36. yōnivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો યોનિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

વાતરક્તચિકિત્સાનન્તરં પારિશેષ્યાદ્ વાતકૃતત્વાચ્ચ યોનિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતમુચ્યતે| ઉક્તં હિ- “ન હિ વાતાદૃતે યોનિર્નારીણાં સમ્પ્રદુષ્યતિ” ઇતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8

દિવ્યતીર્થૌષધિમતશ્ચિત્રધાતુશિલાવતઃ| પુણ્યે હિમવતઃ પાર્શ્વે સુરસિદ્ધર્ષિસેવિતે||૩|| વિહરન્તં તપોયોગાત્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શિનમ્| પુનર્વસું જિતાત્માનમગ્નિવેશોઽનુ પૃષ્ટવાન્||૪|| ભગવન્! યદપત્યાનાં મૂલં નાર્યઃ પરં નૃણામ્| તદ્વિઘાતો ગદૈશ્ચાસાં ક્રિયતે યોનિમાશ્રિતૈઃ||૫|| તસ્માત્તેષાં સમુત્પત્તિમુત્પન્નાનાં ચ લક્ષણમ્| સૌષધં શ્રોતુમિચ્છામિ પ્રજાનુગ્રહકામ્યયા||૬|| ઇતિ શિષ્યેણ પૃષ્ટસ્તુ પ્રોવાચર્ષિવરોઽત્રિજઃ| વિંશતિર્વ્યાપદો યોનેર્નિર્દિષ્ટા રોગસઙ્ગ્રહે||૭|| મિથ્યાચારેણ તાઃ સ્ત્રીણાં પ્રદુષ્ટેનાર્તવેન ચ| જાયન્તે બીજદોષાચ્ચ દૈવાચ્ચ શૃણુ તાઃ પૃથક્||૮||

દિવ્યાનિ તીર્થાનિ ગઙ્ગાદીનિ, દિવ્યાશ્ચૌષધ્યો બ્રહ્મસુવર્ચલૈન્દ્રીપ્રભૃતયો યસ્મિન્ તસ્ય દિવ્યતીર્થૌષધિમતઃ| ચિત્રધાતુઃ નાનાવર્ણધાતુઃ| તત્ત્વજ્ઞાનેન સમ્યગ્જ્ઞાનેન અર્થાન્ દ્રષ્ટું શીલં યસ્ય તં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શિનમ્| મૂલમિતિ કારણમ્| તદ્વિઘાત ઇતિ અપત્યકારણવિઘાતઃ| તેષામિતિ યોનિગદાનામ્| સમુત્પત્તિમિતિ ઉત્પત્તિકારણં, કાર્યે કારણોપચારાત્| રોગસઙ્ગ્રહે ઇતિ અષ્ટોદરીયે (સૂ.અ.૧૯)| મિથ્યાચારેણ અસમ્યગાહારાચારેણ, પ્રદુષ્ટેનાર્તવેનેતિ દુષ્ટાર્તવેન , યોનિવ્યાપદ્ભવતિ| બીજદોષાદિતિ આર્તવગતબીજદુષ્ટેઃ, સા પશ્ચાદ્વક્તવ્યા| દૈવાદિતિ પ્રાક્તનાધર્મવશાત્| એતેષાં ચ યથાયોગ્યતયા કારણત્વમગ્રે વક્ષ્યમાણકારણત્વભેદેન યોનિવ્યાપત્સૂન્નેયં, દૈવં તુ સર્વત્રૈવ સાધારણકારણં વિશિષ્ટદૃષ્ટકારણાદર્શને સતિ કાર્યદર્શનાદુન્નેયમ્||૩-૮||

Adhikarana 3 (9-15) · Śloka 15

વાતલાહારચેષ્ટાયા વાતલાયાઃ સમીરણઃ| વિવૃદ્ધો યોનિમાશ્રિત્ય યોનેસ્તોદં સવેદનમ્||૯|| સ્તમ્ભં પિપીલિકાસૃપ્તિમિવ કર્કશતાં તથા| કરોતિ સુપ્તિમાયાસં વાતજાંશ્ચાપરાન્ ગદાન્||૧૦|| સા સ્યાત્ સશબ્દરુક્ફેનતનુરૂક્ષાર્તવાઽનિલાત્| વ્યાપત્કટ્વમ્લલવણક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તજા ભવેત્||૧૧|| દાહપાકજ્વરોષ્ણાર્તા નીલપીતાસિતાર્તવા| ભૃશોષ્ણકુણપસ્રાવા યોનિઃ સ્યાત્પિત્તદૂષિતા||૧૨|| કફોઽભિષ્યન્દિભિર્વૃદ્ધો યોનિં ચેદ્દૂષયેત્ સ્ત્રિયાઃ| સ કુર્યાત્ પિચ્છિલાં શીતાં કણ્ડુગ્રસ્તાલ્પવેદનામ્||૧૩|| પાણ્ડુવર્ણાં તથા પાણ્ડુપિચ્છિલાર્તવવાહિનીમ્| સમશ્નન્ત્યા રસાન્ સર્વાન્દૂષયિત્વા ત્રયો મલાઃ||૧૪|| યોનિગર્ભાશયસ્થાઃ સ્વૈર્યોનિં યુઞ્જન્તિ લક્ષણૈઃ| સા ભવેદ્દાહશૂલાર્તા શ્વેતપિચ્છિલવાહિની||૧૫||

વાતલેત્યાદૌ વાતલાયા ઇતિ વિશેષેણ વાતિકયોનિવ્યાપદુત્પાદોપદર્શનાર્થમ્| પિપીલિકાસૃપ્તિમિતિ પિપીલિકાપરિસર્પણાકારાં વેદનામ્| સશબ્દરુક્ફેનતનુરૂક્ષાર્તવેતિ અનૃતાવપ્યેવમ્ભૂતાર્તવા ભવતિ, તેન વાતિકપ્રદરરૂપેયં યોનિવ્યાપત્; એવમેવ પૈત્તિક-શ્લૈષ્મિક-સાન્નિપાતિક-યોનિવ્યાપદામપિ પૈત્તિક-કફજ-સાન્નિપાતિકપ્રદરત્વં વર્ણયન્તિ| રક્તયોનિરિહ અસૃગ્દરસઞ્જ્ઞયા ચિકિત્સાપ્રસ્તાવે વક્તવ્યા; તેન સૈવ પ્રદરરૂપા| થે તુ એતદ્વ્યાપદાં પ્રદરં ભિન્નમેવ મન્યન્તે, તે પ્રદરચિકિત્સાર્થં પ્રકરણાન્તરમત્રાધ્યાયે પઠિષ્યન્તિ| સમશ્નન્ત્યા ઇતિ પથ્યાપથ્યમેલકેનોપયુઞ્જન્ત્યાઃ||૯-૧૫||

Adhikarana 4 (16-17) · Śloka 17

રક્તપિત્તકરૈર્નાર્યા રક્તં પિત્તેન દૂષિતમ્| અતિપ્રવર્તતે યોન્યાં લબ્ધે ગર્ભેઽપિ સાસૃજા ||૧૬|| યોનિગર્ભાશયસ્થં ચેત્ પિત્તં સન્દૂષયેદસૃક્| સાઽરજસ્કા મતા કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજનની ભૃશમ્||૧૭||

રક્તપિત્તકરૈરિત્યાદૌ ગર્ભે લબ્ધેઽપિ રક્તમતિપ્રવર્તતે, તેનાસ્યા ગર્ભો ન તિષ્ઠતિ; સાસૃજા રક્તયોનિરિત્યર્થઃ| યે તુ ‘સાઽપ્રજા’ ઇતિ પઠન્તિ, તે “યસ્યાં લબ્ધેઽપિ ગર્ભે અસૃગતિપ્રવર્તતે, સા તાદૃશરક્તસ્રુત્યા અપ્રજા ભવતિ; ઇયં ચ રક્તયોનિરુચ્યત ઇતિ રક્તાતિસ્રુત્યૈવ લભ્યતે” ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| યોનૌ ગર્ભાશયે ચ તિષ્ઠતીતિ યોનિગર્ભાશયસ્થં પિત્તમ્| અરજસ્કેતિ અનાર્તવા||૧૬-૧૭||

Adhikarana 5 (18) · Śloka 18

યોન્યામધાવનાત્ કણ્ડૂં જાતાઃ કુર્વન્તિ જન્તવઃ| સા સ્યાદચરણા કણ્ડ્વા તયાઽતિનરકાઙ્ક્ષિણી||૧૮||

અચરણેતિ ધાવનાચરણાદચરણા| કણ્ડ્વા તયેતિ કૃમિજનિતયોનિકણ્ડ્વા ||૧૮||

Adhikarana 6 (19) · Śloka 19

પવનોઽતિવ્યવાયેન શોફસુપ્તિરુજઃ સ્ત્રિયાઃ| કરોતિ કુપિતો યોનૌ સા ચાતિચરણા મતા||૧૯||

વ્યવાયસ્યાતિચરણેનોત્પન્ના વ્યાપદતિચરણા||૧૯||

Adhikarana 7 (20) · Śloka 20

મૈથુનાદતિબાલાયાઃ પૃષ્ઠકટ્યૂરુવઙ્ક્ષણમ્| રુજન્ દૂષયતે યોનિં વાયુઃ પ્રાક્ચરણા હિ સા||૨૦||

રુજન્નિતિ દુઃખયન્| ઉચિતવ્યવાયકાલાત્ પ્રાક્ વ્યવાયાચરણાત્ પ્રાક્ચરણા ઉચ્યતે||૨૦||

Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 22

ગર્ભિણ્યાઃ શ્લેષ્મલાભ્યાસાચ્છર્દિનિઃશ્વાસનિગ્રહાત્| વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ કફં યોનિમુપનીય પ્રદૂષયેત્||૨૧|| પાણ્ડું સતોદમાસ્રાવં શ્વેતં સ્રવતિ વા કફમ્| કફવાતામયવ્યાપ્તા સા સ્યાદ્યોનિરુપપ્લુતા||૨૨||

ગર્ભિણ્યા ઇત્યાદૌ આસ્રાવમિતિ શ્લેષ્મવિલક્ષણમાસ્રાવમ્| કફવાતામયૈરુપપ્લુતત્વાત્ ‘ઉપપ્લુતા’ ઇત્યુચ્યતે||૨૧-૨૨||

Adhikarana 9 (23-24) · Śloka 24

પિત્તલાયા નૃસંવાસે ક્ષવથૂદ્ગારધારણાત્| પિત્તસમ્મૂર્ચ્છિતો વાયુર્યોનિં દૂષયતિ સ્ત્રિયાઃ||૨૩|| શૂના સ્પર્શાક્ષમા સાર્તિર્નીલપીતમસૃક્ સ્રવેત્| શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠાર્તિજ્વરાર્તાયાઃ પરિપ્લુતા||૨૪||

નૃસંવાસે ઇતિ રમણસમયે| સર્વતો વાતપિત્તવિકારોપપ્લુતત્વાત્ પરિપ્લુતા||૨૩-૨૪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

વેગોદાવર્તનાદ્યોનિમુદાવર્તયતેઽનિલઃ| સા રુગાર્તા રજઃ કૃચ્છ્રેણોદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ||૨૫|| આર્તવે સા વિમુક્તે તુ તત્ક્ષણં લભતે સુખમ્| રજસો ગમનાદૂર્ધ્વં જ્ઞેયોદાવર્તિની બુધૈઃ||૨૬||

યોનિમુદાવર્તયતે ઇતિ યોનિમુદાવર્તવાતાં કરોતિ| ઉદાવૃત્તમિતિ ઊર્ધ્વં નીતમ્| વિકારેણ રજસ ઊર્ધ્વગમનાત્ ‘ઉદાવર્તિની’ ઇત્યુચ્યતે||૨૫-૨૬||

Adhikarana 11 (27) · Śloka 28

અકાલે વાહમાનાયા ગર્ભેણ પિહિતોઽનિલઃ| કર્ણિકાં જનયેદ્યોનૌ શ્લેષ્મરક્તેન મૂર્ચ્છિતઃ||૨૭|| રક્તમાર્ગાવરોધિન્યા સા તયા કર્ણિની મતા|૨૮|

અકાલે વાહમાનાયા ઇત્યાદિ અપ્રાપ્તે ગર્ભનિષ્ક્રમણકાલે પ્રવાહણં કુર્વન્ત્યાઃ| કર્ણિકામિતિ કર્ણિકાકારં ગ્રન્થિમ્||૨૭||-

Adhikarana 12 (28) · Śloka 29

રૌક્ષ્યાદ્વાયુર્યદા ગર્ભં જાતં જાતં વિનાશયેત્||૨૮|| દુષ્ટશોણિતજં નાર્યાઃ પુત્રઘ્ની નામ સા મતા|૨૯|

રૌક્ષ્યાદિતિ રૂક્ષગુણોત્કર્ષાત્| દુષ્ટશોણિતજમિતિ વચનાદિહ વાયુનાઽઽર્તવદુષ્ટિરપિ ક્રિયતે ઇતિ દર્શયતિ| અત્ર ચ યદ્યપિ સામાન્યેનૈવ ગર્ભવિનાશ ઉક્તઃ, તથાઽપિ પુત્રસ્યૈવ પ્રાધાન્યાત્ ‘પુત્રઘ્ની’ ઇતિ વ્યપદેશો જ્ઞેયઃ||૨૮||-

Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 31

વ્યવાયમતિતૃપ્તાયા ભજન્ત્યાસ્ત્વન્નપીડિતઃ||૨૯|| વાયુર્મિથ્યાસ્થિતાઙ્ગાયા યોનિસ્રોતસિ સંસ્થિતઃ| વક્રયત્યાનનં યોન્યાઃ સાઽસ્થિમાંસાનિલાર્તિભિઃ||૩૦|| ભૃશાર્તિર્મૈથુનાશક્તા યોનિરન્તર્મુખી મતા|૩૧|

વ્યવાયમતિતૃપ્તાયા ઇત્યાદૌ અતિતૃપ્તાયા વ્યવાયં ભજન્ત્યાઃ વ્યવાયકાલે મિથ્યાસ્થિતાઙ્ગાયા અન્નપીડિતો વાયુર્યોનેરાનનમન્તર્મુખં વક્રયતિ; વક્રયતીતિપદેન વક્રતયાઽન્તર્મુખનયનમભિપ્રેતમ્||૨૯-૩૦||-

Adhikarana 14 (31) · Śloka 32

ગર્ભસ્થાયાઃ સ્ત્રિયા રૌક્ષ્યાદ્વાયુર્યોનિં પ્રદૂષયન્||૩૧|| માતૃદોષાદણુદ્વારાં કુર્યાત્ સૂચીમુખી તુ સા|૩૨|

ગર્ભસ્થાયા ઇત્યાદૌ રૌક્ષ્યાદિતિ રૂક્ષગુણાત્| માતૃદોષાદિતિ માતુર્ગર્ભકાલે વાતપ્રકોપહેતુસેવારૂપાપચારાત્||૩૧||-

Adhikarana 15 (32) · Śloka 33

વ્યવાયકાલે રુન્ધન્ત્યા વેગાન્ પ્રકુપિતોઽનિલઃ||૩૨|| કુર્યાદ્વિણ્મૂત્રસઙ્ગાર્તિં શોષં યોનિમુખસ્ય ચ|૩૩|

શોષં યોનિમુખસ્યેત્યનેન યોનિમુખશોષાચ્છુષ્કયોનિસઞ્જ્ઞા વ્યાકૃતા ભવતિ||૩૨||-

Adhikarana 16 (33) · Śloka 34

ષડહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા શુક્રં ગર્ભાશયં ગતમ્||૩૩|| સરુજં નીરુજં વાઽપિ યા સ્રવેત્ સા તુ વામિની|૩૪|

ષડહાદિત્યાદિના શુક્રવમનાદ્ ‘વામિની’ ઇત્યુચ્યતે||૩૩||-

Adhikarana 17 (34) · Śloka 35

બીજદોષાત્તુ ગર્ભસ્થમારુતોપહતાશયા||૩૪|| નૃદ્વેષિણ્યસ્તની ચૈવ ષણ્ઢી સ્યાદનુપક્રમા|૩૫|

બીજદોષાદિતિ સામાન્યવચનેનાપિ આર્તવરૂપબીજદોષ એવ જ્ઞેયઃ, તદ્દોષસ્યૈવ ગર્ભાશયોપઘાતકરત્વાત્| ઉક્તં હિ- “યદા હ્યસ્યાઃ શોણિતે ગર્ભાશયબીજભાગઃ પ્રદોષમાપદ્યતે તદા વન્ધ્યાં જનયતિ” (શા.અ.૪) ઇતિ| મારુતોપહતાશયેતિ મારુતોપહતગર્ભાશયા| અસ્તની ઈષત્સ્તની||૩૪||-

Adhikarana 18 (35-36) · Śloka 37

વિષમં દુઃખશય્યાયાં મૈથુનાત્ કુપિતોઽનિલઃ||૩૫|| ગર્ભાશયસ્ય યોન્યાશ્ચ મુખં વિષ્ટમ્ભયેત્ સ્ત્રિયાઃ| અસંવૃતમુખી સાર્તી રૂક્ષફેનાસ્રવાહિની||૩૬|| માંસોત્સન્ના મહાયોનિઃ પર્વવઙ્ક્ષણશૂલિની|૩૭|

વિષમમિતિ ક્રિયાવિશેષણં, વિષમં યથા ભવતિ તથા મૈથુનાદિત્યર્થઃ| વિષ્ટમ્ભયેદિતિ વિસ્તારયેત્| માંસોત્સન્નેતિ ઉત્સન્નમાંસા||૩૫-૩૬||-

Adhikarana 19 (37-38) · Śloka 39

ઇત્યેતૈર્લક્ષણૈઃ પ્રોક્તા વિંશતિર્યોનિજા ગદાઃ||૩૭|| ન શુક્રં ધારયત્યેભિર્દોષૈર્યોનિરુપદ્રુતા| તસ્માદ્ગર્ભં ન ગૃહ્ણાતિ સ્ત્રી ગચ્છત્યામયાન્ બહૂન્||૩૮|| ગુલ્માર્શઃપ્રદરાદીંશ્ચ વાતાદ્યૈશ્ચાતિપીડનમ્|૩૯|

દોષૈર્યોનિરુપદ્રુતેત્યનેન દોષશબ્દેન યોનિદૂષકા યથોક્તા ગદા ઉચ્યન્તે; ઉક્તં હિ- “રોગા હ્યપિ દોષશબ્દં લભન્તે” (વિ.અ.૬) ઇતિ| તસ્માદિતિ યોન્યુપદ્રવાત્| પ્રદરાદીંશ્ચેત્યત્ર યોનિવ્યાપદ્વિશેષમેવ પ્રદરમાહુઃ, તેન યોનિવ્યાપત્પ્રકારં પ્રદરરૂપં દોષોત્પાદં વર્ણયન્તિ; યે તુ યોનિવ્યાપદ્ભિન્નમેવ પ્રદરમિચ્છન્તિ, તેષામત્ર પ્રદરપાઠે વિરોધો નાસ્ત્યેવ||૩૭-૩૮||-

Adhikarana 20 (39-40) · Śloka 41

આસાં ષોડશ યાસ્ત્વન્ત્યા આદ્યે દ્વે પિત્તદોષજે||૩૯|| પરિપ્લુતા વામિની ચ વાતપિત્તાત્મિકે મતે| કર્ણિન્યુપપ્લુતે વાતકફાચ્છેષાસ્તુ વાતજાઃ||૪૦|| દેહં વાતાદયસ્તાસાં સ્વૈર્લિઙ્ગૈઃ પીડયન્તિ હિ|૪૧|

સમ્પ્રતિ આદ્યવ્યાપચ્ચતુષ્ટયં ત્યક્ત્વા શેષષોડશવ્યાપત્સુ વાતાદિલિઙ્ગચિકિત્સાજ્ઞાનાર્થં દોષવિભાગં દર્શયન્નાહ- આસામિત્યાદિ| આદ્યે દ્વે ઇતિ રક્તયોન્યરજસ્કે| દેહં વાતાદય ઇત્યાદિ| તાસાં વાતાદિવિભાગેનોક્તયોનિવ્યાપદાં વાતાદયો દેહં સ્વૈર્લિઙ્ગૈઃ પીડયન્તિ, તેન વાતાદ્યધિકત્વં તાસામુપપન્નમિતિ ભાવઃ; અન્યે તુ દેહશબ્દેનાત્ર યોનિસ્થાનમેવોચ્યત ઇત્યાહુઃ||૩૯-૪૦||-

Adhikarana 21 (41-48) · Śloka 49

સ્નેહનસ્વેદબસ્ત્યાદિ વાતજાસ્વનિલાપહમ્||૪૧|| કારયેદ્રક્તપિત્તઘ્નં શીતં પિત્તકૃતાસુ ચ| શ્લેષ્મજાસુ ચ રૂક્ષોષ્ણં કર્મ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ||૪૨|| સન્નિપાતે વિમિશ્રં તુ સંસૃષ્ટાસુ ચ કારયેત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નાં તથા યોનિં દુઃસ્થિતાં સ્થાપયેત્પુનઃ||૪૩|| પાણિના નામયેજ્જિહ્માં સંવૃતાં વર્ધયેત્ પુનઃ| પ્રવેશયેન્નિઃસૃતાં ચ વિવૃતાં પરિવર્તયેત્||૪૪|| યોનિઃ સ્થાનાપવૃત્તા હિ શલ્યભૂતા મતા સ્ત્રિયાઃ| સર્વાં વ્યાપન્નયોનિં તુ કર્મભિર્વમનાદિભિઃ||૪૫|| મૃદુભિઃ પઞ્ચભિર્નારીં સ્નિગ્ધસ્વિન્નામુપાચરેત્| સર્વતઃ સુવિશુદ્ધાયાઃ શેષં કર્મ વિધીયતે||૪૬|| વાતવ્યાધિહરં કર્મ વાતાર્તાનાં સદા હિતમ્| ઔદકાનૂપજૈર્માંસૈઃ ક્ષીરૈઃ સતિલતણ્ડુલૈઃ||૪૭|| સવાતઘ્નૌષધૈર્નાડીકુમ્ભીસ્વેદૈરુપાચરેત્| અક્તાં લવણતૈલેન સાશ્મપ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ||૪૮|| સ્વિન્નાં કોષ્ણામ્બુસિક્તાઙ્ગીં વાતઘ્નૈર્ભોજયેદ્રસૈઃ|૪૯|

લિઙ્ગાનન્તરં ચિકિત્સામાહ- સ્નેહનેત્યાદિ| સ્નેહનાદીનામનિલાપહત્વે સિદ્ધેઽપિ અનિલાપહમિતિ વિશેષણં વિશેષેણાનિલાપહદ્રવ્યકૃતસ્નેહનાદિપ્રતિપાદનાર્થમ્| સંસૃષ્ટાસ્વિતિ દ્વન્દ્વજાસુ| સ્થાપયેદિતિ સુસ્થિતાં કૃત્વા સ્થાપયેત્| દુઃસ્થિતાસ્થાપનપ્રકારમાહ- પાણિનેત્યાદિ| સ્નિગ્ધસ્વિન્નામિતિ સર્વત્રાનુવર્તતે| જિહ્મામિતિ વક્રામ્| વિવૃતામિતિ વિવૃતમુખીમ્| પરિવર્તયેદિતિ પરિતો વર્તનેન સંવૃતાં કુર્યાત્| પઞ્ચભિરિતિપદં સકલકર્મણાં મૃદુતયા કર્તવ્યોપદર્શનાર્થમ્| અત્ર ચ વમનાદીનાં સર્વદેહોપકારકતયા યોનિગતરોગહરણેઽપિ સામર્થ્યં ભવત્યેવેતિ જ્ઞેયમ્| શેષં કર્મેતિ વક્ષ્યમાણમ્||૪૧-૪૮||-

Adhikarana 22 (49-62) · Śloka 62

બલાદ્રોણદ્વયક્વાથે ઘૃતતૈલાઢકં પચેત્||૪૯|| સ્થિરાપયસ્યાજીવન્તીવીરર્ષભકજીવકૈઃ| શ્રાવણીપિપ્પલીમુદ્ગપીલુમાષાખ્યપર્ણિભિઃ||૫૦|| શર્કરાક્ષીરકાકોલીકાકનાસાભિરેવ ચ| પિષ્ટૈશ્ચતુર્ગુણક્ષીરે સિદ્ધં પેયં યથાબલમ્||૫૧|| વાતપિત્તકૃતાન્ રોગાન્ હત્વા ગર્ભં દધાતિ તત્| કાશ્મર્યત્રિફલાદ્રાક્ષાકાસમર્દપરૂષકૈઃ||૫૨|| પુનર્નવાદ્વિરજનીકાકનાસાસહચરૈઃ| શતાવર્યા ગુડૂચ્યાશ્ચ પ્રસ્થમક્ષસમૈર્ઘૃતાત્||૫૩|| સાધિતં યોનિવાતઘ્નં ગર્ભદં પરમં પિબેત્| પિપ્પલીકુઞ્ચિકાજાજીવૃષકં સૈન્ધવં વચામ્||૫૪|| યવક્ષારાજમોદે ચ શર્કરાં ચિત્રકં તથા| પિષ્ટ્વા સર્પિષિ ભૃષ્ટાનિ પાયયેત્ પ્રસન્નયા||૫૫|| યોનિપાર્શ્વાર્તિહૃદ્રોગગુલ્માર્શોવિનિવૃત્તયે| વૃષકં માતુલુઙ્ગસ્ય મૂલાનિ મદયન્તિકામ્||૫૬|| પિબેત્ સલવણૈર્મદ્યૈઃ પિપ્પલીકુઞ્ચિકે તથા| રાસ્નાશ્વદંષ્ટ્રાવૃષકૈઃ પિબેચ્છૂલે શૃતં પયઃ||૫૭|| ગુડૂચીત્રિફલાદન્તીક્વાથૈશ્ચ પરિષેચયેત્| સૈન્ધવં તગરં કુષ્ઠં બૃહતી દેવદારુ ચ||૫૮|| સમાંશૈઃ સાધિતં કલ્કૈસ્તૈલં ધાર્યં રુજાપહમ્| ગુડૂચીમાલતીરાસ્નાબલામધુકચિત્રકૈઃ||૫૯|| નિદિગ્ધિકાદેવદારુયૂથિકાભિશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| તૈલપ્રસ્થં ગવાં મૂત્રે ક્ષીરે ચ દ્વિગુણે પચેત્||૬૦|| વાતાર્તાયાઃ પિચું દદ્યાદ્યોનૌ ચ પ્રણયેત્તતઃ| વાતાર્તાનાં ચ યોનીનાં સેકાભ્યઙ્ગપિચુક્રિયાઃ||૬૧|| (ઉષ્ણાઃ સ્નિગ્ધાઃ પ્રકર્તવ્યાસ્તૈલાનિ સ્નેહનાનિ ચ )| હિંસ્રાકલ્કં તુ વાતાર્તા કોષ્ણમભ્યજ્ય ધારયેત્| પઞ્ચવલ્કસ્ય પિત્તાર્તા શ્યામાદીનાં કફાતુરા||૬૨||

બલાદ્રોણદ્વયેત્યાદૌ બલાદ્રોણદ્વયસ્ય ક્વાથે ઇતિ, બલાયાઃ દ્રોણદ્વયપ્રમાણક્વાથે ઇતિ વા, ઉભયથાઽપિ દ્રોણદ્વયમાન એવ ક્વાથો ભવતિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી| મુદ્ગપીલુમાષાખ્યૈઃ પર્ણીશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે; તત્ર પીલુપર્ણી મોરટા, કેચિન્મૂર્વામાહુઃ| પ્રસન્ના મદિરાયા ઉપરિતનો ભાગઃ| શૂલે ઇતિ યોનિશૂલે| તૈલં ધાર્યમિતિ રુજાર્તાયાં યોનૌ ધાર્યમ્| યોનૌ ચ પ્રણયેદિતિ યોનાવુત્તરબસ્તિના પ્રવેશયેત્| શ્યામાદીનામિતિ રોગભિષગ્જિતીયે “શ્યામાત્રિવૃચ્ચતુરઙ્ગુલ...” (વિ.અ.૮) ઇત્યાદિનોક્તાનામ્||૪૯-૬૨||

Adhikarana 23 (63-69) · Śloka 70

પિત્તલાનાં તુ યોનીનાં સેકાભ્યઙ્ગપિચુક્રિયાઃ| શીતાઃ પિત્તહરાઃ કાર્યાઃ સ્નેહનાર્થં ઘૃતાનિ ચ||૬૩|| (પિત્તઘ્નૌષધસિદ્ધાનિ કાર્યાણિ ભિષજા તથા )| શતાવરીમૂલતુલાશ્ચતસ્રઃ સમ્પ્રપીડયેત્||૬૪|| રસેન ક્ષીરતુલ્યેન પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્| જીવનીયૈઃ શતાવર્યા મૃદ્વીકાભિઃ પરૂષકૈઃ||૬૫|| પિષ્ટૈઃ પ્રિયાલૈશ્ચાક્ષાંશૈર્દ્વિયષ્ટિમધુકૈર્ભિષક્| સિદ્ધે શીતે ચ મધુનઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ પલાષ્ટકમ્||૬૬|| સિતાદશપલોન્મિશ્રાલ્લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ| યોન્યસૃક્શુક્રદોષઘ્નં વૃષ્યં પુંસવનં ચ તત્||૬૭|| ક્ષતં ક્ષયં રક્તપિત્તં કાસં શ્વાસં હલીમકમ્| કામલાં વાતરક્તં ચ વીસર્પં હૃચ્છિરોગ્રહમ્||૬૮|| ઉન્માદારત્યપસ્મારાન્ વાતપિત્તાત્મકાઞ્જયેત્| ઇતિ બૃહચ્છતાવરીઘૃતમ્| એવમેવ ક્ષીરસર્પિર્જીવનીયોપસાધિતમ્||૬૯|| ગર્ભદં પિત્તલાનાં ચ યોનીનાં સ્યાદ્ભિષગ્જિતમ્|૭૦|

હતાવરીમૂલતુલા ઇત્યાદૌ આર્દ્રશતાવરીમૂલપીડનેન યાવદ્રસો ભવતિ તેન સમં ક્ષીરઘૃતં વક્ષ્યમાણકલ્કૈઃ પાચનીયમ્| દ્વિયષ્ટિમધુકૈરિતિ દ્વિભાગમધુયષ્ટિકૈઃ, કિંવા જલજસ્થલજયષ્ટિમધુકદ્વયયુક્તૈઃ| એવમેવેત્યાદૌ શતાવરીચતુઃશતરસસમેનેત્યર્થઃ| ક્ષીરોત્થિતં સર્પિઃ ક્ષીરસર્પિઃ| જીવનીયાન્યત્ર કલ્કઃ||૬૩-૬૯||-

Adhikarana 24 (70-72) · Śloka 73

યોન્યાં શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટાયાં વર્તિઃ સંશોધની હિતા||૭૦|| વારાહે બહુશઃ પિત્તે ભાવિતૈર્લક્તકૈઃ કૃતા| ભાવિતં પયસાઽર્કસ્ય યવચૂર્ણં સસૈન્ધવમ્||૭૧|| વર્તિઃ કૃતા મુહુર્ધાર્યા તતઃ સેચ્યા સુખામ્બુના| પિપ્પલ્યા મરિચૈર્માષૈઃ શતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ||૭૨|| વર્તિસ્તુલ્યા પ્રદેશિન્યા ધાર્યા યોનિવિશોધની|૭૩|

પયસાઽર્કસ્યેતિ અર્કક્ષીરેણ| સેચ્યેતિ પરિષિઞ્ચનીયા| પ્રદેશિનીતુલ્યા પ્રદેશિન્યઙ્ગુલીસમાના પરિણાહેન દૈર્ઘ્યેણ ચ||૭૦-૭૨||-

Adhikarana 25 (73-83) · Śloka 84

ઉદુમ્બરશલાટૂનાં દ્રોણમબ્દ્રોણસંયુતમ્||૭૩|| સપઞ્ચવલ્કકુલકમાલતીનિમ્બપલ્લવમ્ | નિશાં સ્થાપ્ય જલે તસ્મિંસ્તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૭૪|| લાક્ષાધવપલાશત્વઙ્નિર્યાસૈઃ શાલ્મલેન ચ| પિષ્ટૈઃ સિદ્ધસ્ય તૈલસ્ય પિચું યોનૌ નિધાપયેત્||૭૫|| સશર્કરૈઃ કષાયૈશ્ચ શીતૈઃ કુર્વીત સેચનમ્| પિચ્છિલા વિવૃતા કાલદુષ્ટા યોનિશ્ચ દારુણા||૭૬|| સપ્તાહાચ્છુધ્યતિ ક્ષિપ્રમપત્યં ચાપિ વિન્દતિ| ઉદુમ્બરસ્ય દુગ્ધેન ષટ્કૃત્વો ભાવિતાત્તિલાત્||૭૭|| તૈલં ક્વાથેન તસ્યૈવ સિદ્ધં ધાર્યં ચ પૂર્વવત્| ધાતક્યામલકીપત્રસ્રોતોજમધુકોત્પલૈઃ||૭૮|| જમ્બ્વામ્રમધ્યકાસીસલોધ્રકટ્ફલતિન્દુકૈઃ| સૌરાષ્ટ્રિકાદાડિમત્વગુદુમ્બરશલાટુભિઃ||૭૯|| અક્ષમાત્રૈરજામૂત્રે ક્ષીરે ચ દ્વિગુણે પચેત્| તૈલપ્રસ્થં પિચું દદ્યાદ્યોનૌ ચ પ્રણયેત્તતઃ||૮૦|| કટીપૃષ્ઠત્રિકાભ્યઙ્ગં સ્નેહબસ્તિં ચ દાપયેત્| પિચ્છિલા સ્રાવિણી યોનિર્વિપ્લુતોપપ્લુતા તથા||૮૧|| ઉત્તાના ચોન્નતા શૂના સિધ્યેત્ સસ્ફોટશૂલિની| કરીરધવનિમ્બાર્કવેણુકોશામ્રજામ્બવૈઃ||૮૨|| જિઙ્ગિનીવૃષમૂલાનાં ક્વાથૈર્માર્દ્વીકસીધુભિઃ| સશુક્તૈર્ધાવનં મિશ્રૈર્યોન્યાસ્રાવવિનાશનમ્||૮૩|| કુર્યાત્ સતક્રગોમૂત્રશુક્તૈર્વા ત્રિફલારસૈઃ|૮૪|

ઉદુમ્બરશલાટૂનામિત્યાદૌ પઞ્ચવલ્કાદિસહિતાનામુદુમ્બરશલાટૂનાં દ્રોણં સમભાગજલં ગૃહીતવ્યમ્| નિર્યાસૈરિતિ પલાશસ્યૈવ નિર્યાસૈઃ, લાક્ષા ચ પલાશવ્યતિરેકેણ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| સશર્કરૈઃ કષાયૈરિતિ ઉદુમ્બરશલાટ્વાદિકૃતકષાયૈરેવેત્યર્થઃ| કાલદુષ્ટા ચિરકાલદુષ્ટા| ઉદુમ્બરસ્ય દુગ્ધેનેતિ ઉદુમ્બરક્ષીરેણ| ક્વાથેન તસ્યૈવેતિ ઉદુમ્બરસ્ય ક્વાથેન| સૌરાષ્ટ્રિકા તુવરી મૃત્તિકા| અજામૂત્રે ક્ષીરે ચેતિ અજામૂત્રક્ષીરે પ્રત્યેકં દ્વિગુણે| ઉત્તાનેતિ ઉન્નતા| કરીરઃ મરુજદ્રુમઃ| કોષામ્રઃ સ્વનામખ્યાતઃ| જિઙ્ગિની પ્રસિદ્ધા||૭૩-૮૩||-

Adhikarana 26 (84-85) · Śloka 86

પિપ્પલ્યયોરજઃપથ્યાપ્રયોગા મધુના હિતાઃ||૮૪|| શ્લેષ્મલાયાં કટુપ્રાયાઃ સમૂત્રા બસ્તયો હિતાઃ| પિત્તે સમધુરક્ષીરા વાતે તૈલામ્લસંયુતાઃ||૮૫|| સન્નિપાતસમુત્થાયાઃ કર્મ સાધારણં હિતમ્|૮૬|

કર્મસાધારણં વાતાદિજયોનિદોષોક્તં મિલિતં ત્રિદોષજાયાં કર્તવ્યમ્||૮૪-૮૫||-

Adhikarana 27 (86-89) · Śloka 90

રક્તયોન્યામસૃગ્વર્ણૈરનુબન્ધં સમીક્ષ્ય ચ||૮૬|| તતઃ કુર્યાદ્યથાદોષં રક્તસ્થાપનમૌષધમ્| તિલચૂર્ણં દધિ ઘૃતં ફાણિતં શૌકરી વસા||૮૭|| ક્ષૌદ્રેણ સંયુતં પેયં વાતાસૃગ્દરનાશનમ્| વરાહસ્ય રસો મેદ્યઃ સકૌલત્થોઽનિલાધિકે||૮૮|| શર્કરાક્ષૌદ્રયષ્ટ્યાહ્વનાગરૈર્વા યુતં દધિ| પયસ્યોત્પલશાલૂકબિસકાલીયકામ્બુદમ્||૮૯|| સપયઃશર્કરાક્ષૌદ્રં પૈત્તિકેઽસૃગ્દરે પિબેત્|૯૦|

રક્તયોન્યામિત્યાદિ| અસૃગ્વર્ણૈરનુબન્ધં વીક્ષ્યેતિ અસૃગ્વર્ણવિશેષૈર્દોષાનુબન્ધં પરીક્ષ્ય||૮૬-૮૯||-

Adhikarana 28 (90-95) · Śloka 96

પાઠા જમ્બ્વામ્રયોર્મધ્યં શિલોદ્ભેદં રસાઞ્જનમ્||૯૦|| અમ્બષ્ઠા શાલ્મલીશ્લેષં સમઙ્ગાં વત્સકત્વચમ્| બાહ્લીકાતિવિષે બિલ્વં મુસ્તં લોધ્રં સગૈરિકમ્||૯૧|| કટ્વઙ્ગં મરિચં શુણ્ઠીં મૃદ્વીકાં રક્તચન્દનમ્| કટ્ફલં વત્સકાનન્તાધાતકીમધુકાર્જુનમ્||૯૨|| પુષ્યેણોદ્ધૃત્ય તુલ્યાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્| તાનિ ક્ષૌદ્રેણ સંયોજ્ય પિબેત્તણ્ડુલવારિણા||૯૩|| અર્શઃસુ ચાતિસારેષુ રક્તં યચ્ચોપવેશ્યતે| દોષાગન્તુકૃતા યે ચ બાલાનાં તાંશ્ચ નાશયેત્||૯૪|| યોનિદોષં રજોદોષં શ્વેતં નીલં સપીતકમ્| સ્ત્રીણાં શ્યાવારુણં યચ્ચ પ્રસહ્ય વિનિવર્તયેત્||૯૫|| ચૂર્ણં પુષ્યાનુગં નામ હિતમાત્રેયપૂજિતમ્|૯૬| ઇતિ પુષ્યાનુગચૂર્ણમ્|

પાઠેત્યાદૌ અમ્બષ્ઠા પાઠાભેદઃ; અન્યે તુ પાઠાભાગદ્વયગ્રહણાર્થં પુનઃ ‘અમ્બષ્ઠા’ ઇતિ પદં વર્ણયન્તિ| ઉક્તં હિ- “ઘૃતે તૈલે ચ યોગે ચ યદ્દ્રવ્યં પુનરુચ્યતે| ભાગતો દ્વિગુણં તદ્ધિ ગ્રહણીયં મનીષિભિઃ” ઇતિ| શાલ્મલીશ્લેષમિતિ શાલ્મલીવેષ્ટકમ્| બાહ્લીકમિતિ કુઙ્કુમમ્| પુષ્યેણેતિ પુષ્યનક્ષત્રેણોદ્ધૃત્ય; પુષ્યનક્ષત્રોદ્ધરણં ચાત્રાદૃષ્ટદ્વારોપકારકં જ્ઞેયમ્| નીલં શ્વેતં સપીતકમિત્યાદિ રજોદોષવિશેષણમ્||૯૦-૯૫||-

Adhikarana 29 (96-99) · Śloka 100

તણ્ડુલીયકમૂલં તુ સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના||૯૬|| રસાઞ્જનં ચ લાક્ષાં ચ છાગેન પયસા પિબેત્| પત્રકલ્કૌ ઘૃતે ભૃષ્ટૌ રાજાદનકપિત્થયોઃ||૯૭|| પિત્તાનિલહરૌ, પૈત્તે સર્વથૈવાસ્રપિત્તજિત્| મધુકં ત્રિફલાં લોધ્રં મુસ્તં સૌરાષ્ટ્રિકાં મધુ||૯૮|| મદ્યૈર્નિમ્બગુડૂચ્યૌ વા કફજેઽસૃગ્દરે પિબેત્| વિરેચનં મહાતિક્તં પૈત્તિકેઽસૃગ્દરે પિબેત્||૯૯|| હિતં ગર્ભપરિસ્રાવે યચ્ચોક્તં તચ્ચ કારયેત્|૧૦૦|

વિરેચનમિત્યાદૌ વિરેચનમેવ ત્રિવૃતાદિ પિબેત્, તથા મહાતિક્તકં ઘૃતં કુષ્ઠોક્તં પિબેદિતિ યોજ્યમ્| ગર્ભપરિસ્રાવે યચ્ચોક્તમિતિ જાતિસૂત્રીયે (વિ.અ.૮) ગર્ભસ્રાવચિકિત્સિતં યદુક્તં તત્ કારયેત્||૯૬-૯૯||-

Adhikarana 30 (100-115) · Śloka 116

કાશ્મર્યકુટજક્વાથસિદ્ધમુત્તરબસ્તિના||૧૦૦|| રક્તયોન્યરજસ્કાનાં પુત્રઘ્ન્યાશ્ચ હિતં ઘૃતમ્| મૃગાજાવિવરાહાસૃગ્દધ્યમ્લફલસર્પિષા ||૧૦૧|| અરજસ્કા પિબેત્ સિદ્ધં જીવનીયૈઃ પયોઽપિ વા| કર્ણિન્યચરણાશુષ્કયોનિપ્રાક્ચરણાસુ ચ||૧૦૨|| કફવાતે ચ દાતવ્યં તૈલમુત્તરબસ્તિના| ગોપિત્તે મત્સ્યપિત્તે વા ક્ષૌમં ત્રિઃસપ્તભાવિતમ્||૧૦૩|| મધુના કિણ્વચૂર્ણં વા દદ્યાદચરણાપહમ્| સ્રોતસાં શોધનં કણ્ડૂક્લેદશોફહરં ચ તત્||૧૦૪|| વાતઘ્નૈઃ શતપાકૈશ્ચ તૈલૈઃ પ્રાગતિચારિણી| આસ્થાપ્યા ચાનુવાસ્યા ચ સ્વેદ્યા ચાનિલસૂદનૈઃ||૧૦૫|| સ્નેહદ્રવ્યૈસ્તથાઽઽહારૈરુપનાહૈશ્ચ યુક્તિતઃ| શતાહ્વાયવગોધૂમકિણ્વકુષ્ઠપ્રિયઙ્ગુભિઃ||૧૦૬|| બલાખુપર્ણિકાશ્ર્યાહ્વૈઃ સંયાવો ધારણઃ સ્મૃતઃ| વામિન્યુપપ્લુતાનાં ચ સ્નેહસ્વેદાદિકઃ ક્રમઃ||૧૦૭|| કાર્યસ્તતઃ સ્નેહપિચુસ્તતઃ સન્તર્પણં ભવેત્| શલ્લકીજિઙ્ગિનીજમ્બૂધવત્વક્પઞ્ચવલ્કલૈઃ||૧૦૮|| કષાયૈઃ સાધિતઃ સ્નેહપિચુઃ સ્યાદ્વિપ્લુતાપહઃ| કર્ણિન્યાં વર્તિકા કુષ્ઠપિપ્પલ્યર્કાગ્રસૈન્ધવૈઃ||૧૦૯|| બસ્તમૂત્રકૃતા ધાર્યા સર્વં ચ શ્લેષ્મનુદ્ધિતમ્| ત્રૈવૃતં સ્નેહનં સ્વેદો ગ્રામ્યાનૂપૌદકા રસાઃ||૧૧૦|| દશમૂલપયોબસ્તિશ્ચોદાવર્તાનિલાર્તિષુ| ત્રૈવૃતેનાનુવાસ્યા ચ બસ્તિશ્ચોત્તરસઞ્જ્ઞિતઃ||૧૧૧|| એતદેવ મહાયોન્યાં સ્રસ્તાયાં ચ વિધીયતે| વસા ઋક્ષવરાહાણાં ઘૃતં ચ મધુરૈઃ શૃતમ્||૧૧૨|| પૂરયિત્વા મહાયોનિં બધ્નીયાત્ ક્ષૌમલક્તકૈઃ| પ્રસ્રસ્તાં સર્પિષાઽભ્યજ્ય ક્ષીરસ્વિન્નાં પ્રવેશ્ય ચ||૧૧૩|| બધ્નીયાદ્વેશવારસ્ય પિણ્ડેનામૂત્રકાલતઃ| યચ્ચ વાતવિકારાણાં કર્મોક્તં તચ્ચ કારયેત્||૧૧૪|| સર્વવ્યાપત્સુ મતિમાન્મહાયોન્યાં વિશેષતઃ| નહિ વાતાદૃતે યોનિર્નારીણાં સમ્પ્રદુષ્યતિ||૧૧૫|| શમયિત્વા તમન્યસ્ય કુર્યાદ્દોષસ્ય ભેષજમ્|૧૧૬|

મૃગાજાવીત્યાદૌ મૃગાદીનામસૃક્ દધ્યમ્લફલસર્પિષા પિબેદિતિ યોજ્યમ્| ‘અમ્લક્ષૌદ્રસર્પિષા’ ઇતિ વા પાઠઃ| તૈલમુત્તરબસ્તિનેત્યત્ર જીવનીયસિદ્ધં તૈલં યોજ્યમ્| ગોપિત્તે ઇત્યાદૌ દદ્યાદિતિ યોનૌ દદ્યાદિત્યર્થઃ| પ્રાગતિચારિણીતિ પ્રાક્ચરણાતિચરણે| સંયાવ ઉત્કારિકા| ધારણઃ સ્મૃત ઇતિ વામિન્યા બીજધારણકારક ઇત્યર્થઃ| ત્રૈવૃતં સ્નેહનમિતિ સર્પિસ્તૈલવસાસ્નેહનમ્| એતદેવેતિ ત્રૈવૃતમેવ અનુવાસનબસ્ત્યુત્તરબસ્તિષુ| આમૂત્રકાલત ઇતિ મૂત્રકાલપર્યન્તં બન્ધનં કુર્યાત્| સર્વયોનિવ્યાપત્સુ વાતચિકિત્સાકરણે હેતુમાહ- નહિ વાતાદૃત ઇત્યાદિ||૧૦૦-૧૧૫||-

Adhikarana 31 (116-125) · Śloka 126

રોહીતકાન્મૂલકલ્કં પાણ્ડુરેઽસૃગ્દરે પિબેત્||૧૧૬|| જલેનામલકીબીજં કલ્કં વા સસિતામધુમ્| મધુનાઽઽમલકાચ્ચૂર્ણં રસં વા લેહયેચ્ચ તામ્||૧૧૭|| ન્યગ્રોધત્વક્કષાયેણ લોધ્રકલ્કં તથા પિબેત્| આસ્રાવે ક્ષૌમપટ્ટં વા ભાવિતં તેન ધારયેત્||૧૧૮|| પ્લક્ષત્વક્ચૂર્ણપિણ્ડં વા ધારયેન્મધુના કૃતમ્| યોન્યા સ્નેહાક્તયા લોધ્રપ્રિયઙ્ગુમધુકસ્ય વા||૧૧૯|| ધાર્યા મધુયુતા વર્તિઃ કષાયાણાં ચ સર્વશઃ| સ્રાવચ્છેદાર્થમભ્યક્તાં ધૂપયેદ્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ||૧૨૦|| સરલાગુગ્ગુલુયવૈઃ સતૈલકટુમત્સ્યકૈઃ| કાસીસં ત્રિફલા કાઙ્ક્ષી સમઙ્ગાઽઽમ્રાસ્થિ ધાતકી||૧૨૧|| પૈચ્છિલ્યે ક્ષૌદ્રસંયુક્તશ્ચૂર્ણો વૈશદ્યકારકઃ| પલાશસર્જજમ્બૂત્વક્સમઙ્ગામોચધાતકીઃ||૧૨૨|| સપિચ્છિલાપરિક્લિન્નાસ્તમ્ભનઃ કલ્ક ઇષ્યતે| સ્તબ્ધાનાં કર્કશાનાં ચ કાર્યં માર્દવકારકમ્||૧૨૩|| ધારયેદ્વેશવારં વા પાયસં કૃશરાં તથા| દુર્ગન્ધાનાં કષાયઃ સ્યાત્તૌવરઃ કલ્ક એવ વા||૧૨૪|| ચૂર્ણં વા સર્વગન્ધાનાં પૂતિગન્ધાપકર્ષણમ્| એવં યોનિષુ શુદ્ધાસુ ગર્ભં વિન્દન્તિ યોષિતઃ||૧૨૫|| અદુષ્ટે પ્રાકૃતે બીજે જીવોપક્રમણે સતિ|૧૨૬|

પાણ્ડુરે પ્રદરે ઇતિ શ્વેતપ્રદરે| ભાવિતં તેનેતિ ન્યગ્રોધત્વક્કષાયેણ ભાવિતમ્| કટુમત્સ્યકઃ શફરી, શુષ્કમત્સ્યો વા| કાઙ્ક્ષી સૌરાષ્ટ્રી મૃત્| અદુષ્ટે ઇત્યાદૌ પ્રાકૃતે બીજે ઇતિ સહજગુણસમ્પન્ને શુક્રશોણિતબીજે અદુષ્ટે સતિ; એવમ્ભૂતસંસર્ગે જીવોપક્રમણે સત્યેવ ગર્ભં યોષિતઃ વિન્દન્તિ; જીવોપક્રમણં પૂર્વકર્મપ્રેરિતાત્ સુયોગાદ્ભવતિ||૧૧૬-૧૨૫||-

Adhikarana 32 (126) · Śloka 127

પઞ્ચકર્મવિશુદ્ધસ્ય પુરુષસ્યાપિ ચેન્દ્રિયમ્||૧૨૬|| પરીક્ષ્ય વર્ણૈર્દોષાણાં દુષ્ટં તદ્ઘ્નૈરુપાચરેત્|૧૨૭|

યસ્માત્ પુરુષસ્ય શુક્રમપ્યત્ર કારણં ગર્ભે, ગર્ભશ્ચાપેક્ષિતઃ, તસ્માચ્છુક્રસ્યાપિ પરીક્ષાપૂર્વિકાં ચિકિત્સામાહ- પઞ્ચકર્મેત્યાદિ| ઇન્દ્રિયમિતિ શુક્રમ્| પરીક્ષણાદ્દોષાણાં વાતાદીનાં વર્ણૈર્યદિ દુષ્ટં ભવતિ તદા વાતાદિવર્ણયોગાદ્વાતાદિહરૈર્ભેષજૈરુપાચરેદિત્યર્થઃ||૧૨૬||-

Adhikarana 33 (127-132) · Śloka 132

ભવન્તિ ચાત્ર- સલિઙ્ગા વ્યાપદો યોનેઃ સનિદાનચિકિત્સિતાઃ||૧૨૭|| ઉક્તા વિસ્તરતઃ સમ્યઙ્મુનિના તત્ત્વદર્શિના| પુનરેવાગ્નિવેશસ્તુ પપ્રચ્છ ભિષજાં વરમ્||૧૨૮|| આત્રેયમુપસઙ્ગમ્ય શુક્રદોષાસ્ત્વયાઽનઘ!| રોગાધ્યાયે સમુદ્દિષ્ટા હ્યષ્ટૌ પુંસામશેષતઃ||૧૨૯|| તેષાં હેતું ભિષક્શ્રેષ્ઠ! દુષ્ટાદુષ્ટસ્ય ચાકૃતિમ્| ચિકિત્સિતં ચ કાર્ત્સ્ન્યેન ક્લૈબ્યં યચ્ચ ચતુર્વિધમ્||૧૩૦|| ઉપદ્રવેષુ યોનીનાં પ્રદરો યશ્ચ કીર્તિતઃ| તેષાં નિદાનં લિઙ્ગં ચ ચિકિત્સાં ચૈવ તત્ત્વતઃ||૧૩૧|| સમાસવ્યાસભેદેન પ્રબ્રૂહિ ભિષજાંવર!| તસ્મૈ શુશ્રૂષમાણાય પ્રોવાચ મુનિપુઙ્ગવઃ||૧૩૨||

અત્રાન્તરે ‘પુનરેવ’ ઇત્યાદિગ્રન્થં શુક્રદોષાદિલક્ષણચિકિત્સાભિધાયકં કેચિત્ પઠન્તિ; તચ્ચાન્યે અનાર્ષં વદન્તિ, ઉપપત્તિં ચ વર્ણયન્તિ યત્- શુક્રદોષા વાજીકરણેનૈવ ચિકિત્સિતાઃ, ક્લૈબ્યં ચ શારીરે એવ પ્રતિપાદિતમ્, અતઃ પુનર્નાભિધાનમર્હતિ, પ્રદરશ્ચૈવેહ યોનિવ્યાપત્તૌ ચિકિત્સિત ઇતિ; યે તુ પઠન્તિ તે પૂર્વોક્તસઙ્ક્ષેપસ્ય વિસ્તરાભિધાનમેતદિતિ વર્ણયન્તિ| એવમસ્યાર્ષત્વવિવાદેઽપિ કાશ્મીરાદિદેશાનુમતત્વાત્ કિઞ્ચિદ્ વ્યાકરણં કુર્મ એવ||૧૨૭-૧૩૨||

Adhikarana 34 (133-138) · Śloka 139

બીજં યસ્માદ્વ્યવાયે તુ હર્ષયોનિસમુત્થિતમ્| શુક્રં પૌરુષમિત્યુક્તં તસ્માદ્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ||૧૩૩|| યથા બીજમકાલામ્બુકૃમિકીટાગ્નિદૂષિતમ્| ન વિરોહતિ સન્દુષ્ટં તથા શુક્રં શરીરિણામ્||૧૩૪|| અતિવ્યવાયાદ્વ્યાયામાદસાત્મ્યાનાં ચ સેવનાત્| અકાલે વાઽપ્યયોનૌ વા મૈથુનં ન ચ ગચ્છતઃ||૧૩૫|| રૂક્ષતિક્તકષાયાતિલવણામ્લોષ્ણસેવનાત્| નારીણામરસજ્ઞાનાં ગમનાજ્જરયા તથા||૧૩૬|| ચિન્તાશોકાદવિસ્રમ્ભાચ્છસ્ત્રક્ષારાગ્નિવિભ્રમાત્| ભયાત્ક્રોધાદભીચારાદ્વ્યાધિભિઃ કર્શિતસ્ય ચ||૧૩૭|| વેગાઘાતાત્ ક્ષતાચ્ચાપિ ધાતૂનાં સમ્પ્રદૂષણાત્| દોષાઃ પૃથક્ સમસ્તા વા પ્રાપ્ય રેતોવહાઃ સિરાઃ||૧૩૮|| શુક્રં સન્દૂષયન્ત્યાશુ ...|૧૩૯|

શુક્રગુણોપવર્ણને હેતુમાહ- બીજં યસ્માદિત્યાદિ| યસ્માદ્બીજભૂતં ગર્ભસ્ય શુક્રં તસ્માદ્વક્ષ્યામિ| વ્યવાયેષુ હર્ષ એવ યોનિઃ કારણં તસ્માદુત્થિતમ્| પૌરુષમિતિ પુરુષચિહ્નં, શુક્રેણૈવ હિ પુરુષો વ્યજ્યતે| મૈથુનં ન ચ ગચ્છત ઇતિ ઉચિતમૈથુનકાલે મૈથુનાગમનં શુક્રવેગપ્રતીઘાતાદેવ દર્શયતિ| અવિસ્રમ્ભાદિતિ અવિશ્વાસાત્||૧૩૩-૧૩૮||-

Adhikarana 35 (139-145) · Śloka 146

... તદ્વક્ષ્યામિ વિભાગશઃ| ફેનિલં તનુ રૂક્ષં ચ વિવર્ણં પૂતિ પિચ્છિલમ્||૧૩૯|| અન્યધાતૂપસંસૃષ્ટમવસાદિ તથાઽષ્ટમમ્| ફેનિલં તનુ રૂક્ષં ચ કૃચ્છ્રેણાલ્પં ચ મારુતાત્||૧૪૦|| ભવત્યુપહતં શુક્રં ન તદ્ગર્ભાય કલ્પતે| સનીલમથવા પીતમત્યુષ્ણં પૂતિગન્ધિ ચ||૧૪૧|| દહલ્લિઙ્ગં વિનિર્યાતિ શુક્રં પિત્તેન દૂષિતમ્| શ્લેષ્મણા બદ્ધમાર્ગં તુ ભવત્યત્યર્થપિચ્છિલમ્||૧૪૨|| સ્ત્રીણામત્યર્થગમનાદભિઘાતાત્ ક્ષતાદપિ| શુક્રં પ્રવર્તતે જન્તોઃ પ્રાયેણ રુધિરાન્વયમ્||૧૪૩|| વેગસન્ધારણાચ્છુક્રં વાયુના વિહતં પથિ| કૃચ્છ્રેણ યાતિ ગ્રથિતમવસાદિ તથાઽઽષ્ટમમ્||૧૪૪|| ઇતિ દોષાઃ સમાખ્યાતાઃ શુક્રસ્યાષ્ટૌ સલક્ષણાઃ| સ્નિગ્ધં ઘનં પિચ્છિલં ચ મધુરં ચાવિદાહિ ચ||૧૪૫|| રેતઃ શુદ્ધં વિજાનીયાચ્છ્વેતં સ્ફટિકસન્નિભમ્|૧૪૬|

વક્ષ્યામીતિ દુષ્ટં શુક્રં વક્ષ્યામિ રુધિરાન્વયમિતિ રુધિરયુક્તમ્| શુક્રાભિધાનપ્રસઙ્ગાદ્વિશુદ્ધશુક્રલક્ષણમાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ||૧૩૯-૧૪૫||-

Adhikarana 36 (146-152) · Śloka 153

વાજીકરણયોગૈસ્તૈરુપયોગસુખૈર્હિતૈઃ||૧૪૬|| રક્તપિત્તહરૈર્યોગૈર્યોનિવ્યાપદિકૈસ્તથા| દુષ્ટં યદા ભવેચ્છુક્રં તદા તત્ સમુપાચરેત્||૧૪૭|| ઘૃતં ચ જીવનીયં યચ્ચ્યવનપ્રાશ એવ ચ| ગિરિજસ્ય પ્રયોગશ્ચ રેતોદોષાનપોહતિ||૧૪૮|| વાતાન્વિતે હિતાઃ શુક્રે નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ| અભયામલકીયં ચ પૈત્તે શસ્તં રસાયનમ્ ||૧૪૯|| માગધ્યમૃતલોહાનાં ત્રિફલાયા રસાયનમ્| કફોત્થિતં શુક્રદોષં હન્યાદ્ભલ્લાતકસ્ય ચ||૧૫૦|| યદન્યધાતુસંસૃષ્ટં શુક્રં તદ્વીક્ષ્ય યુક્તિતઃ| યથાદોષં પ્રયુઞ્જીત દોષધાતુભિષગ્જિતમ્||૧૫૧|| સર્પિઃ પયો રસાઃ શાલિર્યવગોધૂમષષ્ટિકાઃ| પ્રશસ્તાઃ શુક્રદોષેષુ બસ્તિકર્મ વિશેષતઃ||૧૫૨|| ઇત્યષ્ટશુક્રદોષાણાં મુનિનોક્તં ચિકિત્સિતમ્|૧૫૩|

માગધ્યમૃતેત્યાદૌ અમૃતા આમલકી| ભલ્લાતકસ્યેત્યત્ર રસાયનમિતિ અનુવર્તતે||૧૪૬-૧૫૨||-

Adhikarana 37 (153) · Śloka 154

રેતોદોષોદ્ભવં ક્લૈબ્યં યસ્માચ્છુદ્ધ્યૈવ સિધ્યતિ||૧૫૩|| તતો વક્ષ્યામિ તે સમ્યગગ્નિવેશ! યથાતથમ્|૧૫૪|

શુદ્ધ્યૈવેતિ રેતઃશુદ્ધ્યૈવ; સિદ્ધ્યતિ પ્રશામ્યતિ||૧૫૩||-

Adhikarana 38 (154-157) · Śloka 157

બીજધ્વજોપઘાતાભ્યાં જરયા શુક્રસઙ્ક્ષયાત્||૧૫૪|| ક્લૈબ્યં સમ્પદ્યતે તસ્ય શૃણુ સામાન્યલક્ષણમ્| સઙ્કલ્પપ્રવણો નિત્યં પ્રિયાં વશ્યામપિ સ્ત્રિયમ્||૧૫૫|| ન યાતિ લિઙ્ગશૈથિલ્યાત્ કદાચિદ્યાતિ વા યદિ| શ્વાસાર્તઃ સ્વિન્નગાત્રશ્ચ મોઘસઙ્કલ્પચેષ્ટિતઃ||૧૫૬|| મ્લાનશિશ્નશ્ચ નિર્બીજઃ સ્યાદેતત્ ક્લૈબ્યલક્ષણમ્| સામાન્યલક્ષણં હ્યેતદ્વિસ્તરેણ પ્રવક્ષ્યતે||૧૫૭||

સઙ્કલ્પેત્યાદૌ લિઙ્ગશૈથિલ્યાદિતિ લિઙ્ગાનુત્થાનાત્| મોઘે નિષ્ફલે સઙ્કલ્પચેષ્ટિતે યસ્ય સઃ||૧૫૪-૧૫૭||

Adhikarana 39 (158-161) · Śloka 163

શીતરૂક્ષાલ્પસઙ્ક્લિષ્ટવિરુદ્ધાજીર્ણભોજનાત્ | શોકચિન્તાભયત્રાસાત્ સ્ત્રીણાં ચાત્યર્થસેવનાત્||૧૫૮|| અભિચારાદવિસ્રમ્ભાદ્રસાદીનાં ચ સઙ્ક્ષયાત્| વાતાદીનાં ચ વૈષમ્યાત્તથૈવાનશનાચ્છ્રમાત્||૧૫૯|| નારીણામરસજ્ઞત્વાત્ પઞ્ચકર્માપચારતઃ| બીજોપઘાતાદ્ભવતિ પાણ્ડુવર્ણઃ સુદુર્બલઃ||૧૬૦|| અલ્પપ્રાણોઽલ્પહર્ષશ્ચ પ્રમદાસુ ભવેન્નરઃ| હૃત્પાણ્ડુરોગતમકકામલાશ્રમપીડિતઃ||૧૬૧|| છર્દ્યતીસારશૂલાર્તઃ કાસજ્વરનિપીડિતઃ| બીજોપઘાતજં ક્લૈબ્યં ...|૧૬૩|

વાયોઃ ક્ષયાદ્ બીજક્ષયાનુપપત્તેઃ વાતાદીનાં ચ સઙ્ક્ષયાદિત્યત્ર પ્રાકૃતવાતાદિક્ષયે શરીરવૈગુણ્યાદેવ શુક્રાનુત્પાદો જ્ઞેયઃ||૧૫૮-૧૬૧||-

Adhikarana 40 (162-175) · Śloka 176

... ધ્વજભઙ્ગકૃતં શૃણુ||૧૬૨|| અત્યમ્લલવણક્ષારવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનાત્| અત્યમ્બુપાનાદ્વિષમાત્ પિષ્ટાન્નગુરુભોજનાત્||૧૬૩|| દધિક્ષીરાનૂપમાંસસેવનાદ્વ્યાધિકર્ષણાત્| કન્યાનાં ચૈવ ગમનાદયોનિગમનાદપિ||૧૬૪|| દીર્ઘરોગાં ચિરોત્સૃષ્ટાં તથૈવ ચ રજસ્વલામ્| દુર્ગન્ધાં દુષ્ટયોનિં ચ તથૈવ ચ પરિસ્રુતામ્ ||૧૬૫|| ઈદૃશીં પ્રમદાં મોહાદ્યો ગચ્છેત્ કામહર્ષિતઃ| ચતુષ્પદાભિગમનાચ્છેફસશ્ચાભિઘાતતઃ||૧૬૬|| અધાવનાદ્વા મેઢ્રસ્ય શસ્ત્રદન્તનખક્ષતાત્| કાષ્ઠપ્રહારનિષ્પેષાચ્છૂકાનાં ચાતિસેવનાત્||૧૬૭|| રેતસશ્ચ પ્રતીઘાતાદ્ધ્વજભઙ્ગઃ પ્રવર્તતે| (ભવન્તિ યાનિ રૂપાણિ તસ્ય વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્)| શ્વયથુર્વેદના મેઢ્રે રાગશ્ચૈવોપલક્ષ્યતે||૧૬૮|| સ્ફોટાશ્ચ તીવ્રા જાયન્તે લિઙ્ગપાકો ભવત્યપિ| માંસવૃદ્ધિર્ભવેચ્ચાસ્ય વ્રણાઃ ક્ષિપ્રં ભવન્ત્યપિ||૧૬૯|| પુલાકોદકસઙ્કાશઃ સ્રાવઃ શ્યાવારુણપ્રભઃ| વલયીકુરુતે ચાપિ કઠિનશ્ચ પરિગ્રહઃ||૧૭૦|| જ્વરસ્તૃષ્ણા ભ્રમો મૂર્ચ્છા ચ્છર્દિશ્ચાસ્યોપજાયતે| રક્તં કૃષ્ણં સ્રવેચ્ચાપિ નીલમાવિલલોહિતમ્||૧૭૧|| અગ્નિનેવ ચ દગ્ધસ્ય તીવ્રો દાહઃ સવેદનઃ| બસ્તૌ વૃષણયોર્વાઽપિ સીવન્યાં વઙ્ક્ષણેષુ ચ||૧૭૨|| કદાચિત્પિચ્છિલો વાઽપિ પાણ્ડુઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે| શ્વયથુર્જાયતે મન્દઃ સ્તિમિતોઽલ્પપરિસ્રવઃ||૧૭૩|| ચિરાચ્ચ પાકં વ્રજતિ શીઘ્રં વાઽથ પ્રમુચ્યતે| જાયન્તે ક્રિમયશ્ચાપિ ક્લિદ્યતે પૂતિગન્ધિ ચ||૧૭૪|| વિશીર્યતે મણિશ્ચાસ્ય મેઢ્રં મુષ્કાવથાપિ ચ| ધ્વજભઙ્ગકૃતં ક્લૈબ્યમિત્યેતત્ સમુદાહૃતમ્||૧૭૫|| એતં પઞ્ચવિધં કેચિદ્ધ્વજભઙ્ગં પ્રચક્ષતે|૧૭૬|

શૂકાનાં ચાતિસેવનાદિતિ લિઙ્ગાતિવૃદ્ધ્યર્થં કૃતશૂકાતિયોગાત્| એતં પઞ્ચવિધં કેચિદ્ ધ્વજભઙ્ગં વદન્તિ; તથોક્તેન વાતપિત્તકફરક્તસન્નિપાતભેદેન પઞ્ચવિધત્વમિત્યર્થઃ| તત્ર શ્વયથુર્વેદના મેઢ્રે ઇત્યાદિ વાતેન, સ્ફોટાશ્ચેત્યાદિ પિત્તેન, માંસવૃદ્ધિરિત્યાદિ કફેન, જ્વરસ્તૃષ્ણેત્યાદિ રક્તેન, અગ્નિનેવેત્યાદિ સન્નિપાતેન||૧૬૨-૧૭૫||-

Adhikarana 41 (176-180) · Śloka 181

ક્લૈબ્યં જરાસમ્ભવં હિ પ્રવક્ષ્યામ્યથ તચ્છૃણુ||૧૭૬|| જઘન્યમધ્યપ્રવરં વયસ્ત્રિવિધમુચ્યતે| અતિપ્રવયસાં શુક્રં પ્રાયશઃ ક્ષીયતે નૃણામ્||૧૭૭|| રસાદીનાં સઙ્ક્ષયાચ્ચ તથૈવાવૃષ્યસેવનાત્| બલવીર્યેન્દ્રિયાણાં ચ ક્રમેણૈવ પરિક્ષયાત્||૧૭૮|| પરિક્ષયાદાયુષશ્ચાપ્યનાહારાચ્છ્રમાત્ ક્લમાત્| જરાસમ્ભવજં ક્લૈબ્યમિત્યેતૈર્હેતુભિર્નૃણામ્||૧૭૯|| જાયતે તેન સોઽત્યર્થં ક્ષીણધાતુઃ સુદુર્બલઃ| વિવર્ણો દુર્બલો દીનઃ ક્ષિપ્રં વ્યાધિમથાશ્નુતે||૧૮૦|| એતજ્જરાસમ્ભવં હિ ...|૧૮૧|

જઘન્યેત્યાદૌ પ્રવરં વય ઇતિ વાર્ધક્યમ્| પ્રાયશઃ ક્ષીયત ઇતિ વચનાત્ કદાચિત્ પ્રવયસામપિ શુક્રસારાણાં વૃષ્યસેવિનાં ચ ન ક્ષીયતે શુક્રમિતિ દર્શયતિ| પ્રવયસાં શુક્રક્ષયે હેતુમાહ- રસાદીનામિત્યાદિ| એતે ચ રસક્ષયાદયો હેતવો વાર્ધક્યસ્વભાવાદેવ ભવન્તિ||૧૭૬-૧૮૦||-

Adhikarana 42 (181-190) · Śloka 191

... ચતુર્થં ક્ષયજં શૃણુ| અતીવ ચિન્તનાચ્ચૈવ શોકાત્ક્રોધાદ્ભયાત્તથા||૧૮૧|| ઈર્ષ્યોત્કણ્ઠામદોદ્વેગાન્ સદા વિશતિ યો નરઃ| કૃશો વા સેવતે રૂક્ષમન્નપાનં તથૌષધમ્||૧૮૨|| દુર્બલપ્રકૃતિશ્ચૈવ નિરાહારો ભવેદ્યદિ| અસાત્મ્યભોજનાચ્ચાપિ હૃદયે યો વ્યવસ્થિતઃ||૧૮૩|| રસઃ પ્રધાનધાતુર્હિ ક્ષીયેતાશુ તતો નૃણામ્| રક્તાદયશ્ચ ક્ષીયન્તે ધાતવસ્તસ્ય દેહિનઃ||૧૮૪|| શુક્રાવસાનાસ્તેભ્યોઽપિ શુક્રં ધામ પરં મતમ્| ચેતસો વાઽતિહર્ષેણ વ્યવાયં સેવતેઽતિ યઃ||૧૮૫|| તસ્યાશુ ક્ષીયતે શુક્રં તતઃ પ્રાપ્નોતિ સઙ્ક્ષયમ્| ઘોરં વ્યાધિમવાપ્નોતિ મરણં વા સ ગચ્છતિ||૧૮૬|| શુક્રં તસ્માદ્વિશેષેણ રક્ષ્યમારોગ્યમિચ્છતા| એવં નિદાનલિઙ્ગાભ્યામુક્તં ક્લૈબ્યં ચતુર્વિધમ્||૧૮૭|| કેચિત્ ક્લૈબ્યે ત્વસાધ્યે દ્વે ધ્વજભઙ્ગક્ષયોદ્ભવે| વદન્તિ શેફસશ્છેદાદ્વૃષણોત્પાટનેન ચ||૧૮૮|| માતાપિત્રોર્બીજદોષાદશુભૈશ્ચાકૃતાત્મનઃ| ગર્ભસ્થસ્ય યદા દોષાઃ પ્રાપ્ય રેતોવહાઃસિરાઃ||૧૮૯|| શોષયન્ત્યાશુ તન્નાશાદ્રેતશ્ચાપ્યુપહન્યતે| તત્ર સમ્પૂર્ણસર્વાઙ્ગઃ સ ભવત્યપુમાન્ પુમાન્||૧૯૦|| એતે ત્વસાધ્યા વ્યાખ્યાતાઃ સન્નિપાતસમુચ્છ્રયાત્|૧૯૧|

કેચિદિત્યાદૌ ધ્વજભઙ્ગક્ષયોદ્ભવે વક્ષ્યમાણવિશિષ્ટધ્વજભઙ્ગક્ષયોદ્ભવે, તે ચાસાધ્યે| વૃષણોત્પાટનેન ચેત્યન્તેન ધ્વજભઙ્ગ ઉક્તઃ, ક્ષયજં તુ માતાપિત્રોરિત્યાદિનોચ્યતે| સ પુમાન્ સ્ત્રીષુ પુરુષવ્યાપારકરણાસમર્થત્વાદપુમાન્ ભવતિ||૧૮૧-૧૯૦||-

Adhikarana 43 (191-195) · Śloka 195

ચિકિત્સિતમતસ્તૂર્ધ્વં સમાસવ્યાસતઃ શૃણુ||૧૯૧|| શુક્રદોષેષુ નિર્દિષ્ટં ભેષજં યન્મયાઽનઘ!| ક્લૈબ્યોપશાન્તયે કુર્યાત્ ક્ષીણક્ષતહિતં ચ યત્||૧૯૨|| બસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીંષિ વૃષ્યયોગાશ્ચ યે મતાઃ| રસાયનપ્રયોગાશ્ચ સર્વાનેતાન્ પ્રયોજયેત્||૧૯૩|| સમીક્ષ્ય દેહદોષાગ્નિબલં ભેષજકાલવિત્| વ્યવાયહેતુજે ક્લૈબ્યે તથા ધાતુવિપર્યયાત્ ||૧૯૪|| દૈવવ્યપાશ્રયં ચૈવ ભેષજં ચાભિચારજે | સમાસેનૈતદુદ્દિષ્ટં ભેષજં ક્લૈબ્યશાન્તયે||૧૯૫||

વ્યવાયહેતુજે ઇતિપદં બીજદોષોત્પન્નસહજવ્યુદાસાર્થમ્| ધાતુવિપર્યયાદિતિ દોષવૈષમ્યાત્| દૈવવ્યપાશ્રયમિત્યાદિના અભિચારાદિજક્લૈબ્યચિકિત્સાં બ્રૂતે| અભિચારાદિજં ચ ક્લૈબ્યં દૈવવ્યપાશ્રયચિકિત્સાભિધાનાદેવ સ્વીકર્તવ્યમ્||૧૯૧-૧૯૫||

Adhikarana 44 (196-203) · Śloka 204

વિસ્તરેણ પ્રવક્ષ્યામિ ક્લૈબ્યાનાં ભેષજં પુનઃ| સુસ્વિન્નસ્નિગ્ધગાત્રસ્ય સ્નેહયુક્તં વિરેચનમ્||૧૯૬|| અન્નાશનં તતઃ કુર્યાદથવાઽઽસ્થાપનં પુનઃ| પ્રદદ્યાન્મતિમાન્ વૈદ્યસ્તતસ્તમનુવાસયેત્||૧૯૭|| પલાશૈરણ્ડમુસ્તાદ્યૈઃ પશ્ચાદાસ્થાપયેત્તતઃ| વાજીકરણયોગાશ્ચ પૂર્વં યે સમુદાહૃતાઃ||૧૯૮|| ભિષજા તે પ્રયોજ્યાઃ સ્યુઃ ક્લૈબ્યે બીજોપઘાતજે| ધ્વજભઙ્ગકૃતં ક્લૈબ્યં જ્ઞાત્વા તસ્યાચરેત્ ક્રિયામ્||૧૯૯|| પ્રદેહાન્ પરિષેકાંશ્ચ કુર્યાદ્વા રક્તમોક્ષણમ્| સ્નેહપાનં ચ કુર્વીત સસ્નેહં ચ વિરેચનમ્||૨૦૦|| અનુવાસં તતઃ કુર્યાદથવાઽઽસ્થાપનં પુનઃ| વ્રણવચ્ચ ક્રિયાઃ સર્વાસ્તત્ર કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ||૨૦૧|| જરાસમ્ભવજે ક્લૈબ્યે ક્ષયજે ચૈવ કારયેત્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય સસ્નેહં શોધનં હિતમ્||૨૦૨|| ક્ષીરસર્પિર્વૃષ્યયોગા બસ્તયશ્ચૈવ યાપનાઃ| રસાયનપ્રયોગાશ્ચ તયોર્ભેષજમુચ્યતે||૨૦૩|| વિસ્તરેણૈતદુદ્દિષ્ટં ક્લૈબ્યાનાં ભેષજં મયા|૨૦૪|

પલાશૈરણ્ડમુસ્તાદ્યૈરિતિ એરણ્ડપલાશાદ્યૈર્મુસ્તાદ્યૈશ્ચ વ્યવસ્થિતૈરિત્યર્થઃ| તત્રૈરણ્ડપત્રાદિઃ “એરણ્ડમૂલપલાશાત્” (સિ.અ.૧૨) ઇત્યાદિના ગ્રન્થે વક્ષ્યમાણઃ સિદ્ધૌ, મુસ્તાદિશ્ચ યાપનાબસ્તિઃ| બસ્તિદ્વયેઽપ્યત્ર બહુવચનં વ્યક્તિસદ્ભાવાપેક્ષયા જ્ઞેયમ્||૧૯૬-૨૦૩||-

Adhikarana 45 (204-224) · Śloka 224

યઃ પૂર્વમુક્તઃ પ્રદરઃ શૃણુ હેત્વાદિભિસ્તુ તમ્||૨૦૪|| યાઽત્યર્થં સેવતે નારી લવણામ્લગુરૂણિ ચ| કટૂન્યથ વિદાહીનિ સ્નિગ્ધાનિ પિશિતાનિ ચ||૨૦૫|| ગ્રામ્યૌદકાનિ મેદ્યાનિ કૃશરાં પાયસં દધિ | શુક્તમસ્તુસુરાદીનિ ભજન્ત્યાઃ કુપિતોઽનિલઃ||૨૦૬|| રક્તં પ્રમાણમુત્ક્રમ્ય ગર્ભાશયગતાઃ સિરાઃ| રજોવહાઃ સમાશ્રિત્ય રક્તમાદાય તદ્રજઃ||૨૦૭|| યસ્માદ્વિવર્ધયત્યાશુ રસભાવાદ્વિમાનતા | તસ્માદસૃગ્દરં પ્રાહુરેતત્તન્ત્રવિશારદાઃ||૨૦૮|| રજઃ પ્રદીર્યતે યસ્માત્ પ્રદરસ્તેન સ સ્મૃતઃ| સામાન્યતઃ સમુદ્દિષ્ટં કારણં લિઙ્ગમેવ ચ||૨૦૯|| ચતુર્વિધં વ્યાસતસ્તુ વાતાદ્યૈઃ સન્નિપાતતઃ| અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ હેત્વાકૃતિભિષગ્જિતમ્||૨૧૦|| રૂક્ષાદિભિર્મારુતસ્તુ રક્તમાદાય પૂર્વવત્| કુપિતઃ પ્રદરં કુર્યાલ્લક્ષણં તસ્ય મે શૃણુ||૨૧૧|| ફેનિલં તનુ રૂક્ષં ચ શ્યાવં ચારુણમેવ ચ| કિંશુકોદકસઙ્કાશં સરુજં વાઽથ નીરુજમ્||૨૧૨|| કટિવઙ્ક્ષણહૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠશ્રોણિષુ મારુતઃ| કુરુતે વેદનાં તીવ્રામેતદ્વાતાત્મકં વિદુઃ||૨૧૩|| અમ્લોષ્ણલવણક્ષારૈઃ પિત્તં પ્રકુપિતં યદા| પૂર્વવત્ પ્રદરં કુર્યાત્ પૈત્તિકં લિઙ્ગતઃ શૃણુ||૨૧૪|| સનીલમથવા પીતમત્યુષ્ણમસિતં તથા| નિતાન્તરક્તં સ્રવતિ મુહુર્મુહુરથાર્તિમત્||૨૧૫|| દાહરાગતૃષામોહજ્વરભ્રમસમાયુતમ્| અસૃગ્દરં પૈત્તિકં સ્યાચ્છ્લૈષ્મિકં તુ પ્રવક્ષ્યતે||૨૧૬|| ગુર્વાદિભિર્હેતુભિશ્ચ પૂર્વવત્ કુપિતઃ કફઃ| પ્રદરં કુરુતે તસ્ય લક્ષણં તત્ત્વતઃ શૃણુ||૨૧૭|| પિચ્છિલં પાણ્ડુવર્ણં ચ ગુરુ સ્નિગ્ધં ચ શીતલમ્| સ્રવત્યસૃક્ શ્લેષ્મલં ચ ઘનં મન્દરુજાકરમ્||૨૧૮|| છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસશ્વાસકાસસમન્વિતમ્| (વક્ષ્યતે ક્ષીરદોષાણાં સામાન્યમિહ કારણમ્||૨૧૯|| યત્તદેવ ત્રિદોષસ્ય કારણં પ્રદરસ્ય તુ)| ત્રિલિઙ્ગસંયુતં વિદ્યાન્નૈકાવસ્થમસૃગ્દરમ્||૨૨૦|| નારી ત્વતિપરિક્લિષ્ટા યદા પ્રક્ષીણશોણિતા| સર્વહેતુસમાચારાદતિવૃદ્ધસ્તદાઽનિલઃ||૨૨૧|| રક્તમાર્ગેણ સૃજતિ પ્રત્યનીકબલં કફમ્| દુર્ગન્ધં પિચ્છિલં પીતં વિદગ્ધં પિત્તતેજસા||૨૨૨|| વસાં મેદશ્ચ યાવદ્ધિ સમુપાદાય વેગવાન્| સૃજત્યપત્યમાર્ગેણ સર્પિર્મજ્જવસોપમમ્||૨૨૩|| શશ્વત્ સ્રવત્યથાસ્રાવં તૃષ્ણાદાહજ્વરાન્વિતામ્| ક્ષીણરક્તાં દુર્બલાં સ તામસાધ્યાં વિવર્જયેત્||૨૨૪||

યઃ પૂર્વમુક્તઃ પ્રદર ઇત્યાદૌ ઉપદ્રવરૂપતયા પૂર્વમુક્તઃ પ્રદર ઇતિ વદન્તિ; કિન્તુ રક્તયોનિચિકિત્સિતે અસૃગ્દરસઞ્જ્ઞયૈવ રક્તયોનિકથનેન નિર્દિષ્ટદોષભેદેન ચ તત્રૈવ રક્તયોનિરસૃગ્દરરૂપા વ્યાકૃ(હૃ)તા, તેનેહ પુનરસૃગ્દરલક્ષણાભિધાનં પૂર્વટીકાકૃતામસમ્મતમ્| ઇહ યેઽપ્યમું ગ્રન્થં પઠન્તિ, તે તસ્યૈવાયં પ્રભેદઃ પ્રપઞ્ચો વાઽભિધીયત ઇતિ વર્ણયન્તિ| વયં તુ ભૂરિપુસ્તકેષ્વેવં પાઠદર્શનાદસ્ય વ્યાખ્યાનં કુર્મઃ| ગર્ભાશયગતા ઇતિ ગર્ભાશયસમ્બદ્ધાઃ| અસૃગ્દરશબ્દવ્યુત્પત્તિમાહ- કુપિતોઽનિલ ઇત્યાદિ| રક્તં પ્રમાણમુત્ક્રમ્ય ઇતિ રક્તં પ્રમાણાધિકં કૃત્વા રક્તમાદાય તદ્રજો યસ્માદ્વિવર્ધયતિ (વૃદ્ધેન રક્તેન યોજયિત્વા રજો વિવર્ધયતિ યસ્માત્ ) પવનસ્તસ્માદસૃગ્રજોમેલકરૂપત્વાદયં વ્યાધિરસૃગ્દર ઇત્યુચ્યતે| ‘પ્રદીર્યતે ઇતિ વિસ્તારિતો ભવતિ’ ઇતિ પ્રદરઃ, ‘અસૃગ્ દીર્યતે યસ્મિન્નિતિ અસૃગ્દર’ ઇત્યેષાઽપિ નિરુક્તિરત્ર બોદ્ધવ્યા| નૈકાવસ્થમિતિ વાતકૃતનાનાવસ્થાયુક્તમ્| નારી ત્વિત્યાદિના એતદનુબન્ધકૃતામવસ્થામાહ||૨૦૪-૨૨૪||

Adhikarana 46 (225-228) · Śloka 228

માસાન્નિષ્પિચ્છદાહાર્તિ પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધિ ચ| નૈવાતિબહુ નાત્યલ્પમાર્તવં શુદ્ધમાદિશેત્||૨૨૫|| ગુઞ્જાફલસવર્ણં ચ પદ્માલક્તકસન્નિભમ્ | ઇન્દ્રગોપકસઙ્કાશમાર્તવં શુદ્ધમાદિશેત્||૨૨૬|| યોનીનાં વાતલાદ્યાનાં યદુક્તમિહ ભેષજમ્| ચતુર્ણાં પ્રદરાણાં ચ તત્ સર્વં કારયેદ્ભિષક્||૨૨૭|| રક્તાતિસારિણાં યચ્ચ તથા શોણિતપિત્તિનામ્| રક્તાર્શસાં ચ યત્ પ્રોક્તં ભેષજં તચ્ચ કારયેત્||૨૨૮||

વિશુદ્ધાર્તવસ્ય વિશુદ્ધાર્તવકથનપ્રસઙ્ગાલ્લક્ષણમાહ- માસાદિત્યાદિ| પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધીતિ ઉદ્ભૂતતયા પઞ્ચરાત્રમનુબધ્નાતીતિ પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધિ, દ્વાદશરાત્રાનુબન્ધિત્વાદાર્તવકાલસ્ય; કિંવા દ્વાદશરાત્રપર્યન્તં ગર્ભારમ્ભકત્વમાર્તવસ્ય નતુ પ્રવૃત્તિરિતિ જ્ઞેયમ્| ગુઞ્જાફલસવર્ણમિત્યાદિના વર્ણભેદશ્ચાર્તવે પ્રકૃતિભેદાદેવ ભવતિ||૨૨૫-૨૨૮||

Adhikarana 47 (229-231) · Śloka 231

ધાત્રીસ્તનસ્તન્યસમ્પદુક્તા વિસ્તરતઃ પુરા| સ્તન્યસઞ્જનનં ચૈવ સ્તન્યસ્ય ચ વિશોધનમ્||૨૨૯|| વાતાદિદુષ્ટે લિઙ્ગં ચ ક્ષીણસ્ય ચ ચિકિત્સિતમ્| તત્સર્વમુક્તં યે ત્વષ્ટૌ ક્ષીરદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ||૨૩૦|| વાતાદિષ્વેવ તાન્ વિદ્યાચ્છાસ્ત્રચક્ષુર્ભિષક્તમઃ| ત્રિવિધાસ્તુ યતઃ શિષ્યાસ્તતો વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્||૨૩૧||

સમ્પ્રતિ પ્રદરં સચિકિત્સિતમભિધાય સ્ત્રીરોગાભિધાનપ્રસઙ્ગાદપરમપિ સ્ત્રીરોગં સ્તન્યદોષમભિધિત્સુરાહ- ધાત્રીસ્તનસ્તન્યેત્યાદિ| વાતાદિદુષ્ટે ઇત્યાદિ વાતાદિવિકારેષ્વેવાન્તર્નિવિષ્ટમિત્યર્થઃ| ત્રિવિધાસ્તુ યતો શિષ્યાસ્તતો વક્ષ્યામીતિ ત્રિવિધપ્રભેદેષુ શિષ્યેષુ મન્દબુદ્ધિશિષ્યાણાં સુખપ્રતિપત્ત્યર્થમ્||૨૨૯-૨૩૧||

Adhikarana 48 (232-281) · Śloka 282

અજીર્ણાસાત્મ્યવિષમવિરુદ્ધાત્યર્થભોજનાત્| લવણામ્લકટુક્ષારપ્રક્લિન્નાનાં ચ સેવનાત્||૨૩૨|| મનઃશરીરસન્તાપાદસ્વપ્નાન્નિશિ ચિન્તનાત્| પ્રાપ્તવેગપ્રતીઘાતાદપ્રાપ્તોદીરણેન ચ||૨૩૩|| પરમાન્નં ગુડકૃતં કૃશરાં દધિ મન્દકમ્ | અભિષ્યન્દીનિ માંસાનિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનિ ચ||૨૩૪|| ભુક્ત્વા ભુક્ત્વા દિવાસ્વપ્નાન્મદ્યસ્યાતિનિષેવણાત્| અનાયાસાદભીઘાતાત્ ક્રોધાચ્ચાતઙ્કકર્શનૈઃ||૨૩૫|| દોષાઃ ક્ષીરવહાઃ પ્રાપ્ય સિરાઃ સ્તન્યં પ્રદૂષ્ય ચ| કુર્યુરષ્ટવિધં ભૂયો દોષતસ્તન્નિબોધ મે||૨૩૬|| વૈરસ્યં ફેનસઙ્ઘાતો રૌક્ષ્યં ચેત્યનિલાત્મકે| પિત્તાદ્વૈવર્ણ્યદૌર્ગન્ધ્યે સ્નેહપૈચ્છિલ્યગૌરવમ્||૨૩૭|| કફાદ્ભવતિ રૂક્ષાદ્યૈરનિલઃ સ્વૈઃ પ્રકોપણૈઃ| ક્રુદ્ધઃ ક્ષીરાશયં પ્રાપ્ય રસં સ્તન્યસ્ય દૂષયેત્||૨૩૮|| વિરસં વાતસંસૃષ્ટં કૃશીભવતિ તત્ પિબન્| ન ચાસ્ય સ્વદતે ક્ષીરં કૃચ્છ્રેણ ચ વિવર્ધતે||૨૩૯|| તથૈવ વાયુઃ કુપિતઃ સ્તન્યમન્તર્વિલોડયન્| કરોતિ ફેનસઙ્ઘાતં તત્તુ કૃચ્છ્રાત્ પ્રવર્તતે||૨૪૦|| તેન ક્ષામસ્વરો બાલો બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતઃ| વાતિકં શીર્ષરોગં વા પીનસં વાઽધિગચ્છતિ||૨૪૧|| પૂર્વવત્ કુપિતઃ સ્તન્યે સ્નેહં શોષયતેઽનિલઃ| રૂક્ષં તત્ પિબતો રૌક્ષ્યાદ્બલહ્રાસઃ પ્રજાયતે||૨૪૨|| પિત્તમુષ્ણાદિભિઃ ક્રુદ્ધં સ્તન્યાશયમભિપ્લુતમ્| કરોતિ સ્તન્યવૈવર્ણ્યં નીલપીતાસિતાદિકમ્||૨૪૩|| વિવર્ણગાત્રઃ સ્વિન્નઃ સ્યાત્તૃષ્ણાલુર્ભિન્નવિટ્ શિશુઃ| નિત્યમુષ્ણશરીરશ્ચ નાભિનન્દતિ તં સ્તનમ્||૨૪૪|| પૂર્વવત્ કુપિતે પિત્તે દૌર્ગન્ધ્યં ક્ષીરમૃચ્છતિ| પાણ્ડ્વામયસ્તત્પિબતઃ કામલા ચ ભવેચ્છિશોઃ||૨૪૫|| ક્રુદ્ધો ગુર્વાદિભિઃ શ્લેષ્મા ક્ષીરાશયગતઃ સ્ત્રિયાઃ| સ્નેહાન્વિતત્વાત્તત્ક્ષીરમતિસ્નિગ્ધં કરોતિ તુ||૨૪૬|| છર્દનઃ કુન્થનસ્તેન લાલાલુર્જાયતે શિશુઃ| નિત્યોપદિગ્ધૈઃ સ્રોતોભિર્નિદ્રાક્લમસમન્વિતઃ ||૨૪૭|| શ્વાસકાસપરીતસ્તુ પ્રસેકતમકાન્વિતઃ| અભિભૂય કફઃ સ્તન્યં પિચ્છિલં કુરુતે યદા||૨૪૮|| લાલાલુઃ શૂનવક્ત્રાક્ષિર્જડઃ સ્યાત્તત્ પિબઞ્છિશુઃ| કફઃ ક્ષીરાશયગતો ગુરુત્વાત્ ક્ષીરગૌરવમ્||૨૪૯|| કરોતિ ગુરુ તત્ પીત્વા બાલો હૃદ્રોગમૃચ્છતિ| અન્યાંશ્ચ વિવિધાત્રોગાન્કુર્યાત્ક્ષીરસમાશ્રિતાન્||૨૫૦|| ક્ષીરે વાતાદિભિર્દુષ્ટે સમ્ભવન્તિ તદાત્મકાઃ| તત્રાદૌ સ્તન્યશુદ્ધ્યર્થં ધાત્રીં સ્નેહોપપાદિતામ્||૨૫૧|| સંસ્વેદ્ય વિધિવદ્વૈદ્યો વમનેનોપપાદયેત્| વચાપ્રિયઙ્ગુયષ્ટ્યાહ્વફલવત્સકસર્ષપૈઃ||૨૫૨|| કલ્કૈર્નિમ્બપટોલાનાં ક્વાથૈઃ સલવણૈર્વમેત્| સમ્યગ્વાન્તાં યથાન્યાયં કૃતસંસર્જનાં તતઃ||૨૫૩|| દોષકાલબલાપેક્ષી સ્નેહયિત્વા વિરેચયેત્| ત્રિવૃતામભયાં વાઽપિ ત્રિફલારસસંયુતામ્||૨૫૪|| પાયયેન્મધુસંયુક્તામભયાં વાઽપિ કેવલામ્| (પાયયેન્મૂત્રસંયુક્તાં વિરેકાર્થં ચ શાસ્ત્રવિત્ )||૨૫૫|| સમ્યગ્વિરિક્તાં મતિમાન્ કૃતસંસર્જનાં પુનઃ| તતો દોષાવશેષઘ્નૈરન્નપાનૈરુપાચરેત્ ||૨૫૬|| શાલયઃ ષષ્ટિકા વા સ્યુઃ શ્યામાકા ભોજને હિતાઃ| પ્રિયઙ્ગવઃ કોરદૂષા યવા વેણુયવાસ્તથા||૨૫૭|| વંશવેત્રકલાયાશ્ચ શાકાર્થે સ્નેહસંસ્કૃતાઃ| મુદ્ગાન્ મસૂરાન્ યૂષાર્થે કુલત્થાંશ્ચ પ્રકલ્પયેત્||૨૫૮|| નિમ્બવેત્રાગ્રકુલકવાર્તાકામલકૈઃ શૃતાન્| સવ્યોષસૈન્ધવાન્ યૂષાન્દાપયેત્સ્તન્યશોધનાન્||૨૫૯|| શશાન્ કપિઞ્જલાનેણાન્ સંસ્કૃતાંશ્ચ પ્રદાપયેત્| શાર્ઙ્ગેષ્ટાસપ્તપર્ણત્વગશ્વગન્ધાશૃતં જલમ્||૨૬૦|| પાયયેતાથવા સ્તન્યશુદ્ધયે રોહિણીશૃતમ્| અમૃતાસપ્તપર્ણત્વક્ક્વાથં ચૈવ સનાગરમ્||૨૬૧|| કિરાતતિક્તકક્વાથં શ્લોકપાદેરિતાન્ પિબેત્| ત્રીનેતાન્સ્તન્યશુદ્ધ્યર્થમિતિ સામાન્યભેષજમ્||૨૬૨|| કીર્તિતં સ્તન્યદોષાણાં પૃથગન્યં નિબોધત| પાયયેદ્વિરસક્ષીરાં દ્રાક્ષામધુકસારિવાઃ||૨૬૩|| શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાં પયસ્યાં ચ સમાલોડ્ય સુખામ્બુના| પઞ્ચકોલકુલત્થૈશ્ચ પિષ્ટૈરાલેપયેત્ સ્તનૌ||૨૬૪|| શુષ્કૌ પ્રક્ષાલ્ય નિર્દુહ્યાત્તથા સ્તન્યં વિશુધ્યતિ| ફેનસઙ્ઘાતવત્ક્ષીરં યસ્યાસ્તાં પાયયેત્ સ્ત્રિયમ્||૨૬૫|| પાઠાનાગરશાર્ઙ્ગેષ્ટામૂર્વાઃ પિષ્ટ્વા સુખામ્બુના| અઞ્જનં નાગરં દારુ બિલ્વમૂલં પ્રિયઙ્ગવઃ||૨૬૬|| સ્તનયોઃ પૂર્વવત્ કાર્યં લેપનં ક્ષીરશોધનમ્| કિરાતતિક્તકં શુણ્ઠીં સામૃતાં ક્વાથયેદ્ભિષક્||૨૬૭|| તં ક્વાથં પાયયેદ્ધાત્રીં સ્તન્યદોષનિબર્હણમ્| સ્તનૌ ચાલેપયેત્ પિષ્ટૈર્યવગોધૂમસર્ષપૈઃ||૨૬૮|| ષડ્વિરેકાશ્રિતીયોક્તૈરૌષધૈઃ સ્તન્યશોધનૈઃ| રૂક્ષક્ષીરા પિબેત્ ક્ષીરં તૈર્વા સિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્||૨૬૯|| પૂર્વવજ્જીવકાદ્યં ચ પઞ્ચમૂલં પ્રલેપનમ્| સ્તનયોઃ સંવિધાતવ્યં સુખોષ્ણં સ્તન્યશોધનમ્||૨૭૦|| યષ્ટીમધુકમૃદ્વીકાપયસ્યાસિન્ધુવારિકાઃ| શીતામ્બુના પિબેત્કલ્કં ક્ષીરવૈવર્ણ્યનાશનમ્||૨૭૧|| દ્રાક્ષામધુકકલ્કેન સ્તનૌ ચાસ્યાઃ પ્રલેપયેત્| પ્રક્ષાલ્ય વારિણા ચૈવ નિર્દુહ્યાત્તૌ પુનઃ પુનઃ||૨૭૨|| વિષાણિકાજશૃઙ્ગ્યૌ ચ ત્રિફલાં રજનીં વચામ્| પિબેચ્છીતામ્બુના પિષ્ટ્વા ક્ષીરદૌર્ગન્ધ્યનાશિનીમ્||૨૭૩|| લિહ્યાદ્વાઽપ્યભયાચૂર્ણં સવ્યોષં માક્ષિકપ્લુતમ્| ક્ષીરદૌર્ગન્ધ્યનાશાર્થં ધાત્રી પથ્યાશિની તથા||૨૭૪|| સારિવોશીરમઞ્જિષ્ઠાશ્લેષ્માતકકુચન્દનૈઃ| પત્રામ્બુચન્દનોશીરૈઃ સ્તનૌ ચાસ્યાઃ પ્રલેપયેત્||૨૭૫|| સ્નિગ્ધક્ષીરા દારુમુસ્તપાઠાઃ પિષ્ટ્વા સુખામ્બુના| પીત્વા સસૈન્ધવાઃ ક્ષિપ્રં ક્ષીરશુદ્ધિમવાપ્નુયાત્||૨૭૬|| પાયયેત્ પિચ્છિલક્ષીરાં શાર્ઙ્ગેષ્ટામભયાં વચામ્| મુસ્તનાગરપાઠાશ્ચ પીતાઃ સ્તન્યવિશોધનાઃ||૨૭૭|| તક્રારિષ્ટં પિબેચ્ચાપિ યદુક્તં ગુદજાપહમ્| વિદારીબિલ્વમધુકૈઃ સ્તનૌ ચાસ્યાઃ પ્રલેપયેત્||૨૭૮|| ત્રાયમાણામૃતાનિમ્બપટોલત્રિફલાશૃતમ્| ગુરુક્ષીરા પિબેદાશુ સ્તન્યદોષવિશુદ્ધયે||૨૭૯|| પિબેદ્વા પિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરમ્| બલાનાગરશાર્ઙ્ગેષ્ટામૂર્વાભિર્લેપયેત્ સ્તનૌ||૨૮૦|| પૃશ્નિપર્ણીપયસ્યાભ્યાં સ્તનૌ ચાસ્યાઃ પ્રલેપયેત્| અષ્ટાવેતે ક્ષીરદોષા હેતુલક્ષણભેષજૈઃ||૨૮૧|| નિર્દિષ્ટાઃ ક્ષીરદોષોત્થાસ્તથોક્તાઃ કેચિદામયાઃ|૨૮૨|

ક્વાથં ચૈવ સનાગરમિત્યત્ર નાગરકૃત એવ ક્વાથો જ્ઞેયઃ| પૂર્વવજ્જીવકાદ્યમિત્યત્ર જીવકાદ્યં જીવનીયમ્||૨૩૨-૨૮૧||-

Adhikarana 49 (282-287) · Śloka 287

દોષદૂષ્યમલાશ્ચૈવ મહતાં વ્યાધયશ્ચ યે||૨૮૨|| ત એવ સર્વે બાલાનાં માત્રા ત્વલ્પતરા મતા| નિવૃત્તિર્વમનાદીનાં મૃદુત્વં પરતન્ત્રતામ્||૨૮૩|| વાક્ચેષ્ટયોરસામર્થ્યં વીક્ષ્ય બાલેષુ શાસ્ત્રવિત્| ભેષજં સ્વલ્પમાત્રં તુ યથાવ્યાધિ પ્રયોજયેત્||૨૮૪|| મધુરાણિ કષાયાણિ ક્ષીરવન્તિ મૃદૂનિ ચ| પ્રયોજયેદ્ભિષગ્બાલે મતિમાનપ્રમાદતઃ||૨૮૫|| અત્યર્થસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણમમ્લં કટુવિપાકિ ચ| ગુરુ ચૌષધપાનાન્નમેતદ્બાલેષુ ગર્હિતમ્||૨૮૬|| સમાસાત્ સર્વરોગાણામેતદ્બાલેષુ ભેષજમ્| નિર્દિષ્ટં શાસ્ત્રવિદ્વૈદ્યઃ પ્રવિવિચ્ય પ્રયોજયેત્||૨૮૭||

દુષ્ટક્ષીરસેવનાદુત્પન્નબાલવિકારાણાં સ્વરૂપં દર્શયિત્વા યથાકર્તવ્યં ભેષજમાહ- દોષેત્યાદિ| દોષા વાતાદયઃ, દૂષ્યાણિ રક્તાદીનિ, મલાઃ શકૃન્મૂત્રસ્વેદાદયઃ| એતે દોષાદયો ય એવ મહતાં ત એવ બાલાનામપિ ભવન્તિ, કિન્તુ બાલાન્ પ્રાપ્ય તેષાં દોષાદીનાં માત્રા ત્વલ્પતરેતિ વિશેષઃ; તેન દોષાદિમાત્રાપેક્ષા ભેષજમાત્રાઽપ્યલ્પા ભવતીતિ ભાવઃ| નિવૃત્તિર્વમનાદીનામિત્યાદિ| દ્વિવિધા બાલા ભવન્તિ- સ્વતન્ત્રવૃત્તયઃ, પરતન્ત્રવૃત્તયશ્ચ; તત્ર પરતન્ત્રત્વં બાલેષુ વીક્ષ્ય વમનાદીનાં નિવૃત્તિઃ કર્તવ્યા, વાક્ચેષ્ટયોશ્ચ બાલસ્ય સામર્થ્યં વીક્ષ્ય સ્વતન્ત્રતાયાં જાતાયાં વમનાદીનાં મૃદુત્વં શાસ્ત્રવિદ્વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્, તથા સંશમનમપિ ભેષજમલ્પમાત્રં યથાવ્યાધિ બાલેષુ પ્રયોજયેદિતિ વાક્યાર્થઃ; કિંવા બાલેષુ મૃદુત્વં પરતન્ત્રતાં ચ વીક્ષ્ય વમનાદીનાં નિવૃત્તિર્વિધાતવ્યા, વાક્ચેષ્ટયોશ્ચ બાલેષુ સામર્થ્યં વીક્ષ્ય સંશમનં ભેષજમલ્પમાત્રં યથાવ્યાધિ પ્રયોજયેદિતિ યોજનીયમ્| મધુરાણીત્યાદિના બાલેષુ કર્તવ્યં ભેષજમાહ| અત્યર્થમિત્યાદિ પ્રયોજયેદિત્યન્તો ગ્રન્થ આર્ષત્વે સવિવાદઃ||૨૮૨-૨૮૭||

Adhikarana 50 (288) · Śloka 288

ભવન્તિ ચાત્ર- ઇતિ સર્વવિકારાણામુક્તમેતચ્ચિકિત્સિતમ્| સ્થાનમેતદ્ધિ તન્ત્રસ્ય રહસ્યં પરમુત્તમમ્ ||૨૮૮||

ઇતિ સર્વવિકારાણામિત્યાદિના ચિકિત્સાસ્થાનોક્તમર્થમુપસઙ્ગૃહ્ણાતિ| સર્વવિકારાણામિતિ વચનેન અનુક્તાનામપિ વિકારાણામેતચ્ચિકિત્સાબીજસૂત્રમિતિ દર્શયતિ| રહસ્યમિતિ અત્યન્તોપયુક્તચિકિત્સાભિધાયકતયા ગોપ્યં, ન કસ્મૈચિત્ પાપિષ્ઠાય પ્રકાશનીયમિતિ||૨૮૮||

Adhikarana 51 (289-290) · Śloka 290

અસ્મિન્ સપ્તદશાધ્યાયાઃ કલ્પાઃ સિદ્ધય એવ ચ| નાસાદ્યન્તેઽગ્નિવેશસ્ય તન્ત્રે ચરકસંસ્કૃતે||૨૮૯|| તાનેતાન્ કાપિલબલિઃ શેષાન્ દૃઢબલોઽકરોત્| તન્ત્રસ્યાસ્ય મહાર્થસ્ય પૂરણાર્થં યથાતથમ્||૨૯૦||

સમ્પ્રતિ દૃઢબલઃ સ્વકીયસંસ્કારવિષયં દર્શયન્નાહ- અસ્મિન્નિત્યાદિ| સપ્તદશાધ્યાયા ઇતિ ચિકિત્સાસ્થાને સપ્તદશાધ્યાયાઃ; તે ચ ચરકસંસ્કૃતાન્ યક્ષ્મચિકિત્સિતાન્તાનષ્ટાવધ્યાયાન્, તથાઽર્શોઽતીસારવિસર્પદ્વિવ્રણીયમદાત્યયોક્તાન્ વિહાય જ્ઞેયાઃ| (પરિશિષ્ટસંસ્કારસ્યાદૃષ્ટાતિશયસમ્પાદ્યત્વાદાત્મનોઽદૃષ્ટાતિશયમેવ દર્શયન્નાહ- તચ્છઙ્કરમિત્યાદિ )||૨૮૯-૨૯૦||

Adhikarana 52 (291) · Śloka 291

રોગા યેઽપ્યત્ર નોદ્દિષ્ટા બહુત્વાન્નામરૂપતઃ| તેષામપ્યેતદેવ સ્યાદ્દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ભેષજમ્||૨૯૧||

સમ્પ્રતિ ઉક્તાનુક્તરોગચિકિત્સાતિદેશાર્થમાહ- રોગા યેઽપ્યત્રેત્યાદિ| એતદેવેત્યાદિ એતચ્ચિકિત્સાસ્થાનાદ્યુક્તં ભેષજમ્; એતદેવ હિ ભેષજં નામરૂપાદિના વિશેષેણાનુક્તાનાં સામાન્યતશ્ચ વાતાદિજન્યતયોક્તાન્ રોગાનપેક્ષ્ય તથાયુક્તં સદ્ ભેષજં ભવતીત્યર્થઃ| દોષાદીનિતિ દોષદૂષ્યનિદાનાન્યગ્રે વક્ષ્યમાણાનિ; કિંવા દોષ-ભેષજ-દેશ-કાલ-બલ-શરીરાહાર-સાત્મ્ય-સત્ત્વ-પ્રકૃતિ-વયાંસિ સૂત્રસ્થાનોક્તાનિ||૨૯૧||

Adhikarana 53 (292) · Śloka 292

દોષદૂષ્યનિદાનાનાં વિપરીતં હિતં ધ્રુવમ્| ઉક્તાનુક્તાન્ ગદાન્ સર્વાન્ સમ્યગ્યુક્તં નિયચ્છતિ||૨૯૨||

અથ કથમેતદ્ભેષજમનુક્તાનાં ગદાનાં ભેષજં ભવતીત્યાહ- દોષદૂષ્યેત્યાદિ| દોષા વાતાદયઃ, દૂષ્યાણિ રક્તાદીનિ, નિદાનાનિ રૂક્ષાદીનિ, એષાં વ્યસ્તાનાં સમસ્તાનાં વા યદ્ વિપરીતં, હિતમિતિ ભેષજં, તત્ સમ્યગ્યુક્તં સદુક્તાનુક્તાન્ ગદાન્ ધ્રુવં નિયચ્છતિ; ઉક્તાનિતિ નામરૂપાદિભિઃ, અનુક્તાનિતિ નામરૂપાદિવિશેષેણાનુક્તાન્| એતેન યદેવૈતદ્ દોષાદિવિપરીતતયા પ્રતિપાદિતં ભવતિ તદૈવાનુક્તાનામપિ ગદાનાં દોષાદીન્ બુદ્ધ્વા સમ્યગ્યુક્તં ભેષજં ભવતીતિ દર્શયતિ| યદ્યપિ ચ યન્નિદાનવિપરીતં ભેષજં તદ્દોષવિપરીતેનૈવ ગ્રહીતું પાર્યતે, યતો નિદાનેન દોષપ્રકોપઃ ક્રિયતે, તસ્ય ચ દોષસ્ય વિપરીતં યથા રૂક્ષનિદાનવૃદ્ધે વાયૌ રૂક્ષે યો વિપરીતઃ સ્નેહઃ સ નિદાનેઽપિ વિપરીત એવ; તથાઽપિ દોષસ્યૈવાંશવૈપરીત્યેન ભેષજપ્રયોગોપદર્શનાર્થં નિદાનવિપરીતોપાદાનમિહ| યથા- યદિ વાયુઃ સર્વાત્મના પ્રકુપિતસ્તદા તસ્ય વાયોર્યદ્વિપરીતં તૈલં તત્ કર્તવ્યં, યદા તુ શીતેન વાયુર્વૃદ્ધસ્તદા સર્વાત્મના વિરુદ્ધં તૈલમુત્સૃજ્ય યદેવ શીતત્વે હિતં તસ્યૈવ શીતગુણસ્ય પ્રશમાર્થં હેતુવિપરીતમુષ્ણં ભેષજં પ્રયુજ્યતે| અત એવોક્તં- “શીતેનોષ્ણકૃતાન્ રોગાઞ્ શમયન્તિ ભિષગ્વિદઃ” (વિ.અ.૩) ઇત્યાદિ| ઇહ તુ દોષાદીનાં ગ્રહણાદ્ દોષદૂષ્યસમુદાયાત્મા વ્યાધિરપિ લભ્યતે, તેન વ્યાધિવિપરીતમપિ ભેષજમવરુદ્ધમ્| વિપરીતશબ્દેન ચેહ પ્રતિકૂલમુચ્યતે, ન વિપરીતગુણમાત્રં; તેન વિપર્યસ્તાર્થકારિણામપિ ભેષજાનાં ગ્રહણં ભવતિ| યત્તુ સમાનમેવ ક્ષીણાનાં દોષાણાં ધાતૂનાં વા ભેષજં ભવતિ તદ્ દોષાદિક્ષયવ્યાધિવૃદ્ધિજનકતયા વિપરીતમેવ, યેન તત્ર ન દોષાદયઃ પ્રતિકર્તવ્યાઃ કિન્તુ તત્ક્ષયાઃ, તેન ક્ષયે દોષાદિવિપરીતં સમ્યગ્યુક્તં સદ્દોષાદીન્ નિયચ્છતીત્યુક્તં, તતો દોષાદિસમાનમેવ વિપરીતમિતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ||૨૯૨||

Adhikarana 54 (293) · Śloka 293

દેશકાલપ્રમાણાનાં સાત્મ્યાસાત્મ્યસ્ય ચૈવ હિ| સમ્યગ્યોગોઽન્યથા હ્યેષાં પથ્યમપ્યન્યથા ભવેત્||૨૯૩||

અથ યેન સમ્યગ્યોગેન યુક્તં ભેષજં કાર્યકરં ભવતિ તમેવ સમ્યગ્યોગમાહ- દેશકાલેત્યાદિ| એષાં તુ દેશાદિયોગાનામુદાહરણાન્યાચાર્યેણૈવ કૃતાનિ ‘આસ્યાદામાશયસ્થાન્’ ઇત્યાદિના ‘નાતિદોષં ચ બહ્વપિ’ ઇત્યન્તેન| તત્ર દેશ આતુરરૂપ એવોક્તઃ, ભૂમિરૂપદેશાપેક્ષા તુ યોજના સાત્મ્યાપેક્ષયોજનાભિધાનેનૈવ ગૃહીતા| કાલઃ ષડ્વિધો દિનાતુરૌષધાદિભિઃ| તત્રૌષધકાલો દશવિધઃ| પ્રમાણમૌષધસ્ય ત્રિવિધમ્- અલ્પં, બહુ, સમં ચ| સાત્મ્યં દ્વિવિધં દેશશરીરયોઃ; વ્યાધિસાત્મ્યં ત્વૌષધાન્તર્નિવિષ્ટમેવ; ઋતુસાત્મ્યં ચ કાલગૃહીતં; પ્રમાણસાત્મ્યગ્રહણં સમ્યગ્યોગેનૈવ કૃતમ્| અસાત્મ્યં યત્ સાત્મ્યવિપરીતમ્| સમ્યગ્યોગઃ યથાવત્પ્રયોગઃ| વિપર્યયે દોષમાહ- અન્યથા હ્યેષાં પથ્યમપ્યન્યથા ભવેત્; એષાં દેશાદીનામ્, અન્યથેતિ અસમ્યગ્યોગે, પથ્યમપીતિ ભેષજં દોષાદિપરીતમપિ, અન્યથેતિ અપથ્યં ભવતિ| યાનિ ચાપરાણિ બલસત્ત્વાદીનિ દશવિધદોષાદ્યન્તર્ગતાનિ પરીક્ષ્યાણિ નેહોક્તાનિ તાનિ દોષાદિષ્વન્તર્ભાવનીયાનિ||૨૯૩||

Adhikarana 55 (294-295) · Śloka 295

આસ્યાદામાશયસ્થાન્ હિ રોગાન્ નસ્તઃશિરોગતાન્| ગુદાત્ પક્વાશયસ્થાંશ્ચ હન્ત્યાશુ દત્તમૌષધમ્||૨૯૪|| શરીરાવયવોત્થેષુ વિસર્પપિડકાદિષુ| યથાદેશં પ્રદેહાદિ શમનં સ્યાદ્વિશેષતઃ||૨૯૫||

શરીરાપેક્ષસમ્યગ્યોગોદાહરણમાહ- આસ્યાદિત્યાદિ| આસ્યાદિત્યાદૌ તૃતીયાસ્થાને પઞ્ચમી; તેનાસ્યેન દત્તમૌષધં વમનાદ્યામાશયસ્થાન્ ગદાનાશુતરં નિહન્તિ| એવં નાસયા દત્તમૌષધં શિરોગતાન્ હન્તિ| ગુદેન દત્તં પક્વાશયસ્થાન્ હન્તિ| બહિઃ પરિસાર્જનભેષજપ્રયોગં શરીરદેશાપેક્ષમાહ- શરીરાવયવોત્થેષ્વિત્યાદિ| યથાદેશમિતિ વ્યાધિદેશે| પ્રદેહાદીનિ પ્રદેહપરિષેકોપનાહાદીનિ||૨૯૪-૨૯૫||

Adhikarana 56 (296-312) · Śloka 312

દિનાતુરૌષધવ્યાધિજીર્ણલિઙ્ગર્ત્વવેક્ષણમ્ | કાલં વિદ્યાદ્દિનાવેક્ષઃ પૂર્વાહ્ણે વમનં યથા||૨૯૬|| રોગ્યવેક્ષો યથા પ્રાતર્નિરન્નો બલવાન્ પિબેત્| ભેષજં લઘુપથ્યાન્નૈર્યુક્તમદ્યાત્તુ દુર્બલઃ||૨૯૭|| ભૈષજ્યકાલો ભુક્તાદૌ મધ્યે પશ્ચાન્મુહુર્મુહુઃ| સામુદ્ગં ભક્તસંયુક્તં ગ્રાસગ્રાસાન્તરે દશ||૨૯૮|| અપાને વિગુણે પૂર્વં, સમાને મધ્યભોજનમ્| વ્યાને તુ પ્રાતરશિતમુદાને ભોજનોત્તરમ્||૨૯૯|| વાયૌ પ્રાણે પ્રદુષ્ટે તુ ગ્રાસગ્રાસાન્તરિષ્યતે| શ્વાસકાસપિપાસાસુ ત્વવચાર્યં મુહુર્મુહુઃ||૩૦૦|| સામુદ્ગં હિક્કિને દેયં લઘુનાઽન્નેન સંયુતમ્| સમ્ભોજ્યં ત્વૌષધં ભોજ્યૈર્વિચિત્રૈરરુચૌ હિતમ્||૩૦૧|| જ્વરે પેયાઃ કષાયાશ્ચ ક્ષીરં સર્પિર્વિરેચનમ્| ષડહે ષડહે દેયં કાલં વીક્ષ્યામયસ્ય ચ||૩૦૨|| ક્ષુદ્વેગમોક્ષૌ લઘુતા વિશુદ્ધિર્જીર્ણલક્ષણમ્| તદા ભેષજમાદેયં સ્યાદ્ધિ દોષવદન્યથા||૩૦૩|| ચયાદયશ્ચ દોષાણાં વર્જ્યં સેવ્યં ચ યત્ર યત્| ઋતાવવેક્ષ્યં યત્ કર્મ પૂર્વં સર્વમુદાહૃતમ્||૩૦૪|| (ઉપક્રમાણાં કરણં પ્રતિષેધે ચ કારણમ્| વ્યાખ્યાતમબલાનાં સવિકલ્પાનામવેક્ષણે||૩૦૫|| મુહુર્મુહુશ્ચ રોગાણામવસ્થામાતુરસ્ય ચ| અવેક્ષમાણસ્તુ ભિષક્ ચિકિત્સાયાં ન મુહ્યતિ)||૩૦૬|| ઇત્યેવં ષડ્વિધં કાલમનવેક્ષ્ય ભિષગ્જિતમ્| પ્રયુક્તમહિતાય સ્યાત્ સસ્યસ્યાકાલવર્ષવત્||૩૦૭|| વ્યાધીનામૃત્વહોરાત્રવયસાં ભોજનસ્ય ચ| વિશેષો ભિદ્યતે યસ્તુ કાલાવેક્ષઃ સ ઉચ્યતે||૩૦૮|| વસન્તે શ્લેષ્મજા રોગાઃ શરત્કાલે તુ પિત્તજાઃ| વર્ષાસુ વાતિકાશ્ચૈવ પ્રાયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ હિ||૩૦૯|| નિશાન્તે દિવસાન્તે ચ વર્ષાન્તે વાતજા ગદાઃ| પ્રાતઃ ક્ષપાદૌ કફજાસ્તયોર્મધ્યે તુ પિત્તજાઃ||૩૧૦|| વયોન્તમધ્યપ્રથમે વાતપિત્તકફામયાઃ| બલવન્તો ભવન્ત્યેવ સ્વભાવાદ્વયસો નૃણામ્||૩૧૧|| જીર્ણાન્તે વાતજા રોગા જીર્યમાણે તુ પિત્તજાઃ| શ્લેષ્મજા ભુક્તમાત્રે તુ લભન્તે પ્રાયશો બલમ્||૩૧૨||

દેશમનુ કાલાપેક્ષસમ્યગ્યોગોદાહરણાનિ કાલવિભાગપૂર્વકમાહ- દિનાતુરૌષધેત્યાદિ| દિનાદિભિરવેક્ષણશબ્દઃ સમ્બધ્યતે; અવેક્ષણમ્ અવેક્ષા| અત્ર દિનાવેક્ષાદિકાલાન્ ક્રમાદુદાહરતિ- દિનાવેક્ષ ઇત્યાદિ| રોગ્યવેક્ષ ઇતિ રોગિણો વિશેષં બલવત્ત્વમબલવત્ત્વં ચાવેક્ષ્ય ભવતીત્યર્થઃ| નિરન્ન ઇતિ ઔષધમુપયુજ્યાપિ ઉપક્ષણમભુઞ્જાનઃ| ઔષધાવેક્ષાનગદકાલાનાહ- ભૈષજ્યકાલા ઇત્યાદિ| અત્ર ભુક્તાદાવિત્યનેન કાલદ્વયમુચ્યતે; યથા પ્રાતરેવ નિરન્નં, તથા પ્રાગ્ભોજનં ચ| તથા પશ્ચાદિત્યનેન ચ કાલદ્વયમેવ પ્રાતર્ભોજનોત્તરકાલં, અપરં તુ સાયં ભોજનોત્તરકાલમ્| મધ્યેભુક્તં તુ યદર્ધં ભુક્ત્વોપયુજ્યતે, પશ્ચાત્ પુનરર્ધં ભુજ્યતે| મુહુર્મુહુર્ભુક્તં નામ યદ્ભોજનસમયે પ્રતિક્ષણં ભુજ્યતે| સામુદ્ગં નામ યદ્ભક્તસ્યાદાવન્તે ચ ભુજ્યતે, તત્સમુદ્ગવદાહારાવરણાત્ ‘સામુદ્ગં’ ઇત્યભિધીયતે| ભુક્તમિતિ પદં ભુક્તાદાવિત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અન્તરાભક્તં નામ યદન્નેન સંયોગાત્ સંસ્કારાદ્વા તદ્વિમિશ્રિતં ભુજ્યતે| ગ્રાસગ્રાસાન્તરં તુ ભુક્તં નામ યદ્ ગ્રાસાનાં મધ્યેષુ ભુજ્યતે| અન્યે તુ ‘ગ્રાસગ્રાસાન્તરે’ ઇતિ પઠન્તિ, એકં ચ ભેષજકાલં વદન્તિ; ભુક્તમિતિપદેન ચ ભેષજકાલાન્તરમભિધાય દશૌષધકાલપૂરણં કુર્વન્તિ| અત એવ ‘વાયૌ પ્રાણે પ્રદુષ્ટે તુ ગ્રાસગ્રાસાન્તરિષ્યતે’ ઇતિ વચનેન ચાચાર્યેણૈક એવ કાલ ઉક્તઃ| તત્ર ગ્રાસસ્ય ગ્રાસાન્તરમધ્યે યદૌષધં તદ્ ગ્રાસગ્રાસાન્તરમુચ્યતે| ભુક્તમિત્યસ્ય લક્ષણં- ભુક્તં લઘુનાઽન્નેન સંયુતમિતિ; લઘુના પેયાદિના અન્નેન સંયુતં યદ્ભુજ્યતે તદ્ભુક્તમુચ્યતે| સમ્ભોજ્યં ત્વૌષધૈરિત્યાદિના તુ યદૌષધસંસ્કૃતમન્નમુપયુજ્યતે અલઘુ લઘુ વા તત્ સમ્ભુક્તશબ્દેનોચ્યતે| યે તુ ‘ગ્રાસે ગ્રાસાન્તરે’ ઇતિ પઠન્તિ, તે પ્રાણે પ્રદુષ્ટે ગ્રાસે ગ્રાસાન્તરે વા ભેષજોપયોગેન કાલદ્વયં વર્ણયન્તિ, લઘુનાઽન્નેન સંયુતમિતિપદં સમ્ભોજ્યમિત્યસ્યૈવ વિશેષણં વર્ણયન્તિ; ભુક્તમિતિ તુ પદં વિવરણગ્રન્થેઽપિ સર્વાત્મકાલોપયોજનીયભેષજવિશેષણમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| એવં વ્યવસ્થિતે ‘અપાને વિગુણે’ ઇત્યાદિભેષજકાલવિવરણં વ્યક્તમેવેતિ ન પુનર્વ્યાહ્રિયતે| એતે ચ કાલા યદ્યપિ રોગવિશેષવિષયતયા વિહિતાઃ, તથાઽપિ ભેષજસ્યૈવામી વિગુણાપાનાદિવિધેયસ્ય કાલા ભવન્તિ| અપાનવૈગુણ્યાદયસ્તુ ગદા ઇહ ભેષજવિષયતયોપાત્તાઃ| તેનાપાને વિગુણે યદૌષધં તસ્યાપ્યેતે કાલા ઇત્યાદિનિબન્ધો બોદ્ધવ્યઃ| યસ્તુ વ્યાધ્યવેક્ષઃ કાલઃ સ વ્યાધ્યવસ્થારૂપ ઇહ વક્તવ્ય ઇતિ વિશેષઃ| ઔષધાવેક્ષં કાલમભિધાય વ્યાધ્યવેક્ષં કાલમાહ- જ્વરે પેયા ઇત્યાદિ| અત્ર ચ પેયાકષાયસર્પિઃક્ષીરવિરેચનાનામુત્સર્ગવિધયા જ્વરાહાદારભ્ય ષડહે યથાક્રમં દેયત્વમુચ્યતે| ષડહાતિક્રમે પેયાદાનં ન વિરોધમાવહતિ, સામાન્યવિધેર્વિરોધવિધિના બાધનસ્ય સર્વત્રૈવાનુમતત્વાત્| તેન લઙ્ઘિતસ્ય કષાયષડહે પેયાદાનં યત્ પ્રસજ્યતે “લઙ્ઘિતં વમિતં કાલે યવાગૂભિરુપાચરેત્” (ચિ.અ.૩) ઇતિ વચનેન, તદપિ ન વિરોધિ; તસ્ય ચ શ્લોકસ્ય પ્રપઞ્ચો જ્વરચિકિત્સિત એવ કૃત ઇતિ નેહ ક્રિયતે| કાલં વીક્ષ્યામયસ્ય ત્વિતિ અવસ્થારૂપં કાલં જ્વરલક્ષણસ્યામયસ્ય વીક્ષ્ય ષડહે પેયા દેયેત્યર્થઃ| જીર્ણલિઙ્ગાપેક્ષં કાલમાહ- ક્ષુદ્વેગેત્યાદિ| ક્ષુદિતિ બુભુક્ષા ભવતિ, વેગમોક્ષ ઇતિ પુરીષાદિનિર્ગમઃ| લઘુતા વિશુદ્ધિરિતિ હૃદયોદ્ગારવિશુદ્ધિઃ| જીર્ણલક્ષણમિતિ જીર્ણાન્નલક્ષણમ્| એતચ્ચ જીર્ણલક્ષણં યદ્યપિ રસવિમાનેઽપ્યભિહિતં, તથાઽપીહ કાલાવેક્ષયા પ્રકરણાગતત્વાદભિધાનં ન પુનરુક્તદોષકરમ્| તદા ભેષજમાદેયમિતિ વચનેન પ્રાતર્યદૌષધમનન્નં દીયતે તદ્ભેષજં પ્રત્યવમૃશતિ, યદન્નોત્તરકાલં તદજીર્ણ એવ પ્રાતરાશે દીયતે; કિંવા ભોજનોત્તરકાલમપિ યદૌષધં દીયતે તદપિ દિનાન્તરભુક્તેઽન્ને જીર્ણ એવ દીયતે| અન્યથા સ્યાદ્ધિ દોષવદિત્યત્ર કેચિદ્ ‘દ્વિદોષવત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તેન જીર્યતિ જીર્યમાણે ચ દોષદ્વયયુક્તં સ્યાદિત્યર્થઃ| ‘સ્યાત્તુ દોષવદન્યથા’ ઇતિ પાઠ આકરઃ| ઋતુરૂપકાલાવેક્ષં સમ્યગ્યોગં વિભજતે- ચયાદયશ્ચેત્યાદિ| ચયાદય ઇતિ ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ| તે ચ ચયાદયો યથા- કફસ્ય હેમન્તે ચયઃ, પ્રકોપો વસન્તે, ગ્રીષ્મે પ્રશમ ઇત્યાદિસ્વભાવઃ| વર્જ્યં સેવ્યં ચ ઋતાવુક્તં, તત્રૈવ ચ ગુર્વન્નાદિ વર્જ્યમુક્તં, તેન તત્રૈવ તજ્જ્ઞેયમ્| ઉપક્રમાણામિત્યાદિકં સાર્ધં શ્લોકં કેચિત્ પઠન્તિ; તમનાર્ષં વદન્તિ| ઉક્તષઙ્વિધકાલાનવેક્ષપ્રયોગેઽનિષ્ટફલં સદૃષ્ટાન્તમાહ- ઇત્યેવમિત્યાદિ| યથા સસ્યસ્યાકાલવર્ષેણ પીડા મરણં વા ભવતિ, તદ્વદૌષધમપિ ષડ્વિધમકાલાનવેક્ષમુપયુક્તં ક્લેશાય વિનાશાય વા ભવતિ| પુનરન્યથા કાલાવેક્ષં યોગં દર્શયન્તઃ કેચિત્ પઠન્તિ- વ્યાધીનામૃત્વહોરાત્રનિયમાદિશ્લોકચતુષ્ટયમ્, એતદપિ નાતિપ્રસિદ્ધમ્||૨૯૬-૩૧૨||

Adhikarana 57 (313-314) · Śloka 314

નાલ્પં હન્ત્યૌષધં વ્યાધિં યથાઽઽપોઽલ્પા મહાનલમ્| દોષવચ્ચાતિમાત્રં સ્યાત્સસ્યસ્યાત્યુદકં યથા||૩૧૩|| સમ્પ્રધાર્ય બલં તસ્માદામયસ્યૌષધસ્ય ચ| નૈવાતિબહુ નાત્યલ્પં ભૈષજ્યમવચારયેત્||૩૧૪||

પ્રમાણવિશેષાવેક્ષં યોગં દર્શયન્નાહ- નાલ્પમિત્યાદિ| યદ્યપિ ચેહ ભેષજસ્ય પ્રમાણં શૃઙ્ગગ્રાહિકયા નોક્તં, તથાઽપીહ “દોષપ્રમાણાનુરૂપો હિ ભૈષજ્યપ્રમાણવિકલ્પો બલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષો ભવતિ” (વિ.અ.૮) ઇત્યાદિનોક્તં મધ્યભેષજપ્રમાણં જ્ઞેયમ્||૩૧૩-૩૧૪||

Adhikarana 58 (315-319) · Śloka 320

ઔચિત્યાદ્યસ્ય યત્ સાત્મ્યં દેશસ્ય પુરુષસ્ય ચ| અપથ્યમપિ નૈકાન્તાત્તત્ત્યજંલ્લભતે સુખમ્||૩૧૫|| બાહ્લીકાઃ પહ્લવાશ્ચીનાઃ શૂલીકા યવનાઃ શકાઃ| માંસગોધૂમમાધ્વીકશસ્ત્રવૈશ્વાનરોચિતાઃ||૩૧૬|| મત્સ્યસાત્મ્યાસ્તથા પ્રાચ્યાઃ ક્ષીરસાત્મ્યાશ્ચ સૈન્ધવાઃ| અશ્મકાવન્તિકાનાં તુ તૈલામ્લં સાત્મ્યમુચ્યતે||૩૧૭|| કન્દમૂલફલં સાત્મ્યં વિદ્યાન્મલયવાસિનામ્| સાત્મ્યં દક્ષિણતઃ પેયા મન્થશ્ચોત્તરપશ્ચિમે ||૩૧૮|| મધ્યદેશે ભવેત્ સાત્મ્યં યવગોધૂમગોરસાઃ| તેષાં તત્સાત્મ્યયુક્તાનિ ભૈષજાન્યવચારયેત્||૩૧૯|| સાત્મ્યં હ્યાશુ બલં ધત્તે નાતિદોષં ચ બહ્વપિ|૩૨૦|

અથ સાત્મ્યાવેક્ષં સમ્યગ્યોગં વિભજન્નાહ- ઔચિત્યાદ્યસ્યેત્યાદિ| ઔચિત્યાદિતિ અભ્યાસાત્, અપથ્યમપિ યદ્યસ્ય પુરુષસ્ય સાત્મ્યં તદેકાન્તાત્ ત્યજન્ ન સુખં લભતે ઇતિ યોજના| એકાન્તાત્ ઝટિતિ સર્વથા ચ ત્યજન્| એતેનાપથ્યમપિ સાત્મ્યમેકાન્તાત્ ત્યજતઃ સુખં ન ભવતીતિ દર્શયતિ; પથ્યસ્ય સાત્મ્યસ્ય પરિત્યાગે તુ નિતરામેવ દુઃખં ભવતીતિ દર્શયતિ| દેશશબ્દેન ચેહ દેશવાચિનો જનપદા અભિપ્રેતાઃ| તેન દેશસાત્મ્યશબ્દેન તદ્દેશજાતત્વેનૈવ પુરુષૈર્યત્ સેવ્યતે તત્ સાધારણં સાત્મ્યં ગૃહ્યતે| પુરુષસાત્મ્યગ્રહણેન તુ યત્ પ્રતિનિયતપુરુષસ્યૈવાભ્યાસાત્ સાત્મ્યતાં યાતિ તત્ પુરુષપ્રતિનિયતં સાત્મ્યં ગૃહ્યતે| યત્તુ પૂર્વં “દેશાનામામયાનાં ચ વિપરીતગુણં ગુણૈઃ| સાત્મ્યમિચ્છન્તિ” (સૂ.અ.૬) ઇત્યનેન દેશસાત્મ્યમુક્તં, તદ્દેશવિપરીતગુણત્વેન તદ્દેશનિવાસિનાં પુરુષાણાં સાત્મ્યમુક્તમ્; ઇદં તુ દેશવિપરીતગુણં ભવતુ મા ભવતુ વા, તથાઽપિ તદ્દેશનિવાસિનામભ્યાસેન સાત્મ્યં તદિહ સાત્મ્યમુચ્યત ઇતિ વિશેષઃ| પુરુષસાત્મ્યસ્ય પ્રાયઃ પ્રતિપુરુષં ભિન્નત્વેનાનિયતત્વાચ્છૃઙ્ગગ્રાહિકયા ઉદાહરણં ન કૃતમ્| તેન દેશાભ્યાસસાત્મ્યાનિ પ્રસિદ્ધાન્યુદાહરતિ- બાહ્લીકા ઇત્યાદિ| વૈશ્વાનરોચિતા ઇતિ અત્રોચિતશબ્દેનાભ્યાસ ઉચ્યતે| તૈલં ચામ્લં ચેતિ તૈલામ્લમ્| દક્ષિણત ઇતિ દક્ષિણાપથે| ઉત્તરે ચ પશ્ચિમે ચેતિ ઉત્તરપશ્ચિમે| તેષામિત્યત્ર તચ્છબ્દેન જનપદાઃ પુરુષાશ્ચ ગૃહ્યન્તે| તેન તત્સાત્મ્યયુક્તાનીતિ ઉક્તદેશસાત્મ્યયુક્તપુરુષસાત્મ્યયુક્તાનિ| સાત્મ્યોપયોગફલમાહ- સાત્મ્યં હ્યાશુ બલમિત્યાદિ| બહ્વપીતિ અતિમાત્રમપિ||૩૧૫-૩૧૯||-

Adhikarana 59 (320) · Śloka 321

યોગૈરેવ ચિકિત્સન્ હિ દેશાદ્યજ્ઞોઽપરાધ્યતિ||૩૨૦|| વયોબલશરીરાદિભેદા હિ બહવો મતાઃ |૩૨૧|

ઉક્તદેશાદિપરીક્ષાવ્યતિરેકેણ કેવલં યથોક્તયોગૈરેવ ચિકિત્સાં કુર્વતો દોષમાહ- યોગૈરેવેત્યાદિ| દેશાદ્યજ્ઞ ઇત્યનેન દેશાદ્યજ્ઞાનાદ્ દેશાદિવિગુણચિકિત્સાકારકં પુરુષં લક્ષયતિ| અપરાધ્યતિ ન ઈપ્સિતં સાધયતિ| દેશાદ્યજ્ઞ ઇત્યત્રાદિશબ્દેન કાલાદીનામુક્તાનાં તથા પ્રદેશાન્તરોક્તવયો-બલ-શરીર-પ્રકૃતિ-સત્ત્વાનાં ગ્રહણમ્| દેશાદ્યજ્ઞઃ કુતોઽપરાધ્યતીત્યાહ- વયોબલેત્યાદિ| આદિશબ્દેન પ્રકૃતિસત્ત્વાદીનાં ગ્રહણમ્| યસ્માદ્વયોબલાદિભેદા બહવશ્ચિકિત્સાવેક્ષણીયાશ્ચિકિત્સકાનાં મતાઃ સન્તિ, તસ્માદ્ દેશાદિનિરપેક્ષા ચિકિત્સા ક્રિયમાણા ન ઈપ્સિતં સાધયતીતિ ભાવઃ||૩૨૦||-

Adhikarana 60 (321-325) · Śloka 326

તથાઽન્તઃસન્ધિમાર્ગાણાં દોષાણાં ગૂઢચારિણામ્||૩૨૧|| ભવેત્ કદાચિત્ કાર્યાઽપિ વિરુદ્ધાભિમતા ક્રિયા| પિત્તમન્તર્ગતં ગૂઢં સ્વેદસેકોપનાહનૈઃ||૩૨૨|| નીયતે બહિરુષ્ણૈર્હિ તથોષ્ણં શમયન્તિ તે| બાહ્યૈશ્ચ શીતૈઃ સેકાદ્યૈરૂષ્માઽન્તર્યાતિ પીડિતઃ||૩૨૩|| સોઽન્તર્ગૂઢં કફં હન્તિ શીતં શીતૈસ્તથા જયેત્| શ્લક્ષ્ણપિષ્ટો ઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્||૩૨૪|| ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીતકૃચ્ચાન્યથાઽગુરોઃ| છર્દિઘ્ની મક્ષિકાવિષ્ઠા મક્ષિકૈવ તુ વામયેત્||૩૨૫|| દ્રવ્યેષુ સ્વિન્નજગ્ધેષુ ચૈવ તેષ્વેવ વિક્રિયા|૩૨૬|

સામાન્યોક્તચિકિત્સાયાઃ પ્રકારાન્તરેણાપિ વિશિષ્ટાર્થકર્તૃત્વમાહ- તથાઽન્તરિત્યાદિ| અન્તર્માર્ગાઃ કોષ્ઠાશ્રયિણઃ, સન્ધિમાર્ગા મધ્યમાર્ગાશ્રયિણઃ| ગૂઢચારિણામિતિ અન્તઃસન્ધિગતત્વેનાવ્યક્તગતીનાં દોષાણાં વિરુદ્ધાભિમતાઽપિ ક્રિયા કદાચિદ્ભવતિ, વિરુદ્ધાભિમતા વિપરીતત્વેન ખ્યાતા| કિંવા ન કેવલં વયોબલાદિભેદા બહવો મતાઃ કિન્તુ અન્તઃસન્ધિમાર્ગાણાં દોષાણાં ગૂઢચારિણાં ભેદા બહવશ્ચિકિત્સાવેક્ષણીયા મતા ઇતિ; તતો ગૂઢચારિણો દોષભેદેન ચિકિત્સાભેદો ભવેત્ કદાચિદિત્યાદિ યોજનીયમ્| વિરુદ્ધાભિમતક્રિયાકરણોદાહરણમાહ- પિત્તમન્તર્ગતમિત્યાદિના| નીયતે બહિરિતિ બાહ્યરોમકૂપનિઃસારણેન નીયતે બહિરુષ્ણૈઃ| તથેતિ તથા ઉક્તેન પ્રકારેણ ઉષ્ણં પિત્તમુષ્ણૈઃ સ્વેદાદિભિઃ શમયન્તિ| સમ્પ્રતિ શીતેન ચિકિત્સિતેન શીતશ્લેષ્મશમનોદાહરણમાહ- બાહ્યૈશ્ચેત્યાદિ| પીડિત ઇતિ બહિર્ગચ્છન્ નિરુદ્ધઃ| અથ પ્રત્યનીકસ્યાપિ કલ્પનાવિશેષાદન્યથાકર્તૃત્વમાહ- શ્લક્ષ્ણપિષ્ટ ઇત્યાદિ| ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાદિતિ ત્વઙ્માર્ગેણ નિર્ગચ્છત ઊષ્મણો રોધાત્| શીતકૃચ્ચાન્યથાઽગુરોરિતિ અગુરોરુષ્ણસ્યાપિ પિષ્ટોઽઘનશ્ચ લેપઃ શીતકૃત્ સ્યાદિત્યર્થઃ| વિરુદ્ધક્રિયાભિધાનપ્રસઙ્ગેન સમુદાયાપેક્ષયૈકદેશસ્ય વિરુદ્ધકાર્યકરણોદાહરણમાહ- છર્દિઘ્નીત્યાદિ| દ્રવ્યેષુ સ્વિન્નજગ્ધેષ્વેવં તેષ્વેવ વિક્રિયેતિ અનેન મક્ષિકાવિષ્ઠારમ્ભકેષુ દ્રવ્યેષુ મક્ષિકાજઠરાગ્નિસ્વિન્નેષુ એવં વિક્રિયા મક્ષિકાશરીરગતતયા વિષ્ઠાગતતયા ચ વિરુદ્ધા ક્રિયા યથોક્તા ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ; સ્વિન્નજગ્ધેષ્વિતિ ખાદિતાનન્તરમગ્નિપક્વેષુ, વિક્રિયેતિ વિરુદ્ધક્રિયા| કિંવા સંસ્કારેણ પૂર્વદ્રવ્યકાર્યવિરુદ્ધોદાહરણાર્થમાહ- દ્રવ્યેષ્વિત્યાદિ| અસ્મિન્ પક્ષે ‘જગ્ધેષુ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘દગ્ધેષુ’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર લાજસક્તૂનાં સિદ્ધપિણ્ડેષુ સ્વિન્નતયા લાજવિપરીતા ગુરુત્વેનાગ્નિવધાદિકારિકા ક્રિયા; તથા ઉત્પલનાલેષુ દગ્ધેષુ ક્ષારતયા શીતવિરુદ્ધા ક્રિયા છેદનાદિક્રિયા ઇત્યાદ્યુદાહાર્યમ્| યદા ‘યસ્મિન્ જગ્ધેષુ’ ઇતિ પાઠઃ, તદાઽપિ સ્વિન્નાનન્તરં જગ્ધેષ્વિતિ કૃત્વા સક્તુસિદ્ધપિણ્ડક એવોદાહરણં જ્ઞેયમ્||૩૨૧-૩૨૫||-

Adhikarana 61 (326) · Śloka 327

તસ્માદ્દોષૌષધાદીનિ પરીક્ષ્ય દશ તત્ત્વતઃ||૩૨૬|| કુર્યાચ્ચિકિત્સિતં પ્રાજ્ઞો ન યોગૈરેવ કેવલમ્|૩૨૭|

પરીક્ષાફલમુપસંહરતિ- તસ્માદિત્યાદિ| દોષૌષધાદીનિ ઉપકલ્પનીયે (સૂ.અ.૧૫) એકાદશ પઠિતાનિ, વિમાને ચ દ્વાદશ પઠિતાનિ, તેન તદ્ગ્રહણેનેહોક્તં દશસઙ્ખ્યત્વં વ્યાહન્યતે; તેન દૃઢબલેનૈવ નિરૂહપ્રસ્તાવે યાનિ દોષૌષધાદીનિ દશ નિર્દિષ્ટાનિ “સમીક્ષ્ય દોષૌષધદેશકાલસાત્મ્યાગ્નિસત્ત્વૌકવયોબલાનિ” (સિ.અ.૩) ઇત્યનેન, તાન્યેવાત્ર દશ ગૃહ્યન્તે| એતદ્દશક એવોપકલ્પનીયોક્તૈકાદશકસ્ય પરીક્ષ્યસ્ય તથા વિમાનોક્તદ્વાદશકસ્ય ચાવરોધઃ| તથાહિ- ઉપકલ્પનીયે એતદ્દશત અન્યે પ્રકૃતિશરીરાહારા ઉક્તાઃ; તત્ર શરીરસ્ય પ્રકૃતેશ્ચ દેશશબ્દેન ભૂમ્યાતુરગ્રાહિણા ગ્રહણમ્, ઉક્તં હિ- “દેશો ભૂમિરાતુરશ્ચ” (વિ.અ.૮) ઇતિ; આહારસ્ય તુ સાત્મ્યગ્રહણેનૈવ ગ્રહણમ્| વિમાને ચ યો દ્વાદશો વિકારઃ પઠિતઃ, સ દોષગ્રહણગૃહીતઃ| એવં સર્વોપકલ્પનીયાદ્યુક્તાર્થોપગ્રહો વ્યાખ્યેયઃ| યત્તુ આષાઢવર્મપ્રભૃતિભિરતદ્ગુણબહુવ્રીહિપક્ષાશ્રયેણોપકલ્પનીયોક્તાનામેવ દશત્વં વ્યાખ્યાતમિહ, તદ્ હ્યશાબ્દમસઙ્ગતં ચ| ન યોગૈરેવેતિ ન પ્રયોગમાત્રેણ||૩૨૬||-

Adhikarana 62 (327-328) · Śloka 329

નિવૃત્તોઽપિ પુનર્વ્યાધિઃ સ્વલ્પેનાયાતિ હેતુના||૩૨૭|| ક્ષીણે માર્ગીકૃતે દેહે શેષઃ સૂક્ષ્મ ઇવાનલઃ| તસ્માત્તમનુબધ્નીયાત્ પ્રયોગેણાનપાયિના||૩૨૮|| સિદ્ધ્યર્થં પ્રાક્પ્રયુક્તસ્ય સિદ્ધસ્યાપ્યૌષધસ્ય તુ|૩૨૯|

સમ્પ્રતિ ચિકિત્સયા નિવૃત્તે વ્યાધૌ કર્તવ્યં દર્શયન્નાહ- નિવૃત્તોઽપિ પુનરિત્યાદિ| નિવૃત્ત ઇવ નિવૃત્તઃ, કિઞ્ચિદવશિષ્ટદોષરૂપમૂલઃ; ન તુ સર્વથા નિવૃત્તઃ, તસ્ય તુલ્યહેતુના પ્રત્યાગમનવિરોધાત્, તથા સૂક્ષ્માનલદૃષ્ટાન્તવિસદૃશત્વાચ્ચ| ક્ષીણે અપચિતમાંસાદિકે| માર્ગીકૃતે ઇતિ વ્યાધ્યપ્રતિબન્ધકતયા માર્ગસદૃશીકૃતે| શેષ ઇતિ અનલવિશેષણમ્| અપિશબ્દેન નિવૃત્તોઽપિ યદા સ્વલ્પેન હેતુના આયાતિ તદા પ્રશમાભિમુખો નિતરામેવાયાતીતિ દર્શયતિ| એવં વ્યવસ્થિતે કર્તવ્યમાહ- તસ્માદિત્યાદિ| અનુબધ્નીયાત્ પ્રયોગેણેતિ પુનરપ્યનુબન્ધભેષજપ્રયોગં કુર્યાત્| અનપાયિનેતિ રોગાન્તરાકારકેણ| કિમર્થમનુબધ્નીયાદિત્યાહ- દાર્ઢ્યાર્થમિતિ| પ્રયુક્તસિદ્ધૌષધકૃતવ્યાધિનિવૃત્તિલક્ષણસ્યાર્થસ્ય દાર્ઢ્યાર્થં, સ્થૈર્યાર્થમિતિ યાવત્||૩૨૭-૩૨૮||-

Adhikarana 63 (329-330) · Śloka 331

કાઠિન્યાદૂનભાવાદ્વા દોષોઽન્તઃ કુપિતો મહાન્||૩૨૯|| પથ્યૈર્મૃદ્વલ્પતાં નીતો મૃદુદોષકરો ભવેત્| પથ્યમપ્યશ્નતસ્તસ્માદ્યો વ્યાધિરુપજાયતે||૩૩૦|| જ્ઞાત્વૈવં વૃદ્ધિમભ્યાસમથવા તસ્ય કારયેત્|૩૩૧|

અપરમપિ પ્રયોગાનુબન્ધવિષયમાહ- કાઠિન્યાદિત્યાદિ| કાઠિન્યાદિતિ દોષચયરૂપસંહતત્વાત્| ઊનભાવાત્ અચયપ્રકોપાત્; અચયેઽપિ ચ દોષાણાં પ્રકોપો ભવત્યેવ; યથા- બલવદ્વિગ્રહાદિભિર્વાયોઃ, પિતસ્ય ક્રોધાદિભિઃ, શ્લેષ્મણશ્ચ દિવાસ્વપ્નાદિભિઃ; અયં ચાચયપ્રકોપો ઘનાવયવોપચયાકર્તૃત્વાત્ ‘ઊનભાવાત્ પ્રકોપ’ ઇત્યુચ્યતે| દોષોઽન્તઃકુપિતો મહાનિત્યત્ર કાઠિન્યાત્ કુપિત ઊનભાવાચ્ચ કુપિતો મહાન્ ભવતીતિ વ્યવસ્થા| કાઠિન્યાદ્ધિ અચયકોપોઽન્તરેવ પ્રાયો ભવતિ, ઊનભાવાત્તુ અચયપ્રકોપઃ પ્રસરણસ્વભાવત્વાત્તુ લઘુચયબન્ધસારો(?)ઽપિ મહાન્ ભવતિ| મૃદ્વલ્પતાં નીત ઇતિ યથાક્રમં, તેન યઃ કાઠિન્યાદન્તઃકુપિતઃ સ મૃદુતાં નીતઃ, સ્થૂલભાવાન્માહાન્ કુપિતોઽલ્પતાં નીતઃ; મૃદુદોષકર ઇતિ અલ્પવિકારકરઃ| કિંવા કાઠિન્યાદિતિ દોષદૂષ્યસમ્બન્ધકૃતસ્થૈર્યાત્, ઊનભાવાદિતિ યથોક્તકાઠિન્યં વિના| અન્તરિતિ શરીરાનુત્તાનદેશે| મહાનિતિ ચ પદં દ્વાભ્યામપિ સમ્બધ્યતે| એકસ્ય કારણપ્રચયેન મહત્ત્વમ્| પથ્યમપ્યશ્નત ઇતિ હિતમપિ ભેષજમુપયુઞ્જાનસ્ય| ઉપજાયત ઇતિ મૃદુતયા અલ્પતયા વા અનુવર્તતે| જ્ઞાત્વૈવમિતિ પથ્યમિદમસ્ય ભેષજમ્, અયં તુ વ્યાધિરિતિ, મહત્ત્વાદ્ગમ્ભીરત્વાદ્વા સર્વથા ન નિવર્તતે મગ્નઃ, એવં જ્ઞાત્વા તથૈવ પૂર્વપ્રયુક્તપ્રયોગસ્ય વૃદ્ધિં વા અભ્યાસં વા કારયેત્, ન તત્પ્રયોગાશ્રયપ્રયોગાન્તરં કુર્યાત્; વૃદ્ધિર્માત્રાધિક્યમ્, અભ્યાસઃ સતતોપયોગઃ| અયમર્થોઽન્યત્રાપ્યુક્તઃ- “અભ્યસ્યમાનાઃ ક્રમશસ્તુ યોગા જયન્તિ રોગાન્ બલિનઃ સ્થિરાંશ્ચ| તસ્માદખિન્નઃ પુરુષોઽભ્યુપેયાદ્યોગપ્રયોગાન્ સમુદીર્ણરોગે” ઇતિ||૩૨૯-૩૩૦||-

Adhikarana 64 (331-333) · Śloka 334

સાતત્યાત્સ્વાદ્વભાવાદ્વા પથ્યં દ્વેષ્યત્વમાગતમ્||૩૩૧|| કલ્પનાવિધિભિસ્તૈસ્તૈઃ પ્રિયત્વં ગમયેત્ પુનઃ| મનસોઽર્થાનુકૂલ્યાદ્ધિ તુષ્ટિરૂર્જા રુચિર્બલમ્||૩૩૨|| સુખોપભોગતા ચ સ્યાદ્વ્યાધેશ્ચાતો બલક્ષયઃ| લૌલ્યાદ્દોષક્ષયાદ્વ્યાધેર્વૈધર્મ્યાચ્ચાપિ યા રુચિઃ||૩૩૩|| તાસુ પથ્યોપચારઃ સ્યાદ્યોગેનાદ્યં વિકલ્પયેત્|૩૩૪|

ઉક્તસતતોપયોગે યદિ પથ્યં સાતત્યાત્ સતતોપયોગાદ્ધેતોર્દ્વેષ્યત્વમાગતં ભવતિ, તથા સ્વાદ્વભાવાદ્વા અનિષ્ટત્વાદ્દ્વેષ્યત્વમાગતં ભવતિ, તદાઽપિ તદેવ પથ્યં તૈસ્તૈઃ કલ્પનાવિધિભિઃ સ્વરસશૃતકલ્કાદિભિઃ સૂદશાસ્ત્રોક્તૈશ્ચ વિધાનૈઃ પુનરાતુરસ્ય પ્રિયત્વમાપાદયેત્| સ્વાદ્વપિ સતતોપયોગાદપ્રિયં ભવતીતિ દૃષ્ટમ્, અસ્વાદુ તુ સ્વભાવાદેવાપ્રિયમ્| સ્વાદુશબ્દેનાત્ર પ્રિયો રસોઽભિધીયતે| પ્રિયત્વાપાદનપ્રયોજનમાહ- મનસોઽર્થાનુકૂલ્યાદિત્યાદિ|- મનસોઽનુકૂલભેષજાદિરૂપાનુકલ્પનાત્| ઊર્જા મનોબલમ્| સુખોપભોગતા ભેષજસ્યાપ્રાતિકૂલ્યેનોપયોગઃ| અત્ર ચાતિતૃષ્ણાદિભ્યઃ સુખોપભોગાન્તે વિરેચને અરુચૌ કર્તવ્યમભિધાય રુચિવિશેષે કર્તવ્યતામાહ- લૌલ્યાદિતિ| અત્ર લૌલ્યાદેવ હિ કસ્યચિત્પુરુષસ્ય કસ્મિંશ્ચિદ્વિશેષે રુચિર્ભવતિ; દોષક્ષયાદપિ ક્વચિદ્રુચિર્ભવતિ; તથા વ્યાધિયુક્તસ્ય ચ પેયે રુચિર્ભવતિ; વ્યાધિમહિમ્ના ક્વચિદ્રુચિર્ભવતિ, યથા- પાણ્ડુરોગે મૃત્તિકાયાં; વૈધર્મ્યાચ્ચ રુચિર્ભવતિ, યથા- સ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષે, મધુરસ્ય ચામ્લે; યદુક્તમ્- “અમ્લેન કેચિદ્વિહતા મનુષ્યા માધુર્યયોગે પ્રણયીભવન્તિ” (સુ.સૂ.અ.૪૬) ઇતિ; કિંવા વ્યાધિવૈધર્મ્યાદિત્યેક એવ હેતુઃ; અત્રોદાહરણં યથા- શ્લેષ્મજ્વરેઽમ્લકટુકેચ્છુતા| એતૈર્લૌલ્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં જનિતા રુચિઃ, આસુ રુચિષુ લૌલ્યાદિજનિતાસુ પથ્યોપચારઃ સ્યાત્, પથ્યમેવ દેયં નાપથ્યમિત્યર્થઃ| અત્ર યદિ પથ્યં ચ ભવતિ રુચિવિષયં ચ ભવતિ તદા સાધ્વેવ, યદા તુ રુચિવિષયમપથ્યં સ્યાત્ તદા કર્તવ્યમાહ- યોગેનાદ્યં વિકલ્પયેદિતિ|- ભેષજયોગેનાદ્યમ્ ઇચ્છાવિષયં ભોજ્યં સંસ્કૃત્ય દદ્યાદિત્યર્થઃ| અન્યૈસ્તુ લૌલ્યાદિદોષજા ત્રિવિધાઽત્રારુચિરુચ્યતે; તત્ર લૌલ્યજાયામરુચૌ પથ્યોપચારઃ, દોષક્ષયજાયામરુચૌ યોગેનેતિ સમ્યગ્યોગેનોપચારઃ, વ્યાધિવૈધર્મ્યજાયાં ચાદ્યમદનીયં વ્યાધિપ્રત્યનીકપ્રયોગૈરુપકલ્પયેદિતિ વ્યાખ્યાતમ્| પૂર્વમેવ તુ વ્યાખ્યાનમાદ્રિયામહે||૩૩૧-૩૩૩||-

Adhikarana 65 (334-341) · Śloka 341

તત્ર શ્લોકાઃ- વિંશતિર્વ્યાપદો યોનેર્નિદાનં લિઙ્ગમેવ ચ||૩૩૪|| ચિકિત્સા ચાપિ નિર્દિષ્ટા શિષ્યાણાં હિતકામ્યયા| શુક્રદોષાસ્તથા ચાષ્ટૌ નિદાનાકૃતિભેષજૈઃ||૩૩૫|| ક્લૈબ્યાન્યુક્તાનિ ચત્વારિ ચત્વારઃ પ્રદરાસ્તથા| તેષાં નિદાનં લિઙ્ગં ચ ભૈષજ્યં ચૈવ કીર્તિતમ્||૩૩૬|| ક્ષીરદોષાસ્તથા ચાષ્ટૌ હેતુલિઙ્ગભિષગ્જિતૈઃ| રેતસો રજસશ્ચૈવ કીર્તિતં શુદ્ધિલક્ષણમ્||૩૩૭|| ઉક્તાનુક્તચિકિત્સા ચ સમ્યગ્યોગસ્તથૈવ ચ| દેશાદિગુણશંસા ચ કાલઃ ષઙ્વિધ એવ ચ||૩૩૮|| દેશે દેશે ચ યત્ સાત્મ્યં યથા વૈદ્યોઽપરાધ્યતિ| ચિકિત્સા ચાપિ નિર્દિષ્ટા દોષાણાં ગૂઢચારિણામ્||૩૩૯|| યો હિ સમ્યઙ્ન જાનાતિ શાસ્ત્રં શાસ્ત્રાર્થમેવ ચ| ન કુર્યાત્ સ ક્રિયાં ચિત્રમચક્ષુરિવ ચિત્રકૃત્||૩૪૦|| અગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે| ચિકિત્સિતમિદં સ્થાનં ષષ્ઠં પરિસમાપિતમ્||૩૪૧||

વિંશતિરિત્યાદિસઙ્ગ્રહઃ સુબોધ એવ||૩૩૪-૩૪૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને યોનિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં ષષ્ઠં ચિકિત્સિતસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્|

ઇતિ શ્રીનારાયણદત્તાત્મજશ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને યોનિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦||