29. viṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

అథాతో విషచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2|| ప్రాగుత్పత్తిం గుణాన్ యోనిం వేగాఁల్లింగాన్యుపక్రమాన్| విషస్య బ్రువతః సమ్యగగ్నివేశ నిబోధ మే||3||

శీతోపశమప్రాధాన్యసామాన్యాత్తృష్ణాచికిత్సితమను విషచికిత్సితముచ్యతే- ప్రాగిత్యాది| ప్రాగుత్పత్తిః ఆద్యోత్పత్తిః| యోనిరితి అధిష్ఠానం| లింగానీతి దేహసంబంధివిషస్య లింగాని, తథా అన్నాదిగతస్య చ లింగాని| అత్ర నాపృష్టా గురవో వదంతీతి న్యాయాచ్ఛిష్యప్రశ్న ఉన్నేయః| విషం చ యద్యపి రోగాధికారే న సూత్రితం సాక్షాత్, తథాఽపి విషజమదాభిధానాత్తత్కారణతయా సూత్రితమేవ రోగాధికారే జ్ఞేయం; తేన నోత్సూత్రమిహ విషాభిధానమితి||1-3||

Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5

అమృతార్థం సముద్రే తు మథ్యమానే సురాసురైః| జజ్ఞే ప్రాగమృతోత్పత్తేః పురుషో ఘోరదర్శనః||4|| దీప్తతేజాశ్చతుర్దంష్ట్రో హరికేశోఽనలేక్షణః| జగద్విషణ్ణం తం దృష్ట్వా తేనాసౌ విషసంజ్ఞితః||5||

అమృతార్థమిత్యాదినా ప్రాగుత్పత్త్యభిధానం విషస్య మహాప్రభావదర్శనార్థం| హరికేశ ఇతి పింగలకేశః| స పురుషః విషముచ్యతే విషాదనాద్ధేతోః; ఏవం చ విషశబ్దనిరుక్తిరుక్తా భవతి||4-5||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 7

జంగమస్థావరాయాం తద్యోనౌ బ్రహ్మా న్యయోజయత్| తదంబుసంభవం తస్మాద్ద్వివిధం పావకోపమం||6|| అష్టవేగం దశగుణం చతుర్వింశత్యుపక్రమం|7|

తదంబుసంభవం తస్మాద్ ద్వివిధమితి తదంబుసంభవం సముద్రోత్పన్నం, తస్మాత్ సముద్రత ఉత్పన్నత్వాదంబుసంభవం, తథా తస్మాద్ బ్రహ్మణా యోనిద్వయనియుక్తత్వాద్ ద్వివిధమిత్యర్థః| అంబుసంభవత్వేన చాస్య వర్షాప్రకోపిత్వం వక్ష్యమాణం యుక్తం; అంబుయోనిభూతత్వేన చాస్య జలేన ప్రభావాత్ ప్రశమనం క్రియత ఇతి జ్ఞేయం| ఉక్తం హి భగవతా వ్యాసేన- “అద్భ్యోఽగ్నిర్బ్రహ్మతః క్షత్రమశ్మనో లోహముత్థితం| తస్మాత్ సర్వత్రగం తేజః స్వాసు యోనిషు శామ్యతి” ఇతి| అష్టవేగమితి మనుష్యాపేక్షయాఽష్టవేగం | దశగుణాద్యగ్రే వక్ష్యమాణం| ఉపక్రమాః చికిత్సానుష్ఠానభేదాః||6||-

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

తద్వర్షాస్వంబుయోనిత్వాత్ సంక్లేదం గుడవద్గతం||7|| సర్పత్యంబుధరాపాయే తదగస్త్యో హినస్తి చ| ప్రయాతి మందవీర్యత్వం విషం తస్మాద్ధనాత్యయే||8||

విషస్య వర్షాసు విశేషప్రకోపే శరది చోపశమే హేతుమాహ- తద్వర్షాస్విత్యాది| గుడో యథా పిండితోఽంబుయోనిత్వాద్వర్షాసు సంక్లేదం యాతి, తథా విషమపి క్లిన్నం విసర్పతి ఉత్క్లిష్టశక్తికం చ భవతి, అత ఏవ దూషీవిషార్తా అతిపీడితా భవంతి; అంబుధరాణాం వృద్ధికారణం వర్షాగమః; అగస్త్యప్రభావశ్చ తం హినస్తి||7-8||

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

సర్పాః కీటోందురా లూతా వృశ్చికా గృహగోధికాః| జలౌకామత్స్యమండూకాః కణభాః సకృకంటకాః||9|| శ్వసింహవ్యాఘ్రగోమాయుతరక్షునకులాదయః| దంష్ట్రిణో యే విషం తేషాం దంష్ట్రోత్థం జంగమం మతం||10||

పరాధికారత్వాద్విషస్య సర్పా ఇత్యాదినా జంగమస్థావరయోనిద్వయం సంక్షేపాదేవాహ| యద్యపి విషగుణా అగ్రే ఉద్దిష్టాః, తథాఽపి గుణానాం గుణ్యపేక్షత్వాదగ్రే విషస్య గుణినః స్థావరజంగమభేదభిన్నస్యాభిధానం; ఉద్దేశే తు ప్రథమం గుణాభిధానం విషస్య కార్యకరణే గుణప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| సర్పాదీనాం భేదా అగ్రే ఏవ వక్తవ్యాః, తేన తత్రైవ వ్యాకర్తవ్యాః| ఆదిగ్రహణాదుచ్చిటింగాదీనాం తంత్రాంతరోక్తానాం గ్రహణం| అత్ర అదంష్ట్రిణోఽపి దంష్ట్రిసర్పప్రాధాన్యాద్దంష్ట్రిణ ఇత్యుక్తాః; తథా దంష్ట్రోత్థమితి దంష్ట్రోత్థస్య సర్వవిషప్రాధాన్యాదదంష్ట్రోత్థానామపి ఉందురువిషాదీనాం గ్రహణం| ఉక్తం హ్యన్యత్ర “జంగమస్య విషస్యోక్తాన్యధిష్ఠానాని షోడశ| తత్ర దృష్టిదంష్ట్రానిఃశ్వాసనఖమూత్రపురీషశుక్రలాలార్తవముఖసందంశవిశర్ధితగుదాస్థిపిత్తశూకశవాని” (సు.క.అ.3) ఇతి| తథాఽన్యత్రాపి “శుక్రమూత్రపురీషాణి దేహే నిపతితాని తు| దారుణం గరమిత్యాహుః” ఇతి||9-10||

Adhikarana 6 (11-13) · Śloka 13

ముస్తకం పౌష్కరం క్రౌంచం వత్సనాభం బలాహకం| కర్కటం కాలకూటం చ కరవీరకసంజ్ఞకం||11|| పాలకేంద్రాయుధం తైలం మేఘకం కుశపుష్పకం| రోహిషం పుండరీకం చ లాంగలక్యంజనాభకం||12|| సంకోచం మర్కటం శృంగీవిషం హాలాహలం తథా| ఏవమాదీని చాన్యాని మూలజాని స్థిరాణి చ||13||

స్థావరజే విషే మూలజానీతి పదం మూలజస్య బహుత్వాత్ ప్రాధాన్యాచ్చ| తేన పత్రపుష్పాదిజానామపి విషాణాం గ్రహణం; యదుక్తం సుశ్రుతే- “మూలం పత్రం ఫలం పుష్పం త్వక్ క్షీరం సార ఏవ చ|| నిర్యాసో ధాతవశ్చైవ కందశ్చ దశమః స్మృతః” (సు.క.అ.2) ఇతి| కందస్త్విహ మూలవిశేషత్వాన్మూలశబ్దేనైవ గృహీతః| ఏతేషాం చ సంజ్ఞాసంబంధే శబరకిరాతాదయ ఏవ తద్విద్యాః ప్రమాణం, తే హి గురుపరంపరయా వ్యాఖ్యానయంతి||11-13||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

గరసంయోగజం చాన్యద్గరసంజ్ఞం గదప్రదం| కాలాంతరవిపాకిత్వాన్న తదాశు హరత్యసూన్||14||

స్థావరజంగమారబ్ధమేవ తృతీయం విషమాహ- గరసంయోగజమిత్యాది| గరార్థః సంయోగో యేషాం తే గరసంయోగా ద్రవ్యభేదాః, తేభ్యో జాతం గరసంయోగజం| ‘గర’ ఇతి తంత్రే సంజ్ఞా యస్య తద్ గరసంజ్ఞం| తచ్చ చిరకారిరోగజనకమప్రాణహరం | ఏతదేవాహ- కాలాంతరేత్యాది| సుశ్రుతేఽపి త్రివిధమేవ విషముక్తం- “స్థావరం జంగమం చైవ కృత్రిమం చాపి యద్విషం” (సు.క.అ.2) ఇత్యనేన| యత్తు దూషీవిషమగ్రే వక్ష్యతి తత్ త్రివిధాంతర్గతం దర్శయిష్యామః| గరం తు ద్వివిధం- నిర్విషద్రవ్యసంయోగకృతం, తథా సవిషద్రవ్యసంయోగకృతం చ; తత్రాద్యం గరసంజ్ఞం, ఉత్తరం తు కృత్రిమమితి వ్యవస్థా| తేనేమామేవ వ్యవస్థాం గృహీత్వోక్తం రసాయనే- “దంష్ట్రావిషే మూలవిషే సగరే కృత్రిమే విషే” (చి.అ.1,పా.) ఇతి| తథా వృద్ధకాశ్యపేఽప్యుక్తం- “సంయోగజం చ ద్వివిధం తృతీయం విషముచ్యతే| గరం స్యాదవిషం తత్ర సవిషం కృత్రిమం మతం” ఇతి||14||

Adhikarana 8 (15-17) · Śloka 17

నిద్రాం తంద్రాం క్లమం దాహం సపాకం లోమహర్షణం| శోఫం చైవాతిసారం చ జనయేజ్జంగమం విషం||15|| స్థావరం తు జ్వరం హిక్కాం దంతహర్షం గలగ్రహం| ఫేనవమ్యరుచిశ్వాసమూర్చ్ఛాశ్చ జనయేద్విషం ||16|| జంగమం స్యాదధోభాగమూర్ధ్వభాగం తు మూలజం| తస్మాద్దంష్ట్రావిషం మౌలం హంతి మౌలం చ దంష్ట్రజం ||17||

నిద్రామిత్యాదినా జంగమవిషస్య తథా జ్వరమిత్యాదినా స్థావరవిషస్య లింగాని సర్వవేగగతాని ప్రాహ| జంగమస్థావరయోః పరస్పరోపఘాతాత్మకధర్మమభిధాతుం హేతుమత్పరస్పరోపఘాతకత్వమేవాహజంగమమిత్యాది| తస్మాదితి పరస్పరం విరుద్ధమార్గగామిత్వాత్| ఏతేన చ యద్వక్ష్యతి- “విషపానం దష్టానాం విషపీతే దంశనం చాంతే” ఇతి, తదుపపన్నం భవతి| నను “విషం విషఘ్నముక్తం యత్ ప్రభావస్తత్ర కారణాం” (సూ.అ.26) ఇతి ఆత్రేయభద్రకాప్యీయే ప్రభావేణ విషస్య విషహరణాభిధానోపపత్తివర్ణనం తద్విరుధ్యతే; మైవం, యది ద్రవ్యప్రభావః కారణం న స్యాత్ తదా యత్కించిదూర్ధ్వభాగం మదనఫలాది తద్దంష్ట్రావిషహరం స్యాత్, యచ్చాధోభాగం త్రివృతాది తన్మౌలవిషం నిహన్యాత్; నచైతద్దృష్టం, తస్మాత్ ప్రభావస్యైవాత్మగుణతామాత్రకారణమేతదధోభాగత్వమూర్ధ్వభాగత్వం చేతి||15-17||

Adhikarana 9 (18-23) · Śloka 23

తృణ్మోహదంతహర్షప్రసేకవమథక్లమా భవంత్యాద్యే| వేగే రసప్రదోషాదసృక్ప్రదోషాద్ద్వితీయే తు||18|| వైవర్ణ్యభ్రమవేపథుమూర్చ్ఛాజృంభాంగచిమిచిమాతమకాః | దుష్టపిశితాత్తృతీయే మండలకండూశ్వయథుకోఠాః||19|| వాతాదిజాశ్చతుర్థే దాహచ్ఛర్ద్యంగశూలమూర్చ్ఛాద్యాః| నీలాదీనాం తమసశ్చ దర్శనం పంచమే వేగే||20|| షష్ఠే హిక్కా, భంగః స్కంధస్య తు సప్తమేఽష్టమే మరణం| నౄణాం, చతుష్పదాం స్యాచ్చతుర్విధః, పక్షిణాం త్రివిధః||21|| సీదత్యాద్యే భ్రమతి చ, చతుష్పదో వేపతే, తతః శూన్యః | మందాహారో మ్రియతే శ్వాసేన హి చతుర్థవేగే తు||22|| ధ్యాయతి విహగః ప్రథమే వేగే, ప్రభ్రామ్యతి ద్వితీయే తు| స్రస్తాంగశ్చ తృతీయే విషవేగే యాతి పంచత్వం||23||

తృణ్మోహేత్యాదినా క్రమేణాష్టవిషవేగలక్షణమాహ| సుశ్రుతే ఏకైకకలాతిక్రమేణ సప్తవేగా ఉదీరితాః; ఇహ కలాలంఘనేనైవ సప్తవేగాః, అష్టమే తు సప్తకలాలంఘనోత్తరకాలం మారకో వేగో దష్టస్య దంశదేశగమనాయ పీతవిషస్య హృదయగమనాయ భవతీతి సుశ్రుతేన సమమవిరోధః| వాతాదిజా ఇతి యథాయోగ్యతయా ఉద్ధతాన్యతరైకదోషద్విదోషత్రిదోషజాః| మూర్చ్ఛాద్యా ఇత్యత్రాదిశబ్దః ప్రకారవాచీ| చతుర్థాదివేగేష్వనుక్తమపి మేదఆదిదూష్యమున్నేతవ్యం, సుశ్రుతవచనాత్| నీలాదీనామిత్యత్ర ఆదిశబ్దేన ప్రధానవాచినా నీలప్రధానేతరవర్ణదర్శనం భవతి| షష్ఠే హిక్కేతి చ్ఛేదః| విషవేగప్రస్తావాచ్చతుష్పాదపక్షిణోఽపి విషవేగానాహ| ఏతద్విషవేగాభిధానే చ ప్రయోజనం- యద్విషవేగమృతస్యాపి మాంసముపయోజ్యం పీతవిషస్య హృదయం దష్టస్య చ దంశదేశం ముక్త్వేత్యాద్యుక్తవిధానేన, వేగజ్ఞానేనాప్రాప్తనైష్ఠికవేగస్య యథోక్తవిధినా మాంసం నోపాదేయం, యతస్తస్య విషార్దితస్య సర్వం శరీరం విషవద్భవతి| చతుష్పదాదీనామల్పవేగత్వం సత్త్వాల్పత్వాత్| అవసీదతీత్యాది| ద్వితీయే, శూన్య ఇత్యాది తృతీయే||18-23||

Adhikarana 10 (24-27) · Śloka 27

లఘు రూక్షమాశు విశదం వ్యవాయి తీక్ష్ణం వికాసి సూక్ష్మం చ| ఉష్ణమనిర్దేశ్యరసం దశగుణముక్తం విషం తజ్జ్ఞైః||24|| రౌక్ష్యాద్వాతమశైత్యాత్పిత్తం సౌక్ష్మ్యాదసృక్ ప్రకోపయతి| కఫమవ్యక్తరసత్వాదన్నరసాంశ్చానువర్తతే శీఘ్రం||25|| శీఘ్రం వ్యవాయిభావాదాశు వ్యాప్నోతి కేవలం దేహం| తీక్ష్ణత్వాన్మర్మఘ్నం ప్రాణఘ్నం తద్వికాసిత్వాత్||26|| దురుపక్రమం లఘుత్వాద్వైశద్యాత్ స్యాదసక్తగతిదోషం| దోషస్థానప్రకృతీః ప్రాప్యాన్యతమం హ్యుదీరయతి||27||

విషగుణానాహ- లఘ్విత్యాది| ప్రత్యేకం గుణానాం కార్యమాహ రౌక్ష్యాదిత్యాది| అశైత్యాదితి ఉష్ణత్వాత్| సౌక్ష్మ్యాదసృక్ప్రకోపణమసృజోఽపి సూక్ష్మమార్గానుసారిత్వాత్| అవ్యక్తరసత్వం చ కఫకోపనాయ అవ్యక్తరసత్వకఫయోరేకజలరూపకార్యత్వాద్ధవతి| అన్నరసాంశ్చానువర్తతే ఇతి అవ్యక్తరసత్వేన జలం యథా గంధగ్రహణే యోగవాహి భవతి, తథా విషమపి అన్నరసాన్ ఝటిత్యనుగతం భవతి, తతః శీఘ్రం తేన భావితమన్నం భవతి| శీఘ్రేత్యాదౌ శీఘ్రత్వాదాశు వ్యాప్నోతి, వ్యవాయిత్వాత్ కేవలం దేహం వ్యాప్నోతీతి జ్ఞేయం| వ్యవాయిత్వం సర్వతః ప్రసరణశీలత్వం పానీయపతితత్తైలవత్| తీక్ష్ణత్వాన్మర్మఘ్నమితి మర్మణాం సౌమ్యానాం మృదూనాం తీక్ష్ణేన విరుద్ధత్వం బోద్ధవ్యం| వికాసిత్వాదితి హింసనశీలత్వాత్; విపూర్వో హి కసతిర్హింసార్థః| లఘుత్వాదితి అనవస్థితత్వాత్; యస్య చానవస్థితత్వం తస్య భేషజేనాసంబంధాదుపక్రమణమకించిత్కరం| అసక్తా అవిశ్రాంతా దోషేషు గతిర్యస్య తత్ అసక్తగతిదోషం, విశదం హి పిచ్ఛాభాగరహితత్వాత్ క్వచిన్న సజ్జతి| అత్ర చ గుణానాం ప్రతినియమేన విరుద్ధకర్మకరణే విషస్యాశివత్వమేవ నియామకం జ్ఞేయం; తేన రౌక్ష్యాదిభిః శ్లేష్మక్షయాది నాశంకనీయం| సుశ్రుతే చ విషగుణే యత్ పాకిత్వముక్తం, తదాశుకారివిషే నిష్ప్రయోజనమితి నేహోక్తం; తథాహి- విషం నైతావంతం కాలమపేక్షతే యేన యావత్తస్య పాకో భవత్యవిచార్యః| సుశ్రుతే చ కాలాంతరప్రకోపిత్వమపి దూషీవిషగోచరతయోక్తం, తదిహాపి దూషీవిషే చింతనీయమితి||24-27||

Adhikarana 11 (28-30) · Śloka 30

స్యాద్వాతికస్య వాతస్థానే కఫపిత్తలింగమీషత్తు| తృణ్మోహారతిమూర్చ్ఛాగలగ్రహచ్ఛర్దిఫేనాది ||28|| పిత్తాశయస్థితం పైత్తికస్య కఫవాతయోర్విషం తద్వత్| తృట్కాసజ్వరవమథుక్లమదాహతమోతిసారాది ||29|| కఫదేశగం కఫస్య చ దర్శయేద్వాతపిత్తయోశ్చేషత్| లింగం శ్వాసగలగ్రహకండూలాలావమథ్వాది||30||

సంప్రతి స్థానవిశేషేణ ప్రకృతివిశేషప్రాప్త్యా చ లింగవిశేషానాహ- వాతికస్యేత్యాది| విషం మద్యం చ యద్యపి త్రిదోషకోపనం, తథాఽపి స్థానప్రకృతివిశేషప్రాప్త్యా తదనుగుణదోషప్రకోపమధికం కరోతి, శేషయోస్తు మనాగిత్యర్థః| వాతికస్యేతి వాతప్రకృతేః| వాతస్థానే పక్వాశయాదౌ| కఫపిత్తలింగమీషదితి వచనాద్ వాతలింగం బలవద్భవతి, తచ్చ తృణ్మూర్చ్ఛేత్యాదినోక్తం జ్ఞేయం; ఏవముత్తరత్రాపి యోజ్యం| కఫవాతయోస్తద్వదితి ఈషదిత్యర్థః; తృడాది తు బలవల్లింగం, తత్ పిత్తస్యేత్యర్థః| కఫేత్యాదౌ చకారాత్ కఫప్రకృతేరిత్యర్థః| ఈషద్వాతపిత్తయోరితి యోజ్యం||28-30||

Adhikarana 12 (31) · Śloka 31

దూషీవిషం తు శోణితదుష్ట్యారుఃకిటిమకోఠలింగం చ| విషమేకైకం దోషం సందూష్య హరత్యసూనేవం||31||

దూషీవిషలక్షణమాహ- దూషీత్యాది| కోఠః వరటీదంశశోథాకారః| కాలాంతరప్రకోపి విషం దూషీవిషం| ఉక్తం చాన్యత్ర “దూషితం దేశకాలాదిదివాస్వప్నైరభీక్ష్ణశః| యస్మాద్దూషయతే ధాతూన్ తస్మాద్దూషీవిషం స్మృతం” ఇతి| ఏవంభూతం చ గరమేవ ప్రాయో భవతి, తథా స్థావరం జంగమం చ భవతి| యదుక్తం సుశ్రుతే- “జీర్ణం విషఘ్నౌషధిభిర్హతం వా దావాగ్నివాతాతపశోషితం వా| స్వభావతో వా గుణవిప్రహీనం విషం హి దూషీవిషతాముపైతి” (సు.క.అ.2) ఇతి| ఇహాపి దూషీవిషాః కీటా హీనవీర్యవిషా వక్తవ్యాః| విషమేకైకమిత్యాదినా స్యాద్వాతికస్యేత్యాదినా యదుక్తం తస్యైకైకదోషస్యాత్యర్థకోపమాహ| సందూష్యేతి అత్యర్థం దూషయిత్వా||31||

Adhikarana 13 (32) · Śloka 32

క్షరతి విషతేజసాఽసృక్ తత్ ఖాని నిరుధ్య మారయతి జంతుం| పీతం మృతస్య హృది తిష్ఠతి దష్టవిద్ధయోర్దంశదేశే స్యాత్||32||

అనుక్తప్రాణహరణసామగ్రీమాహ- క్షరతీత్యాదినా| పీతం విషం విశేషేణ మృతస్య హృది తిష్ఠతి| దష్టవిద్ధయోశ్చ దంశదేశే విషం స్యాత్| విద్ధః దిగ్ధవిద్ధః| అత్ర కశ్చిన్మృత ఇవ భవతి, కశ్చిచ్చ పవనాదమృత ఇవ| యదుక్తం కాశ్యపే- “మృత ఇవ చేన్మర్త్యః స్యాదసాధ్యలింగైర్విహీనశ్చ| స జీవయితుం శక్యః కృతా చైతస్య హృదయరక్షా చేత్” ఇతి||32||

Adhikarana 14 (33-34) · Śloka 34

నీలౌష్ఠదంతశైథిల్యకేశపతనాంగభంగవిక్షేపాః| శిశిరైర్న లోమహర్షో నాభిహతే దండరాజీ స్యాత్||33|| క్షతజం క్షతాచ్చ నాయాత్యేతాని భవంతి మరణలింగాని| ఏభ్యోఽన్యథా చికిత్స్యాస్తేషాం చోపక్రమాంఛృణు మే||34||

ఏతద్విశేషజ్ఞానార్థం లక్షణమాహ- నీలౌష్ఠేత్యాది| దండరాజిః దండాకారా రేఖా ||33-34||

Adhikarana 15 (35-37) · Śloka 37

మంత్రారిష్టోత్కర్తననిష్పీడనచూషణాగ్నిపరిషేకాః| అవగాహరక్తమోక్షణవమనవిరేకోపధానాని||35|| హృదయావరణాంజననస్యధూమలేహౌషధప్రశమనాని | ప్రతిసారణం ప్రతివిషం సంజ్ఞాసంస్థానపనం లేపః||36|| మృతసంజీవనమేవ చ వింశతిరేతే చతుర్భిరధికాః| స్యురుపక్రమా యథా యే యత్ర యోజ్యాః శృణు తథా తాన్||37||

మంత్రేత్యాది| మంత్రస్య విషహరేషు శ్రేష్ఠత్వాదగ్రేఽభిధానం; యదుక్తం “విషం తేజోమయైర్మంత్రైః సత్యబ్రహ్మతపోమయైః| యథా నివార్యతే క్షిప్రం ప్రయుక్తైర్న తథౌషధైః” (సు.క.అ.5) ఇతి| అరిష్టా ద్వివిధా- మంత్రేణ రజ్జ్వాదిభిర్వా విషోపరిబంధః| ఉపధానం విషసంక్రమణార్థం మస్తకే భేషజదానం| హృదయావరణం హృదయరక్షాకరమౌషధం| ప్రతివిషం విషాంతరప్రయోగః| మృతసంజీవనం విషేణ మృతస్యామృత ఇవ సంజీవనకరం భేషజం| శేషం వ్యక్తం వివరణగ్రంథేన స్ఫుటం భవిష్యతి||35-37||

Adhikarana 16 (38) · Śloka 39

దంశాత్తు విషం దష్టస్యావిసృతం వేణికాం భిషగ్బద్ధ్వా| నిష్పీడయేద్భృశం దంశముద్ధరేన్మర్మవర్జం వా||38|| తం దంశం వా చూషేన్ముఖేన యవచూర్ణపాంశుపూర్ణేన|39|

అవిసృతమితి అవ్యాప్తశరీరం| వేణికాం బద్ధ్వేతి విషవా(ధా)రణికాం బద్ధ్వా| అనేన చ సామాన్యాభిధానేన మంత్రవ్యాపారోఽప్యరిష్టానాం కథితః, మంత్రాద్భిన్నా చారిష్టోక్తా| ఉక్తం చాన్యత్ర- “అరిష్టామపి మంత్రైశ్చ బధ్నీయాన్మంత్రకోవిదః| సా తు రజ్జ్వాదిభిర్బద్ధా విషప్రతికరీ మతా” (సు.క.అ.5) ఇతి| నిష్పీడయేదితి నిష్పీడనేన విషం గాలయేత్| ఉద్ధరేదితి ఉత్కృత్యాపహరేత్| మర్మవర్జ్యమితి మర్మణ్యుపఘాతం నిషేధయత్యవ్రణే| యవచూర్ణేన పాంశునా వా ముఖపూరణం విషసంబంధపరిహారార్థం||38||-

Adhikarana 17 (39-43) · Śloka 43

ప్రచ్ఛనశృంగజలౌకావ్యధనైః స్రావ్యం తతో రక్తం||39|| రక్తే విషప్రదుష్టే దుష్యేత్ ప్రకృతిస్తతస్త్యజేత్ ప్రాణాన్| తస్మాత్ ప్రఘర్షణైరసృగవర్తమానం ప్రవర్త్యం స్యాత్||40|| త్రికటుగృహధూమరజనీపంచలవణరోచనాః సవార్తాకాః| ఘర్షణమతిప్రవృత్తే వటాదిభిః శీతలైర్లేపః||41|| రక్తం హి విషాధానం వాయురివాగ్నేః ప్రదేహసేకైస్తత్| శీతైః స్కందతి తస్మిన్ స్కన్నే వ్యపయాతి విషవేగః||42|| విషవేగాన్మదమూర్చ్ఛావిషాదహృదయద్రవాః ప్రవర్తంతే| శీతైర్నివర్తయేత్తాన్ వీజ్యశ్చాలోమహర్షాత్ స్యాత్||43||

ప్రచ్ఛనాదిభీ రక్తమోక్షణముపక్రమమాహ| ఉపక్రమాణాం చ వ్యతిక్రమాభిధానేన నియమేన క్రమయోగం నిషేధయతి| రక్తస్రావణోపపత్తిమాహ- రక్తే ఇత్యాది| ప్రకృతిరితి దేహధాత్వాదిస్వభావః| ప్రఘర్షణైరితి ప్రఘర్షణైరపి, ప్రచ్ఛనాదిభిః ప్రఘర్షణేన చేత్యర్థః| ప్రఘర్షణం పత్రాదిభిః| ప్రఘర్షణేన ప్రతిసారణముపక్రమేషూక్తం| ఘర్షణమితి ఛేదః| విషాధానమితి విషస్య ప్రసారకం| స్కందతి స్థిరం భవతి| స్కన్నే ఇతి స్థిరే| వీజ్యః వ్యజనపవనైః||39-43||

Adhikarana 18 (44-45) · Śloka 45

తరురివ మూలచ్ఛేదాద్దంశచ్ఛేదాన్న వృద్ధిమేతి విషం| ఆచూషణమానయనం జలస్య సేతుర్యథా తథాఽరిష్టాః||44|| త్వఙ్మాంసగతం దాహో దహతి విషం స్రావణం హరతి రక్తాత్| పీతం వమనైః సద్యో హరేద్విరేకైర్ద్వితీయే తు||45||

తరురివేత్యాదినా ఛేదాదీనాం విషహరణోపపత్తిమాహ| సేతుర్యథేతి ప్రసరనిరోధక ఇత్యర్థః| ద్వితీయే ‘వేగే’ ఇతి శేషః||44-45||

Adhikarana 19 (46-50) · Śloka 50

ఆదౌ హృదయం రక్ష్యం తస్యావరణం పిబేద్యథాలాభం| మధుసర్పిర్మజ్జపయోగైరికమథ గోమయరసం వా||46|| ఇక్షుం సుపక్వమథవా కాకం నిష్పీడ్య తద్రసం వరణం| ఛాగాదీనాం వాఽసృగ్భస్మ మృదం వా పిబేదాశు||47|| క్షారాగదస్తృతీయే శోఫహరైర్లేఖనం సమధ్వంబు| గోమయరసశ్చతుర్థే వేగే సకపిత్థమధుసర్పిః||48|| కాకాండశిరీషాభ్యాం స్వరసేనాశ్చ్యోతనాంజనే నస్యం| స్యాత్పంచమేఽథ షష్ఠే సంజ్ఞాయాః స్థాపనం కార్యం||49|| గోపిత్తయుతా రజనీ మంజిష్ఠామరిచపిప్పలీపానం| విషపానం దష్టానాం విషపీతే దంశనం చాంతే||50||

ఆదావితి సర్వోపక్రమాదౌ| తస్యేతి హృదయస్య| యథాలాభమితి వక్ష్యమాణహృదయావరణయోగేషు యథాప్రాప్తిహృదయావరణం| క్షారాగదో వక్ష్యమాణః| తృతీయే ‘వేగే’ ఇతి శేషః| కాకాండా శింబీభేదః| గోపిత్తయుతా రజనీ ఆశ్చోతనాదిషు జ్ఞేయా| అంతే ఇతి సర్వోపక్రమశేషే సప్తమే వేగే సర్పేణ దంశనం కార్యం||46-50||

Adhikarana 20 (51-53) · Śloka 53

శిఖిపిత్తార్ధయుతం స్యాత్ పలాశబీజమగదో మృతేషు వరః| వార్తాకుఫాణితాగారధూమగోపిత్తనింబం వా||51|| గోపిత్తయుతైర్గుటికాః సురసాగ్రంథిద్విరజనీమధుకకుష్ఠైః | శస్తాఽమృతేన తుల్యా శిరీషపుష్పకాకాండకరసైర్వా||52|| కాకాండసురసగవాక్షీపునర్నవావాయసీశిరీషఫలైః| ఉద్బంధవిషజలమృతే లేపౌపధినస్యపానాని ||53||

అష్టమే తు వేగే శిఖిపిత్తేత్యాదినా మృతసంజీవనయోగానాహ| మృత ఇతి మృత ఇవ| ఉద్బంధేత్యాదౌ మృతే ఇతి ఉద్బంధాదిభిస్త్రిభిః సంబధ్యతే| లేపౌపధినస్యపానానీతి లేపాదయశ్చామీ ఉద్బంధాదిషు యథాయోగ్యతయా జ్ఞేయాః| లేపౌపధీత్యాదౌ ఉపధిర్యో మూర్ధ్ని కాకపదం కృత్వా విషహరణాయ దీయతే||51-53||

Adhikarana 21 (54-60) · Śloka 60

స్పృక్కాప్లవస్థౌణేయకాంక్షీశైలేయరోచనాతగరం| ధ్యామకకుంకుమమాంసీసురసాగ్రైలాలకుష్ఠఘ్నం||54|| బృహతీ శిరీషపుష్పం శ్రీవేష్టకపద్మచారటివిశాలాః| సురదారుపద్మకేశరసావరకమనఃశిలాకౌంత్యః||55|| జాత్యర్కపుష్పరసరజనీద్వయహింగుపిప్పలీలాక్షాః| జలముద్గపర్ణిచందనమధుకమదనసింధువారాశ్చ||56|| శంపాకలోధ్రమయూరకగంధఫలానాకులీవిడంగాశ్చ| పుష్యే సంహృత్య సమం పిష్ట్వా గుటికా విధేయాః స్యుః||57|| సర్వవిషఘ్నో జయకృద్విషమృతసంజీవనో జ్వరనిహంతా| ఘ్రేయవిలేపనధారణధూమగ్రహణైర్గృహస్థశ్చ||58|| భూతవిషజంత్వలక్ష్మీకార్మణమంత్రాగ్న్యశన్యరీన్ హన్యాత్| దుఃస్వప్నస్త్రీదోషానకాలమరణాంబుచౌరభయం||59|| ధనధాన్యకార్యసిద్ధిః శ్రీపుష్ట్యాయుర్వివర్ధనో ధన్యః| మృతసంజీవన ఏష ప్రాగమృతాద్బ్రహ్మణా విహితః||60|| ఇతి మృతసంజీవనోఽగదః|

స్పృక్కేత్యాదౌ కాంక్షీ సౌరాష్ట్రికా| కుష్ఠఘ్నః ఖదిరః| సావరకం లోధ్రం| కౌంతీ రేణుకా| మయూరకః అపామార్గః, గంధఫలా ప్రియంగుః, నాకులీ రాస్నా| ధారణశబ్దేన శరీరే ధారణం బ్రూతే; ధారణం చౌషధశబ్దేనోపక్రమేషు ప్రవిశతి| గృహస్థ ఇతి గృహేఽవతిష్ఠన్| కార్మణః పరద్రోహార్థో మంత్రాదియోగః, మంత్రః అభిచారమంత్రః| స్త్రీదోషానితి స్త్రీదత్తగరాదిదోషాన్| ప్రాగమృతాదితి అమృతోత్పత్తేః ప్రాక్; ఏతేన చామృతసమానత్వమస్య దర్శ్యతే||54-60||

Adhikarana 22 (61-64) · Śloka 64

మంత్రైర్ధమనీబంధోఽవమార్జనం కార్యమాత్మరక్షా చ| దోషస్య విషం యస్య స్థానే స్యాత్తం జయేత్పూర్వం||61|| వాతస్థానే స్వేదో దధ్నా నతకుష్ఠకల్కపానం చ| ఘృతమధుపయోఽంబుపానావగాహసేకాశ్చ పిత్తస్థే||62|| క్షారాగదః కఫస్థానగతే స్వేదస్తథా సిరావ్యధనం| దూషీవిషేఽథ రక్తస్థితే సిరాకర్మ పంచవిధం||63|| భేషజమేవం కల్ప్యం భిషగ్విదాఽఽలక్ష్య సర్వదా సర్వం| స్థానం జయేద్ధి పూర్వం స్థానస్థస్యావిరుద్ధం చ||64||

మంత్రైరిత్యాదౌ అవమార్జనమితి విషస్య ప్రతిలోమేన మార్జనం మంత్రైరేవ కార్యం| ఆత్మరక్షా భూతావేశనిషేధార్థం| జయేదితి స్థానినం దోషం జయేత్| స్వేదో యద్యపి ప్రతిషిద్ధః స్వేదాధ్యాయే, తథాఽప్యవస్థావిశేషే ‘వాతస్థానే’ ఇత్యాదినా విధీయతే| స్వేదస్తు పేయాదిభోజనాదివిధానవదస్య ప్రయోగాచ్చతుర్వింశత్యుపక్రమేషు నోక్తః; కింవా అగ్నిశబ్దేన స్వేదోఽపి గృహ్యతే, పేయాది చోపశమనశబ్దేనావశ్యం బోద్ధవ్యం| పిత్తస్థే ఇతి పిత్తస్థానస్థే| దూషీవిష ఇత్యాదౌ సిరా ఇతి సిరావ్యధః, కర్మ పంచవిధం వమనాది; కింవా సిరాకర్మ పంచవిధమితి పంచసిరావ్యధః| స్థానమితి స్థానగతవాతాది| స్థానస్థస్యేతి స్థానగతవిషస్యావిరుద్ధం చ ‘కుర్యాత్’ ఇతి శేషః||61-64||

Adhikarana 23 (65-76) · Śloka 76

విషదూషితకఫమార్గః స్రోతఃసంరోధరుద్ధవాయుస్తు| మృత ఇవ శ్వసేన్మర్త్యః స్యాదసాధ్యలింగైర్విహీనశ్చ||65|| చర్మకషాయాః కల్కం బిల్వసమం మూర్ధ్ని కాకపదమస్య| కృత్వా దద్యాత్కటభీకటుకట్ఫలప్రధమనం చ||66|| ఛాగం గవ్యం మాహిషం వా మాంసం కౌక్కుటమేవ వా| దద్యాత్ కాకపదే తస్మింస్తతః సంక్రమతే విషం||67|| నాసాక్షికర్ణజిహ్వాకంఠనిరోధేషు కర్మ నస్తః స్యాత్| వార్తాకుబీజపూరజ్యోతిష్మత్యాదిభిః పిష్టైః||68|| అంజనమక్ష్యుపరోధే కర్తవ్యం బస్తమూత్రపిష్టైస్తు| దారువ్యోషహరిద్రాకరవీరకరంజనింబసురసైస్తు||69|| శ్వేతా వచాఽశ్వగంధా హింగ్వమృతా కుష్ఠసైంధవే లశునం| సర్షపకపిత్థమధ్యం టుంటుకకరంజబీజాని ||70|| వ్యోషం శిరీషపుష్పం ద్విరజన్యౌ వంశలోచనం చ సమం| పిష్ట్వాఽజస్య మూత్రేణ గోశ్వపిత్తేన సప్తాహం||71|| వ్యత్యాసభావితోఽయం నిహంతి శిరసి స్థితం విషం క్షిప్రం| సర్వజ్వరభూతగ్రహవిసూచికాజీర్ణమూర్చ్ఛార్తీః||72|| ఉన్మాదాపస్మారౌ కాచపటలనీలికాశిరోదోషాన్| శుష్కాక్షిపాకపిల్లార్బుదార్మకండూతమోదోషాన్||73|| క్షయదౌర్బల్యమదాత్యయపాండుగదాంశ్చాంజనాత్తథా మోహాన్| లేపాద్విషదిగ్ధక్షతలీఢదష్టపీతవిషఘాతీ||74|| అర్శఃస్వానద్ధేషు చ గుదలేపో యోనిలేపనం స్త్రీణాం| మూఢే గర్భే దుష్టే లలాటలేపః ప్రతిశ్యాయే||75|| వృద్ధౌ కిటిమే కుష్ఠే శ్విత్రవిచర్చికాదిషు లేపః| గజ ఇవ తరూన్ విషగదాన్నిహంత్యగదగంధహస్త్యేషః||76|| ఇతి గంధహస్తీనామాఽగదః|

స్రోతఃసంరోధేన రుద్ధో వాయురుచ్ఛ్వాసనిశ్వాసలక్షణో యస్య స తథా| అసాధ్యలింగైరితి ప్రాగుక్తనీలౌష్ఠాదిభిః| చర్మకషాయా ఇతి చర్మచటికాయాః, కింవా సప్తలాయాః| కాకపదమితి కాకపదాకారం వ్రణం| కటభీత్యాదౌ కటుకఫలా తిక్తాలాబుః, కింవా కటు త్రికటు| జ్యోతిష్మతీత్యాదీని షట్విరేచనశతాశ్రితాయోక్తాని శిరోవిరేచనాని| దార్వీత్యాదౌ శ్వేతా కటభీ| వ్యత్యాసభావిత ఇతి గోపిత్తేన భావయిత్వా అశ్వపిత్తేన భావితః, తథా అశ్వపిత్తేన భావయిత్వా గోపిత్తేన భావితః||65-76||

Adhikarana 24 (77-104) · Śloka 104

పత్రాగురుముస్తైలా నిర్యాసాః పంచ చందనం స్పృక్కా| త్వఙ్నలదోత్పలబాలకహరేణుకోశీరవన్యనఖాః||77|| సురదారుకనకకుంకుమధ్యామకకుష్ఠప్రియంగవస్తగరం| పంచాంగాని శిరీషాద్వ్యోషాలమనఃశిలాజాజ్యః||78|| శ్వేతకటభీకరంజౌ రక్షోఘ్నీ సింధువారికా రజనీ| సురసాంజనగైరికమంజిష్ఠానింబనిర్యాసాః||79|| వంశత్వగశ్వగంధాహింగుదధిత్థామ్లవేతసం లాక్షా| మధుమధుకసోమరాజీవచారుహారోచనాతగరం||80|| అగదోఽయం వైశ్రవణాయాఖ్యాతస్త్ర్యంబకేణ షష్ట్యంగః| అప్రతిహతప్రభావః ఖ్యాతో మహాగంధహస్తీతి||81|| పిత్తేన గవాం పేష్యో గుటికాః కార్యాస్తు పుష్యయోగేన| పానాంజనప్రలేపైః ప్రసాధయేత్ సర్వకర్మాణి||82|| పిల్లం కండూం తిమిరం రాత్ర్యాంధ్యం కాచమర్బుదం పటలం| హంతి సతతప్రయోగాద్ధితమితపథ్యాశినాం పుంసాం||83|| విషమజ్వరానజీర్ణాందద్రుం కండూం విసూచికాం పామాం| విషమూషికలూతానాం సర్వేషాం పన్నగానాం చ| ఆశు విషం నాశయతి సమూలజమథ కందజం సర్వం||84|| ఏతేన లిప్తగాత్రః సర్పాన్ గృహ్ణాతి భక్షయేచ్చ విషం| కాలపరీతోఽపి నరో జీవతి నిత్యం నిరాతంకః||85|| ఆనద్ధే గుదలేపో యోనౌ లేపశ్చ మూఢగర్భాణాం| మూర్చ్ఛార్తిషు చ లలాటే ప్రలేపనమాహుః ప్రధానతమం||86|| భేరీమృదంగపటహాంఛత్రాణ్యమునా తథా ధ్వజపతాకాః| లిప్త్వాఽహివిషనిరస్త్యై ప్రధ్వనయేద్దర్శయేన్మతిమాన్||87|| యత్ర చ సన్నిహితోఽయం న తత్ర బాలగ్రహా న రక్షాంసి| న చ కార్మణవేతాలా వహంతి నాథర్వణా మంత్రాః||88|| సర్వగ్రహా న తత్ర ప్రభవంతి న చాగ్నిశస్త్రనృపచౌరాః| లక్ష్మీశ్చ తత్ర భజతే యత్ర మహాగంధహస్త్యస్తి||89|| పిష్యమాణ ఇమం చాత్ర సిద్ధం మంత్రముదీరయేత్| ‘మమ మాతా జయా నామ జయో నామేతి మే పితా||90|| సోఽహం జయజయాపుత్రో విజయోఽథ జయామి చ| నమః పురుషసింహాయ విష్ణవే విశ్వకర్మణే||91|| సనాతనాయ కృష్ణాయ భవాయ విభవాయ చ| తేజో వృషాకపేః సాక్షాత్తేజో బ్రహ్మేంద్రయోర్యమే||92|| యథాఽహం నాభిజానామి వాసుదేవపరాజయం| మాతుశ్చ పాణిగ్రహణం సముద్రస్య చ శోషణం||93|| అనేన సత్యవాక్యేన సిధ్యతామగదో హ్యయం| హిలిమిలిసంస్పృష్టే రక్ష సర్వభేషజోత్తమే స్వాహా ||94|| ఇతి మహాగంధహస్తీనామాఽగదః| ఋషభకజీవకభార్గీమధుకోత్పలధాన్యకేశరాజాజ్యః| ససితగిరికోలమధ్యాః పేయాః శ్వాసజ్వరాదిహరాః||95|| హింగు చ కృష్ణాయుక్తం కపిత్థరసయుక్తమగ్ర్యలవణం చ| సమధుసితౌ పాతవ్యౌ జ్వరహిక్కాశ్వాసకాసఘ్నౌ||96|| లేహః కోలాస్థ్యంజనలాజోత్పలమధుఘృతైర్వమ్యాం| బృహతీద్వయాఢకీపత్రధూమవర్తిస్తు హిక్కాఘ్నీ||97|| శిఖిబర్హిబలాకాస్థీని సర్షపాశ్చందనం చ ఘృతయుక్తం| ధూమో గృహశయనాసనవస్త్రాదిషు శస్యతే విషనుత్||98|| ఘృతయుక్తే నతకుష్ఠే భుజగపతిశిరః శిరీషపుష్పం చ| ధూమాగదః స్మృతోఽయం సర్వవిషఘ్నః శ్వయథుహృచ్చ||99|| జతుసేవ్యపత్రగుగ్గులుభల్లాతకకకుభపుష్పసర్జరసాః| శ్వేతా చ ధూమ ఉరగాఖుకీటవస్త్రక్రిమినుదగ్ర్యః||100|| తరుణపలాశక్షారం స్రుతం పచేచ్చూర్ణితైః సహ సమాంశైః| లోహితమృద్రజనీద్వయశుక్లసురసమంజరీమధుకైః||101|| లాక్షాసైంధవమాంసీహరేణుహింగుద్విసారివాకుష్ఠైః| సవ్యోషైర్బాహ్లీకైర్దర్వీవిలేపనం ఘట్టయేద్యావత్||102|| సర్వవిషశోథగుల్మత్వగ్దోషార్శోభగందరప్లీహ్నః| శోథాపస్మారక్రిమిభూతస్వరభేదపాండుగదాన్||103|| మందాగ్నిత్వం కాసం సోన్మాదం నాశయేయురథ పుంసాం| గుటికాశ్ఛాయాశుష్కాః కోలసమాస్తాః సముపయుక్తాః||104|| ఇతి క్షారాగదః|

ఋషభకేత్యాదినా విషోపద్రవశ్వాసాదిచికిత్సోచ్యతే| సితగిరిః శ్వేతాఽపరాజితా, కోలమధ్యం బదరమజ్జా| భుజగపతిశిర ఇతి ద్విముఖసర్పశిరః| వస్త్రకృమిః యూకా| పలాశక్షారం స్రుతమితి సుశ్రుతోక్తక్షారపరిస్రావణవిధినా స్రావితం| లోహితమృత్ గైరికం| సురసమంజరీ పర్ణాసభేదః||77-104||

Adhikarana 25 (95-122) · Śloka 123

విషపీతదష్టవిద్ధేష్వేతద్దిగ్ధే చ వాచ్యముద్దిష్టం| సామాన్యతః, పృథక్త్వాన్నిర్దేశమతః శృణు యథావత్||105|| రిపుయుక్తేభ్యో నృభ్యః స్వేభ్యః స్త్రీభ్యోఽథవా భయం నృపతేః| ఆహారవిహారగతం తస్మాత్ ప్రేష్యాన్ పరీక్షేత||106|| అత్యర్థశంకితః స్యాద్బహువాగథవాఽల్పవాగ్విగతలక్ష్మీః| ప్రాప్తః ప్రకృతివికారం విషప్రదాతా నరో జ్ఞేయః||107|| దృష్ట్వైవం న తు సహసా భోజ్యం కుర్యాత్తదన్నమగ్నౌ తు| సవిషం హి ప్రాప్యాన్నం బహూన్వికారాన్ భజత్యగ్నిః||108|| శిఖిబర్హవిచిత్రార్చిస్తీక్ష్ణాక్షమరూక్షకుణపధూమశ్చ | స్ఫుటతి చ సశబ్దమేకావర్తో విహతార్చిరపి చ స్యాత్||109|| పాత్రస్థం చ వివర్ణం భోజ్యం స్యాన్మక్షికాంశ్చ మారయతి| క్షామస్వరాంశ్చ కాకాన్ కుర్యాద్విరజేచ్చకోరాక్షి||110|| పానే నీలా రాజీ వైవర్ణ్యం స్వాం చ నేక్షతే ఛాయాం| పశ్యతి వికృతామథవా లవణాక్తే ఫేనమాలా స్యాత్||111|| పానాన్నయోఃసవిషయోర్గంధేన శిరోరుగ్ఘృది చ మూర్చ్ఛా చ| స్పర్శేన పాణిశోథః సుప్త్యంగులిదాహతోదనఖభేదాః||112|| ముఖగే త్వోష్ఠచిమిచిమా జిహ్వా శూనా జడా వివర్ణా చ| ద్విజహర్షహనుస్తంభాస్యదాహలాలాగలవికారాః||113|| ఆమాశయం ప్రవిష్టే వైవర్ణ్యం స్వేదసదనముత్క్లేదః| దృష్టిహృదయోపరోధో బిందుశతైశ్చీయతే చాంగం||114|| పక్వాశయం తు యాతే మూర్చ్ఛామదమోహదాహబలనాశాః| తంద్రా కార్శ్యం చ విషే పాండుత్వం చోదరస్థే స్యాత్||115|| దంతపవనస్య కూర్చో విశీర్యతే దంతౌష్ఠమాంసశోఫశ్చ| కేశచ్యుతిః శిరోరుగ్గ్రంథయశ్చ సవిషేఽథ శిరోభ్యంగే||116|| దుష్టేఽంజనేఽక్షిదాహస్రావాత్యుపదేహశోథరాగాశ్చ| ఖాద్యైరాదౌ కోష్ఠః స్పృశ్యైస్త్వగ్దూష్యతే దుష్టైః||117|| స్నానాభ్యంగోత్సాదనవస్త్రాలంకారవర్ణకైర్దుష్టైః| కండ్వర్తికోఠపిడకారోమోద్గమచిమిచిమా శోథాః||118|| ఏతే కరచరణదాహతోదక్లమావిపాకాశ్చ| భూపాదుకాశ్వగజవర్మకేతుశయనాసనైర్దుష్టైః||119|| మాల్యమగంధం మ్లాయతి శిరోరుజాలోమహర్షకరం | స్తంభయతి ఖాని నాసాముపహంతి దర్శనం చ ధూమః||120|| కూపతడాగాదిజలం దుర్గంధం సకలుషం వివర్ణం చ| పీతం శ్వయథుం కోఠాన్ పిడకాశ్చ కరోతి మరణం చ||121|| ఆదావామాశయగే వమనం త్వక్స్థే ప్రదేహసేకాది| కుర్యాద్భిషక్ చికిత్సాం దోషబలం చైవ హి సమీక్ష్య||122|| ఇతి మూలవిషవిశేషాః ప్రోక్తాః ...|123|

పృథక్త్వాన్నిర్దేశమతః శృణ్వితి నానావిధవిషస్య లక్షణం భేషజస్య పృథఙ్నిర్దేశం చ శృణ్వితి| రిపుయుక్తేభ్య ఇతి శత్రుప్రయుక్తేభ్యః| స్త్రీభ్య ఇతి సౌభాగ్యార్థమభక్ష్యదానేఽప్యజ్ఞానాత్ ప్రవృత్తాభ్యః స్త్రీభ్యః| ఆహారవిహారగత ఇతి ఆహారవిహారౌ సేవమానః| ప్రేష్యానితి సూపకారాదీన్| పరీక్షోపాయమాహ- అత్యర్థేత్యాది| విగతలక్ష్మీః నిఃశోభః| భోజ్యమితి భోక్తవ్యం| కుర్యాత్ తదన్నమగ్నౌ ప్రక్షిపేత్| పాత్రస్థమిత్యాదావపి ‘సవిషం’ ఇత్యనువర్తతే| విరజ్యేత చకోరాక్షీతి సవిషమన్నం దృష్ట్వా చకోరాక్షి విరజ్యతే| కాకాంశ్చ క్షామస్వరాన్ దర్శనేనైవ కుర్యాదితి జ్ఞేయం| పానే ఇతి మద్యాదౌ పేయే| ఛాయామితి ప్రతిబింబం| లవణాక్తే ఇతి పానవిశేషణం| ముఖగే ఇత్యాదినా ముఖాదిసంబంధివిషలక్షణం| బిందుః బింద్వాకారా త్వగ్వికృతిః| దంతేత్యాదినా దంతధావనకూర్చాదీనాం విషదుష్టానామేవ లక్షణం ప్రకారణాజ్జ్ఞేయం| దంతపవనస్య కూర్చః దంతమలశోధనకూర్చః| విశీర్యత ఇతి శీర్ణః స్యాత్| ఖాద్యైరితి భోజ్యైః| స్పృశ్యైరితి అభ్యంగాదిభిః| మాల్యమితి విషదుష్టం మాల్యం| నాసాముపహంతీతి చ్ఛేదః| దర్శనమితి చక్షుః| కింవా స్తంభయతీత్యాది ధూమస్యైవ కార్యం||95-122||-

Adhikarana 26 (123-129) · Śloka 129

... శృణు జంగమస్యాతః| సవిశేషచికిత్సితమేవాదౌ తత్రోచ్యతే తు సర్పాణాం||123|| ఇహ దర్వీకరః సర్పో మండలీ రాజిమానితి| త్రయో యథాక్రమం వాతపిత్తశ్లేష్మప్రకోపణాః||124|| దర్వీకరః ఫణీ జ్ఞేయో మండలీ మండలాఫణః| బిందులేఖవిచిత్రాంగః పన్నగః స్యాత్తు రాజిమాన్||125|| విశేషాద్రూక్షకటుకమమ్లోష్ణం స్వాదు శీతలం| విషం యథాక్రమం తేషాం తస్మాద్వాతాదికోపనం||126|| దర్వీకరకృతో దంశః సూక్ష్మదంష్ట్రాపదోఽసితః| నిరుద్ధరక్తః కూర్మాభో వాతవ్యాధికరో మతః||127|| పృథ్వర్పితః సశోథశ్చ దంశో మండలినా కృతః| పీతాభః పీతరక్తశ్చ సర్వపిత్తవికారకృత్||128|| కృతో రాజిమతా దంశః పిచ్ఛిలః స్థిరశోఫకృత్| స్నిగ్ధః పాండుశ్చ సాంద్రాసృక్ శ్లేష్మవ్యాధిసమీరణః||129||

మండలీతి మండలయుక్తః| బిందునా లేఖయా చ విచిత్రమంగం యస్య స బిందులేఖవిచిత్రాంగః| దర్వీకరాదీనాం ప్రపంచస్త్విహ పరాధికారత్వేన న కృతః| విశేషాదిత్యాదౌ రూక్షమధికం దర్వీకరాణాం, అమ్లోష్ణం మండలినాం, స్వాదుశీతం రాజిమతాం, త్రిదోషకోపనత్వేఽపి వాతాదికోపనం విశేషాదిహ జ్ఞేయం| విషం చ యద్యప్యవ్యక్తరసయుక్తం, తథాఽపీహ కటుకాదిరసాభిధానమనురసాభిప్రాయేణ జ్ఞేయం, యథా- ఆతపే కటుకత్వం, తద్వదిహాపి; కింవా అవ్యక్తరసతాయామేవ మనాక్కటుకాదీనామధికత్వం జ్ఞేయం| పృథ్వర్పిత ఇతి అవగాఢదంష్ట్రాపదః ||123-129||

Adhikarana 27 (130-135) · Śloka 135

వృత్తభోగో మహాకాయః శ్వసన్నూర్ధ్వేక్షణః పుమాన్| స్థూలమూర్ధా సమాంగశ్చ స్త్రీ త్వతః స్యాద్విపర్యయాత్||130|| క్లీబస్త్రసత్యధోదృష్టిః స్వరహీనః ప్రకంపతే| స్త్రియా దష్టో విపర్యస్తైరేతైః పుంసా నరో మతః||131|| వ్యామిశ్రలింగైరేతైస్తు క్లీబదష్టం నరం వదేత్| ఇత్యేతదుక్తం సర్పాణాం స్త్రీపుంక్లీబనిదర్శనం||132|| పాండువక్త్రస్తు గర్భిణ్యా శూనౌష్ఠోఽప్యసితేక్షణః| జృంభాక్రోధోపజిహ్వార్తః సూతయా రక్తమూత్రవాన్||133|| సర్పో గౌధేర(య)కో నామ గోధాయాం స్యాచ్చతుష్పదః| కృష్ణసర్పేణ తుల్యః స్యాన్నానా స్యుర్మిశ్రజాతయః||134|| గూఢసంపాదితం వృత్తం పీడితం లంబితార్పితం| సర్పితం చ భృశాబాధం, దంశా యేఽన్యే న తే భృశాః||135||

వృత్తభోగ ఇత్యాదినా సర్పాణాం పురుషాదిభేదం విషతీవ్రతాదిజ్ఞానార్థం తత్కృతచికిత్సాభేదజ్ఞానార్థం చాహ| స చ భేద ఇహానుక్తోఽపి తంత్రాంతరాజ్జ్ఞేయః| తథాహి- “సావిత్రే పచ్యతే, రాత్రౌ స్త్రియస్తీవ్రవిషాః, తథాఽహ్ని పురుషాః సదా” ఇతి| తథా- “స్త్రీదష్టే భిషజా కార్యః సూపచారస్త్వనారంభే” ఇతి| మహాకాయః బహులశరీరః| క్లీబః నపుంసకః| గాఢసంపాదితం అతిమాత్రావగాఢం| ఉర్ధ్వం పరివృత్తముద్వృత్తం| పీడితం అతిమాత్రరుజాకరం| లంబితార్పితం అర్పితసకలదంష్ట్రాప్రాప్తలక్షణం||130-135||

Adhikarana 28 (136) · Śloka 136

తరుణాః కృష్ణసర్పాస్తు గోనసాః స్థవిరాస్తథా| రాజిమంతో వయోమధ్యే భవంత్యాశీవిషోపమాః||136||

వయోభేదేన దర్వీకరాదీనాం తీవ్రతామాహ- తరుణా ఇత్యాది| సర్పితం యదనతిమగ్నదంష్ట్రాపదం| ఆశీవిషోపమా ఇతి ఆశీవిషా దృష్టినిఃశ్వాసవిషాః||136||

Adhikarana 29 (137-139) · Śloka 139

సర్పదంష్ట్రాశ్చతస్రస్తు తాసాం వామాధరా సితా| పీతా వామోత్తరా దంష్ట్రా రక్తశ్యావాఽధరోత్తరా ||137|| యన్మాత్రః పతతే బిందుర్గోబాలాత్ సలిలోద్ధృతాత్| వామాధరాయాం దంష్ట్రాయాం తన్మాత్రం స్యాదహేర్విషం||138|| ఏకద్విత్రిచతుర్వృద్ధవిషభాగోత్తరోత్తరాః| సవర్ణాస్తత్కృతా దంశా బహూత్తరవిషా భృశాః||139||

సర్పదంష్ట్రా ఇత్యాదినా దంష్ట్రాభేదం దంశవిషజ్ఞానార్థమాహ| రక్తశ్యావాఽధరోత్తరేతి దక్షిణాధరా రక్తా, దక్షిణోత్తరా తు శ్యావా| ఏకద్విత్రిచతుర్వృద్ధవిషభాగోత్తరోత్తరా ఇతి ఏకద్విత్రిచతూరూపేణ వృద్ధో విషభాగ ఉత్తరోత్తరం యాస్వితి వాక్యార్థః| సవర్ణా యథాస్వదంష్ట్రాసమానవర్ణాః| బహూత్తరవిషా ఇతి ఉత్తరోత్తరం బహువిషాః| భృశా ఇతి దుఃఖసాధ్యాః| దుఃఖసాధ్యత్వమపి యథోత్తరం జ్ఞేయం| నను, పూర్వం దర్వీకరాదీనాం దంశస్య వర్ణభేద ఉక్తః, ఇదానీం తు దంష్ట్రాభేదేన వర్ణభేద ఉచ్యతే, తేన సర్వత్రైవ దర్వీకరాదౌ సర్వవర్ణోపపత్తిః, తతశ్చ పూర్వోక్తదంశవర్ణవిరోధః; ఉక్తం చాత్రైవార్థే ఆషాఢవర్మణా యత్- “దర్వీకరమండలినోరసితః పీతశ్చ వర్ణతో దంశః” ఇతి లక్షణేన, యస్మాదనేకవర్ణాస్తు దంశాః” (?)| అత్రోచ్యతే- దంష్ట్రానుకారివర్ణతా దంశమాత్రస్థితే విషే భవతి, దర్వీకకరాద్యుల్లేఖవిహితస్తు యో వర్ణో దోషకృతః స ప్రవిసృతే విషే భవతీతి అవస్థాభేదాన్న విరోధః| ఉక్తం చ పరిహారవార్తికే “దంశే త్వేతే వర్ణాః, సావర్ణ్యం దోషజే విసృతే” ఇతి||137-139||

Adhikarana 30 (140-143) · Śloka 143

సర్పాణామేవ విణ్మూత్రాత్ కీటాః స్యుః కీటసమ్మతాః| దూషీవిషాః ప్రాణహరా ఇతి సంక్షేపతో మతాః||140|| గాత్రం రక్తం సితం కృష్ణం శ్యావం వా పిడకాన్వితం| సకండూదాహవీసర్పపాకి స్యాత్ కుథితం తథా||141|| కీటైర్దూషీవిషైర్దష్టం లింగం ప్రాణహరం శృణు| సర్పదష్టే యథా శోథో వర్ధతే సోగ్రగంధ్యసృక్||142|| దంశోఽక్షిగౌరవం మూర్చ్ఛా స రుగార్తః శ్వసిత్యపి| తృష్ణారుచిపరీతశ్చ భవేద్దూషీవిషార్దితః||143||

కీటాన్ వ్యాకర్తుమాహ - సర్పాణామిత్యాది| విణ్మూత్రాదితి కీటశబ్దనిరుక్త్యర్థమనయోరుపాదానం, తేనాన్యాన్యపి సర్పశుక్రశవపూత్యండాని కీటకారణాని భవంతీతి జ్ఞేయం| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “సర్పాణాం శుక్రవిణ్మూత్రశవపూత్యండసంభవాః| వాయ్వగ్న్యంబుప్రకృతయః కీటాస్తు వి(త్రి)విధాః స్మృతాః” (సు.క.అ.8) ఇతి| కీటాశ్చ యద్యపి సుశ్రుతే వాతపిత్తకఫసన్నిపాతకోపనాః కుంభీనసాదయః సప్తషష్టిః ప్రతిపాదితాః, తథాఽపీహ సంజ్ఞేయాభిధిత్సయా దూషీవిషప్రాణహరభేదేనైవోచ్యంతే; ఏవం లూతాదిష్వపి సంజ్ఞేయభేదాద్ద్వైవిధ్యోక్తిర్జ్ఞేయా| దూషీవిషాః చిరకారివిషాః, ప్రాణహరాః ఝటితి ప్రాణహరవిషాః| సహ ఉగ్రగంధ్యసృజా వర్తత ఇతి సోగ్రగంధ్యసృక్ సోగ్రగంధి లోహితం||140-143||

Adhikarana 31 (144-146) · Śloka 146

దంశస్య మధ్యే యత్ కృష్ణం శ్యావం వా జాలకావృతం| దగ్ధాకృతి భృశం పాకి క్లేదశోథజ్వరాన్వితం||144|| దూషీవిషాభిర్లూతాభిస్తం దష్టమితి నిర్దిశేత్| సర్వాసామేవ తాసాం చ దంశే లక్షణముచ్యతే||145|| శోఫః శ్వేతాసితా రక్తాః పీతా వా పిడకా జ్వరః| ప్రాణాంతికో భవేచ్ఛ్వాసో దాహహిక్కాశిరోగ్రహాః||146||

దంశస్య మధ్య ఇత్యాదినా దూషీవిషలూతాదష్టలక్షణం| లూతాశ్చాన్యత్రాష్టౌ సాధ్యా అసాధ్యాశ్చాష్టౌ త్రిమండలాసౌవర్ణికాదయ ఉక్తాస్తాసాం తథా మూషికకృకంటకవృశ్చికోచ్చిటింగమండూకమత్స్యజలౌకాశతపదీమశకమక్షికాణాం సుశ్రుతాదిషు ప్రపంచార్థిభిః ప్రపంచోఽనుసరణీయః; ఇహ తు తంత్రకారేణ పరాధికారత్వాత్ ప్రపంచో న క్రియతే||144-146||

Adhikarana 32 (147-158) · Śloka 158

ఆదంశాచ్ఛోణితం పాండు మండలాని జ్వరోఽరుచిః| లోమహర్షశ్చ దాహశ్చాప్యాఖుదూషీవిషార్దితే||147|| మూర్చ్ఛాంగశోథవైవర్ణ్యక్లేదశబ్దాశ్రుతిజ్వరాః| శిరోగురుత్వం లాలాసృక్ఛర్దిశ్చాసాధ్యమూషికైః||148|| శ్యావత్వమథ కార్ష్ణ్యం వా నానావర్ణత్వమేవ వా| మోహః పురీషభేదశ్చ దష్టే స్యాత్ కృకలాసకైః||149|| దహత్యగ్నిరివాదౌ తు భినత్తీవోర్ధ్వమాశు చ| వృశ్చికస్య విషం యాతి దంశే పశ్చాత్తు తిష్ఠతి||150|| దష్టోఽసాధ్యస్తు దృగ్ఘ్రాణరసనోపహతో నరః| మాంసైః పతద్భిరత్యర్థం వేదనార్తో జహాత్యసూన్||151|| విసర్పః శ్వయథుః శూలం జ్వరశ్ఛర్దిరథాపి చ| లక్షణం కణభైర్దష్టే దంశశ్చైవ విశీర్యతే||152|| హృష్టరోమోచ్చిటింగేన స్తబ్ధలింగో భృశార్తిమాన్| దష్టః శీతోదకేనేవ సిక్తాన్యంగాని మన్యతే||153|| ఏకదంష్ట్రార్దితః శూనః సరుక్ స్యాత్ పీతకః సతృట్| ఛర్దిర్నిద్రా చ మండూకైః సవిషైర్దష్టలక్షణం||154|| మత్స్యాస్తు సవిషాః కుర్యుర్దాహశోఫరుజస్తథా| కండూం శోథం జ్వరం మూర్చ్ఛాం సవిషాస్తు జలౌకసః||155|| దాహతోదస్వేదశోథకరీ తు గృహగోధికా | దంశే స్వేదం రుజం దాహం కుర్యాచ్ఛతపదీవిషం||156|| కండూమాన్మశకైరీషచ్ఛోథః స్యాన్మందవేదనః| అసాధ్యకీటసదృశమసాధ్యమశకక్షతం||157|| సద్యఃప్రస్రావిణీ శ్యావా దాహమూర్చ్ఛాజ్వరాన్వితా| పీడకా మక్షికాదంశే తాసాం తు స్థగికాఽసుహృత్||158||

ఆదంశాదిత్యాది ఆఖువిషలక్షణం| కణభశ్చ కీటవిశేష ఇతి సుశ్రుతే కీటమధ్యే ఏవ పఠితః| ఏకదంష్ట్రార్పిత ఇతి ఏకయైవ దంష్ట్రయా కృత ఇత్యర్థః| మత్స్యాస్తు పిత్తాస్థ్యారవిషా ఉక్తాః| జలౌకసశ్చ షట్ సవిషాః కృష్ణాకర్బురాదయ ఉక్తాః సందంశవిషాః| గృహగోధికాం జ్యేష్ఠామిత్యాహుః; అన్యే తు సరటమాహుః| శతపదీ కారుండా| అసాధ్యమశకక్షతమితి పంచసు మశకేషు పార్వతీయకృతమసాధ్యమాహుః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే “పార్వతీయస్తు కీటైః ప్రాణహరై స్తుల్యలక్షణః” (సు.క.అ.8) ఇతి| స్థగికాఽసుహృదితి కాంతారికాదిషు సుశ్రుతోక్తషణమక్షికాసు స్థగికాఖ్యా మక్షికా ప్రాణహరీత్యర్థః||147-158||

Adhikarana 33 (159-160) · Śloka 161

శ్మశానచైత్యవల్మీకయజ్ఞాశ్రమసురాలయే| పక్షసంధిషు మధ్యాహ్నే సార్ధరాత్రేఽష్టమీషు చ||159|| న సిద్ధ్యంతి నరా దష్టాః పాషండాయతనేషు చ| దృష్టిశ్వాసమలస్పర్శవిషైరాశీవిషైస్తథా||160|| వినశ్యంత్యాశు సంప్రాప్తా దష్టాః సర్వేషు మర్మసు|161|

సంప్రతి స్థానకాలస్వభావప్రదేశైః సర్పదష్టానామసాధ్యతామాహ- శ్మశానేత్యాది| చైత్యః గ్రామదేవతాశ్రయో మహాతరుః| పక్షసంధిష్వితి అమావాస్యాపౌర్ణమాసీషు| పాషండాః కాపాలికాదయః| ఆశీవిషైరిత్యస్యైవ లక్షణం- దృష్టిశ్వాసమలస్పర్శవిషైరితి| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే- “దృష్టిశ్వాసాదిభిర్దివ్యాః సర్పా ఆశీవిషాః, ఆశుఘాతిత్వాత్” ఇతి||159-160||-

Adhikarana 34 (161-164) · Śloka 164

(యేన కేనాపి సర్పేణ సంభవః సర్వ ఏవ చ)||161|| భీతమత్తాబలోష్ణక్షుత్తృషార్తే వర్ధతే విషం| విషం ప్రకృతికాలౌ చ తుల్యౌ ప్రాప్యాల్పమన్యథా ||162|| వారివిప్రహతాః క్షీణా భీతా నకులనిర్జితాః| వృద్ధా బాలాస్త్వచో ముక్తాః సర్పా మందవిషాః స్మృతాః||163|| సర్వదేహాశ్రితం క్రోధాద్విషం సర్పో విముంచతి| తదేవాహారహేతోర్వా భయాద్వా న ప్రముంచతి||164||

విషవృద్ధిహేతుమాహ- భీతేత్యాది| ప్రకృతికాలౌ తుల్యౌ విషస్య, యథా- ప్రబలపిత్తప్రకృతిరుష్ణశ్చ కాల ఇతి జ్ఞేయం| అల్పమన్యథేతి భీతత్వాదివిపర్యయే అల్పం విషం భవతి| వారీత్యాదౌ వృద్ధా ఇతి గోనసవర్జం జ్ఞేయాః, గోనస్య తు వార్ధక్యే ఏవ వృద్ధవిషత్వం ప్రాగుక్తం| సర్వదేహాశ్రితం క్రోధాదితి సర్వదేహాశ్రితమపి దంష్ట్రాస్వేవ విషం విశేషేణ జ్ఞేయం; యథా- శుక్రం సర్వశరీరగమపి వృషణయోరేవ విశేషేణావతిష్ఠతి||161-164||

Adhikarana 35 (165-169) · Śloka 169

వాతోల్బణవిషాః ప్రాయ ఉచ్చిటింగాః సవృశ్చికాః| వాతపిత్తోల్బణాః కీటాః శ్లైష్మికాః కణభాదయః||165|| యస్య యస్య హి దోషస్య లింగాధిక్యాని లక్షయేత్| తస్య తస్యౌషధైః కుర్యాద్విపరీతగుణైః క్రియాం||166|| హృత్పీడోర్ధ్వానిలః స్తంభః సిరాయామోఽస్థిపర్వరుక్| ఘూర్ణనోద్వేష్టనం గాత్రశ్యావతా వాతికే విషే||167|| సంజ్ఞానాశోష్ణనిశ్వాసౌ హృద్దాహః కటుకాస్యతా| దంశావదరణం శోథో రక్తపీతశ్చ పైత్తికే||168|| వమ్యరోచకహృల్లాసప్రసేకోత్క్లేశగౌరవైః| సశైత్యముఖమాధుర్యైర్విద్యాచ్ఛ్లేష్మాధికం విషం||169||

చికిత్సార్థం వాతోల్బణవిషత్వాదిభేదేనోచ్చిటింగాదీనాహ- వాతోల్బణేత్యాది| హృత్పీడేత్యాదినా విషగతాధికవాతాదిలింగమాహ||165-169||

Adhikarana 36 (170-174) · Śloka 174

ఖండేన చ వ్రణాలేపస్తైలాభ్యంగశ్చ వాతికే| స్వేదో నాడీపులాకాద్యైర్బృంహణశ్చ విధిర్హితః||170|| సుశీతైః స్తంభయేత్ సేకైః ప్రదేహైశ్చాపి పైత్తికం| లేఖనచ్ఛేదనస్వేదవమనైః శ్లైష్మికం జయేత్||171|| విషేష్వపి చ సర్వేషు సర్వస్థానగతేషు చ| అవృశ్చికోచ్చిటింగేషు ప్రాయః శీతో విధిర్హితః||172|| వృశ్చికే స్వేదమభ్యంగం ఘృతేన లవణేన చ| సేకాంశ్చోష్ణాన్ ప్రయుంజీత భోజ్యం పానం చ సర్పిషః||173|| ఏతదేవోచ్చిటింగేఽపి ప్రతిలోమం చ పాంశుభిః| ఉద్వర్తనం సుఖాంబూష్ణైస్తథాఽవచ్ఛాదనం ఘనైః||174||

వాతాదిభేదేన చికిత్సామాహ- ఖండేనేత్యాది| పులాకః తుచ్ఛధాన్యం| ఘనైరితి పాంసుభిరేవ ఘనైః||170-174||

Adhikarana 37 (175-188) · Śloka 188

శ్వా త్రిదోషప్రకోపాత్తు తథా ధాతువిపర్యయాత్| శిరోఽభితాపీ లాలాస్రావ్యధోవక్త్రస్తథా భవేత్||175|| అన్యేఽప్యేవంవిధా వ్యాలాః కఫవాతప్రకోపణాః| హృచ్ఛిరోరుగ్జ్వరస్తంభతృషామూర్చ్ఛాకరా మతాః||176|| కండూనిస్తోదవైవర్ణ్యసుప్తిక్లేదోపశోషణం| విదాహరాగరుక్పాకాః శోఫో గ్రంథినికుంచనం||177|| దంశావదరణం స్ఫోటాః కర్ణికా మండలాని చ| జ్వరశ్చ సవిషే లింగం విపరీతం తు నిర్విషే||178|| తత్ర సర్వే యథావస్థం ప్రయోజ్యాః స్యురుపక్రమాః| పూర్వోక్తా విధిమన్యం చ యథావద్బ్రువతః శృణు||179|| హృద్విదాహే ప్రసేకే వా విరేకవమనం భృశం| యథావస్థం ప్రయోక్తవ్యం శుద్ధే సంసర్జనక్రమః||180|| శిరోగతే విషే నస్తః కుర్యాన్మూలాని బుద్ధిమాన్| బంధుజీవస్య భార్గ్యాశ్చ సురసస్యాసితస్య చ||181|| దక్షకాకమయూరాణాం మాంసాసృఙ్మస్తకే క్షతే| ఉపధేయమధోదష్టస్యోర్ధ్వదష్టస్య పాదయోః||182|| పిప్పలీమరిచక్షారవచాసైంధవశిగ్రుకాః| పిష్టా రోహితపిత్తేన ఘ్నంత్యక్షిగతమంజనాత్||183|| కపిత్థమామం ససితాక్షౌద్రం కంఠగతే విషే| లిహ్యాదామాశయగతే తాభ్యాం చూర్ణపలం నతాత్||184|| విషే పక్వాశయగతే పిప్పలీం రజనీద్వయం| మంజిష్ఠాం చ సమం పిష్ట్వా గోపిత్తేన నరః పిబేత్||185|| రక్తం మాంసం చ గోధాయాః శుష్కం చూర్ణీకృతం హితం| విషే రసగతే పానం కపిత్థరససంయుతం||186|| శేలోర్మూలత్వగగ్రాణి బాదరౌదుంబరాణి చ| కటభ్యాశ్చ పిబేద్రక్తగతే, మాంసగతే పిబేత్||187|| సక్షౌద్రం ఖదిరారిష్టం కౌటజం మూలమంభసా| సర్వేషు చ బలే ద్వే తు మధూకం మధుకం నతం||188||

శ్వా త్రిదోషేత్యాది సవిషకుక్కురాదిలక్షణం| యత్రైవ చ శునస్త్రిదోషకోపో భవతి దైవాదలర్కగ్రహావేశాత్ తత్రైవ సవిషశిరోభితాపిత్వాది భవతీతి జ్ఞేయం| కేచిత్తు శిరోభితాపాది యథోక్తం కుక్కురే తథా తద్దష్టే చ భవతీతి వదంతి| విస్తరశ్చాస్య సుశ్రుత ఏవ| అన్యేఽప్యేవంవిధా ఇతి అన్యేఽపి శృగాలతరక్ష్వాదయ ఏవంవిధాః సంతః కృచ్ఛ్రశిరోరోగాదికరా భవంతీత్యర్థః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “శ్వశృగాలతరక్ష్వర్క్షవ్యాఘ్రాదీనాం యదాఽనిలః| శ్లేష్మప్రదుష్టో ముష్ణాతి సంజ్ఞాం సంజ్ఞావహాశ్రితః” (సు.క.అ.7) ఇతి| కండూనిస్తోద ఇత్యాదినా సామాన్యేన సవిషకీటాదిదంశలింగమవిషప్రాణిదంశలింగం చోచ్యతే| కర్ణికా మాంసకందీ| సర్వే ఇతి చతుర్వింశతిరపి యథోక్తోపక్రమాః| పూర్వోక్తమిత్యత్ర వక్ష్యమాణచికిత్సితం పూర్వోక్తవిధావపి అవస్థావిశేషవిధేయతయా కర్తవ్యమిత్యర్థః; యదా ‘పూర్వోక్తా’ ఇతి పాఠః, తదా ఉపక్రమా ఇత్యస్య విశేషణమేతత్| ఊర్ధ్వం దష్టస్య పాదయోరిత్యత్రాపి క్షతయోరేవ పాదయోర్విషసంక్రమణార్థం మాంసాసృగ్దానం జ్ఞేయం| తాభ్యామితి సితాక్షౌద్రాభ్యాం| నతం తగరం| శేలుః శ్లేష్మాతకః| మాంసగతే ఇత్యుత్తరేణ సంబధ్యతే| ఖదిరశ్చారిష్టశ్చేతి ఖదిరారిష్టః, కింవా ఖదిరకృతోఽరిష్టః| సమధుకం నతమితి చ్ఛేదః||175-188||

Adhikarana 38 (189-198) · Śloka 199

పిప్పలీం నాగరం క్షారం నవనీతేన మూర్చ్ఛితం| కఫే భిషగుదీర్ణే తు విదధ్యాత్ప్రతిసారణం||189|| మాంసీకుంకుమపత్రత్వగ్రజనీనతచందనైః| మనఃశిలావ్యాఘ్రనఖసురసైరంబుపేషితైః||190|| పాననస్యాంజనాలేపాః సర్వశోథవిషాపహాః| చందనం తగరం కుష్ఠం హరిద్రే ద్వే త్వగేవ చ||191|| మనఃశిలా తమాలశ్చ రసః కైశర ఏవ చ| శార్దూలస్య నఖశ్చైవ సుపిష్టం తండులాంబునా||192|| హంతి సర్వవిషాణ్యేవ వజ్రివజ్రమివాసురాన్| రసే శిరీషపుష్పస్య సప్తాహం మరిచం సితం||193|| భావితం సర్పదష్టానాం నస్యపానాంజనే హితం| ద్విపలం నతకుష్ఠాభ్యాం ఘృతక్షౌద్రచతుష్పలం||194|| అపి తక్షకదష్టానాం పానమేతత్ సుఖప్రదం| సింధువారస్య మూలం చ శ్వేతా చ గిరికర్ణికా||195|| పానం దర్వీకరైర్దష్టే నస్యం సమధు పాకలం| మంజిష్ఠా మధుయష్టీ చ జీవకర్షభకౌ సితా||196|| కాశ్మర్యం వటశుంగాని పానం మండలినాం విషే| వ్యోషం సాతివిషం కుష్ఠం గృహధూమో హరేణుకా||197|| తగరం కటుకా క్షౌద్రం హంతి రాజీమతాం విషం| గృహధూమం హరిద్రే ద్వే సమూలం తండులీయకం||198|| అపి వాసుకినా దష్టః పిబేన్మధుఘృతాప్లుతం |199|

పిప్పలీత్యాదిప్రతిసారణం దంశే ఏవ| మరిచం సితమితి శోభాంజనకబీజం| శ్వేతా చేతి గిరికర్ణికావిశేషణం, తేన శ్వేతాఽపరాజితా గృహ్యతే| కేచిద్గిరికర్ణికాం స్యందనామాహుః| పాకలం కుష్ఠం||189-198||-

Adhikarana 39 (199-211) · Śloka 211

క్షీరివృక్షత్వగాలేపః శుద్ధే కీటవిషాపహః||199|| ముక్తాలేపో వరః శోథదాహతోదజ్వరాపహః| చందనం పద్మకోశీరం శిరీషః సింధువారికా||200|| క్షీరశుక్లా నతం కుష్ఠం పాటలోదీచ్యసారివాః| శేలుస్వరసపిష్టోఽయం లూతానాం సార్వకార్మికః||201|| (యథాయోగం ప్రయోక్తవ్యః సమీక్ష్యాలేపనాదిషు)| మధూకం మధుకం కుష్ఠం శిరీషోదీచ్యపాటలాః| సనింబసారివాక్షౌద్రాః పానం లూతావిషాపహం||202|| కుసుంభపుష్పం గోదంతః స్వర్ణక్షీరీ కపోతవిట్| దంతీ త్రివృత్సైంధవం చ కర్ణికాపాతనం తయోః||203|| కటభ్యర్జునశైరీషశేలుక్షీరిద్రుమత్వచః| కషాయకల్కచూర్ణాః స్యుః కీటలూతావ్రణాపహాః||204|| త్వచం చ నాగరం చైవ సమాంశం శ్లక్ష్ణపేషితం| పేయముష్ణాంబునా సర్వం మూషికాణాం విషాపహం||205|| కుటజస్య ఫలం పిష్టం తగరం జాలమాలినీ| తిక్తేక్ష్వాకుశ్చ యోగోఽయం పానప్రధమనాదిభిః||206|| వృశ్చికోందురులూతానాం సర్పాణాం చ విషం హరేత్| సమానో హ్యమృతేనాయం గరాజీర్ణం చ నాశయేత్||207|| సర్వేఽగదా యథాదోషం ప్రయోజ్యాః స్యుః కృకంటకే| కపోతవిణ్మాతులుంగం శిరీషకుసుమాద్రసః||208|| శంఖిన్యార్కం పయః శుంఠీ కరంజో మధు వార్శ్చికే| శిరీషస్య ఫలం పిష్టం స్నుహీక్షీరేణ దార్దురే||209|| మూలాని శ్వేతభండీనాం వ్యోషం సర్పిశ్చ మత్స్యజే| కీటదష్టక్రియాః సర్వాః సమానాః స్యుర్జలౌకసాం||210|| వాతపిత్తహరీ చాపి క్రియా ప్రాయః ప్రశస్యతే| వార్శ్చికో హ్యుచ్చిటింగస్య కణభస్యౌందురోఽగదః ||211||

ముక్తా మౌక్తికం| క్షీరశుక్లా విదారీ| కర్ణికాపతనం తయోరితి అనంతరోక్తకీటలూతాదంశయోర్యా కర్ణికా తస్యాః పాతనమిత్యర్థః| జాలమాలినీ దేవతాడకః| తిక్తేక్ష్వాకుః కటుకాలాబూః| వార్శ్చికే ఇతి వృశ్చికవిషే| దుర్దురః భేకః| శ్వేతభండీ అపరాజితా| వార్శ్చికే ఇత్యాది ఉచ్చిటింగస్య విషే వార్శ్చికే యో యోగ ఉక్తః స కర్తవ్యః| ఏవం కణభస్యాపి విషే ఔందురే యో యోగ ఉక్తః స కర్తవ్యః||199-211||

Adhikarana 40 (212-218) · Śloka 218

వచాం వంశత్వచం పాఠాం నతం సురసమంజరీం| ద్వే బలే నాకులీం కుష్ఠం శిరీషం రజనీద్వయం||212|| గుహామతిగుహాం శ్వేతామజగంధాం శిలాజతు| కత్తృణం కటభీం క్షారం గృహధూమం మనఃశిలాం||213|| రోహీతకస్య పిత్తేన పిష్ట్వా తు పరమోఽగదః| నస్యాంజనాదిలేపేషు హితో విశ్వంభరాదిషు||214|| స్వర్జికాఽజశకృత్క్షారః సురసాఽథాక్షిపీడకః | మదిరామండసంయుక్తో హితః శతపదీవిషే||215|| కపిత్థమక్షిపీడోఽర్కబీజం త్రికటుకం తథా| కరంజో ద్వే హరిద్రే చ గృహగోధావిషం జయేత్||216|| కాకాండరససంయుక్తో విషాణాం తండులీయకః| ప్రధానో బర్హిపిత్తేన తద్వద్వాయసపీలుకః||217|| శిరీషఫలమూలత్వక్పుష్పపత్రైః సమైర్ధృతైః| శ్రేష్ఠః పంచశిరీషోఽయం విషాణాం ప్రవరో వధే||218|| ఇతి పంచశిరీషోఽగదః|

నాకులీ రాస్నా| గుహా పృశ్నిపర్ణీ, అతిగుహా శాలపర్ణీ| అజగంధా ఫోఫాంధేతి ఖ్యాతా| పిత్తేనేతి గోపిత్తేన| విశ్వంభరాదయః కీటా ఏవ శ్లేష్మకోపనాః సుశ్రుతోక్తాః| అక్షపీడకః శ్వేతపీతశింబీభేదః| వాయసీ కాకమాచీ| శ్రేష్ఠః పంచశిరీషోఽయమితి పదం త్రిశిరీషాద్యపేక్షయా పంచశిరీషస్య శ్రేష్ఠత్వం బ్రూతే, ప్రవర ఇతి పదం విషహరయోగాంతరేషు శ్రేష్ఠతామాహ, తేన న పునరుక్తిః; కింవా శ్రేష్ఠ ఇతి శ్రేష్ఠశిరీషఫలాదికృతః||212-218||

Adhikarana 41 (219-220) · Śloka 220

చతుష్పద్భిర్ద్విపద్భిర్వా నఖదంతక్షతం తు యత్| శూయతే పచ్యతే చాపి స్రవతి జ్వరయత్యపి||219|| సోమవల్కోఽశ్వకర్ణశ్చ గోజిహ్వా హంసపద్యపి| రజన్యౌ గైరికం లేపో నఖదంతవిషాపహః||220||

ద్విపదా వనమానుషమర్కటాదయః| అశ్వకర్ణః సర్జభేదః||219-220||

Adhikarana 42 (221-223) · Śloka 223

దురంధకారే విద్ధస్య కేనచిద్విషశంకయా| విషోద్వేగాజ్జ్వరశఛర్దిర్మూర్చ్ఛా దాహోఽపి వా భవేత్||221|| గ్లానిర్మోహోఽతిసారశ్చాప్యేతచ్ఛంకావిషం మతం| చికిత్సితమిదం తస్య కుర్యాదాశ్వాసయన్ బుధః||222|| సితా వైగంధికో ద్రాక్షా పయస్యా మధుకం మధు| పానం సమంత్రపూతాంబు ప్రోక్షణం సాంత్వహర్షణం||223||

దురంధకారే ఇత్యాదినా శంకావిషమాహ| కేనచిదితి నిర్విషేణాపి| విషశంకయా విషోద్వేగాదితి విషశంకయైవ విషప్రాదుర్భావాదిత్యర్థః; శంకా చేయం ప్రభావాదేవ విషజనికా| వైగంధికః గంధక ఏవ శోధితః||221-223||

Adhikarana 43 (224-228) · Śloka 228

శాలయః షష్టికాశ్చైవ కోరదూషాః ప్రియంగవః| భోజనార్థే ప్రశస్యంతే లవణార్థే చ సైంధవం||224|| తండులీయకజీవంతీవార్తాకసునిషణ్ణకాః| చుచ్చూర్మండూకపర్ణీ చ శాకం చ కులకం హితం||225|| ధాత్రీ దాడిమమమ్లార్థే యూషా ముద్గహరేణుభిః| రసాశ్చైణశిఖిశ్వావిల్లావతైత్తిరపార్షతాః||226|| విషఘ్నౌషధసంయుక్తా రసా యూషాశ్చ సంస్కృతాః| అవిదాహీని చాన్నాని విషార్తానాం భిషగ్జితం||227|| విరుద్ధాధ్యశనక్రోధక్షుద్భయాయాసమైథునం| వర్జయేద్విషముక్తోఽపి దివాస్వప్నం విశేషతః||228||

కోరదూషః కోద్రవః| కులకం కారవేల్లకం; అన్యే పటోలభేదమాహుః||224-228||

Adhikarana 44 (229-241) · Śloka 242

ముహుర్ముహుః శిరోన్యాసః శోథః స్రస్తౌష్ఠకర్ణాతా | జ్వరః స్తబ్ధాక్షిగాత్రత్వం హనుకంపోఽంగమర్దనం||229|| రోమాపగమనం గ్లానిరరతిర్వేపథుర్భ్రమః| చతుష్పదాం భవత్యేతద్దష్టానామిహ లక్షణం||230|| దేవదారు హరిద్రే ద్వే సరలం చందనాగురు| రాస్నా గోరోచనాఽజాజీ గుగ్గుల్విక్షురసో నతం||231|| చూర్ణం ససైంధవానంతం గోపిత్తమధుసంయుతం| చతుష్పదానాం దష్టానామగదః సార్వకార్మికః||232|| సౌభాగ్యార్థం స్త్రియః స్వేదరజోనానాంగజాన్మలాన్| శత్రుప్రయుక్తాంశ్చ గరాన్ ప్రయచ్ఛంత్యన్నమిశ్రితాన్||233|| తైః స్యాత్ పాండుః కృశోఽల్పాగ్నిర్గరశ్చాస్యోపజాయతే| మర్మప్రధమనాధ్మానం శ్వయథుం హస్తపాదయోః||234|| జఠరం గ్రహణీదోషో యక్ష్మా గుల్మః క్షయో జ్వరః | ఏవంవిధస్య చాన్యస్య వ్యాధేర్లింగాని దర్శయేత్||235|| స్వప్నే మార్జారగోమాయువ్యాలాన్ సనకులాన్ కపీన్| ప్రాయః పశ్యతి నద్యాదీంఛుష్కాంశ్చ సవనస్పతీన్||236|| కాలశ్చ గౌరమాత్మానం స్వప్నే గౌరశ్చ కాలకం| వికర్ణనాసికం వాఽపి ప్రపశ్యేద్విహతేంద్రియః ||237|| తమవేక్ష్య భిషక్ ప్రాజ్ఞాః పృచ్ఛేత్ కిం కైః కదా సహ| జగ్ధమిత్యవగమ్యాశు ప్రదద్యాద్వమనం భిషక్||238|| సూక్ష్మం తామ్రరజస్తస్మై సక్షౌద్రం హృద్విశోధనం| శుద్ధే హృది తతః శాణం హేమచూర్ణస్య దాపయేత్||239|| హేమ సర్వవిషాణ్యాశు గరాంశ్చ వినియచ్ఛతి| న సజ్జతే హేమపాంగే విషం పద్మదలేఽంబువత్||240|| నాగదంతీత్రివృద్దంతీద్రవంతీస్నుక్పయఃఫలైః| సాధితం మాహిషం సర్పిః సగోమూత్రాఢకం హితం||241|| సర్పకీటవిషార్తానాం గరార్తానాం చ శాంతయే|242|

అన్నమిశ్రితానితి భక్ష్యమిశ్రితాన్| గరశ్చాస్యోపజాయత ఇతి వక్ష్యమాణమర్మప్రధమానాదిలక్షణో వ్యాధిర్జాయతే| విహతేంద్రియ ఇతి రోగోపహతేంద్రియః| పృచ్ఛేదిత్యాదౌ పృచ్ఛాయాం గరావధారణమేవ ఫలమవగమ్యతే| అవగమ్యేతి గరకారణమవగమ్య| సూక్ష్మమిత్యాదౌ అమృతతామ్రచూర్ణం మాషమానం యావద్దేయం, అమృతేనైవ వమనం భవతి| హేమప ఇతి హేమ యః పిబతీతి స హేమపః| నాగదంతీ దంతీభేదః| ఫలం మదనఫలం, నతు ‘పలైః’ ఇతి పాఠః| అయం యోగో జతుకర్ణే పఠ్యతే- “నాగదంతీస్నుక్క్షీరఫలైర్గోమూత్రసిద్ధం మాహిషం ఘృతం పాయయేత్” ఇతి||229-241||-

Adhikarana 45 (242-249) · Śloka 249

శిరీషత్వక్ త్రికటుకం త్రిఫలాం చందనోత్పలే||242|| ద్వే బలే సారివాస్ఫోతాసురభీనింబపాటలాః| బంధుజీవాఢకీమూర్వావాసాసురసవత్సకాన్||243|| పాఠాంకోలాశ్వగంధార్కమూలయష్ట్యాహ్వపద్మకాన్| విశాలాం బృహతీం లాక్షాం కోవిదారం శతావరీం||244|| కటభీదంత్యపామార్గాన్ పృశ్నిపర్ణీం రసాంజనం| శ్వేతభండాశ్వఖురకౌ కుష్ఠదారుప్రియంగుకాన్||245|| విదారీం మధుకాత్ సారం కరంజస్య ఫలత్వచౌ| రజన్యౌ లోధ్రమక్షాంశం పిష్ట్వా సాధ్యం ఘృతాఢకం||246|| తుల్యాంబుచ్ఛాగగోమూత్రత్ర్యాఢకే తద్విషాపహం| అపస్మారక్షయోన్మాదభూతగ్రహగరోదరం||247|| పాండురోగక్రిమీగుల్మప్లీహోరుస్తంభకామలాః| హనుస్కంధగ్రహాదీంశ్చ పానాభ్యంజననావనైః||248|| హన్యాత్ సంజీవయేచ్చాపి విబోద్బంధమృతాన్నరాన్| నామ్నేదమమృతం సర్వవిషాణాం స్యాద్ధృతోత్తమం||249|| ఇత్యమృతఘృతం|

శిరీషత్వగిత్యాదౌ ఆస్ఫోతా అపరమల్లికా| సురభీ పర్ణాసభేదః| బంధుజీవః పుత్రజీవకః| అశ్వఖురకః స్యందనః; కింవా కోకిలాక్షః||242-249||

Adhikarana 46 (250-253) · Śloka 253

భవంతి చాత్ర- ఛత్రీ ఝర్ఝరపాణిశ్చ చరేద్రాత్రౌ తథా దివా| తచ్ఛాయాశబ్దవిత్రస్తాః ప్రణశ్యంత్యాశు పన్నగాః||250|| దష్టమాత్రో దశేదాశు తం సర్పం లోష్టమేవ వా| ఉపర్యరిష్టాం బధ్నీయాద్దంశం ఛింద్యాద్దహేత్తథా||251|| వజ్రం మరకతః సారః పిచుకో విషమూషికా| కర్కేతనః సర్పమణిర్వైదూర్యం గజమౌక్తికం||252|| ధార్యం గరమణిర్యాశ్చ వరౌషధ్యో విషాపహాః| ఖగాశ్చ శారికాక్రౌంచశిఖిహంసశుకాదయః||253||

ఛత్రీత్యాదౌ ఛత్రీ దివా, రాత్రౌ ఝర్ఝరపాణిశ్చరేదితి వదంతి; అన్యే తూభయత్రాప్యుభయం బ్రువతే| ఝర్ఝరకః ‘ఖుర్ఖురక’ ఇతి ఖ్యాతః| ఛాయాశబ్దౌ యథాసంఖ్యం ఛత్రఝర్ఝరయోః| తాభ్యాం తదాత్వే విత్రస్తాః| దంశకాలే కర్తవ్యమాహ- దష్టమాత్ర ఇత్యాది| ధారణాదేవ విషాపహమాహ- వజ్రమిత్యాది| సార ఇతి సరజూవిశేషణం(?)| పిచుకో మణిరుత్తరాపథే ప్రసిద్ధః| విషమూషికా విషమణిః| కర్కేతనమణిః పద్మరాగః| గరమణిశబ్దేన నానామణీనాం గ్రహణం| వరౌషధ్య ఇతి తంత్రాంతరోక్తాః అక్షీవజాతపిప్పలాజరుహాకాయోషీ (?) ప్రభృతయః; ఉక్తం చ- “అక్షీవజాతస్య పిప్పలస్య మణిః సర్వవిషాపహః” ఇత్యాది||250-253||

Adhikarana 47 (254) · Śloka 254

తత్ర శ్లోకః- ఇతీదముక్తం ద్వివిధస్య విస్తరైర్బహుప్రకారం విషరోగభేషజం| అధీత్య విజ్ఞాయ తథా ప్రయోజయన్ వ్రజేద్విషాణామవిషహ్యతాం బుధః||254||

ఇతీదమిత్యాదిసంగ్రహః| వ్రజేద్విషాణామవిషహ్యతామితి విషాణి తం సోఢుం న పారయంతీతి భావః||254||

Adhikarana puShpikA · Śloka 23

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సాస్థానే విషచికిత్సితం నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||23||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే విషచికిత్సితం నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||23||