29. viṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

അഥാതോ വിഷചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨|| പ്രാഗുത്പത്തിം ഗുണാന് യോനിം വേഗാല്ലിങ്ഗാന്യുപക്രമാന്| വിഷസ്യ ബ്രുവതഃ സമ്യഗഗ്നിവേശ നിബോധ മേ||൩||

ശീതോപശമപ്രാധാന്യസാമാന്യാത്തൃഷ്ണാചികിത്സിതമനു വിഷചികിത്സിതമുച്യതേ- പ്രാഗിത്യാദി| പ്രാഗുത്പത്തിഃ ആദ്യോത്പത്തിഃ| യോനിരിതി അധിഷ്ഠാനമ്| ലിങ്ഗാനീതി ദേഹസമ്ബന്ധിവിഷസ്യ ലിങ്ഗാനി, തഥാ അന്നാദിഗതസ്യ ച ലിങ്ഗാനി| അത്ര നാപൃഷ്ടാ ഗുരവോ വദന്തീതി ന്യായാച്ഛിഷ്യപ്രശ്ന ഉന്നേയഃ| വിഷം ച യദ്യപി രോഗാധികാരേ ന സൂത്രിതം സാക്ഷാത്, തഥാऽപി വിഷജമദാഭിധാനാത്തത്കാരണതയാ സൂത്രിതമേവ രോഗാധികാരേ ജ്ഞേയം; തേന നോത്സൂത്രമിഹ വിഷാഭിധാനമിതി||൧-൩||

Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5

അമൃതാര്ഥം സമുദ്രേ തു മഥ്യമാനേ സുരാസുരൈഃ| ജജ്ഞേ പ്രാഗമൃതോത്പത്തേഃ പുരുഷോ ഘോരദര്ശനഃ||൪|| ദീപ്തതേജാശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രോ ഹരികേശോऽനലേക്ഷണഃ| ജഗദ്വിഷണ്ണം തം ദൃഷ്ട്വാ തേനാസൌ വിഷസഞ്ജ്ഞിതഃ||൫||

അമൃതാര്ഥമിത്യാദിനാ പ്രാഗുത്പത്ത്യഭിധാനം വിഷസ്യ മഹാപ്രഭാവദര്ശനാര്ഥമ്| ഹരികേശ ഇതി പിങ്ഗലകേശഃ| സ പുരുഷഃ വിഷമുച്യതേ വിഷാദനാദ്ധേതോഃ; ഏവം ച വിഷശബ്ദനിരുക്തിരുക്താ ഭവതി||൪-൫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

ജങ്ഗമസ്ഥാവരായാം തദ്യോനൌ ബ്രഹ്മാ ന്യയോജയത്| തദമ്ബുസമ്ഭവം തസ്മാദ്ദ്വിവിധം പാവകോപമമ്||൬|| അഷ്ടവേഗം ദശഗുണം ചതുര്വിംശത്യുപക്രമമ്|൭|

തദമ്ബുസമ്ഭവം തസ്മാദ് ദ്വിവിധമിതി തദമ്ബുസമ്ഭവം സമുദ്രോത്പന്നം, തസ്മാത് സമുദ്രത ഉത്പന്നത്വാദമ്ബുസമ്ഭവം, തഥാ തസ്മാദ് ബ്രഹ്മണാ യോനിദ്വയനിയുക്തത്വാദ് ദ്വിവിധമിത്യര്ഥഃ| അമ്ബുസമ്ഭവത്വേന ചാസ്യ വര്ഷാപ്രകോപിത്വം വക്ഷ്യമാണം യുക്തമ്; അമ്ബുയോനിഭൂതത്വേന ചാസ്യ ജലേന പ്രഭാവാത് പ്രശമനം ക്രിയത ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഉക്തം ഹി ഭഗവതാ വ്യാസേന- “അദ്ഭ്യോऽഗ്നിര്ബ്രഹ്മതഃ ക്ഷത്രമശ്മനോ ലോഹമുത്ഥിതമ്| തസ്മാത് സര്വത്രഗം തേജഃ സ്വാസു യോനിഷു ശാമ്യതി” ഇതി| അഷ്ടവേഗമിതി മനുഷ്യാപേക്ഷയാऽഷ്ടവേഗമ് | ദശഗുണാദ്യഗ്രേ വക്ഷ്യമാണമ്| ഉപക്രമാഃ ചികിത്സാനുഷ്ഠാനഭേദാഃ||൬||-

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

തദ്വര്ഷാസ്വമ്ബുയോനിത്വാത് സങ്ക്ലേദം ഗുഡവദ്ഗതമ്||൭|| സര്പത്യമ്ബുധരാപായേ തദഗസ്ത്യോ ഹിനസ്തി ച| പ്രയാതി മന്ദവീര്യത്വം വിഷം തസ്മാദ്ധനാത്യയേ||൮||

വിഷസ്യ വര്ഷാസു വിശേഷപ്രകോപേ ശരദി ചോപശമേ ഹേതുമാഹ- തദ്വര്ഷാസ്വിത്യാദി| ഗുഡോ യഥാ പിണ്ഡിതോऽമ്ബുയോനിത്വാദ്വര്ഷാസു സങ്ക്ലേദം യാതി, തഥാ വിഷമപി ക്ലിന്നം വിസര്പതി ഉത്ക്ലിഷ്ടശക്തികം ച ഭവതി, അത ഏവ ദൂഷീവിഷാര്താ അതിപീഡിതാ ഭവന്തി; അമ്ബുധരാണാം വൃദ്ധികാരണം വര്ഷാഗമഃ; അഗസ്ത്യപ്രഭാവശ്ച തം ഹിനസ്തി||൭-൮||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

സര്പാഃ കീടോന്ദുരാ ലൂതാ വൃശ്ചികാ ഗൃഹഗോധികാഃ| ജലൌകാമത്സ്യമണ്ഡൂകാഃ കണഭാഃ സകൃകണ്ടകാഃ||൯|| ശ്വസിംഹവ്യാഘ്രഗോമായുതരക്ഷുനകുലാദയഃ| ദംഷ്ട്രിണോ യേ വിഷം തേഷാം ദംഷ്ട്രോത്ഥം ജങ്ഗമം മതമ്||൧൦||

പരാധികാരത്വാദ്വിഷസ്യ സര്പാ ഇത്യാദിനാ ജങ്ഗമസ്ഥാവരയോനിദ്വയം സങ്ക്ഷേപാദേവാഹ| യദ്യപി വിഷഗുണാ അഗ്രേ ഉദ്ദിഷ്ടാഃ, തഥാऽപി ഗുണാനാം ഗുണ്യപേക്ഷത്വാദഗ്രേ വിഷസ്യ ഗുണിനഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമഭേദഭിന്നസ്യാഭിധാനമ്; ഉദ്ദേശേ തു പ്രഥമം ഗുണാഭിധാനം വിഷസ്യ കാര്യകരണേ ഗുണപ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| സര്പാദീനാം ഭേദാ അഗ്രേ ഏവ വക്തവ്യാഃ, തേന തത്രൈവ വ്യാകര്തവ്യാഃ| ആദിഗ്രഹണാദുച്ചിടിങ്ഗാദീനാം തന്ത്രാന്തരോക്താനാം ഗ്രഹണമ്| അത്ര അദംഷ്ട്രിണോऽപി ദംഷ്ട്രിസര്പപ്രാധാന്യാദ്ദംഷ്ട്രിണ ഇത്യുക്താഃ; തഥാ ദംഷ്ട്രോത്ഥമിതി ദംഷ്ട്രോത്ഥസ്യ സര്വവിഷപ്രാധാന്യാദദംഷ്ട്രോത്ഥാനാമപി ഉന്ദുരുവിഷാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര “ജങ്ഗമസ്യ വിഷസ്യോക്താന്യധിഷ്ഠാനാനി ഷോഡശ| തത്ര ദൃഷ്ടിദംഷ്ട്രാനിഃശ്വാസനഖമൂത്രപുരീഷശുക്രലാലാര്തവമുഖസന്ദംശവിശര്ധിതഗുദാസ്ഥിപിത്തശൂകശവാനി” (സു.ക.അ.൩) ഇതി| തഥാऽന്യത്രാപി “ശുക്രമൂത്രപുരീഷാണി ദേഹേ നിപതിതാനി തു| ദാരുണം ഗരമിത്യാഹുഃ” ഇതി||൯-൧൦||

Adhikarana 6 (11-13) · Śloka 13

മുസ്തകം പൌഷ്കരം ക്രൌഞ്ചം വത്സനാഭം ബലാഹകമ്| കര്കടം കാലകൂടം ച കരവീരകസഞ്ജ്ഞകമ്||൧൧|| പാലകേന്ദ്രായുധം തൈലം മേഘകം കുശപുഷ്പകമ്| രോഹിഷം പുണ്ഡരീകം ച ലാങ്ഗലക്യഞ്ജനാഭകമ്||൧൨|| സങ്കോചം മര്കടം ശൃങ്ഗീവിഷം ഹാലാഹലം തഥാ| ഏവമാദീനി ചാന്യാനി മൂലജാനി സ്ഥിരാണി ച||൧൩||

സ്ഥാവരജേ വിഷേ മൂലജാനീതി പദം മൂലജസ്യ ബഹുത്വാത് പ്രാധാന്യാച്ച| തേന പത്രപുഷ്പാദിജാനാമപി വിഷാണാം ഗ്രഹണം; യദുക്തം സുശ്രുതേ- “മൂലം പത്രം ഫലം പുഷ്പം ത്വക് ക്ഷീരം സാര ഏവ ച|| നിര്യാസോ ധാതവശ്ചൈവ കന്ദശ്ച ദശമഃ സ്മൃതഃ” (സു.ക.അ.൨) ഇതി| കന്ദസ്ത്വിഹ മൂലവിശേഷത്വാന്മൂലശബ്ദേനൈവ ഗൃഹീതഃ| ഏതേഷാം ച സഞ്ജ്ഞാസമ്ബന്ധേ ശബരകിരാതാദയ ഏവ തദ്വിദ്യാഃ പ്രമാണം, തേ ഹി ഗുരുപരമ്പരയാ വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൧-൧൩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

ഗരസംയോഗജം ചാന്യദ്ഗരസഞ്ജ്ഞം ഗദപ്രദമ്| കാലാന്തരവിപാകിത്വാന്ന തദാശു ഹരത്യസൂന്||൧൪||

സ്ഥാവരജങ്ഗമാരബ്ധമേവ തൃതീയം വിഷമാഹ- ഗരസംയോഗജമിത്യാദി| ഗരാര്ഥഃ സംയോഗോ യേഷാം തേ ഗരസംയോഗാ ദ്രവ്യഭേദാഃ, തേഭ്യോ ജാതം ഗരസംയോഗജമ്| ‘ഗര’ ഇതി തന്ത്രേ സഞ്ജ്ഞാ യസ്യ തദ് ഗരസഞ്ജ്ഞമ്| തച്ച ചിരകാരിരോഗജനകമപ്രാണഹരമ് | ഏതദേവാഹ- കാലാന്തരേത്യാദി| സുശ്രുതേऽപി ത്രിവിധമേവ വിഷമുക്തം- “സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ചൈവ കൃത്രിമം ചാപി യദ്വിഷമ്” (സു.ക.അ.൨) ഇത്യനേന| യത്തു ദൂഷീവിഷമഗ്രേ വക്ഷ്യതി തത് ത്രിവിധാന്തര്ഗതം ദര്ശയിഷ്യാമഃ| ഗരം തു ദ്വിവിധം- നിര്വിഷദ്രവ്യസംയോഗകൃതം, തഥാ സവിഷദ്രവ്യസംയോഗകൃതം ച; തത്രാദ്യം ഗരസഞ്ജ്ഞമ്, ഉത്തരം തു കൃത്രിമമിതി വ്യവസ്ഥാ| തേനേമാമേവ വ്യവസ്ഥാം ഗൃഹീത്വോക്തം രസായനേ- “ദംഷ്ട്രാവിഷേ മൂലവിഷേ സഗരേ കൃത്രിമേ വിഷേ” (ചി.അ.൧,പാ.) ഇതി| തഥാ വൃദ്ധകാശ്യപേऽപ്യുക്തം- “സംയോഗജം ച ദ്വിവിധം തൃതീയം വിഷമുച്യതേ| ഗരം സ്യാദവിഷം തത്ര സവിഷം കൃത്രിമം മതമ്” ഇതി||൧൪||

Adhikarana 8 (15-17) · Śloka 17

നിദ്രാം തന്ദ്രാം ക്ലമം ദാഹം സപാകം ലോമഹര്ഷണമ്| ശോഫം ചൈവാതിസാരം ച ജനയേജ്ജങ്ഗമം വിഷമ്||൧൫|| സ്ഥാവരം തു ജ്വരം ഹിക്കാം ദന്തഹര്ഷം ഗലഗ്രഹമ്| ഫേനവമ്യരുചിശ്വാസമൂര്ച്ഛാശ്ച ജനയേദ്വിഷമ് ||൧൬|| ജങ്ഗമം സ്യാദധോഭാഗമൂര്ധ്വഭാഗം തു മൂലജമ്| തസ്മാദ്ദംഷ്ട്രാവിഷം മൌലം ഹന്തി മൌലം ച ദംഷ്ട്രജമ് ||൧൭||

നിദ്രാമിത്യാദിനാ ജങ്ഗമവിഷസ്യ തഥാ ജ്വരമിത്യാദിനാ സ്ഥാവരവിഷസ്യ ലിങ്ഗാനി സര്വവേഗഗതാനി പ്രാഹ| ജങ്ഗമസ്ഥാവരയോഃ പരസ്പരോപഘാതാത്മകധര്മമഭിധാതും ഹേതുമത്പരസ്പരോപഘാതകത്വമേവാഹജങ്ഗമമിത്യാദി| തസ്മാദിതി പരസ്പരം വിരുദ്ധമാര്ഗഗാമിത്വാത്| ഏതേന ച യദ്വക്ഷ്യതി- “വിഷപാനം ദഷ്ടാനാം വിഷപീതേ ദംശനം ചാന്തേ” ഇതി, തദുപപന്നം ഭവതി| നനു “വിഷം വിഷഘ്നമുക്തം യത് പ്രഭാവസ്തത്ര കാരണാമ്” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി ആത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ പ്രഭാവേണ വിഷസ്യ വിഷഹരണാഭിധാനോപപത്തിവര്ണനം തദ്വിരുധ്യതേ; മൈവം, യദി ദ്രവ്യപ്രഭാവഃ കാരണം ന സ്യാത് തദാ യത്കിഞ്ചിദൂര്ധ്വഭാഗം മദനഫലാദി തദ്ദംഷ്ട്രാവിഷഹരം സ്യാത്, യച്ചാധോഭാഗം ത്രിവൃതാദി തന്മൌലവിഷം നിഹന്യാത്; നചൈതദ്ദൃഷ്ടം, തസ്മാത് പ്രഭാവസ്യൈവാത്മഗുണതാമാത്രകാരണമേതദധോഭാഗത്വമൂര്ധ്വഭാഗത്വം ചേതി||൧൫-൧൭||

Adhikarana 9 (18-23) · Śloka 23

തൃണ്മോഹദന്തഹര്ഷപ്രസേകവമഥക്ലമാ ഭവന്ത്യാദ്യേ| വേഗേ രസപ്രദോഷാദസൃക്പ്രദോഷാദ്ദ്വിതീയേ തു||൧൮|| വൈവര്ണ്യഭ്രമവേപഥുമൂര്ച്ഛാജൃമ്ഭാങ്ഗചിമിചിമാതമകാഃ | ദുഷ്ടപിശിതാത്തൃതീയേ മണ്ഡലകണ്ഡൂശ്വയഥുകോഠാഃ||൧൯|| വാതാദിജാശ്ചതുര്ഥേ ദാഹച്ഛര്ദ്യങ്ഗശൂലമൂര്ച്ഛാദ്യാഃ| നീലാദീനാം തമസശ്ച ദര്ശനം പഞ്ചമേ വേഗേ||൨൦|| ഷഷ്ഠേ ഹിക്കാ, ഭങ്ഗഃ സ്കന്ധസ്യ തു സപ്തമേऽഷ്ടമേ മരണമ്| നൃൗണാം, ചതുഷ്പദാം സ്യാച്ചതുര്വിധഃ, പക്ഷിണാം ത്രിവിധഃ||൨൧|| സീദത്യാദ്യേ ഭ്രമതി ച, ചതുഷ്പദോ വേപതേ, തതഃ ശൂന്യഃ | മന്ദാഹാരോ മ്രിയതേ ശ്വാസേന ഹി ചതുര്ഥവേഗേ തു||൨൨|| ധ്യായതി വിഹഗഃ പ്രഥമേ വേഗേ, പ്രഭ്രാമ്യതി ദ്വിതീയേ തു| സ്രസ്താങ്ഗശ്ച തൃതീയേ വിഷവേഗേ യാതി പഞ്ചത്വമ്||൨൩||

തൃണ്മോഹേത്യാദിനാ ക്രമേണാഷ്ടവിഷവേഗലക്ഷണമാഹ| സുശ്രുതേ ഏകൈകകലാതിക്രമേണ സപ്തവേഗാ ഉദീരിതാഃ; ഇഹ കലാലങ്ഘനേനൈവ സപ്തവേഗാഃ, അഷ്ടമേ തു സപ്തകലാലങ്ഘനോത്തരകാലം മാരകോ വേഗോ ദഷ്ടസ്യ ദംശദേശഗമനായ പീതവിഷസ്യ ഹൃദയഗമനായ ഭവതീതി സുശ്രുതേന സമമവിരോധഃ| വാതാദിജാ ഇതി യഥായോഗ്യതയാ ഉദ്ധതാന്യതരൈകദോഷദ്വിദോഷത്രിദോഷജാഃ| മൂര്ച്ഛാദ്യാ ഇത്യത്രാദിശബ്ദഃ പ്രകാരവാചീ| ചതുര്ഥാദിവേഗേഷ്വനുക്തമപി മേദആദിദൂഷ്യമുന്നേതവ്യം, സുശ്രുതവചനാത്| നീലാദീനാമിത്യത്ര ആദിശബ്ദേന പ്രധാനവാചിനാ നീലപ്രധാനേതരവര്ണദര്ശനം ഭവതി| ഷഷ്ഠേ ഹിക്കേതി ച്ഛേദഃ| വിഷവേഗപ്രസ്താവാച്ചതുഷ്പാദപക്ഷിണോऽപി വിഷവേഗാനാഹ| ഏതദ്വിഷവേഗാഭിധാനേ ച പ്രയോജനം- യദ്വിഷവേഗമൃതസ്യാപി മാംസമുപയോജ്യം പീതവിഷസ്യ ഹൃദയം ദഷ്ടസ്യ ച ദംശദേശം മുക്ത്വേത്യാദ്യുക്തവിധാനേന, വേഗജ്ഞാനേനാപ്രാപ്തനൈഷ്ഠികവേഗസ്യ യഥോക്തവിധിനാ മാംസം നോപാദേയം, യതസ്തസ്യ വിഷാര്ദിതസ്യ സര്വം ശരീരം വിഷവദ്ഭവതി| ചതുഷ്പദാദീനാമല്പവേഗത്വം സത്ത്വാല്പത്വാത്| അവസീദതീത്യാദി| ദ്വിതീയേ, ശൂന്യ ഇത്യാദി തൃതീയേ||൧൮-൨൩||

Adhikarana 10 (24-27) · Śloka 27

ലഘു രൂക്ഷമാശു വിശദം വ്യവായി തീക്ഷ്ണം വികാസി സൂക്ഷ്മം ച| ഉഷ്ണമനിര്ദേശ്യരസം ദശഗുണമുക്തം വിഷം തജ്ജ്ഞൈഃ||൨൪|| രൌക്ഷ്യാദ്വാതമശൈത്യാത്പിത്തം സൌക്ഷ്മ്യാദസൃക് പ്രകോപയതി| കഫമവ്യക്തരസത്വാദന്നരസാംശ്ചാനുവര്തതേ ശീഘ്രമ്||൨൫|| ശീഘ്രം വ്യവായിഭാവാദാശു വ്യാപ്നോതി കേവലം ദേഹമ്| തീക്ഷ്ണത്വാന്മര്മഘ്നം പ്രാണഘ്നം തദ്വികാസിത്വാത്||൨൬|| ദുരുപക്രമം ലഘുത്വാദ്വൈശദ്യാത് സ്യാദസക്തഗതിദോഷമ്| ദോഷസ്ഥാനപ്രകൃതീഃ പ്രാപ്യാന്യതമം ഹ്യുദീരയതി||൨൭||

വിഷഗുണാനാഹ- ലഘ്വിത്യാദി| പ്രത്യേകം ഗുണാനാം കാര്യമാഹ രൌക്ഷ്യാദിത്യാദി| അശൈത്യാദിതി ഉഷ്ണത്വാത്| സൌക്ഷ്മ്യാദസൃക്പ്രകോപണമസൃജോऽപി സൂക്ഷ്മമാര്ഗാനുസാരിത്വാത്| അവ്യക്തരസത്വം ച കഫകോപനായ അവ്യക്തരസത്വകഫയോരേകജലരൂപകാര്യത്വാദ്ധവതി| അന്നരസാംശ്ചാനുവര്തതേ ഇതി അവ്യക്തരസത്വേന ജലം യഥാ ഗന്ധഗ്രഹണേ യോഗവാഹി ഭവതി, തഥാ വിഷമപി അന്നരസാന് ഝടിത്യനുഗതം ഭവതി, തതഃ ശീഘ്രം തേന ഭാവിതമന്നം ഭവതി| ശീഘ്രേത്യാദൌ ശീഘ്രത്വാദാശു വ്യാപ്നോതി, വ്യവായിത്വാത് കേവലം ദേഹം വ്യാപ്നോതീതി ജ്ഞേയമ്| വ്യവായിത്വം സര്വതഃ പ്രസരണശീലത്വം പാനീയപതിതത്തൈലവത്| തീക്ഷ്ണത്വാന്മര്മഘ്നമിതി മര്മണാം സൌമ്യാനാം മൃദൂനാം തീക്ഷ്ണേന വിരുദ്ധത്വം ബോദ്ധവ്യമ്| വികാസിത്വാദിതി ഹിംസനശീലത്വാത്; വിപൂര്വോ ഹി കസതിര്ഹിംസാര്ഥഃ| ലഘുത്വാദിതി അനവസ്ഥിതത്വാത്; യസ്യ ചാനവസ്ഥിതത്വം തസ്യ ഭേഷജേനാസമ്ബന്ധാദുപക്രമണമകിഞ്ചിത്കരമ്| അസക്താ അവിശ്രാന്താ ദോഷേഷു ഗതിര്യസ്യ തത് അസക്തഗതിദോഷം, വിശദം ഹി പിച്ഛാഭാഗരഹിതത്വാത് ക്വചിന്ന സജ്ജതി| അത്ര ച ഗുണാനാം പ്രതിനിയമേന വിരുദ്ധകര്മകരണേ വിഷസ്യാശിവത്വമേവ നിയാമകം ജ്ഞേയം; തേന രൌക്ഷ്യാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മക്ഷയാദി നാശങ്കനീയമ്| സുശ്രുതേ ച വിഷഗുണേ യത് പാകിത്വമുക്തം, തദാശുകാരിവിഷേ നിഷ്പ്രയോജനമിതി നേഹോക്തം; തഥാഹി- വിഷം നൈതാവന്തം കാലമപേക്ഷതേ യേന യാവത്തസ്യ പാകോ ഭവത്യവിചാര്യഃ| സുശ്രുതേ ച കാലാന്തരപ്രകോപിത്വമപി ദൂഷീവിഷഗോചരതയോക്തം, തദിഹാപി ദൂഷീവിഷേ ചിന്തനീയമിതി||൨൪-൨൭||

Adhikarana 11 (28-30) · Śloka 30

സ്യാദ്വാതികസ്യ വാതസ്ഥാനേ കഫപിത്തലിങ്ഗമീഷത്തു| തൃണ്മോഹാരതിമൂര്ച്ഛാഗലഗ്രഹച്ഛര്ദിഫേനാദി ||൨൮|| പിത്താശയസ്ഥിതം പൈത്തികസ്യ കഫവാതയോര്വിഷം തദ്വത്| തൃട്കാസജ്വരവമഥുക്ലമദാഹതമോതിസാരാദി ||൨൯|| കഫദേശഗം കഫസ്യ ച ദര്ശയേദ്വാതപിത്തയോശ്ചേഷത്| ലിങ്ഗം ശ്വാസഗലഗ്രഹകണ്ഡൂലാലാവമഥ്വാദി||൩൦||

സമ്പ്രതി സ്ഥാനവിശേഷേണ പ്രകൃതിവിശേഷപ്രാപ്ത്യാ ച ലിങ്ഗവിശേഷാനാഹ- വാതികസ്യേത്യാദി| വിഷം മദ്യം ച യദ്യപി ത്രിദോഷകോപനം, തഥാऽപി സ്ഥാനപ്രകൃതിവിശേഷപ്രാപ്ത്യാ തദനുഗുണദോഷപ്രകോപമധികം കരോതി, ശേഷയോസ്തു മനാഗിത്യര്ഥഃ| വാതികസ്യേതി വാതപ്രകൃതേഃ| വാതസ്ഥാനേ പക്വാശയാദൌ| കഫപിത്തലിങ്ഗമീഷദിതി വചനാദ് വാതലിങ്ഗം ബലവദ്ഭവതി, തച്ച തൃണ്മൂര്ച്ഛേത്യാദിനോക്തം ജ്ഞേയമ്; ഏവമുത്തരത്രാപി യോജ്യമ്| കഫവാതയോസ്തദ്വദിതി ഈഷദിത്യര്ഥഃ; തൃഡാദി തു ബലവല്ലിങ്ഗം, തത് പിത്തസ്യേത്യര്ഥഃ| കഫേത്യാദൌ ചകാരാത് കഫപ്രകൃതേരിത്യര്ഥഃ| ഈഷദ്വാതപിത്തയോരിതി യോജ്യമ്||൨൮-൩൦||

Adhikarana 12 (31) · Śloka 31

ദൂഷീവിഷം തു ശോണിതദുഷ്ട്യാരുഃകിടിമകോഠലിങ്ഗം ച| വിഷമേകൈകം ദോഷം സന്ദൂഷ്യ ഹരത്യസൂനേവമ്||൩൧||

ദൂഷീവിഷലക്ഷണമാഹ- ദൂഷീത്യാദി| കോഠഃ വരടീദംശശോഥാകാരഃ| കാലാന്തരപ്രകോപി വിഷം ദൂഷീവിഷമ്| ഉക്തം ചാന്യത്ര “ദൂഷിതം ദേശകാലാദിദിവാസ്വപ്നൈരഭീക്ഷ്ണശഃ| യസ്മാദ്ദൂഷയതേ ധാതൂന് തസ്മാദ്ദൂഷീവിഷം സ്മൃതമ്” ഇതി| ഏവമ്ഭൂതം ച ഗരമേവ പ്രായോ ഭവതി, തഥാ സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ച ഭവതി| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “ജീര്ണം വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്ഹതം വാ ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വാ| സ്വഭാവതോ വാ ഗുണവിപ്രഹീനം വിഷം ഹി ദൂഷീവിഷതാമുപൈതി” (സു.ക.അ.൨) ഇതി| ഇഹാപി ദൂഷീവിഷാഃ കീടാ ഹീനവീര്യവിഷാ വക്തവ്യാഃ| വിഷമേകൈകമിത്യാദിനാ സ്യാദ്വാതികസ്യേത്യാദിനാ യദുക്തം തസ്യൈകൈകദോഷസ്യാത്യര്ഥകോപമാഹ| സന്ദൂഷ്യേതി അത്യര്ഥം ദൂഷയിത്വാ||൩൧||

Adhikarana 13 (32) · Śloka 32

ക്ഷരതി വിഷതേജസാऽസൃക് തത് ഖാനി നിരുധ്യ മാരയതി ജന്തുമ്| പീതം മൃതസ്യ ഹൃദി തിഷ്ഠതി ദഷ്ടവിദ്ധയോര്ദംശദേശേ സ്യാത്||൩൨||

അനുക്തപ്രാണഹരണസാമഗ്രീമാഹ- ക്ഷരതീത്യാദിനാ| പീതം വിഷം വിശേഷേണ മൃതസ്യ ഹൃദി തിഷ്ഠതി| ദഷ്ടവിദ്ധയോശ്ച ദംശദേശേ വിഷം സ്യാത്| വിദ്ധഃ ദിഗ്ധവിദ്ധഃ| അത്ര കശ്ചിന്മൃത ഇവ ഭവതി, കശ്ചിച്ച പവനാദമൃത ഇവ| യദുക്തം കാശ്യപേ- “മൃത ഇവ ചേന്മര്ത്യഃ സ്യാദസാധ്യലിങ്ഗൈര്വിഹീനശ്ച| സ ജീവയിതും ശക്യഃ കൃതാ ചൈതസ്യ ഹൃദയരക്ഷാ ചേത്” ഇതി||൩൨||

Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34

നീലൌഷ്ഠദന്തശൈഥില്യകേശപതനാങ്ഗഭങ്ഗവിക്ഷേപാഃ| ശിശിരൈര്ന ലോമഹര്ഷോ നാഭിഹതേ ദണ്ഡരാജീ സ്യാത്||൩൩|| ക്ഷതജം ക്ഷതാച്ച നായാത്യേതാനി ഭവന്തി മരണലിങ്ഗാനി| ഏഭ്യോऽന്യഥാ ചികിത്സ്യാസ്തേഷാം ചോപക്രമാഞ്ഛൃണു മേ||൩൪||

ഏതദ്വിശേഷജ്ഞാനാര്ഥം ലക്ഷണമാഹ- നീലൌഷ്ഠേത്യാദി| ദണ്ഡരാജിഃ ദണ്ഡാകാരാ രേഖാ ||൩൩-൩൪||

Adhikarana 15 (35-37) · Śloka 37

മന്ത്രാരിഷ്ടോത്കര്തനനിഷ്പീഡനചൂഷണാഗ്നിപരിഷേകാഃ| അവഗാഹരക്തമോക്ഷണവമനവിരേകോപധാനാനി||൩൫|| ഹൃദയാവരണാഞ്ജനനസ്യധൂമലേഹൌഷധപ്രശമനാനി | പ്രതിസാരണം പ്രതിവിഷം സഞ്ജ്ഞാസംസ്ഥാനപനം ലേപഃ||൩൬|| മൃതസഞ്ജീവനമേവ ച വിംശതിരേതേ ചതുര്ഭിരധികാഃ| സ്യുരുപക്രമാ യഥാ യേ യത്ര യോജ്യാഃ ശൃണു തഥാ താന്||൩൭||

മന്ത്രേത്യാദി| മന്ത്രസ്യ വിഷഹരേഷു ശ്രേഷ്ഠത്വാദഗ്രേऽഭിധാനം; യദുക്തം “വിഷം തേജോമയൈര്മന്ത്രൈഃ സത്യബ്രഹ്മതപോമയൈഃ| യഥാ നിവാര്യതേ ക്ഷിപ്രം പ്രയുക്തൈര്ന തഥൌഷധൈഃ” (സു.ക.അ.൫) ഇതി| അരിഷ്ടാ ദ്വിവിധാ- മന്ത്രേണ രജ്ജ്വാദിഭിര്വാ വിഷോപരിബന്ധഃ| ഉപധാനം വിഷസങ്ക്രമണാര്ഥം മസ്തകേ ഭേഷജദാനമ്| ഹൃദയാവരണം ഹൃദയരക്ഷാകരമൌഷധമ്| പ്രതിവിഷം വിഷാന്തരപ്രയോഗഃ| മൃതസഞ്ജീവനം വിഷേണ മൃതസ്യാമൃത ഇവ സഞ്ജീവനകരം ഭേഷജമ്| ശേഷം വ്യക്തം വിവരണഗ്രന്ഥേന സ്ഫുടം ഭവിഷ്യതി||൩൫-൩൭||

Adhikarana 16 (38) · Śloka 39

ദംശാത്തു വിഷം ദഷ്ടസ്യാവിസൃതം വേണികാം ഭിഷഗ്ബദ്ധ്വാ| നിഷ്പീഡയേദ്ഭൃശം ദംശമുദ്ധരേന്മര്മവര്ജം വാ||൩൮|| തം ദംശം വാ ചൂഷേന്മുഖേന യവചൂര്ണപാംശുപൂര്ണേന|൩൯|

അവിസൃതമിതി അവ്യാപ്തശരീരമ്| വേണികാം ബദ്ധ്വേതി വിഷവാ(ധാ)രണികാം ബദ്ധ്വാ| അനേന ച സാമാന്യാഭിധാനേന മന്ത്രവ്യാപാരോऽപ്യരിഷ്ടാനാം കഥിതഃ, മന്ത്രാദ്ഭിന്നാ ചാരിഷ്ടോക്താ| ഉക്തം ചാന്യത്ര- “അരിഷ്ടാമപി മന്ത്രൈശ്ച ബധ്നീയാന്മന്ത്രകോവിദഃ| സാ തു രജ്ജ്വാദിഭിര്ബദ്ധാ വിഷപ്രതികരീ മതാ” (സു.ക.അ.൫) ഇതി| നിഷ്പീഡയേദിതി നിഷ്പീഡനേന വിഷം ഗാലയേത്| ഉദ്ധരേദിതി ഉത്കൃത്യാപഹരേത്| മര്മവര്ജ്യമിതി മര്മണ്യുപഘാതം നിഷേധയത്യവ്രണേ| യവചൂര്ണേന പാംശുനാ വാ മുഖപൂരണം വിഷസമ്ബന്ധപരിഹാരാര്ഥമ്||൩൮||-

Adhikarana 17 (39-43) · Śloka 43

പ്രച്ഛനശൃങ്ഗജലൌകാവ്യധനൈഃ സ്രാവ്യം തതോ രക്തമ്||൩൯|| രക്തേ വിഷപ്രദുഷ്ടേ ദുഷ്യേത് പ്രകൃതിസ്തതസ്ത്യജേത് പ്രാണാന്| തസ്മാത് പ്രഘര്ഷണൈരസൃഗവര്തമാനം പ്രവര്ത്യം സ്യാത്||൪൦|| ത്രികടുഗൃഹധൂമരജനീപഞ്ചലവണരോചനാഃ സവാര്താകാഃ| ഘര്ഷണമതിപ്രവൃത്തേ വടാദിഭിഃ ശീതലൈര്ലേപഃ||൪൧|| രക്തം ഹി വിഷാധാനം വായുരിവാഗ്നേഃ പ്രദേഹസേകൈസ്തത്| ശീതൈഃ സ്കന്ദതി തസ്മിന് സ്കന്നേ വ്യപയാതി വിഷവേഗഃ||൪൨|| വിഷവേഗാന്മദമൂര്ച്ഛാവിഷാദഹൃദയദ്രവാഃ പ്രവര്തന്തേ| ശീതൈര്നിവര്തയേത്താന് വീജ്യശ്ചാലോമഹര്ഷാത് സ്യാത്||൪൩||

പ്രച്ഛനാദിഭീ രക്തമോക്ഷണമുപക്രമമാഹ| ഉപക്രമാണാം ച വ്യതിക്രമാഭിധാനേന നിയമേന ക്രമയോഗം നിഷേധയതി| രക്തസ്രാവണോപപത്തിമാഹ- രക്തേ ഇത്യാദി| പ്രകൃതിരിതി ദേഹധാത്വാദിസ്വഭാവഃ| പ്രഘര്ഷണൈരിതി പ്രഘര്ഷണൈരപി, പ്രച്ഛനാദിഭിഃ പ്രഘര്ഷണേന ചേത്യര്ഥഃ| പ്രഘര്ഷണം പത്രാദിഭിഃ| പ്രഘര്ഷണേന പ്രതിസാരണമുപക്രമേഷൂക്തമ്| ഘര്ഷണമിതി ഛേദഃ| വിഷാധാനമിതി വിഷസ്യ പ്രസാരകമ്| സ്കന്ദതി സ്ഥിരം ഭവതി| സ്കന്നേ ഇതി സ്ഥിരേ| വീജ്യഃ വ്യജനപവനൈഃ||൩൯-൪൩||

Adhikarana 18 (44-45) · Śloka 45

തരുരിവ മൂലച്ഛേദാദ്ദംശച്ഛേദാന്ന വൃദ്ധിമേതി വിഷമ്| ആചൂഷണമാനയനം ജലസ്യ സേതുര്യഥാ തഥാऽരിഷ്ടാഃ||൪൪|| ത്വങ്മാംസഗതം ദാഹോ ദഹതി വിഷം സ്രാവണം ഹരതി രക്താത്| പീതം വമനൈഃ സദ്യോ ഹരേദ്വിരേകൈര്ദ്വിതീയേ തു||൪൫||

തരുരിവേത്യാദിനാ ഛേദാദീനാം വിഷഹരണോപപത്തിമാഹ| സേതുര്യഥേതി പ്രസരനിരോധക ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വിതീയേ ‘വേഗേ’ ഇതി ശേഷഃ||൪൪-൪൫||

Adhikarana 19 (46-50) · Śloka 50

ആദൌ ഹൃദയം രക്ഷ്യം തസ്യാവരണം പിബേദ്യഥാലാഭമ്| മധുസര്പിര്മജ്ജപയോഗൈരികമഥ ഗോമയരസം വാ||൪൬|| ഇക്ഷും സുപക്വമഥവാ കാകം നിഷ്പീഡ്യ തദ്രസം വരണമ്| ഛാഗാദീനാം വാऽസൃഗ്ഭസ്മ മൃദം വാ പിബേദാശു||൪൭|| ക്ഷാരാഗദസ്തൃതീയേ ശോഫഹരൈര്ലേഖനം സമധ്വമ്ബു| ഗോമയരസശ്ചതുര്ഥേ വേഗേ സകപിത്ഥമധുസര്പിഃ||൪൮|| കാകാണ്ഡശിരീഷാഭ്യാം സ്വരസേനാശ്ച്യോതനാഞ്ജനേ നസ്യമ്| സ്യാത്പഞ്ചമേऽഥ ഷഷ്ഠേ സഞ്ജ്ഞായാഃ സ്ഥാപനം കാര്യമ്||൪൯|| ഗോപിത്തയുതാ രജനീ മഞ്ജിഷ്ഠാമരിചപിപ്പലീപാനമ്| വിഷപാനം ദഷ്ടാനാം വിഷപീതേ ദംശനം ചാന്തേ||൫൦||

ആദാവിതി സര്വോപക്രമാദൌ| തസ്യേതി ഹൃദയസ്യ| യഥാലാഭമിതി വക്ഷ്യമാണഹൃദയാവരണയോഗേഷു യഥാപ്രാപ്തിഹൃദയാവരണമ്| ക്ഷാരാഗദോ വക്ഷ്യമാണഃ| തൃതീയേ ‘വേഗേ’ ഇതി ശേഷഃ| കാകാണ്ഡാ ശിമ്ബീഭേദഃ| ഗോപിത്തയുതാ രജനീ ആശ്ചോതനാദിഷു ജ്ഞേയാ| അന്തേ ഇതി സര്വോപക്രമശേഷേ സപ്തമേ വേഗേ സര്പേണ ദംശനം കാര്യമ്||൪൬-൫൦||

Adhikarana 20 (51-53) · Śloka 53

ശിഖിപിത്താര്ധയുതം സ്യാത് പലാശബീജമഗദോ മൃതേഷു വരഃ| വാര്താകുഫാണിതാഗാരധൂമഗോപിത്തനിമ്ബം വാ||൫൧|| ഗോപിത്തയുതൈര്ഗുടികാഃ സുരസാഗ്രന്ഥിദ്വിരജനീമധുകകുഷ്ഠൈഃ | ശസ്താऽമൃതേന തുല്യാ ശിരീഷപുഷ്പകാകാണ്ഡകരസൈര്വാ||൫൨|| കാകാണ്ഡസുരസഗവാക്ഷീപുനര്നവാവായസീശിരീഷഫലൈഃ| ഉദ്ബന്ധവിഷജലമൃതേ ലേപൌപധിനസ്യപാനാനി ||൫൩||

അഷ്ടമേ തു വേഗേ ശിഖിപിത്തേത്യാദിനാ മൃതസഞ്ജീവനയോഗാനാഹ| മൃത ഇതി മൃത ഇവ| ഉദ്ബന്ധേത്യാദൌ മൃതേ ഇതി ഉദ്ബന്ധാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ലേപൌപധിനസ്യപാനാനീതി ലേപാദയശ്ചാമീ ഉദ്ബന്ധാദിഷു യഥായോഗ്യതയാ ജ്ഞേയാഃ| ലേപൌപധീത്യാദൌ ഉപധിര്യോ മൂര്ധ്നി കാകപദം കൃത്വാ വിഷഹരണായ ദീയതേ||൫൧-൫൩||

Adhikarana 21 (54-60) · Śloka 60

സ്പൃക്കാപ്ലവസ്ഥൌണേയകാങ്ക്ഷീശൈലേയരോചനാതഗരമ്| ധ്യാമകകുങ്കുമമാംസീസുരസാഗ്രൈലാലകുഷ്ഠഘ്നമ്||൫൪|| ബൃഹതീ ശിരീഷപുഷ്പം ശ്രീവേഷ്ടകപദ്മചാരടിവിശാലാഃ| സുരദാരുപദ്മകേശരസാവരകമനഃശിലാകൌന്ത്യഃ||൫൫|| ജാത്യര്കപുഷ്പരസരജനീദ്വയഹിങ്ഗുപിപ്പലീലാക്ഷാഃ| ജലമുദ്ഗപര്ണിചന്ദനമധുകമദനസിന്ധുവാരാശ്ച||൫൬|| ശമ്പാകലോധ്രമയൂരകഗന്ധഫലാനാകുലീവിഡങ്ഗാശ്ച| പുഷ്യേ സംഹൃത്യ സമം പിഷ്ട്വാ ഗുടികാ വിധേയാഃ സ്യുഃ||൫൭|| സര്വവിഷഘ്നോ ജയകൃദ്വിഷമൃതസഞ്ജീവനോ ജ്വരനിഹന്താ| ഘ്രേയവിലേപനധാരണധൂമഗ്രഹണൈര്ഗൃഹസ്ഥശ്ച||൫൮|| ഭൂതവിഷജന്ത്വലക്ഷ്മീകാര്മണമന്ത്രാഗ്ന്യശന്യരീന് ഹന്യാത്| ദുഃസ്വപ്നസ്ത്രീദോഷാനകാലമരണാമ്ബുചൌരഭയമ്||൫൯|| ധനധാന്യകാര്യസിദ്ധിഃ ശ്രീപുഷ്ട്യായുര്വിവര്ധനോ ധന്യഃ| മൃതസഞ്ജീവന ഏഷ പ്രാഗമൃതാദ്ബ്രഹ്മണാ വിഹിതഃ||൬൦|| ഇതി മൃതസഞ്ജീവനോऽഗദഃ|

സ്പൃക്കേത്യാദൌ കാങ്ക്ഷീ സൌരാഷ്ട്രികാ| കുഷ്ഠഘ്നഃ ഖദിരഃ| സാവരകം ലോധ്രമ്| കൌന്തീ രേണുകാ| മയൂരകഃ അപാമാര്ഗഃ, ഗന്ധഫലാ പ്രിയങ്ഗുഃ, നാകുലീ രാസ്നാ| ധാരണശബ്ദേന ശരീരേ ധാരണം ബ്രൂതേ; ധാരണം ചൌഷധശബ്ദേനോപക്രമേഷു പ്രവിശതി| ഗൃഹസ്ഥ ഇതി ഗൃഹേऽവതിഷ്ഠന്| കാര്മണഃ പരദ്രോഹാര്ഥോ മന്ത്രാദിയോഗഃ, മന്ത്രഃ അഭിചാരമന്ത്രഃ| സ്ത്രീദോഷാനിതി സ്ത്രീദത്തഗരാദിദോഷാന്| പ്രാഗമൃതാദിതി അമൃതോത്പത്തേഃ പ്രാക്; ഏതേന ചാമൃതസമാനത്വമസ്യ ദര്ശ്യതേ||൫൪-൬൦||

Adhikarana 22 (61-64) · Śloka 64

മന്ത്രൈര്ധമനീബന്ധോऽവമാര്ജനം കാര്യമാത്മരക്ഷാ ച| ദോഷസ്യ വിഷം യസ്യ സ്ഥാനേ സ്യാത്തം ജയേത്പൂര്വമ്||൬൧|| വാതസ്ഥാനേ സ്വേദോ ദധ്നാ നതകുഷ്ഠകല്കപാനം ച| ഘൃതമധുപയോऽമ്ബുപാനാവഗാഹസേകാശ്ച പിത്തസ്ഥേ||൬൨|| ക്ഷാരാഗദഃ കഫസ്ഥാനഗതേ സ്വേദസ്തഥാ സിരാവ്യധനമ്| ദൂഷീവിഷേऽഥ രക്തസ്ഥിതേ സിരാകര്മ പഞ്ചവിധമ്||൬൩|| ഭേഷജമേവം കല്പ്യം ഭിഷഗ്വിദാऽऽലക്ഷ്യ സര്വദാ സര്വമ്| സ്ഥാനം ജയേദ്ധി പൂര്വം സ്ഥാനസ്ഥസ്യാവിരുദ്ധം ച||൬൪||

മന്ത്രൈരിത്യാദൌ അവമാര്ജനമിതി വിഷസ്യ പ്രതിലോമേന മാര്ജനം മന്ത്രൈരേവ കാര്യമ്| ആത്മരക്ഷാ ഭൂതാവേശനിഷേധാര്ഥമ്| ജയേദിതി സ്ഥാനിനം ദോഷം ജയേത്| സ്വേദോ യദ്യപി പ്രതിഷിദ്ധഃ സ്വേദാധ്യായേ, തഥാऽപ്യവസ്ഥാവിശേഷേ ‘വാതസ്ഥാനേ’ ഇത്യാദിനാ വിധീയതേ| സ്വേദസ്തു പേയാദിഭോജനാദിവിധാനവദസ്യ പ്രയോഗാച്ചതുര്വിംശത്യുപക്രമേഷു നോക്തഃ; കിംവാ അഗ്നിശബ്ദേന സ്വേദോऽപി ഗൃഹ്യതേ, പേയാദി ചോപശമനശബ്ദേനാവശ്യം ബോദ്ധവ്യമ്| പിത്തസ്ഥേ ഇതി പിത്തസ്ഥാനസ്ഥേ| ദൂഷീവിഷ ഇത്യാദൌ സിരാ ഇതി സിരാവ്യധഃ, കര്മ പഞ്ചവിധം വമനാദി; കിംവാ സിരാകര്മ പഞ്ചവിധമിതി പഞ്ചസിരാവ്യധഃ| സ്ഥാനമിതി സ്ഥാനഗതവാതാദി| സ്ഥാനസ്ഥസ്യേതി സ്ഥാനഗതവിഷസ്യാവിരുദ്ധം ച ‘കുര്യാത്’ ഇതി ശേഷഃ||൬൧-൬൪||

Adhikarana 23 (65-76) · Śloka 76

വിഷദൂഷിതകഫമാര്ഗഃ സ്രോതഃസംരോധരുദ്ധവായുസ്തു| മൃത ഇവ ശ്വസേന്മര്ത്യഃ സ്യാദസാധ്യലിങ്ഗൈര്വിഹീനശ്ച||൬൫|| ചര്മകഷായാഃ കല്കം ബില്വസമം മൂര്ധ്നി കാകപദമസ്യ| കൃത്വാ ദദ്യാത്കടഭീകടുകട്ഫലപ്രധമനം ച||൬൬|| ഛാഗം ഗവ്യം മാഹിഷം വാ മാംസം കൌക്കുടമേവ വാ| ദദ്യാത് കാകപദേ തസ്മിംസ്തതഃ സങ്ക്രമതേ വിഷമ്||൬൭|| നാസാക്ഷികര്ണജിഹ്വാകണ്ഠനിരോധേഷു കര്മ നസ്തഃ സ്യാത്| വാര്താകുബീജപൂരജ്യോതിഷ്മത്യാദിഭിഃ പിഷ്ടൈഃ||൬൮|| അഞ്ജനമക്ഷ്യുപരോധേ കര്തവ്യം ബസ്തമൂത്രപിഷ്ടൈസ്തു| ദാരുവ്യോഷഹരിദ്രാകരവീരകരഞ്ജനിമ്ബസുരസൈസ്തു||൬൯|| ശ്വേതാ വചാऽശ്വഗന്ധാ ഹിങ്ഗ്വമൃതാ കുഷ്ഠസൈന്ധവേ ലശുനമ്| സര്ഷപകപിത്ഥമധ്യം ടുണ്ടുകകരഞ്ജബീജാനി ||൭൦|| വ്യോഷം ശിരീഷപുഷ്പം ദ്വിരജന്യൌ വംശലോചനം ച സമമ്| പിഷ്ട്വാऽജസ്യ മൂത്രേണ ഗോശ്വപിത്തേന സപ്താഹമ്||൭൧|| വ്യത്യാസഭാവിതോऽയം നിഹന്തി ശിരസി സ്ഥിതം വിഷം ക്ഷിപ്രമ്| സര്വജ്വരഭൂതഗ്രഹവിസൂചികാജീര്ണമൂര്ച്ഛാര്തീഃ||൭൨|| ഉന്മാദാപസ്മാരൌ കാചപടലനീലികാശിരോദോഷാന്| ശുഷ്കാക്ഷിപാകപില്ലാര്ബുദാര്മകണ്ഡൂതമോദോഷാന്||൭൩|| ക്ഷയദൌര്ബല്യമദാത്യയപാണ്ഡുഗദാംശ്ചാഞ്ജനാത്തഥാ മോഹാന്| ലേപാദ്വിഷദിഗ്ധക്ഷതലീഢദഷ്ടപീതവിഷഘാതീ||൭൪|| അര്ശഃസ്വാനദ്ധേഷു ച ഗുദലേപോ യോനിലേപനം സ്ത്രീണാമ്| മൂഢേ ഗര്ഭേ ദുഷ്ടേ ലലാടലേപഃ പ്രതിശ്യായേ||൭൫|| വൃദ്ധൌ കിടിമേ കുഷ്ഠേ ശ്വിത്രവിചര്ചികാദിഷു ലേപഃ| ഗജ ഇവ തരൂന് വിഷഗദാന്നിഹന്ത്യഗദഗന്ധഹസ്ത്യേഷഃ||൭൬|| ഇതി ഗന്ധഹസ്തീനാമാऽഗദഃ|

സ്രോതഃസംരോധേന രുദ്ധോ വായുരുച്ഛ്വാസനിശ്വാസലക്ഷണോ യസ്യ സ തഥാ| അസാധ്യലിങ്ഗൈരിതി പ്രാഗുക്തനീലൌഷ്ഠാദിഭിഃ| ചര്മകഷായാ ഇതി ചര്മചടികായാഃ, കിംവാ സപ്തലായാഃ| കാകപദമിതി കാകപദാകാരം വ്രണമ്| കടഭീത്യാദൌ കടുകഫലാ തിക്താലാബുഃ, കിംവാ കടു ത്രികടു| ജ്യോതിഷ്മതീത്യാദീനി ഷട്വിരേചനശതാശ്രിതായോക്താനി ശിരോവിരേചനാനി| ദാര്വീത്യാദൌ ശ്വേതാ കടഭീ| വ്യത്യാസഭാവിത ഇതി ഗോപിത്തേന ഭാവയിത്വാ അശ്വപിത്തേന ഭാവിതഃ, തഥാ അശ്വപിത്തേന ഭാവയിത്വാ ഗോപിത്തേന ഭാവിതഃ||൬൫-൭൬||

Adhikarana 24 (77-104) · Śloka 104

പത്രാഗുരുമുസ്തൈലാ നിര്യാസാഃ പഞ്ച ചന്ദനം സ്പൃക്കാ| ത്വങ്നലദോത്പലബാലകഹരേണുകോശീരവന്യനഖാഃ||൭൭|| സുരദാരുകനകകുങ്കുമധ്യാമകകുഷ്ഠപ്രിയങ്ഗവസ്തഗരമ്| പഞ്ചാങ്ഗാനി ശിരീഷാദ്വ്യോഷാലമനഃശിലാജാജ്യഃ||൭൮|| ശ്വേതകടഭീകരഞ്ജൌ രക്ഷോഘ്നീ സിന്ധുവാരികാ രജനീ| സുരസാഞ്ജനഗൈരികമഞ്ജിഷ്ഠാനിമ്ബനിര്യാസാഃ||൭൯|| വംശത്വഗശ്വഗന്ധാഹിങ്ഗുദധിത്ഥാമ്ലവേതസം ലാക്ഷാ| മധുമധുകസോമരാജീവചാരുഹാരോചനാതഗരമ്||൮൦|| അഗദോऽയം വൈശ്രവണായാഖ്യാതസ്ത്ര്യമ്ബകേണ ഷഷ്ട്യങ്ഗഃ| അപ്രതിഹതപ്രഭാവഃ ഖ്യാതോ മഹാഗന്ധഹസ്തീതി||൮൧|| പിത്തേന ഗവാം പേഷ്യോ ഗുടികാഃ കാര്യാസ്തു പുഷ്യയോഗേന| പാനാഞ്ജനപ്രലേപൈഃ പ്രസാധയേത് സര്വകര്മാണി||൮൨|| പില്ലം കണ്ഡൂം തിമിരം രാത്ര്യാന്ധ്യം കാചമര്ബുദം പടലമ്| ഹന്തി സതതപ്രയോഗാദ്ധിതമിതപഥ്യാശിനാം പുംസാമ്||൮൩|| വിഷമജ്വരാനജീര്ണാന്ദദ്രും കണ്ഡൂം വിസൂചികാം പാമാമ്| വിഷമൂഷികലൂതാനാം സര്വേഷാം പന്നഗാനാം ച| ആശു വിഷം നാശയതി സമൂലജമഥ കന്ദജം സര്വമ്||൮൪|| ഏതേന ലിപ്തഗാത്രഃ സര്പാന് ഗൃഹ്ണാതി ഭക്ഷയേച്ച വിഷമ്| കാലപരീതോऽപി നരോ ജീവതി നിത്യം നിരാതങ്കഃ||൮൫|| ആനദ്ധേ ഗുദലേപോ യോനൌ ലേപശ്ച മൂഢഗര്ഭാണാമ്| മൂര്ച്ഛാര്തിഷു ച ലലാടേ പ്രലേപനമാഹുഃ പ്രധാനതമമ്||൮൬|| ഭേരീമൃദങ്ഗപടഹാഞ്ഛത്രാണ്യമുനാ തഥാ ധ്വജപതാകാഃ| ലിപ്ത്വാऽഹിവിഷനിരസ്ത്യൈ പ്രധ്വനയേദ്ദര്ശയേന്മതിമാന്||൮൭|| യത്ര ച സന്നിഹിതോऽയം ന തത്ര ബാലഗ്രഹാ ന രക്ഷാംസി| ന ച കാര്മണവേതാലാ വഹന്തി നാഥര്വണാ മന്ത്രാഃ||൮൮|| സര്വഗ്രഹാ ന തത്ര പ്രഭവന്തി ന ചാഗ്നിശസ്ത്രനൃപചൌരാഃ| ലക്ഷ്മീശ്ച തത്ര ഭജതേ യത്ര മഹാഗന്ധഹസ്ത്യസ്തി||൮൯|| പിഷ്യമാണ ഇമം ചാത്ര സിദ്ധം മന്ത്രമുദീരയേത്| ‘മമ മാതാ ജയാ നാമ ജയോ നാമേതി മേ പിതാ||൯൦|| സോऽഹം ജയജയാപുത്രോ വിജയോऽഥ ജയാമി ച| നമഃ പുരുഷസിംഹായ വിഷ്ണവേ വിശ്വകര്മണേ||൯൧|| സനാതനായ കൃഷ്ണായ ഭവായ വിഭവായ ച| തേജോ വൃഷാകപേഃ സാക്ഷാത്തേജോ ബ്രഹ്മേന്ദ്രയോര്യമേ||൯൨|| യഥാऽഹം നാഭിജാനാമി വാസുദേവപരാജയമ്| മാതുശ്ച പാണിഗ്രഹണം സമുദ്രസ്യ ച ശോഷണമ്||൯൩|| അനേന സത്യവാക്യേന സിധ്യതാമഗദോ ഹ്യയമ്| ഹിലിമിലിസംസ്പൃഷ്ടേ രക്ഷ സര്വഭേഷജോത്തമേ സ്വാഹാ ||൯൪|| ഇതി മഹാഗന്ധഹസ്തീനാമാऽഗദഃ| ഋഷഭകജീവകഭാര്ഗീമധുകോത്പലധാന്യകേശരാജാജ്യഃ| സസിതഗിരികോലമധ്യാഃ പേയാഃ ശ്വാസജ്വരാദിഹരാഃ||൯൫|| ഹിങ്ഗു ച കൃഷ്ണായുക്തം കപിത്ഥരസയുക്തമഗ്ര്യലവണം ച| സമധുസിതൌ പാതവ്യൌ ജ്വരഹിക്കാശ്വാസകാസഘ്നൌ||൯൬|| ലേഹഃ കോലാസ്ഥ്യഞ്ജനലാജോത്പലമധുഘൃതൈര്വമ്യാമ്| ബൃഹതീദ്വയാഢകീപത്രധൂമവര്തിസ്തു ഹിക്കാഘ്നീ||൯൭|| ശിഖിബര്ഹിബലാകാസ്ഥീനി സര്ഷപാശ്ചന്ദനം ച ഘൃതയുക്തമ്| ധൂമോ ഗൃഹശയനാസനവസ്ത്രാദിഷു ശസ്യതേ വിഷനുത്||൯൮|| ഘൃതയുക്തേ നതകുഷ്ഠേ ഭുജഗപതിശിരഃ ശിരീഷപുഷ്പം ച| ധൂമാഗദഃ സ്മൃതോऽയം സര്വവിഷഘ്നഃ ശ്വയഥുഹൃച്ച||൯൯|| ജതുസേവ്യപത്രഗുഗ്ഗുലുഭല്ലാതകകകുഭപുഷ്പസര്ജരസാഃ| ശ്വേതാ ച ധൂമ ഉരഗാഖുകീടവസ്ത്രക്രിമിനുദഗ്ര്യഃ||൧൦൦|| തരുണപലാശക്ഷാരം സ്രുതം പചേച്ചൂര്ണിതൈഃ സഹ സമാംശൈഃ| ലോഹിതമൃദ്രജനീദ്വയശുക്ലസുരസമഞ്ജരീമധുകൈഃ||൧൦൧|| ലാക്ഷാസൈന്ധവമാംസീഹരേണുഹിങ്ഗുദ്വിസാരിവാകുഷ്ഠൈഃ| സവ്യോഷൈര്ബാഹ്ലീകൈര്ദര്വീവിലേപനം ഘട്ടയേദ്യാവത്||൧൦൨|| സര്വവിഷശോഥഗുല്മത്വഗ്ദോഷാര്ശോഭഗന്ദരപ്ലീഹ്നഃ| ശോഥാപസ്മാരക്രിമിഭൂതസ്വരഭേദപാണ്ഡുഗദാന്||൧൦൩|| മന്ദാഗ്നിത്വം കാസം സോന്മാദം നാശയേയുരഥ പുംസാമ്| ഗുടികാശ്ഛായാശുഷ്കാഃ കോലസമാസ്താഃ സമുപയുക്താഃ||൧൦൪|| ഇതി ക്ഷാരാഗദഃ|

ഋഷഭകേത്യാദിനാ വിഷോപദ്രവശ്വാസാദിചികിത്സോച്യതേ| സിതഗിരിഃ ശ്വേതാऽപരാജിതാ, കോലമധ്യം ബദരമജ്ജാ| ഭുജഗപതിശിര ഇതി ദ്വിമുഖസര്പശിരഃ| വസ്ത്രകൃമിഃ യൂകാ| പലാശക്ഷാരം സ്രുതമിതി സുശ്രുതോക്തക്ഷാരപരിസ്രാവണവിധിനാ സ്രാവിതമ്| ലോഹിതമൃത് ഗൈരികമ്| സുരസമഞ്ജരീ പര്ണാസഭേദഃ||൭൭-൧൦൪||

Adhikarana 25 (95-122) · Śloka 123

വിഷപീതദഷ്ടവിദ്ധേഷ്വേതദ്ദിഗ്ധേ ച വാച്യമുദ്ദിഷ്ടമ്| സാമാന്യതഃ, പൃഥക്ത്വാന്നിര്ദേശമതഃ ശൃണു യഥാവത്||൧൦൫|| രിപുയുക്തേഭ്യോ നൃഭ്യഃ സ്വേഭ്യഃ സ്ത്രീഭ്യോऽഥവാ ഭയം നൃപതേഃ| ആഹാരവിഹാരഗതം തസ്മാത് പ്രേഷ്യാന് പരീക്ഷേത||൧൦൬|| അത്യര്ഥശങ്കിതഃ സ്യാദ്ബഹുവാഗഥവാऽല്പവാഗ്വിഗതലക്ഷ്മീഃ| പ്രാപ്തഃ പ്രകൃതിവികാരം വിഷപ്രദാതാ നരോ ജ്ഞേയഃ||൧൦൭|| ദൃഷ്ട്വൈവം ന തു സഹസാ ഭോജ്യം കുര്യാത്തദന്നമഗ്നൌ തു| സവിഷം ഹി പ്രാപ്യാന്നം ബഹൂന്വികാരാന് ഭജത്യഗ്നിഃ||൧൦൮|| ശിഖിബര്ഹവിചിത്രാര്ചിസ്തീക്ഷ്ണാക്ഷമരൂക്ഷകുണപധൂമശ്ച | സ്ഫുടതി ച സശബ്ദമേകാവര്തോ വിഹതാര്ചിരപി ച സ്യാത്||൧൦൯|| പാത്രസ്ഥം ച വിവര്ണം ഭോജ്യം സ്യാന്മക്ഷികാംശ്ച മാരയതി| ക്ഷാമസ്വരാംശ്ച കാകാന് കുര്യാദ്വിരജേച്ചകോരാക്ഷി||൧൧൦|| പാനേ നീലാ രാജീ വൈവര്ണ്യം സ്വാം ച നേക്ഷതേ ഛായാമ്| പശ്യതി വികൃതാമഥവാ ലവണാക്തേ ഫേനമാലാ സ്യാത്||൧൧൧|| പാനാന്നയോഃസവിഷയോര്ഗന്ധേന ശിരോരുഗ്ഘൃദി ച മൂര്ച്ഛാ ച| സ്പര്ശേന പാണിശോഥഃ സുപ്ത്യങ്ഗുലിദാഹതോദനഖഭേദാഃ||൧൧൨|| മുഖഗേ ത്വോഷ്ഠചിമിചിമാ ജിഹ്വാ ശൂനാ ജഡാ വിവര്ണാ ച| ദ്വിജഹര്ഷഹനുസ്തമ്ഭാസ്യദാഹലാലാഗലവികാരാഃ||൧൧൩|| ആമാശയം പ്രവിഷ്ടേ വൈവര്ണ്യം സ്വേദസദനമുത്ക്ലേദഃ| ദൃഷ്ടിഹൃദയോപരോധോ ബിന്ദുശതൈശ്ചീയതേ ചാങ്ഗമ്||൧൧൪|| പക്വാശയം തു യാതേ മൂര്ച്ഛാമദമോഹദാഹബലനാശാഃ| തന്ദ്രാ കാര്ശ്യം ച വിഷേ പാണ്ഡുത്വം ചോദരസ്ഥേ സ്യാത്||൧൧൫|| ദന്തപവനസ്യ കൂര്ചോ വിശീര്യതേ ദന്തൌഷ്ഠമാംസശോഫശ്ച| കേശച്യുതിഃ ശിരോരുഗ്ഗ്രന്ഥയശ്ച സവിഷേऽഥ ശിരോഭ്യങ്ഗേ||൧൧൬|| ദുഷ്ടേऽഞ്ജനേऽക്ഷിദാഹസ്രാവാത്യുപദേഹശോഥരാഗാശ്ച| ഖാദ്യൈരാദൌ കോഷ്ഠഃ സ്പൃശ്യൈസ്ത്വഗ്ദൂഷ്യതേ ദുഷ്ടൈഃ||൧൧൭|| സ്നാനാഭ്യങ്ഗോത്സാദനവസ്ത്രാലങ്കാരവര്ണകൈര്ദുഷ്ടൈഃ| കണ്ഡ്വര്തികോഠപിഡകാരോമോദ്ഗമചിമിചിമാ ശോഥാഃ||൧൧൮|| ഏതേ കരചരണദാഹതോദക്ലമാവിപാകാശ്ച| ഭൂപാദുകാശ്വഗജവര്മകേതുശയനാസനൈര്ദുഷ്ടൈഃ||൧൧൯|| മാല്യമഗന്ധം മ്ലായതി ശിരോരുജാലോമഹര്ഷകരമ് | സ്തമ്ഭയതി ഖാനി നാസാമുപഹന്തി ദര്ശനം ച ധൂമഃ||൧൨൦|| കൂപതഡാഗാദിജലം ദുര്ഗന്ധം സകലുഷം വിവര്ണം ച| പീതം ശ്വയഥും കോഠാന് പിഡകാശ്ച കരോതി മരണം ച||൧൨൧|| ആദാവാമാശയഗേ വമനം ത്വക്സ്ഥേ പ്രദേഹസേകാദി| കുര്യാദ്ഭിഷക് ചികിത്സാം ദോഷബലം ചൈവ ഹി സമീക്ഷ്യ||൧൨൨|| ഇതി മൂലവിഷവിശേഷാഃ പ്രോക്താഃ ...|൧൨൩|

പൃഥക്ത്വാന്നിര്ദേശമതഃ ശൃണ്വിതി നാനാവിധവിഷസ്യ ലക്ഷണം ഭേഷജസ്യ പൃഥങ്നിര്ദേശം ച ശൃണ്വിതി| രിപുയുക്തേഭ്യ ഇതി ശത്രുപ്രയുക്തേഭ്യഃ| സ്ത്രീഭ്യ ഇതി സൌഭാഗ്യാര്ഥമഭക്ഷ്യദാനേऽപ്യജ്ഞാനാത് പ്രവൃത്താഭ്യഃ സ്ത്രീഭ്യഃ| ആഹാരവിഹാരഗത ഇതി ആഹാരവിഹാരൌ സേവമാനഃ| പ്രേഷ്യാനിതി സൂപകാരാദീന്| പരീക്ഷോപായമാഹ- അത്യര്ഥേത്യാദി| വിഗതലക്ഷ്മീഃ നിഃശോഭഃ| ഭോജ്യമിതി ഭോക്തവ്യമ്| കുര്യാത് തദന്നമഗ്നൌ പ്രക്ഷിപേത്| പാത്രസ്ഥമിത്യാദാവപി ‘സവിഷം’ ഇത്യനുവര്തതേ| വിരജ്യേത ചകോരാക്ഷീതി സവിഷമന്നം ദൃഷ്ട്വാ ചകോരാക്ഷി വിരജ്യതേ| കാകാംശ്ച ക്ഷാമസ്വരാന് ദര്ശനേനൈവ കുര്യാദിതി ജ്ഞേയമ്| പാനേ ഇതി മദ്യാദൌ പേയേ| ഛായാമിതി പ്രതിബിമ്ബമ്| ലവണാക്തേ ഇതി പാനവിശേഷണമ്| മുഖഗേ ഇത്യാദിനാ മുഖാദിസമ്ബന്ധിവിഷലക്ഷണമ്| ബിന്ദുഃ ബിന്ദ്വാകാരാ ത്വഗ്വികൃതിഃ| ദന്തേത്യാദിനാ ദന്തധാവനകൂര്ചാദീനാം വിഷദുഷ്ടാനാമേവ ലക്ഷണം പ്രകാരണാജ്ജ്ഞേയമ്| ദന്തപവനസ്യ കൂര്ചഃ ദന്തമലശോധനകൂര്ചഃ| വിശീര്യത ഇതി ശീര്ണഃ സ്യാത്| ഖാദ്യൈരിതി ഭോജ്യൈഃ| സ്പൃശ്യൈരിതി അഭ്യങ്ഗാദിഭിഃ| മാല്യമിതി വിഷദുഷ്ടം മാല്യമ്| നാസാമുപഹന്തീതി ച്ഛേദഃ| ദര്ശനമിതി ചക്ഷുഃ| കിംവാ സ്തമ്ഭയതീത്യാദി ധൂമസ്യൈവ കാര്യമ്||൯൫-൧൨൨||-

Adhikarana 26 (123-129) · Śloka 129

... ശൃണു ജങ്ഗമസ്യാതഃ| സവിശേഷചികിത്സിതമേവാദൌ തത്രോച്യതേ തു സര്പാണാമ്||൧൨൩|| ഇഹ ദര്വീകരഃ സര്പോ മണ്ഡലീ രാജിമാനിതി| ത്രയോ യഥാക്രമം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകോപണാഃ||൧൨൪|| ദര്വീകരഃ ഫണീ ജ്ഞേയോ മണ്ഡലീ മണ്ഡലാഫണഃ| ബിന്ദുലേഖവിചിത്രാങ്ഗഃ പന്നഗഃ സ്യാത്തു രാജിമാന്||൧൨൫|| വിശേഷാദ്രൂക്ഷകടുകമമ്ലോഷ്ണം സ്വാദു ശീതലമ്| വിഷം യഥാക്രമം തേഷാം തസ്മാദ്വാതാദികോപനമ്||൧൨൬|| ദര്വീകരകൃതോ ദംശഃ സൂക്ഷ്മദംഷ്ട്രാപദോऽസിതഃ| നിരുദ്ധരക്തഃ കൂര്മാഭോ വാതവ്യാധികരോ മതഃ||൧൨൭|| പൃഥ്വര്പിതഃ സശോഥശ്ച ദംശോ മണ്ഡലിനാ കൃതഃ| പീതാഭഃ പീതരക്തശ്ച സര്വപിത്തവികാരകൃത്||൧൨൮|| കൃതോ രാജിമതാ ദംശഃ പിച്ഛിലഃ സ്ഥിരശോഫകൃത്| സ്നിഗ്ധഃ പാണ്ഡുശ്ച സാന്ദ്രാസൃക് ശ്ലേഷ്മവ്യാധിസമീരണഃ||൧൨൯||

മണ്ഡലീതി മണ്ഡലയുക്തഃ| ബിന്ദുനാ ലേഖയാ ച വിചിത്രമങ്ഗം യസ്യ സ ബിന്ദുലേഖവിചിത്രാങ്ഗഃ| ദര്വീകരാദീനാം പ്രപഞ്ചസ്ത്വിഹ പരാധികാരത്വേന ന കൃതഃ| വിശേഷാദിത്യാദൌ രൂക്ഷമധികം ദര്വീകരാണാമ്, അമ്ലോഷ്ണം മണ്ഡലിനാം, സ്വാദുശീതം രാജിമതാം, ത്രിദോഷകോപനത്വേऽപി വാതാദികോപനം വിശേഷാദിഹ ജ്ഞേയമ്| വിഷം ച യദ്യപ്യവ്യക്തരസയുക്തം, തഥാऽപീഹ കടുകാദിരസാഭിധാനമനുരസാഭിപ്രായേണ ജ്ഞേയം, യഥാ- ആതപേ കടുകത്വം, തദ്വദിഹാപി; കിംവാ അവ്യക്തരസതായാമേവ മനാക്കടുകാദീനാമധികത്വം ജ്ഞേയമ്| പൃഥ്വര്പിത ഇതി അവഗാഢദംഷ്ട്രാപദഃ ||൧൨൩-൧൨൯||

Adhikarana 27 (130-135) · Śloka 135

വൃത്തഭോഗോ മഹാകായഃ ശ്വസന്നൂര്ധ്വേക്ഷണഃ പുമാന്| സ്ഥൂലമൂര്ധാ സമാങ്ഗശ്ച സ്ത്രീ ത്വതഃ സ്യാദ്വിപര്യയാത്||൧൩൦|| ക്ലീബസ്ത്രസത്യധോദൃഷ്ടിഃ സ്വരഹീനഃ പ്രകമ്പതേ| സ്ത്രിയാ ദഷ്ടോ വിപര്യസ്തൈരേതൈഃ പുംസാ നരോ മതഃ||൧൩൧|| വ്യാമിശ്രലിങ്ഗൈരേതൈസ്തു ക്ലീബദഷ്ടം നരം വദേത്| ഇത്യേതദുക്തം സര്പാണാം സ്ത്രീപുങ്ക്ലീബനിദര്ശനമ്||൧൩൨|| പാണ്ഡുവക്ത്രസ്തു ഗര്ഭിണ്യാ ശൂനൌഷ്ഠോऽപ്യസിതേക്ഷണഃ| ജൃമ്ഭാക്രോധോപജിഹ്വാര്തഃ സൂതയാ രക്തമൂത്രവാന്||൧൩൩|| സര്പോ ഗൌധേര(യ)കോ നാമ ഗോധായാം സ്യാച്ചതുഷ്പദഃ| കൃഷ്ണസര്പേണ തുല്യഃ സ്യാന്നാനാ സ്യുര്മിശ്രജാതയഃ||൧൩൪|| ഗൂഢസമ്പാദിതം വൃത്തം പീഡിതം ലമ്ബിതാര്പിതമ്| സര്പിതം ച ഭൃശാബാധം, ദംശാ യേऽന്യേ ന തേ ഭൃശാഃ||൧൩൫||

വൃത്തഭോഗ ഇത്യാദിനാ സര്പാണാം പുരുഷാദിഭേദം വിഷതീവ്രതാദിജ്ഞാനാര്ഥം തത്കൃതചികിത്സാഭേദജ്ഞാനാര്ഥം ചാഹ| സ ച ഭേദ ഇഹാനുക്തോऽപി തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞേയഃ| തഥാഹി- “സാവിത്രേ പച്യതേ, രാത്രൌ സ്ത്രിയസ്തീവ്രവിഷാഃ, തഥാऽഹ്നി പുരുഷാഃ സദാ” ഇതി| തഥാ- “സ്ത്രീദഷ്ടേ ഭിഷജാ കാര്യഃ സൂപചാരസ്ത്വനാരമ്ഭേ” ഇതി| മഹാകായഃ ബഹുലശരീരഃ| ക്ലീബഃ നപുംസകഃ| ഗാഢസമ്പാദിതമ് അതിമാത്രാവഗാഢമ്| ഉര്ധ്വം പരിവൃത്തമുദ്വൃത്തമ്| പീഡിതമ് അതിമാത്രരുജാകരമ്| ലമ്ബിതാര്പിതമ് അര്പിതസകലദംഷ്ട്രാപ്രാപ്തലക്ഷണമ്||൧൩൦-൧൩൫||

Adhikarana 28 (136) · Śloka 136

തരുണാഃ കൃഷ്ണസര്പാസ്തു ഗോനസാഃ സ്ഥവിരാസ്തഥാ| രാജിമന്തോ വയോമധ്യേ ഭവന്ത്യാശീവിഷോപമാഃ||൧൩൬||

വയോഭേദേന ദര്വീകരാദീനാം തീവ്രതാമാഹ- തരുണാ ഇത്യാദി| സര്പിതം യദനതിമഗ്നദംഷ്ട്രാപദമ്| ആശീവിഷോപമാ ഇതി ആശീവിഷാ ദൃഷ്ടിനിഃശ്വാസവിഷാഃ||൧൩൬||

Adhikarana 29 (137-139) · Śloka 139

സര്പദംഷ്ട്രാശ്ചതസ്രസ്തു താസാം വാമാധരാ സിതാ| പീതാ വാമോത്തരാ ദംഷ്ട്രാ രക്തശ്യാവാऽധരോത്തരാ ||൧൩൭|| യന്മാത്രഃ പതതേ ബിന്ദുര്ഗോബാലാത് സലിലോദ്ധൃതാത്| വാമാധരായാം ദംഷ്ട്രായാം തന്മാത്രം സ്യാദഹേര്വിഷമ്||൧൩൮|| ഏകദ്വിത്രിചതുര്വൃദ്ധവിഷഭാഗോത്തരോത്തരാഃ| സവര്ണാസ്തത്കൃതാ ദംശാ ബഹൂത്തരവിഷാ ഭൃശാഃ||൧൩൯||

സര്പദംഷ്ട്രാ ഇത്യാദിനാ ദംഷ്ട്രാഭേദം ദംശവിഷജ്ഞാനാര്ഥമാഹ| രക്തശ്യാവാऽധരോത്തരേതി ദക്ഷിണാധരാ രക്താ, ദക്ഷിണോത്തരാ തു ശ്യാവാ| ഏകദ്വിത്രിചതുര്വൃദ്ധവിഷഭാഗോത്തരോത്തരാ ഇതി ഏകദ്വിത്രിചതൂരൂപേണ വൃദ്ധോ വിഷഭാഗ ഉത്തരോത്തരം യാസ്വിതി വാക്യാര്ഥഃ| സവര്ണാ യഥാസ്വദംഷ്ട്രാസമാനവര്ണാഃ| ബഹൂത്തരവിഷാ ഇതി ഉത്തരോത്തരം ബഹുവിഷാഃ| ഭൃശാ ഇതി ദുഃഖസാധ്യാഃ| ദുഃഖസാധ്യത്വമപി യഥോത്തരം ജ്ഞേയമ്| നനു, പൂര്വം ദര്വീകരാദീനാം ദംശസ്യ വര്ണഭേദ ഉക്തഃ, ഇദാനീം തു ദംഷ്ട്രാഭേദേന വര്ണഭേദ ഉച്യതേ, തേന സര്വത്രൈവ ദര്വീകരാദൌ സര്വവര്ണോപപത്തിഃ, തതശ്ച പൂര്വോക്തദംശവര്ണവിരോധഃ; ഉക്തം ചാത്രൈവാര്ഥേ ആഷാഢവര്മണാ യത്- “ദര്വീകരമണ്ഡലിനോരസിതഃ പീതശ്ച വര്ണതോ ദംശഃ” ഇതി ലക്ഷണേന, യസ്മാദനേകവര്ണാസ്തു ദംശാഃ” (?)| അത്രോച്യതേ- ദംഷ്ട്രാനുകാരിവര്ണതാ ദംശമാത്രസ്ഥിതേ വിഷേ ഭവതി, ദര്വീകകരാദ്യുല്ലേഖവിഹിതസ്തു യോ വര്ണോ ദോഷകൃതഃ സ പ്രവിസൃതേ വിഷേ ഭവതീതി അവസ്ഥാഭേദാന്ന വിരോധഃ| ഉക്തം ച പരിഹാരവാര്തികേ “ദംശേ ത്വേതേ വര്ണാഃ, സാവര്ണ്യം ദോഷജേ വിസൃതേ” ഇതി||൧൩൭-൧൩൯||

Adhikarana 30 (140-143) · Śloka 143

സര്പാണാമേവ വിണ്മൂത്രാത് കീടാഃ സ്യുഃ കീടസമ്മതാഃ| ദൂഷീവിഷാഃ പ്രാണഹരാ ഇതി സങ്ക്ഷേപതോ മതാഃ||൧൪൦|| ഗാത്രം രക്തം സിതം കൃഷ്ണം ശ്യാവം വാ പിഡകാന്വിതമ്| സകണ്ഡൂദാഹവീസര്പപാകി സ്യാത് കുഥിതം തഥാ||൧൪൧|| കീടൈര്ദൂഷീവിഷൈര്ദഷ്ടം ലിങ്ഗം പ്രാണഹരം ശൃണു| സര്പദഷ്ടേ യഥാ ശോഥോ വര്ധതേ സോഗ്രഗന്ധ്യസൃക്||൧൪൨|| ദംശോऽക്ഷിഗൌരവം മൂര്ച്ഛാ സ രുഗാര്തഃ ശ്വസിത്യപി| തൃഷ്ണാരുചിപരീതശ്ച ഭവേദ്ദൂഷീവിഷാര്ദിതഃ||൧൪൩||

കീടാന് വ്യാകര്തുമാഹ - സര്പാണാമിത്യാദി| വിണ്മൂത്രാദിതി കീടശബ്ദനിരുക്ത്യര്ഥമനയോരുപാദാനം, തേനാന്യാന്യപി സര്പശുക്രശവപൂത്യണ്ഡാനി കീടകാരണാനി ഭവന്തീതി ജ്ഞേയമ്| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “സര്പാണാം ശുക്രവിണ്മൂത്രശവപൂത്യണ്ഡസമ്ഭവാഃ| വായ്വഗ്ന്യമ്ബുപ്രകൃതയഃ കീടാസ്തു വി(ത്രി)വിധാഃ സ്മൃതാഃ” (സു.ക.അ.൮) ഇതി| കീടാശ്ച യദ്യപി സുശ്രുതേ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതകോപനാഃ കുമ്ഭീനസാദയഃ സപ്തഷഷ്ടിഃ പ്രതിപാദിതാഃ, തഥാऽപീഹ സഞ്ജ്ഞേയാഭിധിത്സയാ ദൂഷീവിഷപ്രാണഹരഭേദേനൈവോച്യന്തേ; ഏവം ലൂതാദിഷ്വപി സഞ്ജ്ഞേയഭേദാദ്ദ്വൈവിധ്യോക്തിര്ജ്ഞേയാ| ദൂഷീവിഷാഃ ചിരകാരിവിഷാഃ, പ്രാണഹരാഃ ഝടിതി പ്രാണഹരവിഷാഃ| സഹ ഉഗ്രഗന്ധ്യസൃജാ വര്തത ഇതി സോഗ്രഗന്ധ്യസൃക് സോഗ്രഗന്ധി ലോഹിതമ്||൧൪൦-൧൪൩||

Adhikarana 31 (144-146) · Śloka 146

ദംശസ്യ മധ്യേ യത് കൃഷ്ണം ശ്യാവം വാ ജാലകാവൃതമ്| ദഗ്ധാകൃതി ഭൃശം പാകി ക്ലേദശോഥജ്വരാന്വിതമ്||൧൪൪|| ദൂഷീവിഷാഭിര്ലൂതാഭിസ്തം ദഷ്ടമിതി നിര്ദിശേത്| സര്വാസാമേവ താസാം ച ദംശേ ലക്ഷണമുച്യതേ||൧൪൫|| ശോഫഃ ശ്വേതാസിതാ രക്താഃ പീതാ വാ പിഡകാ ജ്വരഃ| പ്രാണാന്തികോ ഭവേച്ഛ്വാസോ ദാഹഹിക്കാശിരോഗ്രഹാഃ||൧൪൬||

ദംശസ്യ മധ്യ ഇത്യാദിനാ ദൂഷീവിഷലൂതാദഷ്ടലക്ഷണമ്| ലൂതാശ്ചാന്യത്രാഷ്ടൌ സാധ്യാ അസാധ്യാശ്ചാഷ്ടൌ ത്രിമണ്ഡലാസൌവര്ണികാദയ ഉക്താസ്താസാം തഥാ മൂഷികകൃകണ്ടകവൃശ്ചികോച്ചിടിങ്ഗമണ്ഡൂകമത്സ്യജലൌകാശതപദീമശകമക്ഷികാണാം സുശ്രുതാദിഷു പ്രപഞ്ചാര്ഥിഭിഃ പ്രപഞ്ചോऽനുസരണീയഃ; ഇഹ തു തന്ത്രകാരേണ പരാധികാരത്വാത് പ്രപഞ്ചോ ന ക്രിയതേ||൧൪൪-൧൪൬||

Adhikarana 32 (147-158) · Śloka 158

ആദംശാച്ഛോണിതം പാണ്ഡു മണ്ഡലാനി ജ്വരോऽരുചിഃ| ലോമഹര്ഷശ്ച ദാഹശ്ചാപ്യാഖുദൂഷീവിഷാര്ദിതേ||൧൪൭|| മൂര്ച്ഛാങ്ഗശോഥവൈവര്ണ്യക്ലേദശബ്ദാശ്രുതിജ്വരാഃ| ശിരോഗുരുത്വം ലാലാസൃക്ഛര്ദിശ്ചാസാധ്യമൂഷികൈഃ||൧൪൮|| ശ്യാവത്വമഥ കാര്ഷ്ണ്യം വാ നാനാവര്ണത്വമേവ വാ| മോഹഃ പുരീഷഭേദശ്ച ദഷ്ടേ സ്യാത് കൃകലാസകൈഃ||൧൪൯|| ദഹത്യഗ്നിരിവാദൌ തു ഭിനത്തീവോര്ധ്വമാശു ച| വൃശ്ചികസ്യ വിഷം യാതി ദംശേ പശ്ചാത്തു തിഷ്ഠതി||൧൫൦|| ദഷ്ടോऽസാധ്യസ്തു ദൃഗ്ഘ്രാണരസനോപഹതോ നരഃ| മാംസൈഃ പതദ്ഭിരത്യര്ഥം വേദനാര്തോ ജഹാത്യസൂന്||൧൫൧|| വിസര്പഃ ശ്വയഥുഃ ശൂലം ജ്വരശ്ഛര്ദിരഥാപി ച| ലക്ഷണം കണഭൈര്ദഷ്ടേ ദംശശ്ചൈവ വിശീര്യതേ||൧൫൨|| ഹൃഷ്ടരോമോച്ചിടിങ്ഗേന സ്തബ്ധലിങ്ഗോ ഭൃശാര്തിമാന്| ദഷ്ടഃ ശീതോദകേനേവ സിക്താന്യങ്ഗാനി മന്യതേ||൧൫൩|| ഏകദംഷ്ട്രാര്ദിതഃ ശൂനഃ സരുക് സ്യാത് പീതകഃ സതൃട്| ഛര്ദിര്നിദ്രാ ച മണ്ഡൂകൈഃ സവിഷൈര്ദഷ്ടലക്ഷണമ്||൧൫൪|| മത്സ്യാസ്തു സവിഷാഃ കുര്യുര്ദാഹശോഫരുജസ്തഥാ| കണ്ഡൂം ശോഥം ജ്വരം മൂര്ച്ഛാം സവിഷാസ്തു ജലൌകസഃ||൧൫൫|| ദാഹതോദസ്വേദശോഥകരീ തു ഗൃഹഗോധികാ | ദംശേ സ്വേദം രുജം ദാഹം കുര്യാച്ഛതപദീവിഷമ്||൧൫൬|| കണ്ഡൂമാന്മശകൈരീഷച്ഛോഥഃ സ്യാന്മന്ദവേദനഃ| അസാധ്യകീടസദൃശമസാധ്യമശകക്ഷതമ്||൧൫൭|| സദ്യഃപ്രസ്രാവിണീ ശ്യാവാ ദാഹമൂര്ച്ഛാജ്വരാന്വിതാ| പീഡകാ മക്ഷികാദംശേ താസാം തു സ്ഥഗികാऽസുഹൃത്||൧൫൮||

ആദംശാദിത്യാദി ആഖുവിഷലക്ഷണമ്| കണഭശ്ച കീടവിശേഷ ഇതി സുശ്രുതേ കീടമധ്യേ ഏവ പഠിതഃ| ഏകദംഷ്ട്രാര്പിത ഇതി ഏകയൈവ ദംഷ്ട്രയാ കൃത ഇത്യര്ഥഃ| മത്സ്യാസ്തു പിത്താസ്ഥ്യാരവിഷാ ഉക്താഃ| ജലൌകസശ്ച ഷട് സവിഷാഃ കൃഷ്ണാകര്ബുരാദയ ഉക്താഃ സന്ദംശവിഷാഃ| ഗൃഹഗോധികാം ജ്യേഷ്ഠാമിത്യാഹുഃ; അന്യേ തു സരടമാഹുഃ| ശതപദീ കാരുണ്ഡാ| അസാധ്യമശകക്ഷതമിതി പഞ്ചസു മശകേഷു പാര്വതീയകൃതമസാധ്യമാഹുഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ “പാര്വതീയസ്തു കീടൈഃ പ്രാണഹരൈ സ്തുല്യലക്ഷണഃ” (സു.ക.അ.൮) ഇതി| സ്ഥഗികാऽസുഹൃദിതി കാന്താരികാദിഷു സുശ്രുതോക്തഷണമക്ഷികാസു സ്ഥഗികാഖ്യാ മക്ഷികാ പ്രാണഹരീത്യര്ഥഃ||൧൪൭-൧൫൮||

Adhikarana 33 (159-160) · Śloka 161

ശ്മശാനചൈത്യവല്മീകയജ്ഞാശ്രമസുരാലയേ| പക്ഷസന്ധിഷു മധ്യാഹ്നേ സാര്ധരാത്രേऽഷ്ടമീഷു ച||൧൫൯|| ന സിദ്ധ്യന്തി നരാ ദഷ്ടാഃ പാഷണ്ഡായതനേഷു ച| ദൃഷ്ടിശ്വാസമലസ്പര്ശവിഷൈരാശീവിഷൈസ്തഥാ||൧൬൦|| വിനശ്യന്ത്യാശു സമ്പ്രാപ്താ ദഷ്ടാഃ സര്വേഷു മര്മസു|൧൬൧|

സമ്പ്രതി സ്ഥാനകാലസ്വഭാവപ്രദേശൈഃ സര്പദഷ്ടാനാമസാധ്യതാമാഹ- ശ്മശാനേത്യാദി| ചൈത്യഃ ഗ്രാമദേവതാശ്രയോ മഹാതരുഃ| പക്ഷസന്ധിഷ്വിതി അമാവാസ്യാപൌര്ണമാസീഷു| പാഷണ്ഡാഃ കാപാലികാദയഃ| ആശീവിഷൈരിത്യസ്യൈവ ലക്ഷണം- ദൃഷ്ടിശ്വാസമലസ്പര്ശവിഷൈരിതി| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ- “ദൃഷ്ടിശ്വാസാദിഭിര്ദിവ്യാഃ സര്പാ ആശീവിഷാഃ, ആശുഘാതിത്വാത്” ഇതി||൧൫൯-൧൬൦||-

Adhikarana 34 (161-164) · Śloka 164

(യേന കേനാപി സര്പേണ സമ്ഭവഃ സര്വ ഏവ ച)||൧൬൧|| ഭീതമത്താബലോഷ്ണക്ഷുത്തൃഷാര്തേ വര്ധതേ വിഷമ്| വിഷം പ്രകൃതികാലൌ ച തുല്യൌ പ്രാപ്യാല്പമന്യഥാ ||൧൬൨|| വാരിവിപ്രഹതാഃ ക്ഷീണാ ഭീതാ നകുലനിര്ജിതാഃ| വൃദ്ധാ ബാലാസ്ത്വചോ മുക്താഃ സര്പാ മന്ദവിഷാഃ സ്മൃതാഃ||൧൬൩|| സര്വദേഹാശ്രിതം ക്രോധാദ്വിഷം സര്പോ വിമുഞ്ചതി| തദേവാഹാരഹേതോര്വാ ഭയാദ്വാ ന പ്രമുഞ്ചതി||൧൬൪||

വിഷവൃദ്ധിഹേതുമാഹ- ഭീതേത്യാദി| പ്രകൃതികാലൌ തുല്യൌ വിഷസ്യ, യഥാ- പ്രബലപിത്തപ്രകൃതിരുഷ്ണശ്ച കാല ഇതി ജ്ഞേയമ്| അല്പമന്യഥേതി ഭീതത്വാദിവിപര്യയേ അല്പം വിഷം ഭവതി| വാരീത്യാദൌ വൃദ്ധാ ഇതി ഗോനസവര്ജം ജ്ഞേയാഃ, ഗോനസ്യ തു വാര്ധക്യേ ഏവ വൃദ്ധവിഷത്വം പ്രാഗുക്തമ്| സര്വദേഹാശ്രിതം ക്രോധാദിതി സര്വദേഹാശ്രിതമപി ദംഷ്ട്രാസ്വേവ വിഷം വിശേഷേണ ജ്ഞേയം; യഥാ- ശുക്രം സര്വശരീരഗമപി വൃഷണയോരേവ വിശേഷേണാവതിഷ്ഠതി||൧൬൧-൧൬൪||

Adhikarana 35 (165-169) · Śloka 169

വാതോല്ബണവിഷാഃ പ്രായ ഉച്ചിടിങ്ഗാഃ സവൃശ്ചികാഃ| വാതപിത്തോല്ബണാഃ കീടാഃ ശ്ലൈഷ്മികാഃ കണഭാദയഃ||൧൬൫|| യസ്യ യസ്യ ഹി ദോഷസ്യ ലിങ്ഗാധിക്യാനി ലക്ഷയേത്| തസ്യ തസ്യൌഷധൈഃ കുര്യാദ്വിപരീതഗുണൈഃ ക്രിയാമ്||൧൬൬|| ഹൃത്പീഡോര്ധ്വാനിലഃ സ്തമ്ഭഃ സിരായാമോऽസ്ഥിപര്വരുക്| ഘൂര്ണനോദ്വേഷ്ടനം ഗാത്രശ്യാവതാ വാതികേ വിഷേ||൧൬൭|| സഞ്ജ്ഞാനാശോഷ്ണനിശ്വാസൌ ഹൃദ്ദാഹഃ കടുകാസ്യതാ| ദംശാവദരണം ശോഥോ രക്തപീതശ്ച പൈത്തികേ||൧൬൮|| വമ്യരോചകഹൃല്ലാസപ്രസേകോത്ക്ലേശഗൌരവൈഃ| സശൈത്യമുഖമാധുര്യൈര്വിദ്യാച്ഛ്ലേഷ്മാധികം വിഷമ്||൧൬൯||

ചികിത്സാര്ഥം വാതോല്ബണവിഷത്വാദിഭേദേനോച്ചിടിങ്ഗാദീനാഹ- വാതോല്ബണേത്യാദി| ഹൃത്പീഡേത്യാദിനാ വിഷഗതാധികവാതാദിലിങ്ഗമാഹ||൧൬൫-൧൬൯||

Adhikarana 36 (170-174) · Śloka 174

ഖണ്ഡേന ച വ്രണാലേപസ്തൈലാഭ്യങ്ഗശ്ച വാതികേ| സ്വേദോ നാഡീപുലാകാദ്യൈര്ബൃംഹണശ്ച വിധിര്ഹിതഃ||൧൭൦|| സുശീതൈഃ സ്തമ്ഭയേത് സേകൈഃ പ്രദേഹൈശ്ചാപി പൈത്തികമ്| ലേഖനച്ഛേദനസ്വേദവമനൈഃ ശ്ലൈഷ്മികം ജയേത്||൧൭൧|| വിഷേഷ്വപി ച സര്വേഷു സര്വസ്ഥാനഗതേഷു ച| അവൃശ്ചികോച്ചിടിങ്ഗേഷു പ്രായഃ ശീതോ വിധിര്ഹിതഃ||൧൭൨|| വൃശ്ചികേ സ്വേദമഭ്യങ്ഗം ഘൃതേന ലവണേന ച| സേകാംശ്ചോഷ്ണാന് പ്രയുഞ്ജീത ഭോജ്യം പാനം ച സര്പിഷഃ||൧൭൩|| ഏതദേവോച്ചിടിങ്ഗേऽപി പ്രതിലോമം ച പാംശുഭിഃ| ഉദ്വര്തനം സുഖാമ്ബൂഷ്ണൈസ്തഥാऽവച്ഛാദനം ഘനൈഃ||൧൭൪||

വാതാദിഭേദേന ചികിത്സാമാഹ- ഖണ്ഡേനേത്യാദി| പുലാകഃ തുച്ഛധാന്യമ്| ഘനൈരിതി പാംസുഭിരേവ ഘനൈഃ||൧൭൦-൧൭൪||

Adhikarana 37 (175-188) · Śloka 188

ശ്വാ ത്രിദോഷപ്രകോപാത്തു തഥാ ധാതുവിപര്യയാത്| ശിരോऽഭിതാപീ ലാലാസ്രാവ്യധോവക്ത്രസ്തഥാ ഭവേത്||൧൭൫|| അന്യേऽപ്യേവംവിധാ വ്യാലാഃ കഫവാതപ്രകോപണാഃ| ഹൃച്ഛിരോരുഗ്ജ്വരസ്തമ്ഭതൃഷാമൂര്ച്ഛാകരാ മതാഃ||൧൭൬|| കണ്ഡൂനിസ്തോദവൈവര്ണ്യസുപ്തിക്ലേദോപശോഷണമ്| വിദാഹരാഗരുക്പാകാഃ ശോഫോ ഗ്രന്ഥിനികുഞ്ചനമ്||൧൭൭|| ദംശാവദരണം സ്ഫോടാഃ കര്ണികാ മണ്ഡലാനി ച| ജ്വരശ്ച സവിഷേ ലിങ്ഗം വിപരീതം തു നിര്വിഷേ||൧൭൮|| തത്ര സര്വേ യഥാവസ്ഥം പ്രയോജ്യാഃ സ്യുരുപക്രമാഃ| പൂര്വോക്താ വിധിമന്യം ച യഥാവദ്ബ്രുവതഃ ശൃണു||൧൭൯|| ഹൃദ്വിദാഹേ പ്രസേകേ വാ വിരേകവമനം ഭൃശമ്| യഥാവസ്ഥം പ്രയോക്തവ്യം ശുദ്ധേ സംസര്ജനക്രമഃ||൧൮൦|| ശിരോഗതേ വിഷേ നസ്തഃ കുര്യാന്മൂലാനി ബുദ്ധിമാന്| ബന്ധുജീവസ്യ ഭാര്ഗ്യാശ്ച സുരസസ്യാസിതസ്യ ച||൧൮൧|| ദക്ഷകാകമയൂരാണാം മാംസാസൃങ്മസ്തകേ ക്ഷതേ| ഉപധേയമധോദഷ്ടസ്യോര്ധ്വദഷ്ടസ്യ പാദയോഃ||൧൮൨|| പിപ്പലീമരിചക്ഷാരവചാസൈന്ധവശിഗ്രുകാഃ| പിഷ്ടാ രോഹിതപിത്തേന ഘ്നന്ത്യക്ഷിഗതമഞ്ജനാത്||൧൮൩|| കപിത്ഥമാമം സസിതാക്ഷൌദ്രം കണ്ഠഗതേ വിഷേ| ലിഹ്യാദാമാശയഗതേ താഭ്യാം ചൂര്ണപലം നതാത്||൧൮൪|| വിഷേ പക്വാശയഗതേ പിപ്പലീം രജനീദ്വയമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാം ച സമം പിഷ്ട്വാ ഗോപിത്തേന നരഃ പിബേത്||൧൮൫|| രക്തം മാംസം ച ഗോധായാഃ ശുഷ്കം ചൂര്ണീകൃതം ഹിതമ്| വിഷേ രസഗതേ പാനം കപിത്ഥരസസംയുതമ്||൧൮൬|| ശേലോര്മൂലത്വഗഗ്രാണി ബാദരൌദുമ്ബരാണി ച| കടഭ്യാശ്ച പിബേദ്രക്തഗതേ, മാംസഗതേ പിബേത്||൧൮൭|| സക്ഷൌദ്രം ഖദിരാരിഷ്ടം കൌടജം മൂലമമ്ഭസാ| സര്വേഷു ച ബലേ ദ്വേ തു മധൂകം മധുകം നതമ്||൧൮൮||

ശ്വാ ത്രിദോഷേത്യാദി സവിഷകുക്കുരാദിലക്ഷണമ്| യത്രൈവ ച ശുനസ്ത്രിദോഷകോപോ ഭവതി ദൈവാദലര്കഗ്രഹാവേശാത് തത്രൈവ സവിഷശിരോഭിതാപിത്വാദി ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| കേചിത്തു ശിരോഭിതാപാദി യഥോക്തം കുക്കുരേ തഥാ തദ്ദഷ്ടേ ച ഭവതീതി വദന്തി| വിസ്തരശ്ചാസ്യ സുശ്രുത ഏവ| അന്യേऽപ്യേവംവിധാ ഇതി അന്യേऽപി ശൃഗാലതരക്ഷ്വാദയ ഏവംവിധാഃ സന്തഃ കൃച്ഛ്രശിരോരോഗാദികരാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ശ്വശൃഗാലതരക്ഷ്വര്ക്ഷവ്യാഘ്രാദീനാം യദാऽനിലഃ| ശ്ലേഷ്മപ്രദുഷ്ടോ മുഷ്ണാതി സഞ്ജ്ഞാം സഞ്ജ്ഞാവഹാശ്രിതഃ” (സു.ക.അ.൭) ഇതി| കണ്ഡൂനിസ്തോദ ഇത്യാദിനാ സാമാന്യേന സവിഷകീടാദിദംശലിങ്ഗമവിഷപ്രാണിദംശലിങ്ഗം ചോച്യതേ| കര്ണികാ മാംസകന്ദീ| സര്വേ ഇതി ചതുര്വിംശതിരപി യഥോക്തോപക്രമാഃ| പൂര്വോക്തമിത്യത്ര വക്ഷ്യമാണചികിത്സിതം പൂര്വോക്തവിധാവപി അവസ്ഥാവിശേഷവിധേയതയാ കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ; യദാ ‘പൂര്വോക്താ’ ഇതി പാഠഃ, തദാ ഉപക്രമാ ഇത്യസ്യ വിശേഷണമേതത്| ഊര്ധ്വം ദഷ്ടസ്യ പാദയോരിത്യത്രാപി ക്ഷതയോരേവ പാദയോര്വിഷസങ്ക്രമണാര്ഥം മാംസാസൃഗ്ദാനം ജ്ഞേയമ്| താഭ്യാമിതി സിതാക്ഷൌദ്രാഭ്യാമ്| നതം തഗരമ്| ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാതകഃ| മാംസഗതേ ഇത്യുത്തരേണ സമ്ബധ്യതേ| ഖദിരശ്ചാരിഷ്ടശ്ചേതി ഖദിരാരിഷ്ടഃ, കിംവാ ഖദിരകൃതോऽരിഷ്ടഃ| സമധുകം നതമിതി ച്ഛേദഃ||൧൭൫-൧൮൮||

Adhikarana 38 (189-198) · Śloka 199

പിപ്പലീം നാഗരം ക്ഷാരം നവനീതേന മൂര്ച്ഛിതമ്| കഫേ ഭിഷഗുദീര്ണേ തു വിദധ്യാത്പ്രതിസാരണമ്||൧൮൯|| മാംസീകുങ്കുമപത്രത്വഗ്രജനീനതചന്ദനൈഃ| മനഃശിലാവ്യാഘ്രനഖസുരസൈരമ്ബുപേഷിതൈഃ||൧൯൦|| പാനനസ്യാഞ്ജനാലേപാഃ സര്വശോഥവിഷാപഹാഃ| ചന്ദനം തഗരം കുഷ്ഠം ഹരിദ്രേ ദ്വേ ത്വഗേവ ച||൧൯൧|| മനഃശിലാ തമാലശ്ച രസഃ കൈശര ഏവ ച| ശാര്ദൂലസ്യ നഖശ്ചൈവ സുപിഷ്ടം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ||൧൯൨|| ഹന്തി സര്വവിഷാണ്യേവ വജ്രിവജ്രമിവാസുരാന്| രസേ ശിരീഷപുഷ്പസ്യ സപ്താഹം മരിചം സിതമ്||൧൯൩|| ഭാവിതം സര്പദഷ്ടാനാം നസ്യപാനാഞ്ജനേ ഹിതമ്| ദ്വിപലം നതകുഷ്ഠാഭ്യാം ഘൃതക്ഷൌദ്രചതുഷ്പലമ്||൧൯൪|| അപി തക്ഷകദഷ്ടാനാം പാനമേതത് സുഖപ്രദമ്| സിന്ധുവാരസ്യ മൂലം ച ശ്വേതാ ച ഗിരികര്ണികാ||൧൯൫|| പാനം ദര്വീകരൈര്ദഷ്ടേ നസ്യം സമധു പാകലമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാ മധുയഷ്ടീ ച ജീവകര്ഷഭകൌ സിതാ||൧൯൬|| കാശ്മര്യം വടശുങ്ഗാനി പാനം മണ്ഡലിനാം വിഷേ| വ്യോഷം സാതിവിഷം കുഷ്ഠം ഗൃഹധൂമോ ഹരേണുകാ||൧൯൭|| തഗരം കടുകാ ക്ഷൌദ്രം ഹന്തി രാജീമതാം വിഷമ്| ഗൃഹധൂമം ഹരിദ്രേ ദ്വേ സമൂലം തണ്ഡുലീയകമ്||൧൯൮|| അപി വാസുകിനാ ദഷ്ടഃ പിബേന്മധുഘൃതാപ്ലുതമ് |൧൯൯|

പിപ്പലീത്യാദിപ്രതിസാരണം ദംശേ ഏവ| മരിചം സിതമിതി ശോഭാഞ്ജനകബീജമ്| ശ്വേതാ ചേതി ഗിരികര്ണികാവിശേഷണം, തേന ശ്വേതാऽപരാജിതാ ഗൃഹ്യതേ| കേചിദ്ഗിരികര്ണികാം സ്യന്ദനാമാഹുഃ| പാകലം കുഷ്ഠമ്||൧൮൯-൧൯൮||-

Adhikarana 39 (199-211) · Śloka 211

ക്ഷീരിവൃക്ഷത്വഗാലേപഃ ശുദ്ധേ കീടവിഷാപഹഃ||൧൯൯|| മുക്താലേപോ വരഃ ശോഥദാഹതോദജ്വരാപഹഃ| ചന്ദനം പദ്മകോശീരം ശിരീഷഃ സിന്ധുവാരികാ||൨൦൦|| ക്ഷീരശുക്ലാ നതം കുഷ്ഠം പാടലോദീച്യസാരിവാഃ| ശേലുസ്വരസപിഷ്ടോऽയം ലൂതാനാം സാര്വകാര്മികഃ||൨൦൧|| (യഥായോഗം പ്രയോക്തവ്യഃ സമീക്ഷ്യാലേപനാദിഷു)| മധൂകം മധുകം കുഷ്ഠം ശിരീഷോദീച്യപാടലാഃ| സനിമ്ബസാരിവാക്ഷൌദ്രാഃ പാനം ലൂതാവിഷാപഹമ്||൨൦൨|| കുസുമ്ഭപുഷ്പം ഗോദന്തഃ സ്വര്ണക്ഷീരീ കപോതവിട്| ദന്തീ ത്രിവൃത്സൈന്ധവം ച കര്ണികാപാതനം തയോഃ||൨൦൩|| കടഭ്യര്ജുനശൈരീഷശേലുക്ഷീരിദ്രുമത്വചഃ| കഷായകല്കചൂര്ണാഃ സ്യുഃ കീടലൂതാവ്രണാപഹാഃ||൨൦൪|| ത്വചം ച നാഗരം ചൈവ സമാംശം ശ്ലക്ഷ്ണപേഷിതമ്| പേയമുഷ്ണാമ്ബുനാ സര്വം മൂഷികാണാം വിഷാപഹമ്||൨൦൫|| കുടജസ്യ ഫലം പിഷ്ടം തഗരം ജാലമാലിനീ| തിക്തേക്ഷ്വാകുശ്ച യോഗോऽയം പാനപ്രധമനാദിഭിഃ||൨൦൬|| വൃശ്ചികോന്ദുരുലൂതാനാം സര്പാണാം ച വിഷം ഹരേത്| സമാനോ ഹ്യമൃതേനായം ഗരാജീര്ണം ച നാശയേത്||൨൦൭|| സര്വേऽഗദാ യഥാദോഷം പ്രയോജ്യാഃ സ്യുഃ കൃകണ്ടകേ| കപോതവിണ്മാതുലുങ്ഗം ശിരീഷകുസുമാദ്രസഃ||൨൦൮|| ശങ്ഖിന്യാര്കം പയഃ ശുണ്ഠീ കരഞ്ജോ മധു വാര്ശ്ചികേ| ശിരീഷസ്യ ഫലം പിഷ്ടം സ്നുഹീക്ഷീരേണ ദാര്ദുരേ||൨൦൯|| മൂലാനി ശ്വേതഭണ്ഡീനാം വ്യോഷം സര്പിശ്ച മത്സ്യജേ| കീടദഷ്ടക്രിയാഃ സര്വാഃ സമാനാഃ സ്യുര്ജലൌകസാമ്||൨൧൦|| വാതപിത്തഹരീ ചാപി ക്രിയാ പ്രായഃ പ്രശസ്യതേ| വാര്ശ്ചികോ ഹ്യുച്ചിടിങ്ഗസ്യ കണഭസ്യൌന്ദുരോऽഗദഃ ||൨൧൧||

മുക്താ മൌക്തികമ്| ക്ഷീരശുക്ലാ വിദാരീ| കര്ണികാപതനം തയോരിതി അനന്തരോക്തകീടലൂതാദംശയോര്യാ കര്ണികാ തസ്യാഃ പാതനമിത്യര്ഥഃ| ജാലമാലിനീ ദേവതാഡകഃ| തിക്തേക്ഷ്വാകുഃ കടുകാലാബൂഃ| വാര്ശ്ചികേ ഇതി വൃശ്ചികവിഷേ| ദുര്ദുരഃ ഭേകഃ| ശ്വേതഭണ്ഡീ അപരാജിതാ| വാര്ശ്ചികേ ഇത്യാദി ഉച്ചിടിങ്ഗസ്യ വിഷേ വാര്ശ്ചികേ യോ യോഗ ഉക്തഃ സ കര്തവ്യഃ| ഏവം കണഭസ്യാപി വിഷേ ഔന്ദുരേ യോ യോഗ ഉക്തഃ സ കര്തവ്യഃ||൧൯൯-൨൧൧||

Adhikarana 40 (212-218) · Śloka 218

വചാം വംശത്വചം പാഠാം നതം സുരസമഞ്ജരീമ്| ദ്വേ ബലേ നാകുലീം കുഷ്ഠം ശിരീഷം രജനീദ്വയമ്||൨൧൨|| ഗുഹാമതിഗുഹാം ശ്വേതാമജഗന്ധാം ശിലാജതു| കത്തൃണം കടഭീം ക്ഷാരം ഗൃഹധൂമം മനഃശിലാമ്||൨൧൩|| രോഹീതകസ്യ പിത്തേന പിഷ്ട്വാ തു പരമോऽഗദഃ| നസ്യാഞ്ജനാദിലേപേഷു ഹിതോ വിശ്വമ്ഭരാദിഷു||൨൧൪|| സ്വര്ജികാऽജശകൃത്ക്ഷാരഃ സുരസാऽഥാക്ഷിപീഡകഃ | മദിരാമണ്ഡസംയുക്തോ ഹിതഃ ശതപദീവിഷേ||൨൧൫|| കപിത്ഥമക്ഷിപീഡോऽര്കബീജം ത്രികടുകം തഥാ| കരഞ്ജോ ദ്വേ ഹരിദ്രേ ച ഗൃഹഗോധാവിഷം ജയേത്||൨൧൬|| കാകാണ്ഡരസസംയുക്തോ വിഷാണാം തണ്ഡുലീയകഃ| പ്രധാനോ ബര്ഹിപിത്തേന തദ്വദ്വായസപീലുകഃ||൨൧൭|| ശിരീഷഫലമൂലത്വക്പുഷ്പപത്രൈഃ സമൈര്ധൃതൈഃ| ശ്രേഷ്ഠഃ പഞ്ചശിരീഷോऽയം വിഷാണാം പ്രവരോ വധേ||൨൧൮|| ഇതി പഞ്ചശിരീഷോऽഗദഃ|

നാകുലീ രാസ്നാ| ഗുഹാ പൃശ്നിപര്ണീ, അതിഗുഹാ ശാലപര്ണീ| അജഗന്ധാ ഫോഫാന്ധേതി ഖ്യാതാ| പിത്തേനേതി ഗോപിത്തേന| വിശ്വമ്ഭരാദയഃ കീടാ ഏവ ശ്ലേഷ്മകോപനാഃ സുശ്രുതോക്താഃ| അക്ഷപീഡകഃ ശ്വേതപീതശിമ്ബീഭേദഃ| വായസീ കാകമാചീ| ശ്രേഷ്ഠഃ പഞ്ചശിരീഷോऽയമിതി പദം ത്രിശിരീഷാദ്യപേക്ഷയാ പഞ്ചശിരീഷസ്യ ശ്രേഷ്ഠത്വം ബ്രൂതേ, പ്രവര ഇതി പദം വിഷഹരയോഗാന്തരേഷു ശ്രേഷ്ഠതാമാഹ, തേന ന പുനരുക്തിഃ; കിംവാ ശ്രേഷ്ഠ ഇതി ശ്രേഷ്ഠശിരീഷഫലാദികൃതഃ||൨൧൨-൨൧൮||

Adhikarana 41 (219-220) · Śloka 220

ചതുഷ്പദ്ഭിര്ദ്വിപദ്ഭിര്വാ നഖദന്തക്ഷതം തു യത്| ശൂയതേ പച്യതേ ചാപി സ്രവതി ജ്വരയത്യപി||൨൧൯|| സോമവല്കോऽശ്വകര്ണശ്ച ഗോജിഹ്വാ ഹംസപദ്യപി| രജന്യൌ ഗൈരികം ലേപോ നഖദന്തവിഷാപഹഃ||൨൨൦||

ദ്വിപദാ വനമാനുഷമര്കടാദയഃ| അശ്വകര്ണഃ സര്ജഭേദഃ||൨൧൯-൨൨൦||

Adhikarana 42 (221-223) · Śloka 223

ദുരന്ധകാരേ വിദ്ധസ്യ കേനചിദ്വിഷശങ്കയാ| വിഷോദ്വേഗാജ്ജ്വരശഛര്ദിര്മൂര്ച്ഛാ ദാഹോऽപി വാ ഭവേത്||൨൨൧|| ഗ്ലാനിര്മോഹോऽതിസാരശ്ചാപ്യേതച്ഛങ്കാവിഷം മതമ്| ചികിത്സിതമിദം തസ്യ കുര്യാദാശ്വാസയന് ബുധഃ||൨൨൨|| സിതാ വൈഗന്ധികോ ദ്രാക്ഷാ പയസ്യാ മധുകം മധു| പാനം സമന്ത്രപൂതാമ്ബു പ്രോക്ഷണം സാന്ത്വഹര്ഷണമ്||൨൨൩||

ദുരന്ധകാരേ ഇത്യാദിനാ ശങ്കാവിഷമാഹ| കേനചിദിതി നിര്വിഷേണാപി| വിഷശങ്കയാ വിഷോദ്വേഗാദിതി വിഷശങ്കയൈവ വിഷപ്രാദുര്ഭാവാദിത്യര്ഥഃ; ശങ്കാ ചേയം പ്രഭാവാദേവ വിഷജനികാ| വൈഗന്ധികഃ ഗന്ധക ഏവ ശോധിതഃ||൨൨൧-൨൨൩||

Adhikarana 43 (224-228) · Śloka 228

ശാലയഃ ഷഷ്ടികാശ്ചൈവ കോരദൂഷാഃ പ്രിയങ്ഗവഃ| ഭോജനാര്ഥേ പ്രശസ്യന്തേ ലവണാര്ഥേ ച സൈന്ധവമ്||൨൨൪|| തണ്ഡുലീയകജീവന്തീവാര്താകസുനിഷണ്ണകാഃ| ചുച്ചൂര്മണ്ഡൂകപര്ണീ ച ശാകം ച കുലകം ഹിതമ്||൨൨൫|| ധാത്രീ ദാഡിമമമ്ലാര്ഥേ യൂഷാ മുദ്ഗഹരേണുഭിഃ| രസാശ്ചൈണശിഖിശ്വാവില്ലാവതൈത്തിരപാര്ഷതാഃ||൨൨൬|| വിഷഘ്നൌഷധസംയുക്താ രസാ യൂഷാശ്ച സംസ്കൃതാഃ| അവിദാഹീനി ചാന്നാനി വിഷാര്താനാം ഭിഷഗ്ജിതമ്||൨൨൭|| വിരുദ്ധാധ്യശനക്രോധക്ഷുദ്ഭയായാസമൈഥുനമ്| വര്ജയേദ്വിഷമുക്തോऽപി ദിവാസ്വപ്നം വിശേഷതഃ||൨൨൮||

കോരദൂഷഃ കോദ്രവഃ| കുലകം കാരവേല്ലകമ്; അന്യേ പടോലഭേദമാഹുഃ||൨൨൪-൨൨൮||

Adhikarana 44 (229-241) · Śloka 242

മുഹുര്മുഹുഃ ശിരോന്യാസഃ ശോഥഃ സ്രസ്തൌഷ്ഠകര്ണാതാ | ജ്വരഃ സ്തബ്ധാക്ഷിഗാത്രത്വം ഹനുകമ്പോऽങ്ഗമര്ദനമ്||൨൨൯|| രോമാപഗമനം ഗ്ലാനിരരതിര്വേപഥുര്ഭ്രമഃ| ചതുഷ്പദാം ഭവത്യേതദ്ദഷ്ടാനാമിഹ ലക്ഷണമ്||൨൩൦|| ദേവദാരു ഹരിദ്രേ ദ്വേ സരലം ചന്ദനാഗുരു| രാസ്നാ ഗോരോചനാऽജാജീ ഗുഗ്ഗുല്വിക്ഷുരസോ നതമ്||൨൩൧|| ചൂര്ണം സസൈന്ധവാനന്തം ഗോപിത്തമധുസംയുതമ്| ചതുഷ്പദാനാം ദഷ്ടാനാമഗദഃ സാര്വകാര്മികഃ||൨൩൨|| സൌഭാഗ്യാര്ഥം സ്ത്രിയഃ സ്വേദരജോനാനാങ്ഗജാന്മലാന്| ശത്രുപ്രയുക്താംശ്ച ഗരാന് പ്രയച്ഛന്ത്യന്നമിശ്രിതാന്||൨൩൩|| തൈഃ സ്യാത് പാണ്ഡുഃ കൃശോऽല്പാഗ്നിര്ഗരശ്ചാസ്യോപജായതേ| മര്മപ്രധമനാധ്മാനം ശ്വയഥും ഹസ്തപാദയോഃ||൨൩൪|| ജഠരം ഗ്രഹണീദോഷോ യക്ഷ്മാ ഗുല്മഃ ക്ഷയോ ജ്വരഃ | ഏവംവിധസ്യ ചാന്യസ്യ വ്യാധേര്ലിങ്ഗാനി ദര്ശയേത്||൨൩൫|| സ്വപ്നേ മാര്ജാരഗോമായുവ്യാലാന് സനകുലാന് കപീന്| പ്രായഃ പശ്യതി നദ്യാദീഞ്ഛുഷ്കാംശ്ച സവനസ്പതീന്||൨൩൬|| കാലശ്ച ഗൌരമാത്മാനം സ്വപ്നേ ഗൌരശ്ച കാലകമ്| വികര്ണനാസികം വാऽപി പ്രപശ്യേദ്വിഹതേന്ദ്രിയഃ ||൨൩൭|| തമവേക്ഷ്യ ഭിഷക് പ്രാജ്ഞാഃ പൃച്ഛേത് കിം കൈഃ കദാ സഹ| ജഗ്ധമിത്യവഗമ്യാശു പ്രദദ്യാദ്വമനം ഭിഷക്||൨൩൮|| സൂക്ഷ്മം താമ്രരജസ്തസ്മൈ സക്ഷൌദ്രം ഹൃദ്വിശോധനമ്| ശുദ്ധേ ഹൃദി തതഃ ശാണം ഹേമചൂര്ണസ്യ ദാപയേത്||൨൩൯|| ഹേമ സര്വവിഷാണ്യാശു ഗരാംശ്ച വിനിയച്ഛതി| ന സജ്ജതേ ഹേമപാങ്ഗേ വിഷം പദ്മദലേऽമ്ബുവത്||൨൪൦|| നാഗദന്തീത്രിവൃദ്ദന്തീദ്രവന്തീസ്നുക്പയഃഫലൈഃ| സാധിതം മാഹിഷം സര്പിഃ സഗോമൂത്രാഢകം ഹിതമ്||൨൪൧|| സര്പകീടവിഷാര്താനാം ഗരാര്താനാം ച ശാന്തയേ|൨൪൨|

അന്നമിശ്രിതാനിതി ഭക്ഷ്യമിശ്രിതാന്| ഗരശ്ചാസ്യോപജായത ഇതി വക്ഷ്യമാണമര്മപ്രധമാനാദിലക്ഷണോ വ്യാധിര്ജായതേ| വിഹതേന്ദ്രിയ ഇതി രോഗോപഹതേന്ദ്രിയഃ| പൃച്ഛേദിത്യാദൌ പൃച്ഛായാം ഗരാവധാരണമേവ ഫലമവഗമ്യതേ| അവഗമ്യേതി ഗരകാരണമവഗമ്യ| സൂക്ഷ്മമിത്യാദൌ അമൃതതാമ്രചൂര്ണം മാഷമാനം യാവദ്ദേയമ്, അമൃതേനൈവ വമനം ഭവതി| ഹേമപ ഇതി ഹേമ യഃ പിബതീതി സ ഹേമപഃ| നാഗദന്തീ ദന്തീഭേദഃ| ഫലം മദനഫലം, നതു ‘പലൈഃ’ ഇതി പാഠഃ| അയം യോഗോ ജതുകര്ണേ പഠ്യതേ- “നാഗദന്തീസ്നുക്ക്ഷീരഫലൈര്ഗോമൂത്രസിദ്ധം മാഹിഷം ഘൃതം പായയേത്” ഇതി||൨൨൯-൨൪൧||-

Adhikarana 45 (242-249) · Śloka 249

ശിരീഷത്വക് ത്രികടുകം ത്രിഫലാം ചന്ദനോത്പലേ||൨൪൨|| ദ്വേ ബലേ സാരിവാസ്ഫോതാസുരഭീനിമ്ബപാടലാഃ| ബന്ധുജീവാഢകീമൂര്വാവാസാസുരസവത്സകാന്||൨൪൩|| പാഠാങ്കോലാശ്വഗന്ധാര്കമൂലയഷ്ട്യാഹ്വപദ്മകാന്| വിശാലാം ബൃഹതീം ലാക്ഷാം കോവിദാരം ശതാവരീമ്||൨൪൪|| കടഭീദന്ത്യപാമാര്ഗാന് പൃശ്നിപര്ണീം രസാഞ്ജനമ്| ശ്വേതഭണ്ഡാശ്വഖുരകൌ കുഷ്ഠദാരുപ്രിയങ്ഗുകാന്||൨൪൫|| വിദാരീം മധുകാത് സാരം കരഞ്ജസ്യ ഫലത്വചൌ| രജന്യൌ ലോധ്രമക്ഷാംശം പിഷ്ട്വാ സാധ്യം ഘൃതാഢകമ്||൨൪൬|| തുല്യാമ്ബുച്ഛാഗഗോമൂത്രത്ര്യാഢകേ തദ്വിഷാപഹമ്| അപസ്മാരക്ഷയോന്മാദഭൂതഗ്രഹഗരോദരമ്||൨൪൭|| പാണ്ഡുരോഗക്രിമീഗുല്മപ്ലീഹോരുസ്തമ്ഭകാമലാഃ| ഹനുസ്കന്ധഗ്രഹാദീംശ്ച പാനാഭ്യഞ്ജനനാവനൈഃ||൨൪൮|| ഹന്യാത് സഞ്ജീവയേച്ചാപി വിബോദ്ബന്ധമൃതാന്നരാന്| നാമ്നേദമമൃതം സര്വവിഷാണാം സ്യാദ്ധൃതോത്തമമ്||൨൪൯|| ഇത്യമൃതഘൃതമ്|

ശിരീഷത്വഗിത്യാദൌ ആസ്ഫോതാ അപരമല്ലികാ| സുരഭീ പര്ണാസഭേദഃ| ബന്ധുജീവഃ പുത്രജീവകഃ| അശ്വഖുരകഃ സ്യന്ദനഃ; കിംവാ കോകിലാക്ഷഃ||൨൪൨-൨൪൯||

Adhikarana 46 (250-253) · Śloka 253

ഭവന്തി ചാത്ര- ഛത്രീ ഝര്ഝരപാണിശ്ച ചരേദ്രാത്രൌ തഥാ ദിവാ| തച്ഛായാശബ്ദവിത്രസ്താഃ പ്രണശ്യന്ത്യാശു പന്നഗാഃ||൨൫൦|| ദഷ്ടമാത്രോ ദശേദാശു തം സര്പം ലോഷ്ടമേവ വാ| ഉപര്യരിഷ്ടാം ബധ്നീയാദ്ദംശം ഛിന്ദ്യാദ്ദഹേത്തഥാ||൨൫൧|| വജ്രം മരകതഃ സാരഃ പിചുകോ വിഷമൂഷികാ| കര്കേതനഃ സര്പമണിര്വൈദൂര്യം ഗജമൌക്തികമ്||൨൫൨|| ധാര്യം ഗരമണിര്യാശ്ച വരൌഷധ്യോ വിഷാപഹാഃ| ഖഗാശ്ച ശാരികാക്രൌഞ്ചശിഖിഹംസശുകാദയഃ||൨൫൩||

ഛത്രീത്യാദൌ ഛത്രീ ദിവാ, രാത്രൌ ഝര്ഝരപാണിശ്ചരേദിതി വദന്തി; അന്യേ തൂഭയത്രാപ്യുഭയം ബ്രുവതേ| ഝര്ഝരകഃ ‘ഖുര്ഖുരക’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ഛായാശബ്ദൌ യഥാസങ്ഖ്യം ഛത്രഝര്ഝരയോഃ| താഭ്യാം തദാത്വേ വിത്രസ്താഃ| ദംശകാലേ കര്തവ്യമാഹ- ദഷ്ടമാത്ര ഇത്യാദി| ധാരണാദേവ വിഷാപഹമാഹ- വജ്രമിത്യാദി| സാര ഇതി സരജൂവിശേഷണമ്(?)| പിചുകോ മണിരുത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധഃ| വിഷമൂഷികാ വിഷമണിഃ| കര്കേതനമണിഃ പദ്മരാഗഃ| ഗരമണിശബ്ദേന നാനാമണീനാം ഗ്രഹണമ്| വരൌഷധ്യ ഇതി തന്ത്രാന്തരോക്താഃ അക്ഷീവജാതപിപ്പലാജരുഹാകായോഷീ (?) പ്രഭൃതയഃ; ഉക്തം ച- “അക്ഷീവജാതസ്യ പിപ്പലസ്യ മണിഃ സര്വവിഷാപഹഃ” ഇത്യാദി||൨൫൦-൨൫൩||

Adhikarana 47 (254) · Śloka 254

തത്ര ശ്ലോകഃ- ഇതീദമുക്തം ദ്വിവിധസ്യ വിസ്തരൈര്ബഹുപ്രകാരം വിഷരോഗഭേഷജമ്| അധീത്യ വിജ്ഞായ തഥാ പ്രയോജയന് വ്രജേദ്വിഷാണാമവിഷഹ്യതാം ബുധഃ||൨൫൪||

ഇതീദമിത്യാദിസങ്ഗ്രഹഃ| വ്രജേദ്വിഷാണാമവിഷഹ്യതാമിതി വിഷാണി തം സോഢും ന പാരയന്തീതി ഭാവഃ||൨൫൪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 23

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ വിഷചികിത്സിതം നാമ ത്രയോവിംശോऽധ്യായഃ||൨൩||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വിഷചികിത്സിതം നാമ ത്രയോവിംശോऽധ്യായഃ||൨൩||