಣಾರುಚಿಪರೀತಶ್ಚ ಭವೇದ್ದೂಷೀವಿಷಾರ್ದಿತಃ||೧೪೩||

ಕೀಟಾನ್ ವ್ಯಾಕರ್ತುಮಾಹ - ಸರ್ಪಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಿತಿ ಕೀಟಶಬ್ದನಿರುಕ್ತ್ಯರ್ಥಮನಯೋರುಪಾದಾನಂ, ತೇನಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಸರ್ಪಶುಕ್ರಶವಪೂತ್ಯಣ್ಡಾನಿ ಕೀಟಕಾರಣಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಶುಕ್ರವಿಣ್ಮೂತ್ರಶವಪೂತ್ಯಣ್ಡಸಮ್ಭವಾಃ| ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಮ್ಬುಪ್ರಕೃತಯಃ ಕೀಟಾಸ್ತು ವಿ(ತ್ರಿ)ವಿಧಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ” (ಸು.ಕ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಕೀಟಾಶ್ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಸುಶ್ರುತೇ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಕೋಪನಾಃ ಕುಮ್ಭೀನಸಾದಯಃ ಸಪ್ತಷಷ್ಟಿಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಃ, ತಥಾಽಪೀಹ ಸಞ್ಜ್ಞೇಯಾಭಿಧಿತ್ಸಯಾ ದೂಷೀವಿಷಪ್ರಾಣಹರಭೇದೇನೈವೋಚ್ಯನ್ತೇ; ಏವಂ ಲೂತಾದಿಷ್ವಪಿ ಸಞ್ಜ್ಞೇಯಭೇದಾದ್ದ್ವೈವಿಧ್ಯೋಕ್ತಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ| ದೂಷೀವಿಷಾಃ ಚಿರಕಾರಿವಿಷಾಃ, ಪ್ರಾಣಹರಾಃ ಝಟಿತಿ ಪ್ರಾಣಹರವಿಷಾಃ| ಸಹ ಉಗ್ರಗನ್ಧ್ಯಸೃಜಾ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸೋಗ್ರಗನ್ಧ್ಯಸೃಕ್ ಸೋಗ್ರಗನ್ಧಿ ಲೋಹಿತಮ್||೧೪೦-೧೪೩||

Adhikarana 31 (144-146) · Śloka 146

ದಂಶಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಯತ್ ಕೃಷ್ಣಂ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ಜಾಲಕಾವೃತಮ್| ದಗ್ಧಾಕೃತಿ ಭೃಶಂ ಪಾಕಿ ಕ್ಲೇದಶೋಥಜ್ವರಾನ್ವಿತಮ್||೧೪೪|| ದೂಷೀವಿಷಾಭಿರ್ಲೂತಾಭಿಸ್ತಂ ದಷ್ಟಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಸರ್ವಾಸಾಮೇವ ತಾಸಾಂ ಚ ದಂಶೇ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ||೧೪೫|| ಶೋಫಃ ಶ್ವೇತಾಸಿತಾ ರಕ್ತಾಃ ಪೀತಾ ವಾ ಪಿಡಕಾ ಜ್ವರಃ| ಪ್ರಾಣಾನ್ತಿಕೋ ಭವೇಚ್ಛ್ವಾಸೋ ದಾಹಹಿಕ್ಕಾಶಿರೋಗ್ರಹಾಃ||೧೪೬||

ದಂಶಸ್ಯ ಮಧ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದೂಷೀವಿಷಲೂತಾದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್| ಲೂತಾಶ್ಚಾನ್ಯತ್ರಾಷ್ಟೌ ಸಾಧ್ಯಾ ಅಸಾಧ್ಯಾಶ್ಚಾಷ್ಟೌ ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾಸೌವರ್ಣಿಕಾದಯ ಉಕ್ತಾಸ್ತಾಸಾಂ ತಥಾ ಮೂಷಿಕಕೃಕಣ್ಟಕವೃಶ್ಚಿಕೋಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಮಣ್ಡೂಕಮತ್ಸ್ಯಜಲೌಕಾಶತಪದೀಮಶಕಮಕ್ಷಿಕಾಣಾಂ ಸುಶ್ರುತಾದಿಷು ಪ್ರಪಞ್ಚಾರ್ಥಿಭಿಃ ಪ್ರಪಞ್ಚೋಽನುಸರಣೀಯಃ; ಇಹ ತು ತನ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಪರಾಧಿಕಾರತ್ವಾತ್ ಪ್ರಪಞ್ಚೋ ನ ಕ್ರಿಯತೇ||೧೪೪-೧೪೬||

Adhikarana 32 (147-158) · Śloka 158

ಆದಂಶಾಚ್ಛೋಣಿತಂ ಪಾಣ್ಡು ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಜ್ವರೋಽರುಚಿಃ| ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ದಾಹಶ್ಚಾಪ್ಯಾಖುದೂಷೀವಿಷಾರ್ದಿತೇ||೧೪೭|| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಙ್ಗಶೋಥವೈವರ್ಣ್ಯಕ್ಲೇದಶಬ್ದಾಶ್ರುತಿಜ್ವರಾಃ| ಶಿರೋಗುರುತ್ವಂ ಲಾಲಾಸೃಕ್ಛರ್ದಿಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಮೂಷಿಕೈಃ||೧೪೮|| ಶ್ಯಾವತ್ವಮಥ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ವಾ ನಾನಾವರ್ಣತ್ವಮೇವ ವಾ| ಮೋಹಃ ಪುರೀಷಭೇದಶ್ಚ ದಷ್ಟೇ ಸ್ಯಾತ್ ಕೃಕಲಾಸಕೈಃ||೧೪೯|| ದಹತ್ಯಗ್ನಿರಿವಾದೌ ತು ಭಿನತ್ತೀವೋರ್ಧ್ವಮಾಶು ಚ| ವೃಶ್ಚಿಕಸ್ಯ ವಿಷಂ ಯಾತಿ ದಂಶೇ ಪಶ್ಚಾತ್ತು ತಿಷ್ಠತಿ||೧೫೦|| ದಷ್ಟೋಽಸಾಧ್ಯಸ್ತು ದೃಗ್ಘ್ರಾಣರಸನೋಪಹತೋ ನರಃ| ಮಾಂಸೈಃ ಪತದ್ಭಿರತ್ಯರ್ಥಂ ವೇದನಾರ್ತೋ ಜಹಾತ್ಯಸೂನ್||೧೫೧|| ವಿಸರ್ಪಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಶೂಲಂ ಜ್ವರಶ್ಛರ್ದಿರಥಾಪಿ ಚ| ಲಕ್ಷಣಂ ಕಣಭೈರ್ದಷ್ಟೇ ದಂಶಶ್ಚೈವ ವಿಶೀರ್ಯತೇ||೧೫೨|| ಹೃಷ್ಟರೋಮೋಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗೇನ ಸ್ತಬ್ಧಲಿಙ್ಗೋ ಭೃಶಾರ್ತಿಮಾನ್| ದಷ್ಟಃ ಶೀತೋದಕೇನೇವ ಸಿಕ್ತಾನ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಮನ್ಯತೇ||೧೫೩|| ಏಕದಂಷ್ಟ್ರಾರ್ದಿತಃ ಶೂನಃ ಸರುಕ್ ಸ್ಯಾತ್ ಪೀತಕಃ ಸತೃಟ್| ಛರ್ದಿರ್ನಿದ್ರಾ ಚ ಮಣ್ಡೂಕೈಃ ಸವಿಷೈರ್ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್||೧೫೪|| ಮತ್ಸ್ಯಾಸ್ತು ಸವಿಷಾಃ ಕುರ್ಯುರ್ದಾಹಶೋಫರುಜಸ್ತಥಾ| ಕಣ್ಡೂಂ ಶೋಥಂ ಜ್ವರಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಸವಿಷಾಸ್ತು ಜಲೌಕಸಃ||೧೫೫|| ದಾಹತೋದಸ್ವೇದಶೋಥಕರೀ ತು ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ | ದಂಶೇ ಸ್ವೇದಂ ರುಜಂ ದಾಹಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛತಪದೀವಿಷಮ್||೧೫೬|| ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ಮಶಕೈರೀಷಚ್ಛೋಥಃ ಸ್ಯಾನ್ಮನ್ದವೇದನಃ| ಅಸಾಧ್ಯಕೀಟಸದೃಶಮಸಾಧ್ಯಮಶಕಕ್ಷತಮ್||೧೫೭|| ಸದ್ಯಃಪ್ರಸ್ರಾವಿಣೀ ಶ್ಯಾವಾ ದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರಾನ್ವಿತಾ| ಪೀಡಕಾ ಮಕ್ಷಿಕಾದಂಶೇ ತಾಸಾಂ ತು ಸ್ಥಗಿಕಾಽಸುಹೃತ್||೧೫೮||

ಆದಂಶಾದಿತ್ಯಾದಿ ಆಖುವಿಷಲಕ್ಷಣಮ್| ಕಣಭಶ್ಚ ಕೀಟವಿಶೇಷ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇ ಕೀಟಮಧ್ಯೇ ಏವ ಪಠಿತಃ| ಏಕದಂಷ್ಟ್ರಾರ್ಪಿತ ಇತಿ ಏಕಯೈವ ದಂಷ್ಟ್ರಯಾ ಕೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮತ್ಸ್ಯಾಸ್ತು ಪಿತ್ತಾಸ್ಥ್ಯಾರವಿಷಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಜಲೌಕಸಶ್ಚ ಷಟ್ ಸವಿಷಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಕರ್ಬುರಾದಯ ಉಕ್ತಾಃ ಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ| ಗೃಹಗೋಧಿಕಾಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಮಿತ್ಯಾಹುಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಸರಟಮಾಹುಃ| ಶತಪದೀ ಕಾರುಣ್ಡಾ| ಅಸಾಧ್ಯಮಶಕಕ್ಷತಮಿತಿ ಪಞ್ಚಸು ಮಶಕೇಷು ಪಾರ್ವತೀಯಕೃತಮಸಾಧ್ಯಮಾಹುಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ “ಪಾರ್ವತೀಯಸ್ತು ಕೀಟೈಃ ಪ್ರಾಣಹರೈ ಸ್ತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಃ” (ಸು.ಕ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಸ್ಥಗಿಕಾಽಸುಹೃದಿತಿ ಕಾನ್ತಾರಿಕಾದಿಷು ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಷಣಮಕ್ಷಿಕಾಸು ಸ್ಥಗಿಕಾಖ್ಯಾ ಮಕ್ಷಿಕಾ ಪ್ರಾಣಹರೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪೭-೧೫೮||

Adhikarana 33 (159-160) · Śloka 161

ಶ್ಮಶಾನಚೈತ್ಯವಲ್ಮೀಕಯಜ್ಞಾಶ್ರಮಸುರಾಲಯೇ| ಪಕ್ಷಸನ್ಧಿಷು ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಸಾರ್ಧರಾತ್ರೇಽಷ್ಟಮೀಷು ಚ||೧೫೯|| ನ ಸಿದ್ಧ್ಯನ್ತಿ ನರಾ ದಷ್ಟಾಃ ಪಾಷಣ್ಡಾಯತನೇಷು ಚ| ದೃಷ್ಟಿಶ್ವಾಸಮಲಸ್ಪರ್ಶವಿಷೈರಾಶೀವಿಷೈಸ್ತಥಾ||೧೬೦|| ವಿನಶ್ಯನ್ತ್ಯಾಶು ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾ ದಷ್ಟಾಃ ಸರ್ವೇಷು ಮರ್ಮಸು|೧೬೧|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಾನಕಾಲಸ್ವಭಾವಪ್ರದೇಶೈಃ ಸರ್ಪದಷ್ಟಾನಾಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ- ಶ್ಮಶಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಚೈತ್ಯಃ ಗ್ರಾಮದೇವತಾಶ್ರಯೋ ಮಹಾತರುಃ| ಪಕ್ಷಸನ್ಧಿಷ್ವಿತಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾಪೌರ್ಣಮಾಸೀಷು| ಪಾಷಣ್ಡಾಃ ಕಾಪಾಲಿಕಾದಯಃ| ಆಶೀವಿಷೈರಿತ್ಯಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಂ- ದೃಷ್ಟಿಶ್ವಾಸಮಲಸ್ಪರ್ಶವಿಷೈರಿತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ದೃಷ್ಟಿಶ್ವಾಸಾದಿಭಿರ್ದಿವ್ಯಾಃ ಸರ್ಪಾ ಆಶೀವಿಷಾಃ, ಆಶುಘಾತಿತ್ವಾತ್” ಇತಿ||೧೫೯-೧೬೦||-

Adhikarana 34 (161-164) · Śloka 164

(ಯೇನ ಕೇನಾಪಿ ಸರ್ಪೇಣ ಸಮ್ಭವಃ ಸರ್ವ ಏವ ಚ)||೧೬೧|| ಭೀತಮತ್ತಾಬಲೋಷ್ಣಕ್ಷುತ್ತೃಷಾರ್ತೇ ವರ್ಧತೇ ವಿಷಮ್| ವಿಷಂ ಪ್ರಕೃತಿಕಾಲೌ ಚ ತುಲ್ಯೌ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಲ್ಪಮನ್ಯಥಾ ||೧೬೨|| ವಾರಿವಿಪ್ರಹತಾಃ ಕ್ಷೀಣಾ ಭೀತಾ ನಕುಲನಿರ್ಜಿತಾಃ| ವೃದ್ಧಾ ಬಾಲಾಸ್ತ್ವಚೋ ಮುಕ್ತಾಃ ಸರ್ಪಾ ಮನ್ದವಿಷಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೧೬೩|| ಸರ್ವದೇಹಾಶ್ರಿತಂ ಕ್ರೋಧಾದ್ವಿಷಂ ಸರ್ಪೋ ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ತದೇವಾಹಾರಹೇತೋರ್ವಾ ಭಯಾದ್ವಾ ನ ಪ್ರಮುಞ್ಚತಿ||೧೬೪||

ವಿಷವೃದ್ಧಿಹೇತುಮಾಹ- ಭೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿಕಾಲೌ ತುಲ್ಯೌ ವಿಷಸ್ಯ, ಯಥಾ- ಪ್ರಬಲಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿರುಷ್ಣಶ್ಚ ಕಾಲ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಲ್ಪಮನ್ಯಥೇತಿ ಭೀತತ್ವಾದಿವಿಪರ್ಯಯೇ ಅಲ್ಪಂ ವಿಷಂ ಭವತಿ| ವಾರೀತ್ಯಾದೌ ವೃದ್ಧಾ ಇತಿ ಗೋನಸವರ್ಜಂ ಜ್ಞೇಯಾಃ, ಗೋನಸ್ಯ ತು ವಾರ್ಧಕ್ಯೇ ಏವ ವೃದ್ಧವಿಷತ್ವಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್| ಸರ್ವದೇಹಾಶ್ರಿತಂ ಕ್ರೋಧಾದಿತಿ ಸರ್ವದೇಹಾಶ್ರಿತಮಪಿ ದಂಷ್ಟ್ರಾಸ್ವೇವ ವಿಷಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಜ್ಞೇಯಂ; ಯಥಾ- ಶುಕ್ರಂ ಸರ್ವಶರೀರಗಮಪಿ ವೃಷಣಯೋರೇವ ವಿಶೇಷೇಣಾವತಿಷ್ಠತಿ||೧೬೧-೧೬೪||

Adhikarana 35 (165-169) · Śloka 169

ವಾತೋಲ್ಬಣವಿಷಾಃ ಪ್ರಾಯ ಉಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಾಃ ಸವೃಶ್ಚಿಕಾಃ| ವಾತಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾಃ ಕೀಟಾಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಃ ಕಣಭಾದಯಃ||೧೬೫|| ಯಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಹಿ ದೋಷಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾಧಿಕ್ಯಾನಿ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ತಸ್ಯ ತಸ್ಯೌಷಧೈಃ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಪರೀತಗುಣೈಃ ಕ್ರಿಯಾಮ್||೧೬೬|| ಹೃತ್ಪೀಡೋರ್ಧ್ವಾನಿಲಃ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಸಿರಾಯಾಮೋಽಸ್ಥಿಪರ್ವರುಕ್| ಘೂರ್ಣನೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಗಾತ್ರಶ್ಯಾವತಾ ವಾತಿಕೇ ವಿಷೇ||೧೬೭|| ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶೋಷ್ಣನಿಶ್ವಾಸೌ ಹೃದ್ದಾಹಃ ಕಟುಕಾಸ್ಯತಾ| ದಂಶಾವದರಣಂ ಶೋಥೋ ರಕ್ತಪೀತಶ್ಚ ಪೈತ್ತಿಕೇ||೧೬೮|| ವಮ್ಯರೋಚಕಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕೋತ್ಕ್ಲೇಶಗೌರವೈಃ| ಸಶೈತ್ಯಮುಖಮಾಧುರ್ಯೈರ್ವಿದ್ಯಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಂ ವಿಷಮ್||೧೬೯||

ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವಾತೋಲ್ಬಣವಿಷತ್ವಾದಿಭೇದೇನೋಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಾದೀನಾಹ- ವಾತೋಲ್ಬಣೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃತ್ಪೀಡೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಷಗತಾಧಿಕವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಮಾಹ||೧೬೫-೧೬೯||

Adhikarana 36 (170-174) · Śloka 174

ಖಣ್ಡೇನ ಚ ವ್ರಣಾಲೇಪಸ್ತೈಲಾಭ್ಯಙ್ಗಶ್ಚ ವಾತಿಕೇ| ಸ್ವೇದೋ ನಾಡೀಪುಲಾಕಾದ್ಯೈರ್ಬೃಂಹಣಶ್ಚ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ||೧೭೦|| ಸುಶೀತೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್ ಸೇಕೈಃ ಪ್ರದೇಹೈಶ್ಚಾಪಿ ಪೈತ್ತಿಕಮ್| ಲೇಖನಚ್ಛೇದನಸ್ವೇದವಮನೈಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ಜಯೇತ್||೧೭೧|| ವಿಷೇಷ್ವಪಿ ಚ ಸರ್ವೇಷು ಸರ್ವಸ್ಥಾನಗತೇಷು ಚ| ಅವೃಶ್ಚಿಕೋಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗೇಷು ಪ್ರಾಯಃ ಶೀತೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ||೧೭೨|| ವೃಶ್ಚಿಕೇ ಸ್ವೇದಮಭ್ಯಙ್ಗಂ ಘೃತೇನ ಲವಣೇನ ಚ| ಸೇಕಾಂಶ್ಚೋಷ್ಣಾನ್ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಭೋಜ್ಯಂ ಪಾನಂ ಚ ಸರ್ಪಿಷಃ||೧೭೩|| ಏತದೇವೋಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗೇಽಪಿ ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಚ ಪಾಂಶುಭಿಃ| ಉದ್ವರ್ತನಂ ಸುಖಾಮ್ಬೂಷ್ಣೈಸ್ತಥಾಽವಚ್ಛಾದನಂ ಘನೈಃ||೧೭೪||

ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಖಣ್ಡೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪುಲಾಕಃ ತುಚ್ಛಧಾನ್ಯಮ್| ಘನೈರಿತಿ ಪಾಂಸುಭಿರೇವ ಘನೈಃ||೧೭೦-೧೭೪||

Adhikarana 37 (175-188) · Śloka 188

ಶ್ವಾ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪಾತ್ತು ತಥಾ ಧಾತುವಿಪರ್ಯಯಾತ್| ಶಿರೋಽಭಿತಾಪೀ ಲಾಲಾಸ್ರಾವ್ಯಧೋವಕ್ತ್ರಸ್ತಥಾ ಭವೇತ್||೧೭೫|| ಅನ್ಯೇಽಪ್ಯೇವಂವಿಧಾ ವ್ಯಾಲಾಃ ಕಫವಾತಪ್ರಕೋಪಣಾಃ| ಹೃಚ್ಛಿರೋರುಗ್ಜ್ವರಸ್ತಮ್ಭತೃಷಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಕರಾ ಮತಾಃ||೧೭೬|| ಕಣ್ಡೂನಿಸ್ತೋದವೈವರ್ಣ್ಯಸುಪ್ತಿಕ್ಲೇದೋಪಶೋಷಣಮ್| ವಿದಾಹರಾಗರುಕ್ಪಾಕಾಃ ಶೋಫೋ ಗ್ರನ್ಥಿನಿಕುಞ್ಚನಮ್||೧೭೭|| ದಂಶಾವದರಣಂ ಸ್ಫೋಟಾಃ ಕರ್ಣಿಕಾ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ| ಜ್ವರಶ್ಚ ಸವಿಷೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಿಪರೀತಂ ತು ನಿರ್ವಿಷೇ||೧೭೮|| ತತ್ರ ಸರ್ವೇ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರುಪಕ್ರಮಾಃ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ವಿಧಿಮನ್ಯಂ ಚ ಯಥಾವದ್ಬ್ರುವತಃ ಶೃಣು||೧೭೯|| ಹೃದ್ವಿದಾಹೇ ಪ್ರಸೇಕೇ ವಾ ವಿರೇಕವಮನಂ ಭೃಶಮ್| ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ಶುದ್ಧೇ ಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮಃ||೧೮೦|| ಶಿರೋಗತೇ ವಿಷೇ ನಸ್ತಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮೂಲಾನಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್| ಬನ್ಧುಜೀವಸ್ಯ ಭಾರ್ಗ್ಯಾಶ್ಚ ಸುರಸಸ್ಯಾಸಿತಸ್ಯ ಚ||೧೮೧|| ದಕ್ಷಕಾಕಮಯೂರಾಣಾಂ ಮಾಂಸಾಸೃಙ್ಮಸ್ತಕೇ ಕ್ಷತೇ| ಉಪಧೇಯಮಧೋದಷ್ಟಸ್ಯೋರ್ಧ್ವದಷ್ಟಸ್ಯ ಪಾದಯೋಃ||೧೮೨|| ಪಿಪ್ಪಲೀಮರಿಚಕ್ಷಾರವಚಾಸೈನ್ಧವಶಿಗ್ರುಕಾಃ| ಪಿಷ್ಟಾ ರೋಹಿತಪಿತ್ತೇನ ಘ್ನನ್ತ್ಯಕ್ಷಿಗತಮಞ್ಜನಾತ್||೧೮೩|| ಕಪಿತ್ಥಮಾಮಂ ಸಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಂ ಕಣ್ಠಗತೇ ವಿಷೇ| ಲಿಹ್ಯಾದಾಮಾಶಯಗತೇ ತಾಭ್ಯಾಂ ಚೂರ್ಣಪಲಂ ನತಾತ್||೧೮೪|| ವಿಷೇ ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ರಜನೀದ್ವಯಮ್| ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ಚ ಸಮಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಗೋಪಿತ್ತೇನ ನರಃ ಪಿಬೇತ್||೧೮೫|| ರಕ್ತಂ ಮಾಂಸಂ ಚ ಗೋಧಾಯಾಃ ಶುಷ್ಕಂ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಹಿತಮ್| ವಿಷೇ ರಸಗತೇ ಪಾನಂ ಕಪಿತ್ಥರಸಸಂಯುತಮ್||೧೮೬|| ಶೇಲೋರ್ಮೂಲತ್ವಗಗ್ರಾಣಿ ಬಾದರೌದುಮ್ಬರಾಣಿ ಚ| ಕಟಭ್ಯಾಶ್ಚ ಪಿಬೇದ್ರಕ್ತಗತೇ, ಮಾಂಸಗತೇ ಪಿಬೇತ್||೧೮೭|| ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಖದಿರಾರಿಷ್ಟಂ ಕೌಟಜಂ ಮೂಲಮಮ್ಭಸಾ| ಸರ್ವೇಷು ಚ ಬಲೇ ದ್ವೇ ತು ಮಧೂಕಂ ಮಧುಕಂ ನತಮ್||೧೮೮||

ಶ್ವಾ ತ್ರಿದೋಷೇತ್ಯಾದಿ ಸವಿಷಕುಕ್ಕುರಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್| ಯತ್ರೈವ ಚ ಶುನಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೋಪೋ ಭವತಿ ದೈವಾದಲರ್ಕಗ್ರಹಾವೇಶಾತ್ ತತ್ರೈವ ಸವಿಷಶಿರೋಭಿತಾಪಿತ್ವಾದಿ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ಶಿರೋಭಿತಾಪಾದಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ಕುಕ್ಕುರೇ ತಥಾ ತದ್ದಷ್ಟೇ ಚ ಭವತೀತಿ ವದನ್ತಿ| ವಿಸ್ತರಶ್ಚಾಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತ ಏವ| ಅನ್ಯೇಽಪ್ಯೇವಂವಿಧಾ ಇತಿ ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಶೃಗಾಲತರಕ್ಷ್ವಾದಯ ಏವಂವಿಧಾಃ ಸನ್ತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಶಿರೋರೋಗಾದಿಕರಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಶ್ವಶೃಗಾಲತರಕ್ಷ್ವರ್ಕ್ಷವ್ಯಾಘ್ರಾದೀನಾಂ ಯದಾಽನಿಲಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದುಷ್ಟೋ ಮುಷ್ಣಾತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಶ್ರಿತಃ” (ಸು.ಕ.ಅ.೭) ಇತಿ| ಕಣ್ಡೂನಿಸ್ತೋದ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸವಿಷಕೀಟಾದಿದಂಶಲಿಙ್ಗಮವಿಷಪ್ರಾಣಿದಂಶಲಿಙ್ಗಂ ಚೋಚ್ಯತೇ| ಕರ್ಣಿಕಾ ಮಾಂಸಕನ್ದೀ| ಸರ್ವೇ ಇತಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಪಿ ಯಥೋಕ್ತೋಪಕ್ರಮಾಃ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮಿತ್ಯತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಧಾವಪಿ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷವಿಧೇಯತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದಾ ‘ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾ ಉಪಕ್ರಮಾ ಇತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮೇತತ್| ಊರ್ಧ್ವಂ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಪಾದಯೋರಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಕ್ಷತಯೋರೇವ ಪಾದಯೋರ್ವಿಷಸಙ್ಕ್ರಮಣಾರ್ಥಂ ಮಾಂಸಾಸೃಗ್ದಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಾಭ್ಯಾಮ್| ನತಂ ತಗರಮ್| ಶೇಲುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಃ| ಮಾಂಸಗತೇ ಇತ್ಯುತ್ತರೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಖದಿರಶ್ಚಾರಿಷ್ಟಶ್ಚೇತಿ ಖದಿರಾರಿಷ್ಟಃ, ಕಿಂವಾ ಖದಿರಕೃತೋಽರಿಷ್ಟಃ| ಸಮಧುಕಂ ನತಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ||೧೭೫-೧೮೮||

Adhikarana 38 (189-198) · Śloka 199

ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ನಾಗರಂ ಕ್ಷಾರಂ ನವನೀತೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್| ಕಫೇ ಭಿಷಗುದೀರ್ಣೇ ತು ವಿದಧ್ಯಾತ್ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್||೧೮೯|| ಮಾಂಸೀಕುಙ್ಕುಮಪತ್ರತ್ವಗ್ರಜನೀನತಚನ್ದನೈಃ| ಮನಃಶಿಲಾವ್ಯಾಘ್ರನಖಸುರಸೈರಮ್ಬುಪೇಷಿತೈಃ||೧೯೦|| ಪಾನನಸ್ಯಾಞ್ಜನಾಲೇಪಾಃ ಸರ್ವಶೋಥವಿಷಾಪಹಾಃ| ಚನ್ದನಂ ತಗರಂ ಕುಷ್ಠಂ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ ತ್ವಗೇವ ಚ||೧೯೧|| ಮನಃಶಿಲಾ ತಮಾಲಶ್ಚ ರಸಃ ಕೈಶರ ಏವ ಚ| ಶಾರ್ದೂಲಸ್ಯ ನಖಶ್ಚೈವ ಸುಪಿಷ್ಟಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ||೧೯೨|| ಹನ್ತಿ ಸರ್ವವಿಷಾಣ್ಯೇವ ವಜ್ರಿವಜ್ರಮಿವಾಸುರಾನ್| ರಸೇ ಶಿರೀಷಪುಷ್ಪಸ್ಯ ಸಪ್ತಾಹಂ ಮರಿಚಂ ಸಿತಮ್||೧೯೩|| ಭಾವಿತಂ ಸರ್ಪದಷ್ಟಾನಾಂ ನಸ್ಯಪಾನಾಞ್ಜನೇ ಹಿತಮ್| ದ್ವಿಪಲಂ ನತಕುಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಚತುಷ್ಪಲಮ್||೧೯೪|| ಅಪಿ ತಕ್ಷಕದಷ್ಟಾನಾಂ ಪಾನಮೇತತ್ ಸುಖಪ್ರದಮ್| ಸಿನ್ಧುವಾರಸ್ಯ ಮೂಲಂ ಚ ಶ್ವೇತಾ ಚ ಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾ||೧೯೫|| ಪಾನಂ ದರ್ವೀಕರೈರ್ದಷ್ಟೇ ನಸ್ಯಂ ಸಮಧು ಪಾಕಲಮ್| ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಮಧುಯಷ್ಟೀ ಚ ಜೀವಕರ್ಷಭಕೌ ಸಿತಾ||೧೯೬|| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ ವಟಶುಙ್ಗಾನಿ ಪಾನಂ ಮಣ್ಡಲಿನಾಂ ವಿಷೇ| ವ್ಯೋಷಂ ಸಾತಿವಿಷಂ ಕುಷ್ಠಂ ಗೃಹಧೂಮೋ ಹರೇಣುಕಾ||೧೯೭|| ತಗರಂ ಕಟುಕಾ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಹನ್ತಿ ರಾಜೀಮತಾಂ ವಿಷಮ್| ಗೃಹಧೂಮಂ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ ಸಮೂಲಂ ತಣ್ಡುಲೀಯಕಮ್||೧೯೮|| ಅಪಿ ವಾಸುಕಿನಾ ದಷ್ಟಃ ಪಿಬೇನ್ಮಧುಘೃತಾಪ್ಲುತಮ್ |೧೯೯|

ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ದಂಶೇ ಏವ| ಮರಿಚಂ ಸಿತಮಿತಿ ಶೋಭಾಞ್ಜನಕಬೀಜಮ್| ಶ್ವೇತಾ ಚೇತಿ ಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾವಿಶೇಷಣಂ, ತೇನ ಶ್ವೇತಾಽಪರಾಜಿತಾ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕೇಚಿದ್ಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾಂ ಸ್ಯನ್ದನಾಮಾಹುಃ| ಪಾಕಲಂ ಕುಷ್ಠಮ್||೧೮೯-೧೯೮||-

Adhikarana 39 (199-211) · Śloka 211

ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷತ್ವಗಾಲೇಪಃ ಶುದ್ಧೇ ಕೀಟವಿಷಾಪಹಃ||೧೯೯|| ಮುಕ್ತಾಲೇಪೋ ವರಃ ಶೋಥದಾಹತೋದಜ್ವರಾಪಹಃ| ಚನ್ದನಂ ಪದ್ಮಕೋಶೀರಂ ಶಿರೀಷಃ ಸಿನ್ಧುವಾರಿಕಾ||೨೦೦|| ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ನತಂ ಕುಷ್ಠಂ ಪಾಟಲೋದೀಚ್ಯಸಾರಿವಾಃ| ಶೇಲುಸ್ವರಸಪಿಷ್ಟೋಽಯಂ ಲೂತಾನಾಂ ಸಾರ್ವಕಾರ್ಮಿಕಃ||೨೦೧|| (ಯಥಾಯೋಗಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಾಲೇಪನಾದಿಷು)| ಮಧೂಕಂ ಮಧುಕಂ ಕುಷ್ಠಂ ಶಿರೀಷೋದೀಚ್ಯಪಾಟಲಾಃ| ಸನಿಮ್ಬಸಾರಿವಾಕ್ಷೌದ್ರಾಃ ಪಾನಂ ಲೂತಾವಿಷಾಪಹಮ್||೨೦೨|| ಕುಸುಮ್ಭಪುಷ್ಪಂ ಗೋದನ್ತಃ ಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರೀ ಕಪೋತವಿಟ್| ದನ್ತೀ ತ್ರಿವೃತ್ಸೈನ್ಧವಂ ಚ ಕರ್ಣಿಕಾಪಾತನಂ ತಯೋಃ||೨೦೩|| ಕಟಭ್ಯರ್ಜುನಶೈರೀಷಶೇಲುಕ್ಷೀರಿದ್ರುಮತ್ವಚಃ| ಕಷಾಯಕಲ್ಕಚೂರ್ಣಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕೀಟಲೂತಾವ್ರಣಾಪಹಾಃ||೨೦೪|| ತ್ವಚಂ ಚ ನಾಗರಂ ಚೈವ ಸಮಾಂಶಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪೇಷಿತಮ್| ಪೇಯಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಸರ್ವಂ ಮೂಷಿಕಾಣಾಂ ವಿಷಾಪಹಮ್||೨೦೫|| ಕುಟಜಸ್ಯ ಫಲಂ ಪಿಷ್ಟಂ ತಗರಂ ಜಾಲಮಾಲಿನೀ| ತಿಕ್ತೇಕ್ಷ್ವಾಕುಶ್ಚ ಯೋಗೋಽಯಂ ಪಾನಪ್ರಧಮನಾದಿಭಿಃ||೨೦೬|| ವೃಶ್ಚಿಕೋನ್ದುರುಲೂತಾನಾಂ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಚ ವಿಷಂ ಹರೇತ್| ಸಮಾನೋ ಹ್ಯಮೃತೇನಾಯಂ ಗರಾಜೀರ್ಣಂ ಚ ನಾಶಯೇತ್||೨೦೭|| ಸರ್ವೇಽಗದಾ ಯಥಾದೋಷಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕೃಕಣ್ಟಕೇ| ಕಪೋತವಿಣ್ಮಾತುಲುಙ್ಗಂ ಶಿರೀಷಕುಸುಮಾದ್ರಸಃ||೨೦೮|| ಶಙ್ಖಿನ್ಯಾರ್ಕಂ ಪಯಃ ಶುಣ್ಠೀ ಕರಞ್ಜೋ ಮಧು ವಾರ್ಶ್ಚಿಕೇ| ಶಿರೀಷಸ್ಯ ಫಲಂ ಪಿಷ್ಟಂ ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರೇಣ ದಾರ್ದುರೇ||೨೦೯|| ಮೂಲಾನಿ ಶ್ವೇತಭಣ್ಡೀನಾಂ ವ್ಯೋಷಂ ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ಮತ್ಸ್ಯಜೇ| ಕೀಟದಷ್ಟಕ್ರಿಯಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಸಮಾನಾಃ ಸ್ಯುರ್ಜಲೌಕಸಾಮ್||೨೧೦|| ವಾತಪಿತ್ತಹರೀ ಚಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ವಾರ್ಶ್ಚಿಕೋ ಹ್ಯುಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಸ್ಯ ಕಣಭಸ್ಯೌನ್ದುರೋಽಗದಃ ||೨೧೧||

ಮುಕ್ತಾ ಮೌಕ್ತಿಕಮ್| ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ವಿದಾರೀ| ಕರ್ಣಿಕಾಪತನಂ ತಯೋರಿತಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಕೀಟಲೂತಾದಂಶಯೋರ್ಯಾ ಕರ್ಣಿಕಾ ತಸ್ಯಾಃ ಪಾತನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಾಲಮಾಲಿನೀ ದೇವತಾಡಕಃ| ತಿಕ್ತೇಕ್ಷ್ವಾಕುಃ ಕಟುಕಾಲಾಬೂಃ| ವಾರ್ಶ್ಚಿಕೇ ಇತಿ ವೃಶ್ಚಿಕವಿಷೇ| ದುರ್ದುರಃ ಭೇಕಃ| ಶ್ವೇತಭಣ್ಡೀ ಅಪರಾಜಿತಾ| ವಾರ್ಶ್ಚಿಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಉಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಸ್ಯ ವಿಷೇ ವಾರ್ಶ್ಚಿಕೇ ಯೋ ಯೋಗ ಉಕ್ತಃ ಸ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಏವಂ ಕಣಭಸ್ಯಾಪಿ ವಿಷೇ ಔನ್ದುರೇ ಯೋ ಯೋಗ ಉಕ್ತಃ ಸ ಕರ್ತವ್ಯಃ||೧೯೯-೨೧೧||

Adhikarana 40 (212-218) · Śloka 218

ವಚಾಂ ವಂಶತ್ವಚಂ ಪಾಠಾಂ ನತಂ ಸುರಸಮಞ್ಜರೀಮ್| ದ್ವೇ ಬಲೇ ನಾಕುಲೀಂ ಕುಷ್ಠಂ ಶಿರೀಷಂ ರಜನೀದ್ವಯಮ್||೨೧೨|| ಗುಹಾಮತಿಗುಹಾಂ ಶ್ವೇತಾಮಜಗನ್ಧಾಂ ಶಿಲಾಜತು| ಕತ್ತೃಣಂ ಕಟಭೀಂ ಕ್ಷಾರಂ ಗೃಹಧೂಮಂ ಮನಃಶಿಲಾಮ್||೨೧೩|| ರೋಹೀತಕಸ್ಯ ಪಿತ್ತೇನ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪರಮೋಽಗದಃ| ನಸ್ಯಾಞ್ಜನಾದಿಲೇಪೇಷು ಹಿತೋ ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾದಿಷು||೨೧೪|| ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಽಜಶಕೃತ್ಕ್ಷಾರಃ ಸುರಸಾಽಥಾಕ್ಷಿಪೀಡಕಃ | ಮದಿರಾಮಣ್ಡಸಂಯುಕ್ತೋ ಹಿತಃ ಶತಪದೀವಿಷೇ||೨೧೫|| ಕಪಿತ್ಥಮಕ್ಷಿಪೀಡೋಽರ್ಕಬೀಜಂ ತ್ರಿಕಟುಕಂ ತಥಾ| ಕರಞ್ಜೋ ದ್ವೇ ಹರಿದ್ರೇ ಚ ಗೃಹಗೋಧಾವಿಷಂ ಜಯೇತ್||೨೧೬|| ಕಾಕಾಣ್ಡರಸಸಂಯುಕ್ತೋ ವಿಷಾಣಾಂ ತಣ್ಡುಲೀಯಕಃ| ಪ್ರಧಾನೋ ಬರ್ಹಿಪಿತ್ತೇನ ತದ್ವದ್ವಾಯಸಪೀಲುಕಃ||೨೧೭|| ಶಿರೀಷಫಲಮೂಲತ್ವಕ್ಪುಷ್ಪಪತ್ರೈಃ ಸಮೈರ್ಧೃತೈಃ| ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಪಞ್ಚಶಿರೀಷೋಽಯಂ ವಿಷಾಣಾಂ ಪ್ರವರೋ ವಧೇ||೨೧೮|| ಇತಿ ಪಞ್ಚಶಿರೀಷೋಽಗದಃ|

ನಾಕುಲೀ ರಾಸ್ನಾ| ಗುಹಾ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ, ಅತಿಗುಹಾ ಶಾಲಪರ್ಣೀ| ಅಜಗನ್ಧಾ ಫೋಫಾನ್ಧೇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಪಿತ್ತೇನೇತಿ ಗೋಪಿತ್ತೇನ| ವಿಶ್ವಮ್ಭರಾದಯಃ ಕೀಟಾ ಏವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪನಾಃ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾಃ| ಅಕ್ಷಪೀಡಕಃ ಶ್ವೇತಪೀತಶಿಮ್ಬೀಭೇದಃ| ವಾಯಸೀ ಕಾಕಮಾಚೀ| ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಪಞ್ಚಶಿರೀಷೋಽಯಮಿತಿ ಪದಂ ತ್ರಿಶಿರೀಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಞ್ಚಶಿರೀಷಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಂ ಬ್ರೂತೇ, ಪ್ರವರ ಇತಿ ಪದಂ ವಿಷಹರಯೋಗಾನ್ತರೇಷು ಶ್ರೇಷ್ಠತಾಮಾಹ, ತೇನ ನ ಪುನರುಕ್ತಿಃ; ಕಿಂವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಶಿರೀಷಫಲಾದಿಕೃತಃ||೨೧೨-೨೧೮||

Adhikarana 41 (219-220) · Śloka 220

ಚತುಷ್ಪದ್ಭಿರ್ದ್ವಿಪದ್ಭಿರ್ವಾ ನಖದನ್ತಕ್ಷತಂ ತು ಯತ್| ಶೂಯತೇ ಪಚ್ಯತೇ ಚಾಪಿ ಸ್ರವತಿ ಜ್ವರಯತ್ಯಪಿ||೨೧೯|| ಸೋಮವಲ್ಕೋಽಶ್ವಕರ್ಣಶ್ಚ ಗೋಜಿಹ್ವಾ ಹಂಸಪದ್ಯಪಿ| ರಜನ್ಯೌ ಗೈರಿಕಂ ಲೇಪೋ ನಖದನ್ತವಿಷಾಪಹಃ||೨೨೦||

ದ್ವಿಪದಾ ವನಮಾನುಷಮರ್ಕಟಾದಯಃ| ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಸರ್ಜಭೇದಃ||೨೧೯-೨೨೦||

Adhikarana 42 (221-223) · Śloka 223

ದುರನ್ಧಕಾರೇ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಕೇನಚಿದ್ವಿಷಶಙ್ಕಯಾ| ವಿಷೋದ್ವೇಗಾಜ್ಜ್ವರಶಛರ್ದಿರ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ದಾಹೋಽಪಿ ವಾ ಭವೇತ್||೨೨೧|| ಗ್ಲಾನಿರ್ಮೋಹೋಽತಿಸಾರಶ್ಚಾಪ್ಯೇತಚ್ಛಙ್ಕಾವಿಷಂ ಮತಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿದಂ ತಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾದಾಶ್ವಾಸಯನ್ ಬುಧಃ||೨೨೨|| ಸಿತಾ ವೈಗನ್ಧಿಕೋ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಪಯಸ್ಯಾ ಮಧುಕಂ ಮಧು| ಪಾನಂ ಸಮನ್ತ್ರಪೂತಾಮ್ಬು ಪ್ರೋಕ್ಷಣಂ ಸಾನ್ತ್ವಹರ್ಷಣಮ್||೨೨೩||

ದುರನ್ಧಕಾರೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶಙ್ಕಾವಿಷಮಾಹ| ಕೇನಚಿದಿತಿ ನಿರ್ವಿಷೇಣಾಪಿ| ವಿಷಶಙ್ಕಯಾ ವಿಷೋದ್ವೇಗಾದಿತಿ ವಿಷಶಙ್ಕಯೈವ ವಿಷಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಶಙ್ಕಾ ಚೇಯಂ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ವಿಷಜನಿಕಾ| ವೈಗನ್ಧಿಕಃ ಗನ್ಧಕ ಏವ ಶೋಧಿತಃ||೨೨೧-೨೨೩||

Adhikarana 43 (224-228) · Śloka 228

ಶಾಲಯಃ ಷಷ್ಟಿಕಾಶ್ಚೈವ ಕೋರದೂಷಾಃ ಪ್ರಿಯಙ್ಗವಃ| ಭೋಜನಾರ್ಥೇ ಪ್ರಶಸ್ಯನ್ತೇ ಲವಣಾರ್ಥೇ ಚ ಸೈನ್ಧವಮ್||೨೨೪|| ತಣ್ಡುಲೀಯಕಜೀವನ್ತೀವಾರ್ತಾಕಸುನಿಷಣ್ಣಕಾಃ| ಚುಚ್ಚೂರ್ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀ ಚ ಶಾಕಂ ಚ ಕುಲಕಂ ಹಿತಮ್||೨೨೫|| ಧಾತ್ರೀ ದಾಡಿಮಮಮ್ಲಾರ್ಥೇ ಯೂಷಾ ಮುದ್ಗಹರೇಣುಭಿಃ| ರಸಾಶ್ಚೈಣಶಿಖಿಶ್ವಾವಿಲ್ಲಾವತೈತ್ತಿರಪಾರ್ಷತಾಃ||೨೨೬|| ವಿಷಘ್ನೌಷಧಸಂಯುಕ್ತಾ ರಸಾ ಯೂಷಾಶ್ಚ ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ| ಅವಿದಾಹೀನಿ ಚಾನ್ನಾನಿ ವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್||೨೨೭|| ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಕ್ರೋಧಕ್ಷುದ್ಭಯಾಯಾಸಮೈಥುನಮ್| ವರ್ಜಯೇದ್ವಿಷಮುಕ್ತೋಽಪಿ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ವಿಶೇಷತಃ||೨೨೮||

ಕೋರದೂಷಃ ಕೋದ್ರವಃ| ಕುಲಕಂ ಕಾರವೇಲ್ಲಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ಪಟೋಲಭೇದಮಾಹುಃ||೨೨೪-೨೨೮||

Adhikarana 44 (229-241) · Śloka 242

ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಶಿರೋನ್ಯಾಸಃ ಶೋಥಃ ಸ್ರಸ್ತೌಷ್ಠಕರ್ಣಾತಾ | ಜ್ವರಃ ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷಿಗಾತ್ರತ್ವಂ ಹನುಕಮ್ಪೋಽಙ್ಗಮರ್ದನಮ್||೨೨೯|| ರೋಮಾಪಗಮನಂ ಗ್ಲಾನಿರರತಿರ್ವೇಪಥುರ್ಭ್ರಮಃ| ಚತುಷ್ಪದಾಂ ಭವತ್ಯೇತದ್ದಷ್ಟಾನಾಮಿಹ ಲಕ್ಷಣಮ್||೨೩೦|| ದೇವದಾರು ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ ಸರಲಂ ಚನ್ದನಾಗುರು| ರಾಸ್ನಾ ಗೋರೋಚನಾಽಜಾಜೀ ಗುಗ್ಗುಲ್ವಿಕ್ಷುರಸೋ ನತಮ್||೨೩೧|| ಚೂರ್ಣಂ ಸಸೈನ್ಧವಾನನ್ತಂ ಗೋಪಿತ್ತಮಧುಸಂಯುತಮ್| ಚತುಷ್ಪದಾನಾಂ ದಷ್ಟಾನಾಮಗದಃ ಸಾರ್ವಕಾರ್ಮಿಕಃ||೨೩೨|| ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಸ್ವೇದರಜೋನಾನಾಙ್ಗಜಾನ್ಮಲಾನ್| ಶತ್ರುಪ್ರಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ಗರಾನ್ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತ್ಯನ್ನಮಿಶ್ರಿತಾನ್||೨೩೩|| ತೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕೃಶೋಽಲ್ಪಾಗ್ನಿರ್ಗರಶ್ಚಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ| ಮರ್ಮಪ್ರಧಮನಾಧ್ಮಾನಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಹಸ್ತಪಾದಯೋಃ||೨೩೪|| ಜಠರಂ ಗ್ರಹಣೀದೋಷೋ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಗುಲ್ಮಃ ಕ್ಷಯೋ ಜ್ವರಃ | ಏವಂವಿಧಸ್ಯ ಚಾನ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದರ್ಶಯೇತ್||೨೩೫|| ಸ್ವಪ್ನೇ ಮಾರ್ಜಾರಗೋಮಾಯುವ್ಯಾಲಾನ್ ಸನಕುಲಾನ್ ಕಪೀನ್| ಪ್ರಾಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ನದ್ಯಾದೀಞ್ಛುಷ್ಕಾಂಶ್ಚ ಸವನಸ್ಪತೀನ್||೨೩೬|| ಕಾಲಶ್ಚ ಗೌರಮಾತ್ಮಾನಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ಗೌರಶ್ಚ ಕಾಲಕಮ್| ವಿಕರ್ಣನಾಸಿಕಂ ವಾಽಪಿ ಪ್ರಪಶ್ಯೇದ್ವಿಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ||೨೩೭|| ತಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಪೃಚ್ಛೇತ್ ಕಿಂ ಕೈಃ ಕದಾ ಸಹ| ಜಗ್ಧಮಿತ್ಯವಗಮ್ಯಾಶು ಪ್ರದದ್ಯಾದ್ವಮನಂ ಭಿಷಕ್||೨೩೮|| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತಾಮ್ರರಜಸ್ತಸ್ಮೈ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಹೃದ್ವಿಶೋಧನಮ್| ಶುದ್ಧೇ ಹೃದಿ ತತಃ ಶಾಣಂ ಹೇಮಚೂರ್ಣಸ್ಯ ದಾಪಯೇತ್||೨೩೯|| ಹೇಮ ಸರ್ವವಿಷಾಣ್ಯಾಶು ಗರಾಂಶ್ಚ ವಿನಿಯಚ್ಛತಿ| ನ ಸಜ್ಜತೇ ಹೇಮಪಾಙ್ಗೇ ವಿಷಂ ಪದ್ಮದಲೇಽಮ್ಬುವತ್||೨೪೦|| ನಾಗದನ್ತೀತ್ರಿವೃದ್ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಸ್ನುಕ್ಪಯಃಫಲೈಃ| ಸಾಧಿತಂ ಮಾಹಿಷಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಗೋಮೂತ್ರಾಢಕಂ ಹಿತಮ್||೨೪೧|| ಸರ್ಪಕೀಟವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ ಗರಾರ್ತಾನಾಂ ಚ ಶಾನ್ತಯೇ|೨೪೨|

ಅನ್ನಮಿಶ್ರಿತಾನಿತಿ ಭಕ್ಷ್ಯಮಿಶ್ರಿತಾನ್| ಗರಶ್ಚಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮರ್ಮಪ್ರಧಮಾನಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಜಾಯತೇ| ವಿಹತೇನ್ದ್ರಿಯ ಇತಿ ರೋಗೋಪಹತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಪೃಚ್ಛೇದಿತ್ಯಾದೌ ಪೃಚ್ಛಾಯಾಂ ಗರಾವಧಾರಣಮೇವ ಫಲಮವಗಮ್ಯತೇ| ಅವಗಮ್ಯೇತಿ ಗರಕಾರಣಮವಗಮ್ಯ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಿತ್ಯಾದೌ ಅಮೃತತಾಮ್ರಚೂರ್ಣಂ ಮಾಷಮಾನಂ ಯಾವದ್ದೇಯಮ್, ಅಮೃತೇನೈವ ವಮನಂ ಭವತಿ| ಹೇಮಪ ಇತಿ ಹೇಮ ಯಃ ಪಿಬತೀತಿ ಸ ಹೇಮಪಃ| ನಾಗದನ್ತೀ ದನ್ತೀಭೇದಃ| ಫಲಂ ಮದನಫಲಂ, ನತು ‘ಪಲೈಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಅಯಂ ಯೋಗೋ ಜತುಕರ್ಣೇ ಪಠ್ಯತೇ- “ನಾಗದನ್ತೀಸ್ನುಕ್ಕ್ಷೀರಫಲೈರ್ಗೋಮೂತ್ರಸಿದ್ಧಂ ಮಾಹಿಷಂ ಘೃತಂ ಪಾಯಯೇತ್” ಇತಿ||೨೨೯-೨೪೧||-

Adhikarana 45 (242-249) · Śloka 249

ಶಿರೀಷತ್ವಕ್ ತ್ರಿಕಟುಕಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಚನ್ದನೋತ್ಪಲೇ||೨೪೨|| ದ್ವೇ ಬಲೇ ಸಾರಿವಾಸ್ಫೋತಾಸುರಭೀನಿಮ್ಬಪಾಟಲಾಃ| ಬನ್ಧುಜೀವಾಢಕೀಮೂರ್ವಾವಾಸಾಸುರಸವತ್ಸಕಾನ್||೨೪೩|| ಪಾಠಾಙ್ಕೋಲಾಶ್ವಗನ್ಧಾರ್ಕಮೂಲಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಪದ್ಮಕಾನ್| ವಿಶಾಲಾಂ ಬೃಹತೀಂ ಲಾಕ್ಷಾಂ ಕೋವಿದಾರಂ ಶತಾವರೀಮ್||೨೪೪|| ಕಟಭೀದನ್ತ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಾನ್ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್| ಶ್ವೇತಭಣ್ಡಾಶ್ವಖುರಕೌ ಕುಷ್ಠದಾರುಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಾನ್||೨೪೫|| ವಿದಾರೀಂ ಮಧುಕಾತ್ ಸಾರಂ ಕರಞ್ಜಸ್ಯ ಫಲತ್ವಚೌ| ರಜನ್ಯೌ ಲೋಧ್ರಮಕ್ಷಾಂಶಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಸಾಧ್ಯಂ ಘೃತಾಢಕಮ್||೨೪೬|| ತುಲ್ಯಾಮ್ಬುಚ್ಛಾಗಗೋಮೂತ್ರತ್ರ್ಯಾಢಕೇ ತದ್ವಿಷಾಪಹಮ್| ಅಪಸ್ಮಾರಕ್ಷಯೋನ್ಮಾದಭೂತಗ್ರಹಗರೋದರಮ್||೨೪೭|| ಪಾಣ್ಡುರೋಗಕ್ರಿಮೀಗುಲ್ಮಪ್ಲೀಹೋರುಸ್ತಮ್ಭಕಾಮಲಾಃ| ಹನುಸ್ಕನ್ಧಗ್ರಹಾದೀಂಶ್ಚ ಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನನಾವನೈಃ||೨೪೮|| ಹನ್ಯಾತ್ ಸಞ್ಜೀವಯೇಚ್ಚಾಪಿ ವಿಬೋದ್ಬನ್ಧಮೃತಾನ್ನರಾನ್| ನಾಮ್ನೇದಮಮೃತಂ ಸರ್ವವಿಷಾಣಾಂ ಸ್ಯಾದ್ಧೃತೋತ್ತಮಮ್||೨೪೯|| ಇತ್ಯಮೃತಘೃತಮ್|

ಶಿರೀಷತ್ವಗಿತ್ಯಾದೌ ಆಸ್ಫೋತಾ ಅಪರಮಲ್ಲಿಕಾ| ಸುರಭೀ ಪರ್ಣಾಸಭೇದಃ| ಬನ್ಧುಜೀವಃ ಪುತ್ರಜೀವಕಃ| ಅಶ್ವಖುರಕಃ ಸ್ಯನ್ದನಃ; ಕಿಂವಾ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಃ||೨೪೨-೨೪೯||

Adhikarana 46 (250-253) · Śloka 253

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಛತ್ರೀ ಝರ್ಝರಪಾಣಿಶ್ಚ ಚರೇದ್ರಾತ್ರೌ ತಥಾ ದಿವಾ| ತಚ್ಛಾಯಾಶಬ್ದವಿತ್ರಸ್ತಾಃ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತ್ಯಾಶು ಪನ್ನಗಾಃ||೨೫೦|| ದಷ್ಟಮಾತ್ರೋ ದಶೇದಾಶು ತಂ ಸರ್ಪಂ ಲೋಷ್ಟಮೇವ ವಾ| ಉಪರ್ಯರಿಷ್ಟಾಂ ಬಧ್ನೀಯಾದ್ದಂಶಂ ಛಿನ್ದ್ಯಾದ್ದಹೇತ್ತಥಾ||೨೫೧|| ವಜ್ರಂ ಮರಕತಃ ಸಾರಃ ಪಿಚುಕೋ ವಿಷಮೂಷಿಕಾ| ಕರ್ಕೇತನಃ ಸರ್ಪಮಣಿರ್ವೈದೂರ್ಯಂ ಗಜಮೌಕ್ತಿಕಮ್||೨೫೨|| ಧಾರ್ಯಂ ಗರಮಣಿರ್ಯಾಶ್ಚ ವರೌಷಧ್ಯೋ ವಿಷಾಪಹಾಃ| ಖಗಾಶ್ಚ ಶಾರಿಕಾಕ್ರೌಞ್ಚಶಿಖಿಹಂಸಶುಕಾದಯಃ||೨೫೩||

ಛತ್ರೀತ್ಯಾದೌ ಛತ್ರೀ ದಿವಾ, ರಾತ್ರೌ ಝರ್ಝರಪಾಣಿಶ್ಚರೇದಿತಿ ವದನ್ತಿ; ಅನ್ಯೇ ತೂಭಯತ್ರಾಪ್ಯುಭಯಂ ಬ್ರುವತೇ| ಝರ್ಝರಕಃ ‘ಖುರ್ಖುರಕ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಛಾಯಾಶಬ್ದೌ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಛತ್ರಝರ್ಝರಯೋಃ| ತಾಭ್ಯಾಂ ತದಾತ್ವೇ ವಿತ್ರಸ್ತಾಃ| ದಂಶಕಾಲೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ದಷ್ಟಮಾತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧಾರಣಾದೇವ ವಿಷಾಪಹಮಾಹ- ವಜ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾರ ಇತಿ ಸರಜೂವಿಶೇಷಣಮ್(?)| ಪಿಚುಕೋ ಮಣಿರುತ್ತರಾಪಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ವಿಷಮೂಷಿಕಾ ವಿಷಮಣಿಃ| ಕರ್ಕೇತನಮಣಿಃ ಪದ್ಮರಾಗಃ| ಗರಮಣಿಶಬ್ದೇನ ನಾನಾಮಣೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ವರೌಷಧ್ಯ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾಃ ಅಕ್ಷೀವಜಾತಪಿಪ್ಪಲಾಜರುಹಾಕಾಯೋಷೀ (?) ಪ್ರಭೃತಯಃ; ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಅಕ್ಷೀವಜಾತಸ್ಯ ಪಿಪ್ಪಲಸ್ಯ ಮಣಿಃ ಸರ್ವವಿಷಾಪಹಃ” ಇತ್ಯಾದಿ||೨೫೦-೨೫೩||

Adhikarana 47 (254) · Śloka 254

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಇತೀದಮುಕ್ತಂ ದ್ವಿವಿಧಸ್ಯ ವಿಸ್ತರೈರ್ಬಹುಪ್ರಕಾರಂ ವಿಷರೋಗಭೇಷಜಮ್| ಅಧೀತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾಯ ತಥಾ ಪ್ರಯೋಜಯನ್ ವ್ರಜೇದ್ವಿಷಾಣಾಮವಿಷಹ್ಯತಾಂ ಬುಧಃ||೨೫೪||

ಇತೀದಮಿತ್ಯಾದಿಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ವ್ರಜೇದ್ವಿಷಾಣಾಮವಿಷಹ್ಯತಾಮಿತಿ ವಿಷಾಣಿ ತಂ ಸೋಢುಂ ನ ಪಾರಯನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ||೨೫೪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 23

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ವಿಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ವಿಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೩||