36. yōnivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો યોનિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8

દિવ્યતીર્થૌષધિમતશ્ચિત્રધાતુશિલાવતઃ| પુણ્યે હિમવતઃ પાર્શ્વે સુરસિદ્ધર્ષિસેવિતે||૩|| વિહરન્તં તપોયોગાત્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શિનમ્| પુનર્વસું જિતાત્માનમગ્નિવેશોઽનુ પૃષ્ટવાન્||૪|| ભગવન્! યદપત્યાનાં મૂલં નાર્યઃ પરં નૃણામ્| તદ્વિઘાતો ગદૈશ્ચાસાં ક્રિયતે યોનિમાશ્રિતૈઃ||૫|| તસ્માત્તેષાં સમુત્પત્તિમુત્પન્નાનાં ચ લક્ષણમ્| સૌષધં શ્રોતુમિચ્છામિ પ્રજાનુગ્રહકામ્યયા||૬|| ઇતિ શિષ્યેણ પૃષ્ટસ્તુ પ્રોવાચર્ષિવરોઽત્રિજઃ| વિંશતિર્વ્યાપદો યોનેર્નિર્દિષ્ટા રોગસઙ્ગ્રહે||૭|| મિથ્યાચારેણ તાઃ સ્ત્રીણાં પ્રદુષ્ટેનાર્તવેન ચ| જાયન્તે બીજદોષાચ્ચ દૈવાચ્ચ શૃણુ તાઃ પૃથક્||૮||

Adhikarana 3 (9-15) · Śloka 15

વાતલાહારચેષ્ટાયા વાતલાયાઃ સમીરણઃ| વિવૃદ્ધો યોનિમાશ્રિત્ય યોનેસ્તોદં સવેદનમ્||૯|| સ્તમ્ભં પિપીલિકાસૃપ્તિમિવ કર્કશતાં તથા| કરોતિ સુપ્તિમાયાસં વાતજાંશ્ચાપરાન્ ગદાન્||૧૦|| સા સ્યાત્ સશબ્દરુક્ફેનતનુરૂક્ષાર્તવાઽનિલાત્| વ્યાપત્કટ્વમ્લલવણક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તજા ભવેત્||૧૧|| દાહપાકજ્વરોષ્ણાર્તા નીલપીતાસિતાર્તવા| ભૃશોષ્ણકુણપસ્રાવા યોનિઃ સ્યાત્પિત્તદૂષિતા||૧૨|| કફોઽભિષ્યન્દિભિર્વૃદ્ધો યોનિં ચેદ્દૂષયેત્ સ્ત્રિયાઃ| સ કુર્યાત્ પિચ્છિલાં શીતાં કણ્ડુગ્રસ્તાલ્પવેદનામ્||૧૩|| પાણ્ડુવર્ણાં તથા પાણ્ડુપિચ્છિલાર્તવવાહિનીમ્| સમશ્નન્ત્યા રસાન્ સર્વાન્દૂષયિત્વા ત્રયો મલાઃ||૧૪|| યોનિગર્ભાશયસ્થાઃ સ્વૈર્યોનિં યુઞ્જન્તિ લક્ષણૈઃ| સા ભવેદ્દાહશૂલાર્તા શ્વેતપિચ્છિલવાહિની||૧૫||

Adhikarana 4 (16-17) · Śloka 17

રક્તપિત્તકરૈર્નાર્યા રક્તં પિત્તેન દૂષિતમ્| અતિપ્રવર્તતે યોન્યાં લબ્ધે ગર્ભેઽપિ સાસૃજા ||૧૬|| યોનિગર્ભાશયસ્થં ચેત્ પિત્તં સન્દૂષયેદસૃક્| સાઽરજસ્કા મતા કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજનની ભૃશમ્||૧૭||

Adhikarana 5 (18) · Śloka 18

યોન્યામધાવનાત્ કણ્ડૂં જાતાઃ કુર્વન્તિ જન્તવઃ| સા સ્યાદચરણા કણ્ડ્વા તયાઽતિનરકાઙ્ક્ષિણી||૧૮||

Adhikarana 6 (19) · Śloka 19

પવનોઽતિવ્યવાયેન શોફસુપ્તિરુજઃ સ્ત્રિયાઃ| કરોતિ કુપિતો યોનૌ સા ચાતિચરણા મતા||૧૯||

Adhikarana 7 (20) · Śloka 20

મૈથુનાદતિબાલાયાઃ પૃષ્ઠકટ્યૂરુવઙ્ક્ષણમ્| રુજન્ દૂષયતે યોનિં વાયુઃ પ્રાક્ચરણા હિ સા||૨૦||

Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 22

ગર્ભિણ્યાઃ શ્લેષ્મલાભ્યાસાચ્છર્દિનિઃશ્વાસનિગ્રહાત્| વાયુઃ ક્રુદ્ધઃ કફં યોનિમુપનીય પ્રદૂષયેત્||૨૧|| પાણ્ડું સતોદમાસ્રાવં શ્વેતં સ્રવતિ વા કફમ્| કફવાતામયવ્યાપ્તા સા સ્યાદ્યોનિરુપપ્લુતા||૨૨||

Adhikarana 9 (23-24) · Śloka 24

પિત્તલાયા નૃસંવાસે ક્ષવથૂદ્ગારધારણાત્| પિત્તસમ્મૂર્ચ્છિતો વાયુર્યોનિં દૂષયતિ સ્ત્રિયાઃ||૨૩|| શૂના સ્પર્શાક્ષમા સાર્તિર્નીલપીતમસૃક્ સ્રવેત્| શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠાર્તિજ્વરાર્તાયાઃ પરિપ્લુતા||૨૪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

વેગોદાવર્તનાદ્યોનિમુદાવર્તયતેઽનિલઃ| સા રુગાર્તા રજઃ કૃચ્છ્રેણોદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ||૨૫|| આર્તવે સા વિમુક્તે તુ તત્ક્ષણં લભતે સુખમ્| રજસો ગમનાદૂર્ધ્વં જ્ઞેયોદાવર્તિની બુધૈઃ||૨૬||

Adhikarana 11 (27) · Śloka 28

અકાલે વાહમાનાયા ગર્ભેણ પિહિતોઽનિલઃ| કર્ણિકાં જનયેદ્યોનૌ શ્લેષ્મરક્તેન મૂર્ચ્છિતઃ||૨૭|| રક્તમાર્ગાવરોધિન્યા સા તયા કર્ણિની મતા|૨૮|

Adhikarana 12 (28) · Śloka 29

રૌક્ષ્યાદ્વાયુર્યદા ગર્ભં જાતં જાતં વિનાશયેત્||૨૮|| દુષ્ટશોણિતજં નાર્યાઃ પુત્રઘ્ની નામ સા મતા|૨૯|

Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 31

વ્યવાયમતિતૃપ્તાયા ભજન્ત્યાસ્ત્વન્નપીડિતઃ||૨૯|| વાયુર્મિથ્યાસ્થિતાઙ્ગાયા યોનિસ્રોતસિ સંસ્થિતઃ| વક્રયત્યાનનં યોન્યાઃ સાઽસ્થિમાંસાનિલાર્તિભિઃ||૩૦|| ભૃશાર્તિર્મૈથુનાશક્તા યોનિરન્તર્મુખી મતા|૩૧|

Adhikarana 14 (31) · Śloka 32

ગર્ભસ્થાયાઃ સ્ત્રિયા રૌક્ષ્યાદ્વાયુર્યોનિં પ્રદૂષયન્||૩૧|| માતૃદોષાદણુદ્વારાં કુર્યાત્ સૂચીમુખી તુ સા|૩૨|

Adhikarana 15 (32) · Śloka 33

વ્યવાયકાલે રુન્ધન્ત્યા વેગાન્ પ્રકુપિતોઽનિલઃ||૩૨|| કુર્યાદ્વિણ્મૂત્રસઙ્ગાર્તિં શોષં યોનિમુખસ્ય ચ|૩૩|

Adhikarana 16 (33) · Śloka 34

ષડહાત્ સપ્તરાત્રાદ્વા શુક્રં ગર્ભાશયં ગતમ્||૩૩|| સરુજં નીરુજં વાઽપિ યા સ્રવેત્ સા તુ વામિની|૩૪|

Adhikarana 17 (34) · Śloka 35

બીજદોષાત્તુ ગર્ભસ્થમારુતોપહતાશયા||૩૪|| નૃદ્વેષિણ્યસ્તની ચૈવ ષણ્ઢી સ્યાદનુપક્રમા|૩૫|

Adhikarana 18 (35-36) · Śloka 37

વિષમં દુઃખશય્યાયાં મૈથુનાત્ કુપિતોઽનિલઃ||૩૫|| ગર્ભાશયસ્ય યોન્યાશ્ચ મુખં વિષ્ટમ્ભયેત્ સ્ત્રિયાઃ| અસંવૃતમુખી સાર્તી રૂક્ષફેનાસ્રવાહિની||૩૬|| માંસોત્સન્ના મહાયોનિઃ પર્વવઙ્ક્ષણશૂલિની|૩૭|

Adhikarana 19 (37-38) · Śloka 39

ઇત્યેતૈર્લક્ષણૈઃ પ્રોક્તા વિંશતિર્યોનિજા ગદાઃ||૩૭|| ન શુક્રં ધારયત્યેભિર્દોષૈર્યોનિરુપદ્રુતા| તસ્માદ્ગર્ભં ન ગૃહ્ણાતિ સ્ત્રી ગચ્છત્યામયાન્ બહૂન્||૩૮|| ગુલ્માર્શઃપ્રદરાદીંશ્ચ વાતાદ્યૈશ્ચાતિપીડનમ્|૩૯|

Adhikarana 20 (39-40) · Śloka 41

આસાં ષોડશ યાસ્ત્વન્ત્યા આદ્યે દ્વે પિત્તદોષજે||૩૯|| પરિપ્લુતા વામિની ચ વાતપિત્તાત્મિકે મતે| કર્ણિન્યુપપ્લુતે વાતકફાચ્છેષાસ્તુ વાતજાઃ||૪૦|| દેહં વાતાદયસ્તાસાં સ્વૈર્લિઙ્ગૈઃ પીડયન્તિ હિ|૪૧|

Adhikarana 21 (41-48) · Śloka 49

સ્નેહનસ્વેદબસ્ત્યાદિ વાતજાસ્વનિલાપહમ્||૪૧|| કારયેદ્રક્તપિત્તઘ્નં શીતં પિત્તકૃતાસુ ચ| શ્લેષ્મજાસુ ચ રૂક્ષોષ્ણં કર્મ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ||૪૨|| સન્નિપાતે વિમિશ્રં તુ સંસૃષ્ટાસુ ચ કારયેત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નાં તથા યોનિં દુઃસ્થિતાં સ્થાપયેત્પુનઃ||૪૩|| પાણિના નામયેજ્જિહ્માં સંવૃતાં વર્ધયેત્ પુનઃ| પ્રવેશયેન્નિઃસૃતાં ચ વિવૃતાં પરિવર્તયેત્||૪૪|| યોનિઃ સ્થાનાપવૃત્તા હિ શલ્યભૂતા મતા સ્ત્રિયાઃ| સર્વાં વ્યાપન્નયોનિં તુ કર્મભિર્વમનાદિભિઃ||૪૫|| મૃદુભિઃ પઞ્ચભિર્નારીં સ્નિગ્ધસ્વિન્નામુપાચરેત્| સર્વતઃ સુવિશુદ્ધાયાઃ શેષં કર્મ વિધીયતે||૪૬|| વાતવ્યાધિહરં કર્મ વાતાર્તાનાં સદા હિતમ્| ઔદકાનૂપજૈર્માંસૈઃ ક્ષીરૈઃ સતિલતણ્ડુલૈઃ||૪૭|| સવાતઘ્નૌષધૈર્નાડીકુમ્ભીસ્વેદૈરુપાચરેત્| અક્તાં લવણતૈલેન સાશ્મપ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ||૪૮|| સ્વિન્નાં કોષ્ણામ્બુસિક્તાઙ્ગીં વાતઘ્નૈર્ભોજયેદ્રસૈઃ|૪૯|

Adhikarana 22 (49-62) · Śloka 62

બલાદ્રોણદ્વયક્વાથે ઘૃતતૈલાઢકં પચેત્||૪૯|| સ્થિરાપયસ્યાજીવન્તીવીરર્ષભકજીવકૈઃ| શ્રાવણીપિપ્પલીમુદ્ગપીલુમાષાખ્યપર્ણિભિઃ||૫૦|| શર્કરાક્ષીરકાકોલીકાકનાસાભિરેવ ચ| પિષ્ટૈશ્ચતુર્ગુણક્ષીરે સિદ્ધં પેયં યથાબલમ્||૫૧|| વાતપિત્તકૃતાન્ રોગાન્ હત્વા ગર્ભં દધાતિ તત્| કાશ્મર્યત્રિફલાદ્રાક્ષાકાસમર્દપરૂષકૈઃ||૫૨|| પુનર્નવાદ્વિરજનીકાકનાસાસહચરૈઃ| શતાવર્યા ગુડૂચ્યાશ્ચ પ્રસ્થમક્ષસમૈર્ઘૃતાત્||૫૩|| સાધિતં યોનિવાતઘ્નં ગર્ભદં પરમં પિબેત્| પિપ્પલીકુઞ્ચિકાજાજીવૃષકં સૈન્ધવં વચામ્||૫૪|| યવક્ષારાજમોદે ચ શર્કરાં ચિત્રકં તથા| પિષ્ટ્વા સર્પિષિ ભૃષ્ટાનિ પાયયેત્ પ્રસન્નયા||૫૫|| યોનિપાર્શ્વાર્તિહૃદ્રોગગુલ્માર્શોવિનિવૃત્તયે| વૃષકં માતુલુઙ્ગસ્ય મૂલાનિ મદયન્તિકામ્||૫૬|| પિબેત્ સલવણૈર્મદ્યૈઃ પિપ્પલીકુઞ્ચિકે તથા| રાસ્નાશ્વદંષ્ટ્રાવૃષકૈઃ પિબેચ્છૂલે શૃતં પયઃ||૫૭|| ગુડૂચીત્રિફલાદન્તીક્વાથૈશ્ચ પરિષેચયેત્| સૈન્ધવં તગરં કુષ્ઠં બૃહતી દેવદારુ ચ||૫૮|| સમાંશૈઃ સાધિતં કલ્કૈસ્તૈલં ધાર્યં રુજાપહમ્| ગુડૂચીમાલતીરાસ્નાબલામધુકચિત્રકૈઃ||૫૯|| નિદિગ્ધિકાદેવદારુયૂથિકાભિશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| તૈલપ્રસ્થં ગવાં મૂત્રે ક્ષીરે ચ દ્વિગુણે પચેત્||૬૦|| વાતાર્તાયાઃ પિચું દદ્યાદ્યોનૌ ચ પ્રણયેત્તતઃ| વાતાર્તાનાં ચ યોનીનાં સેકાભ્યઙ્ગપિચુક્રિયાઃ||૬૧|| (ઉષ્ણાઃ સ્નિગ્ધાઃ પ્રકર્તવ્યાસ્તૈલાનિ સ્નેહનાનિ ચ )| હિંસ્રાકલ્કં તુ વાતાર્તા કોષ્ણમભ્યજ્ય ધારયેત્| પઞ્ચવલ્કસ્ય પિત્તાર્તા શ્યામાદીનાં કફાતુરા||૬૨||

Adhikarana 23 (63-69) · Śloka 70

પિત્તલાનાં તુ યોનીનાં સેકાભ્યઙ્ગપિચુક્રિયાઃ| શીતાઃ પિત્તહરાઃ કાર્યાઃ સ્નેહનાર્થં ઘૃતાનિ ચ||૬૩|| (પિત્તઘ્નૌષધસિદ્ધાનિ કાર્યાણિ ભિષજા તથા )| શતાવરીમૂલતુલાશ્ચતસ્રઃ સમ્પ્રપીડયેત્||૬૪|| રસેન ક્ષીરતુલ્યેન પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્| જીવનીયૈઃ શતાવર્યા મૃદ્વીકાભિઃ પરૂષકૈઃ||૬૫|| પિષ્ટૈઃ પ્રિયાલૈશ્ચાક્ષાંશૈર્દ્વિયષ્ટિમધુકૈર્ભિષક્| સિદ્ધે શીતે ચ મધુનઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ પલાષ્ટકમ્||૬૬|| સિતાદશપલોન્મિશ્રાલ્લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ| યોન્યસૃક્શુક્રદોષઘ્નં વૃષ્યં પુંસવનં ચ તત્||૬૭|| ક્ષતં ક્ષયં રક્તપિત્તં કાસં શ્વાસં હલીમકમ્| કામલાં વાતરક્તં ચ વીસર્પં હૃચ્છિરોગ્રહમ્||૬૮|| ઉન્માદારત્યપસ્મારાન્ વાતપિત્તાત્મકાઞ્જયેત્| ઇતિ બૃહચ્છતાવરીઘૃતમ્| એવમેવ ક્ષીરસર્પિર્જીવનીયોપસાધિતમ્||૬૯|| ગર્ભદં પિત્તલાનાં ચ યોનીનાં સ્યાદ્ભિષગ્જિતમ્|૭૦|

Adhikarana 24 (70-72) · Śloka 73

યોન્યાં શ્લેષ્મપ્રદુષ્ટાયાં વર્તિઃ સંશોધની હિતા||૭૦|| વારાહે બહુશઃ પિત્તે ભાવિતૈર્લક્તકૈઃ કૃતા| ભાવિતં પયસાઽર્કસ્ય યવચૂર્ણં સસૈન્ધવમ્||૭૧|| વર્તિઃ કૃતા મુહુર્ધાર્યા તતઃ સેચ્યા સુખામ્બુના| પિપ્પલ્યા મરિચૈર્માષૈઃ શતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ||૭૨|| વર્તિસ્તુલ્યા પ્રદેશિન્યા ધાર્યા યોનિવિશોધની|૭૩|

Adhikarana 25 (73-83) · Śloka 84

ઉદુમ્બરશલાટૂનાં દ્રોણમબ્દ્રોણસંયુતમ્||૭૩|| સપઞ્ચવલ્કકુલકમાલતીનિમ્બપલ્લવમ્ | નિશાં સ્થાપ્ય જલે તસ્મિંસ્તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૭૪|| લાક્ષાધવપલાશત્વઙ્નિર્યાસૈઃ શાલ્મલેન ચ| પિષ્ટૈઃ સિદ્ધસ્ય તૈલસ્ય પિચું યોનૌ નિધાપયેત્||૭૫|| સશર્કરૈઃ કષાયૈશ્ચ શીતૈઃ કુર્વીત સેચનમ્| પિચ્છિલા વિવૃતા કાલદુષ્ટા યોનિશ્ચ દારુણા||૭૬|| સપ્તાહાચ્છુધ્યતિ ક્ષિપ્રમપત્યં ચાપિ વિન્દતિ| ઉદુમ્બરસ્ય દુગ્ધેન ષટ્કૃત્વો ભાવિતાત્તિલાત્||૭૭|| તૈલં ક્વાથેન તસ્યૈવ સિદ્ધં ધાર્યં ચ પૂર્વવત્| ધાતક્યામલકીપત્રસ્રોતોજમધુકોત્પલૈઃ||૭૮|| જમ્બ્વામ્રમધ્યકાસીસલોધ્રકટ્ફલતિન્દુકૈઃ| સૌરાષ્ટ્રિકાદાડિમત્વગુદુમ્બરશલાટુભિઃ||૭૯|| અક્ષમાત્રૈરજામૂત્રે ક્ષીરે ચ દ્વિગુણે પચેત્| તૈલપ્રસ્થં પિચું દદ્યાદ્યોનૌ ચ પ્રણયેત્તતઃ||૮૦|| કટીપૃષ્ઠત્રિકાભ્યઙ્ગં સ્નેહબસ્તિં ચ દાપયેત્| પિચ્છિલા સ્રાવિણી યોનિર્વિપ્લુતોપપ્લુતા તથા||૮૧|| ઉત્તાના ચોન્નતા શૂના સિધ્યેત્ સસ્ફોટશૂલિની| કરીરધવનિમ્બાર્કવેણુકોશામ્રજામ્બવૈઃ||૮૨|| જિઙ્ગિનીવૃષમૂલાનાં ક્વાથૈર્માર્દ્વીકસીધુભિઃ| સશુક્તૈર્ધાવનં મિશ્રૈર્યોન્યાસ્રાવવિનાશનમ્||૮૩|| કુર્યાત્ સતક્રગોમૂત્રશુક્તૈર્વા ત્રિફલારસૈઃ|૮૪|

Adhikarana 26 (84-85) · Śloka 86

પિપ્પલ્યયોરજઃપથ્યાપ્રયોગા મધુના હિતાઃ||૮૪|| શ્લેષ્મલાયાં કટુપ્રાયાઃ સમૂત્રા બસ્તયો હિતાઃ| પિત્તે સમધુરક્ષીરા વાતે તૈલામ્લસંયુતાઃ||૮૫|| સન્નિપાતસમુત્થાયાઃ કર્મ સાધારણં હિતમ્|૮૬|

Adhikarana 27 (86-89) · Śloka 90

રક્તયોન્યામસૃગ્વર્ણૈરનુબન્ધં સમીક્ષ્ય ચ||૮૬|| તતઃ કુર્યાદ્યથાદોષં રક્તસ્થાપનમૌષધમ્| તિલચૂર્ણં દધિ ઘૃતં ફાણિતં શૌકરી વસા||૮૭|| ક્ષૌદ્રેણ સંયુતં પેયં વાતાસૃગ્દરનાશનમ્| વરાહસ્ય રસો મેદ્યઃ સકૌલત્થોઽનિલાધિકે||૮૮|| શર્કરાક્ષૌદ્રયષ્ટ્યાહ્વનાગરૈર્વા યુતં દધિ| પયસ્યોત્પલશાલૂકબિસકાલીયકામ્બુદમ્||૮૯|| સપયઃશર્કરાક્ષૌદ્રં પૈત્તિકેઽસૃગ્દરે પિબેત્|૯૦|

Adhikarana 28 (90-95) · Śloka 96

પાઠા જમ્બ્વામ્રયોર્મધ્યં શિલોદ્ભેદં રસાઞ્જનમ્||૯૦|| અમ્બષ્ઠા શાલ્મલીશ્લેષં સમઙ્ગાં વત્સકત્વચમ્| બાહ્લીકાતિવિષે બિલ્વં મુસ્તં લોધ્રં સગૈરિકમ્||૯૧|| કટ્વઙ્ગં મરિચં શુણ્ઠીં મૃદ્વીકાં રક્તચન્દનમ્| કટ્ફલં વત્સકાનન્તાધાતકીમધુકાર્જુનમ્||૯૨|| પુષ્યેણોદ્ધૃત્ય તુલ્યાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્| તાનિ ક્ષૌદ્રેણ સંયોજ્ય પિબેત્તણ્ડુલવારિણા||૯૩|| અર્શઃસુ ચાતિસારેષુ રક્તં યચ્ચોપવેશ્યતે| દોષાગન્તુકૃતા યે ચ બાલાનાં તાંશ્ચ નાશયેત્||૯૪|| યોનિદોષં રજોદોષં શ્વેતં નીલં સપીતકમ્| સ્ત્રીણાં શ્યાવારુણં યચ્ચ પ્રસહ્ય વિનિવર્તયેત્||૯૫|| ચૂર્ણં પુષ્યાનુગં નામ હિતમાત્રેયપૂજિતમ્|૯૬| ઇતિ પુષ્યાનુગચૂર્ણમ્|

Adhikarana 29 (96-99) · Śloka 100

તણ્ડુલીયકમૂલં તુ સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના||૯૬|| રસાઞ્જનં ચ લાક્ષાં ચ છાગેન પયસા પિબેત્| પત્રકલ્કૌ ઘૃતે ભૃષ્ટૌ રાજાદનકપિત્થયોઃ||૯૭|| પિત્તાનિલહરૌ, પૈત્તે સર્વથૈવાસ્રપિત્તજિત્| મધુકં ત્રિફલાં લોધ્રં મુસ્તં સૌરાષ્ટ્રિકાં મધુ||૯૮|| મદ્યૈર્નિમ્બગુડૂચ્યૌ વા કફજેઽસૃગ્દરે પિબેત્| વિરેચનં મહાતિક્તં પૈત્તિકેઽસૃગ્દરે પિબેત્||૯૯|| હિતં ગર્ભપરિસ્રાવે યચ્ચોક્તં તચ્ચ કારયેત્|૧૦૦|

Adhikarana 30 (100-115) · Śloka 116

કાશ્મર્યકુટજક્વાથસિદ્ધમુત્તરબસ્તિના||૧૦૦|| રક્તયોન્યરજસ્કાનાં પુત્રઘ્ન્યાશ્ચ હિતં ઘૃતમ્| મૃગાજાવિવરાહાસૃગ્દધ્યમ્લફલસર્પિષા ||૧૦૧|| અરજસ્કા પિબેત્ સિદ્ધં જીવનીયૈઃ પયોઽપિ વા| કર્ણિન્યચરણાશુષ્કયોનિપ્રાક્ચરણાસુ ચ||૧૦૨|| કફવાતે ચ દાતવ્યં તૈલમુત્તરબસ્તિના| ગોપિત્તે મત્સ્યપિત્તે વા ક્ષૌમં ત્રિઃસપ્તભાવિતમ્||૧૦૩|| મધુના કિણ્વચૂર્ણં વા દદ્યાદચરણાપહમ્| સ્રોતસાં શોધનં કણ્ડૂક્લેદશોફહરં ચ તત્||૧૦૪|| વાતઘ્નૈઃ શતપાકૈશ્ચ તૈલૈઃ પ્રાગતિચારિણી| આસ્થાપ્યા ચાનુવાસ્યા ચ સ્વેદ્યા ચાનિલસૂદનૈઃ||૧૦૫|| સ્નેહદ્રવ્યૈસ્તથાઽઽહારૈરુપનાહૈશ્ચ યુક્તિતઃ| શતાહ્વાયવગોધૂમકિણ્વકુષ્ઠપ્રિયઙ્ગુભિઃ||૧૦૬|| બલાખુપર્ણિકાશ્ર્યાહ્વૈઃ સંયાવો ધારણઃ સ્મૃતઃ| વામિન્યુપપ્લુતાનાં ચ સ્નેહસ્વેદાદિકઃ ક્રમઃ||૧૦૭|| કાર્યસ્તતઃ સ્નેહપિચુસ્તતઃ સન્તર્પણં ભવેત્| શલ્લકીજિઙ્ગિનીજમ્બૂધવત્વક્પઞ્ચવલ્કલૈઃ||૧૦૮|| કષાયૈઃ સાધિતઃ સ્નેહપિચુઃ સ્યાદ્વિપ્લુતાપહઃ| કર્ણિન્યાં વર્તિકા કુષ્ઠપિપ્પલ્યર્કાગ્રસૈન્ધવૈઃ||૧૦૯|| બસ્તમૂત્રકૃતા ધાર્યા સર્વં ચ શ્લેષ્મનુદ્ધિતમ્| ત્રૈવૃતં સ્નેહનં સ્વેદો ગ્રામ્યાનૂપૌદકા રસાઃ||૧૧૦|| દશમૂલપયોબસ્તિશ્ચોદાવર્તાનિલાર્તિષુ| ત્રૈવૃતેનાનુવાસ્યા ચ બસ્તિશ્ચોત્તરસઞ્જ્ઞિતઃ||૧૧૧|| એતદેવ મહાયોન્યાં સ્રસ્તાયાં ચ વિધીયતે| વસા ઋક્ષવરાહાણાં ઘૃતં ચ મધુરૈઃ શૃતમ્||૧૧૨|| પૂરયિત્વા મહાયોનિં બધ્નીયાત્ ક્ષૌમલક્તકૈઃ| પ્રસ્રસ્તાં સર્પિષાઽભ્યજ્ય ક્ષીરસ્વિન્નાં પ્રવેશ્ય ચ||૧૧૩|| બધ્નીયાદ્વેશવારસ્ય પિણ્ડેનામૂત્રકાલતઃ| યચ્ચ વાતવિકારાણાં કર્મોક્તં તચ્ચ કારયેત્||૧૧૪|| સર્વવ્યાપત્સુ મતિમાન્મહાયોન્યાં વિશેષતઃ| નહિ વાતાદૃતે યોનિર્નારીણાં સમ્પ્રદુષ્યતિ||૧૧૫|| શમયિત્વા તમન્યસ્ય કુર્યાદ્દોષસ્ય ભેષજમ્|૧૧૬|

Adhikarana 31 (116-125) · Śloka 126

રોહીતકાન્મૂલકલ્કં પાણ્ડુરેઽસૃગ્દરે પિબેત્||૧૧૬|| જલેનામલકીબીજં કલ્કં વા સસિતામધુમ્| મધુનાઽઽમલકાચ્ચૂર્ણં રસં વા લેહયેચ્ચ તામ્||૧૧૭|| ન્યગ્રોધત્વક્કષાયેણ લોધ્રકલ્કં તથા પિબેત્| આસ્રાવે ક્ષૌમપટ્ટં વા ભાવિતં તેન ધારયેત્||૧૧૮|| પ્લક્ષત્વક્ચૂર્ણપિણ્ડં વા ધારયેન્મધુના કૃતમ્| યોન્યા સ્નેહાક્તયા લોધ્રપ્રિયઙ્ગુમધુકસ્ય વા||૧૧૯|| ધાર્યા મધુયુતા વર્તિઃ કષાયાણાં ચ સર્વશઃ| સ્રાવચ્છેદાર્થમભ્યક્તાં ધૂપયેદ્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ||૧૨૦|| સરલાગુગ્ગુલુયવૈઃ સતૈલકટુમત્સ્યકૈઃ| કાસીસં ત્રિફલા કાઙ્ક્ષી સમઙ્ગાઽઽમ્રાસ્થિ ધાતકી||૧૨૧|| પૈચ્છિલ્યે ક્ષૌદ્રસંયુક્તશ્ચૂર્ણો વૈશદ્યકારકઃ| પલાશસર્જજમ્બૂત્વક્સમઙ્ગામોચધાતકીઃ||૧૨૨|| સપિચ્છિલાપરિક્લિન્નાસ્તમ્ભનઃ કલ્ક ઇષ્યતે| સ્તબ્ધાનાં કર્કશાનાં ચ કાર્યં માર્દવકારકમ્||૧૨૩|| ધારયેદ્વેશવારં વા પાયસં કૃશરાં તથા| દુર્ગન્ધાનાં કષાયઃ સ્યાત્તૌવરઃ કલ્ક એવ વા||૧૨૪|| ચૂર્ણં વા સર્વગન્ધાનાં પૂતિગન્ધાપકર્ષણમ્| એવં યોનિષુ શુદ્ધાસુ ગર્ભં વિન્દન્તિ યોષિતઃ||૧૨૫|| અદુષ્ટે પ્રાકૃતે બીજે જીવોપક્રમણે સતિ|૧૨૬|

Adhikarana 32 (126) · Śloka 127

પઞ્ચકર્મવિશુદ્ધસ્ય પુરુષસ્યાપિ ચેન્દ્રિયમ્||૧૨૬|| પરીક્ષ્ય વર્ણૈર્દોષાણાં દુષ્ટં તદ્ઘ્નૈરુપાચરેત્|૧૨૭|

Adhikarana 33 (127-132) · Śloka 132

ભવન્તિ ચાત્ર- સલિઙ્ગા વ્યાપદો યોનેઃ સનિદાનચિકિત્સિતાઃ||૧૨૭|| ઉક્તા વિસ્તરતઃ સમ્યઙ્મુનિના તત્ત્વદર્શિના| પુનરેવાગ્નિવેશસ્તુ પપ્રચ્છ ભિષજાં વરમ્||૧૨૮|| આત્રેયમુપસઙ્ગમ્ય શુક્રદોષાસ્ત્વયાઽનઘ!| રોગાધ્યાયે સમુદ્દિષ્ટા હ્યષ્ટૌ પુંસામશેષતઃ||૧૨૯|| તેષાં હેતું ભિષક્શ્રેષ્ઠ! દુષ્ટાદુષ્ટસ્ય ચાકૃતિમ્| ચિકિત્સિતં ચ કાર્ત્સ્ન્યેન ક્લૈબ્યં યચ્ચ ચતુર્વિધમ્||૧૩૦|| ઉપદ્રવેષુ યોનીનાં પ્રદરો યશ્ચ કીર્તિતઃ| તેષાં નિદાનં લિઙ્ગં ચ ચિકિત્સાં ચૈવ તત્ત્વતઃ||૧૩૧|| સમાસવ્યાસભેદેન પ્રબ્રૂહિ ભિષજાંવર!| તસ્મૈ શુશ્રૂષમાણાય પ્રોવાચ મુનિપુઙ્ગવઃ||૧૩૨||

Adhikarana 34 (133-138) · Śloka 139

બીજં યસ્માદ્વ્યવાયે તુ હર્ષયોનિસમુત્થિતમ્| શુક્રં પૌરુષમિત્યુક્તં તસ્માદ્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ||૧૩૩|| યથા બીજમકાલામ્બુકૃમિકીટાગ્નિદૂષિતમ્| ન વિરોહતિ સન્દુષ્ટં તથા શુક્રં શરીરિણામ્||૧૩૪|| અતિવ્યવાયાદ્વ્યાયામાદસાત્મ્યાનાં ચ સેવનાત્| અકાલે વાઽપ્યયોનૌ વા મૈથુનં ન ચ ગચ્છતઃ||૧૩૫|| રૂક્ષતિક્તકષાયાતિલવણામ્લોષ્ણસેવનાત્| નારીણામરસજ્ઞાનાં ગમનાજ્જરયા તથા||૧૩૬|| ચિન્તાશોકાદવિસ્રમ્ભાચ્છસ્ત્રક્ષારાગ્નિવિભ્રમાત્| ભયાત્ક્રોધાદભીચારાદ્વ્યાધિભિઃ કર્શિતસ્ય ચ||૧૩૭|| વેગાઘાતાત્ ક્ષતાચ્ચાપિ ધાતૂનાં સમ્પ્રદૂષણાત્| દોષાઃ પૃથક્ સમસ્તા વા પ્રાપ્ય રેતોવહાઃ સિરાઃ||૧૩૮|| શુક્રં સન્દૂષયન્ત્યાશુ ...|૧૩૯|

Adhikarana 35 (139-145) · Śloka 146

... તદ્વક્ષ્યામિ વિભાગશઃ| ફેનિલં તનુ રૂક્ષં ચ વિવર્ણં પૂતિ પિચ્છિલમ્||૧૩૯|| અન્યધાતૂપસંસૃષ્ટમવસાદિ તથાઽષ્ટમમ્| ફેનિલં તનુ રૂક્ષં ચ કૃચ્છ્રેણાલ્પં ચ મારુતાત્||૧૪૦|| ભવત્યુપહતં શુક્રં ન તદ્ગર્ભાય કલ્પતે| સનીલમથવા પીતમત્યુષ્ણં પૂતિગન્ધિ ચ||૧૪૧|| દહલ્લિઙ્ગં વિનિર્યાતિ શુક્રં પિત્તેન દૂષિતમ્| શ્લેષ્મણા બદ્ધમાર્ગં તુ ભવત્યત્યર્થપિચ્છિલમ્||૧૪૨|| સ્ત્રીણામત્યર્થગમનાદભિઘાતાત્ ક્ષતાદપિ| શુક્રં પ્રવર્તતે જન્તોઃ પ્રાયેણ રુધિરાન્વયમ્||૧૪૩|| વેગસન્ધારણાચ્છુક્રં વાયુના વિહતં પથિ| કૃચ્છ્રેણ યાતિ ગ્રથિતમવસાદિ તથાઽઽષ્ટમમ્||૧૪૪|| ઇતિ દોષાઃ સમાખ્યાતાઃ શુક્રસ્યાષ્ટૌ સલક્ષણાઃ| સ્નિગ્ધં ઘનં પિચ્છિલં ચ મધુરં ચાવિદાહિ ચ||૧૪૫|| રેતઃ શુદ્ધં વિજાનીયાચ્છ્વેતં સ્ફટિકસન્નિભમ્|૧૪૬|

Adhikarana 36 (146-152) · Śloka 153

વાજીકરણયોગૈસ્તૈરુપયોગસુખૈર્હિતૈઃ||૧૪૬|| રક્તપિત્તહરૈર્યોગૈર્યોનિવ્યાપદિકૈસ્તથા| દુષ્ટં યદા ભવેચ્છુક્રં તદા તત્ સમુપાચરેત્||૧૪૭|| ઘૃતં ચ જીવનીયં યચ્ચ્યવનપ્રાશ એવ ચ| ગિરિજસ્ય પ્રયોગશ્ચ રેતોદોષાનપોહતિ||૧૪૮|| વાતાન્વિતે હિતાઃ શુક્રે નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ| અભયામલકીયં ચ પૈત્તે શસ્તં રસાયનમ્ ||૧૪૯|| માગધ્યમૃતલોહાનાં ત્રિફલાયા રસાયનમ્| કફોત્થિતં શુક્રદોષં હન્યાદ્ભલ્લાતકસ્ય ચ||૧૫૦|| યદન્યધાતુસંસૃષ્ટં શુક્રં તદ્વીક્ષ્ય યુક્તિતઃ| યથાદોષં પ્રયુઞ્જીત દોષધાતુભિષગ્જિતમ્||૧૫૧|| સર્પિઃ પયો રસાઃ શાલિર્યવગોધૂમષષ્ટિકાઃ| પ્રશસ્તાઃ શુક્રદોષેષુ બસ્તિકર્મ વિશેષતઃ||૧૫૨|| ઇત્યષ્ટશુક્રદોષાણાં મુનિનોક્તં ચિકિત્સિતમ્|૧૫૩|

Adhikarana 37 (153) · Śloka 154

રેતોદોષોદ્ભવં ક્લૈબ્યં યસ્માચ્છુદ્ધ્યૈવ સિધ્યતિ||૧૫૩|| તતો વક્ષ્યામિ તે સમ્યગગ્નિવેશ! યથાતથમ્|૧૫૪|

Adhikarana 38 (154-157) · Śloka 157

બીજધ્વજોપઘાતાભ્યાં જરયા શુક્રસઙ્ક્ષયાત્||૧૫૪|| ક્લૈબ્યં સમ્પદ્યતે તસ્ય શૃણુ સામાન્યલક્ષણમ્| સઙ્કલ્પપ્રવણો નિત્યં પ્રિયાં વશ્યામપિ સ્ત્રિયમ્||૧૫૫|| ન યાતિ લિઙ્ગશૈથિલ્યાત્ કદાચિદ્યાતિ વા યદિ| શ્વાસાર્તઃ સ્વિન્નગાત્રશ્ચ મોઘસઙ્કલ્પચેષ્ટિતઃ||૧૫૬|| મ્લાનશિશ્નશ્ચ નિર્બીજઃ સ્યાદેતત્ ક્લૈબ્યલક્ષણમ્| સામાન્યલક્ષણં હ્યેતદ્વિસ્તરેણ પ્રવક્ષ્યતે||૧૫૭||

Adhikarana 39 (158-161) · Śloka 163

શીતરૂક્ષાલ્પસઙ્ક્લિષ્ટવિરુદ્ધાજીર્ણભોજનાત્ | શોકચિન્તાભયત્રાસાત્ સ્ત્રીણાં ચાત્યર્થસેવનાત્||૧૫૮|| અભિચારાદવિસ્રમ્ભાદ્રસાદીનાં ચ સઙ્ક્ષયાત્| વાતાદીનાં ચ વૈષમ્યાત્તથૈવાનશનાચ્છ્રમાત્||૧૫૯|| નારીણામરસજ્ઞત્વાત્ પઞ્ચકર્માપચારતઃ| બીજોપઘાતાદ્ભવતિ પાણ્ડુવર્ણઃ સુદુર્બલઃ||૧૬૦|| અલ્પપ્રાણોઽલ્પહર્ષશ્ચ પ્રમદાસુ ભવેન્નરઃ| હૃત્પાણ્ડુરોગતમકકામલાશ્રમપીડિતઃ||૧૬૧|| છર્દ્યતીસારશૂલાર્તઃ કાસજ્વરનિપીડિતઃ| બીજોપઘાતજં ક્લૈબ્યં ...|૧૬૩|

Adhikarana 40 (162-175) · Śloka 176

... ધ્વજભઙ્ગકૃતં શૃણુ||૧૬૨|| અત્યમ્લલવણક્ષારવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનાત્| અત્યમ્બુપાનાદ્વિષમાત્ પિષ્ટાન્નગુરુભોજનાત્||૧૬૩|| દધિક્ષીરાનૂપમાંસસેવનાદ્વ્યાધિકર્ષણાત્| કન્યાનાં ચૈવ ગમનાદયોનિગમનાદપિ||૧૬૪|| દીર્ઘરોગાં ચિરોત્સૃષ્ટાં તથૈવ ચ રજસ્વલામ્| દુર્ગન્ધાં દુષ્ટયોનિં ચ તથૈવ ચ પરિસ્રુતામ્ ||૧૬૫|| ઈદૃશીં પ્રમદાં મોહાદ્યો ગચ્છેત્ કામહર્ષિતઃ| ચતુષ્પદાભિગમનાચ્છેફસશ્ચાભિઘાતતઃ||૧૬૬|| અધાવનાદ્વા મેઢ્રસ્ય શસ્ત્રદન્તનખક્ષતાત્| કાષ્ઠપ્રહારનિષ્પેષાચ્છૂકાનાં ચાતિસેવનાત્||૧૬૭|| રેતસશ્ચ પ્રતીઘાતાદ્ધ્વજભઙ્ગઃ પ્રવર્તતે| (ભવન્તિ યાનિ રૂપાણિ તસ્ય વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્)| શ્વયથુર્વેદના મેઢ્રે રાગશ્ચૈવોપલક્ષ્યતે||૧૬૮|| સ્ફોટાશ્ચ તીવ્રા જાયન્તે લિઙ્ગપાકો ભવત્યપિ| માંસવૃદ્ધિર્ભવેચ્ચાસ્ય વ્રણાઃ ક્ષિપ્રં ભવન્ત્યપિ||૧૬૯|| પુલાકોદકસઙ્કાશઃ સ્રાવઃ શ્યાવારુણપ્રભઃ| વલયીકુરુતે ચાપિ કઠિનશ્ચ પરિગ્રહઃ||૧૭૦|| જ્વરસ્તૃષ્ણા ભ્રમો મૂર્ચ્છા ચ્છર્દિશ્ચાસ્યોપજાયતે| રક્તં કૃષ્ણં સ્રવેચ્ચાપિ નીલમાવિલલોહિતમ્||૧૭૧|| અગ્નિનેવ ચ દગ્ધસ્ય તીવ્રો દાહઃ સવેદનઃ| બસ્તૌ વૃષણયોર્વાઽપિ સીવન્યાં વઙ્ક્ષણેષુ ચ||૧૭૨|| કદાચિત્પિચ્છિલો વાઽપિ પાણ્ડુઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે| શ્વયથુર્જાયતે મન્દઃ સ્તિમિતોઽલ્પપરિસ્રવઃ||૧૭૩|| ચિરાચ્ચ પાકં વ્રજતિ શીઘ્રં વાઽથ પ્રમુચ્યતે| જાયન્તે ક્રિમયશ્ચાપિ ક્લિદ્યતે પૂતિગન્ધિ ચ||૧૭૪|| વિશીર્યતે મણિશ્ચાસ્ય મેઢ્રં મુષ્કાવથાપિ ચ| ધ્વજભઙ્ગકૃતં ક્લૈબ્યમિત્યેતત્ સમુદાહૃતમ્||૧૭૫|| એતં પઞ્ચવિધં કેચિદ્ધ્વજભઙ્ગં પ્રચક્ષતે|૧૭૬|

Adhikarana 41 (176-180) · Śloka 181

ક્લૈબ્યં જરાસમ્ભવં હિ પ્રવક્ષ્યામ્યથ તચ્છૃણુ||૧૭૬|| જઘન્યમધ્યપ્રવરં વયસ્ત્રિવિધમુચ્યતે| અતિપ્રવયસાં શુક્રં પ્રાયશઃ ક્ષીયતે નૃણામ્||૧૭૭|| રસાદીનાં સઙ્ક્ષયાચ્ચ તથૈવાવૃષ્યસેવનાત્| બલવીર્યેન્દ્રિયાણાં ચ ક્રમેણૈવ પરિક્ષયાત્||૧૭૮|| પરિક્ષયાદાયુષશ્ચાપ્યનાહારાચ્છ્રમાત્ ક્લમાત્| જરાસમ્ભવજં ક્લૈબ્યમિત્યેતૈર્હેતુભિર્નૃણામ્||૧૭૯|| જાયતે તેન સોઽત્યર્થં ક્ષીણધાતુઃ સુદુર્બલઃ| વિવર્ણો દુર્બલો દીનઃ ક્ષિપ્રં વ્યાધિમથાશ્નુતે||૧૮૦|| એતજ્જરાસમ્ભવં હિ ...|૧૮૧|

Adhikarana 42 (181-190) · Śloka 191

... ચતુર્થં ક્ષયજં શૃણુ| અતીવ ચિન્તનાચ્ચૈવ શોકાત્ક્રોધાદ્ભયાત્તથા||૧૮૧|| ઈર્ષ્યોત્કણ્ઠામદોદ્વેગાન્ સદા વિશતિ યો નરઃ| કૃશો વા સેવતે રૂક્ષમન્નપાનં તથૌષધમ્||૧૮૨|| દુર્બલપ્રકૃતિશ્ચૈવ નિરાહારો ભવેદ્યદિ| અસાત્મ્યભોજનાચ્ચાપિ હૃદયે યો વ્યવસ્થિતઃ||૧૮૩|| રસઃ પ્રધાનધાતુર્હિ ક્ષીયેતાશુ તતો નૃણામ્| રક્તાદયશ્ચ ક્ષીયન્તે ધાતવસ્તસ્ય દેહિનઃ||૧૮૪|| શુક્રાવસાનાસ્તેભ્યોઽપિ શુક્રં ધામ પરં મતમ્| ચેતસો વાઽતિહર્ષેણ વ્યવાયં સેવતેઽતિ યઃ||૧૮૫|| તસ્યાશુ ક્ષીયતે શુક્રં તતઃ પ્રાપ્નોતિ સઙ્ક્ષયમ્| ઘોરં વ્યાધિમવાપ્નોતિ મરણં વા સ ગચ્છતિ||૧૮૬|| શુક્રં તસ્માદ્વિશેષેણ રક્ષ્યમારોગ્યમિચ્છતા| એવં નિદાનલિઙ્ગાભ્યામુક્તં ક્લૈબ્યં ચતુર્વિધમ્||૧૮૭|| કેચિત્ ક્લૈબ્યે ત્વસાધ્યે દ્વે ધ્વજભઙ્ગક્ષયોદ્ભવે| વદન્તિ શેફસશ્છેદાદ્વૃષણોત્પાટનેન ચ||૧૮૮|| માતાપિત્રોર્બીજદોષાદશુભૈશ્ચાકૃતાત્મનઃ| ગર્ભસ્થસ્ય યદા દોષાઃ પ્રાપ્ય રેતોવહાઃસિરાઃ||૧૮૯|| શોષયન્ત્યાશુ તન્નાશાદ્રેતશ્ચાપ્યુપહન્યતે| તત્ર સમ્પૂર્ણસર્વાઙ્ગઃ સ ભવત્યપુમાન્ પુમાન્||૧૯૦|| એતે ત્વસાધ્યા વ્યાખ્યાતાઃ સન્નિપાતસમુચ્છ્રયાત્|૧૯૧|

Adhikarana 43 (191-195) · Śloka 195

ચિકિત્સિતમતસ્તૂર્ધ્વં સમાસવ્યાસતઃ શૃણુ||૧૯૧|| શુક્રદોષેષુ નિર્દિષ્ટં ભેષજં યન્મયાઽનઘ!| ક્લૈબ્યોપશાન્તયે કુર્યાત્ ક્ષીણક્ષતહિતં ચ યત્||૧૯૨|| બસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીંષિ વૃષ્યયોગાશ્ચ યે મતાઃ| રસાયનપ્રયોગાશ્ચ સર્વાનેતાન્ પ્રયોજયેત્||૧૯૩|| સમીક્ષ્ય દેહદોષાગ્નિબલં ભેષજકાલવિત્| વ્યવાયહેતુજે ક્લૈબ્યે તથા ધાતુવિપર્યયાત્ ||૧૯૪|| દૈવવ્યપાશ્રયં ચૈવ ભેષજં ચાભિચારજે | સમાસેનૈતદુદ્દિષ્ટં ભેષજં ક્લૈબ્યશાન્તયે||૧૯૫||

Adhikarana 44 (196-203) · Śloka 204

વિસ્તરેણ પ્રવક્ષ્યામિ ક્લૈબ્યાનાં ભેષજં પુનઃ| સુસ્વિન્નસ્નિગ્ધગાત્રસ્ય સ્નેહયુક્તં વિરેચનમ્||૧૯૬|| અન્નાશનં તતઃ કુર્યાદથવાઽઽસ્થાપનં પુનઃ| પ્રદદ્યાન્મતિમાન્ વૈદ્યસ્તતસ્તમનુવાસયેત્||૧૯૭|| પલાશૈરણ્ડમુસ્તાદ્યૈઃ પશ્ચાદાસ્થાપયેત્તતઃ| વાજીકરણયોગાશ્ચ પૂર્વં યે સમુદાહૃતાઃ||૧૯૮|| ભિષજા તે પ્રયોજ્યાઃ સ્યુઃ ક્લૈબ્યે બીજોપઘાતજે| ધ્વજભઙ્ગકૃતં ક્લૈબ્યં જ્ઞાત્વા તસ્યાચરેત્ ક્રિયામ્||૧૯૯|| પ્રદેહાન્ પરિષેકાંશ્ચ કુર્યાદ્વા રક્તમોક્ષણમ્| સ્નેહપાનં ચ કુર્વીત સસ્નેહં ચ વિરેચનમ્||૨૦૦|| અનુવાસં તતઃ કુર્યાદથવાઽઽસ્થાપનં પુનઃ| વ્રણવચ્ચ ક્રિયાઃ સર્વાસ્તત્ર કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ||૨૦૧|| જરાસમ્ભવજે ક્લૈબ્યે ક્ષયજે ચૈવ કારયેત્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય સસ્નેહં શોધનં હિતમ્||૨૦૨|| ક્ષીરસર્પિર્વૃષ્યયોગા બસ્તયશ્ચૈવ યાપનાઃ| રસાયનપ્રયોગાશ્ચ તયોર્ભેષજમુચ્યતે||૨૦૩|| વિસ્તરેણૈતદુદ્દિષ્ટં ક્લૈબ્યાનાં ભેષજં મયા|૨૦૪|

Adhikarana 45 (204-224) · Śloka 224

યઃ પૂર્વમુક્તઃ પ્રદરઃ શૃણુ હેત્વાદિભિસ્તુ તમ્||૨૦૪|| યાઽત્યર્થં સેવતે નારી લવણામ્લગુરૂણિ ચ| કટૂન્યથ વિદાહીનિ સ્નિગ્ધાનિ પિશિતાનિ ચ||૨૦૫|| ગ્રામ્યૌદકાનિ મેદ્યાનિ કૃશરાં પાયસં દધિ | શુક્તમસ્તુસુરાદીનિ ભજન્ત્યાઃ કુપિતોઽનિલઃ||૨૦૬|| રક્તં પ્રમાણમુત્ક્રમ્ય ગર્ભાશયગતાઃ સિરાઃ| રજોવહાઃ સમાશ્રિત્ય રક્તમાદાય તદ્રજઃ||૨૦૭|| યસ્માદ્વિવર્ધયત્યાશુ રસભાવાદ્વિમાનતા | તસ્માદસૃગ્દરં પ્રાહુરેતત્તન્ત્રવિશારદાઃ||૨૦૮|| રજઃ પ્રદીર્યતે યસ્માત્ પ્રદરસ્તેન સ સ્મૃતઃ| સામાન્યતઃ સમુદ્દિષ્ટં કારણં લિઙ્ગમેવ ચ||૨૦૯|| ચતુર્વિધં વ્યાસતસ્તુ વાતાદ્યૈઃ સન્નિપાતતઃ| અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ હેત્વાકૃતિભિષગ્જિતમ્||૨૧૦|| રૂક્ષાદિભિર્મારુતસ્તુ રક્તમાદાય પૂર્વવત્| કુપિતઃ પ્રદરં કુર્યાલ્લક્ષણં તસ્ય મે શૃણુ||૨૧૧|| ફેનિલં તનુ રૂક્ષં ચ શ્યાવં ચારુણમેવ ચ| કિંશુકોદકસઙ્કાશં સરુજં વાઽથ નીરુજમ્||૨૧૨|| કટિવઙ્ક્ષણહૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠશ્રોણિષુ મારુતઃ| કુરુતે વેદનાં તીવ્રામેતદ્વાતાત્મકં વિદુઃ||૨૧૩|| અમ્લોષ્ણલવણક્ષારૈઃ પિત્તં પ્રકુપિતં યદા| પૂર્વવત્ પ્રદરં કુર્યાત્ પૈત્તિકં લિઙ્ગતઃ શૃણુ||૨૧૪|| સનીલમથવા પીતમત્યુષ્ણમસિતં તથા| નિતાન્તરક્તં સ્રવતિ મુહુર્મુહુરથાર્તિમત્||૨૧૫|| દાહરાગતૃષામોહજ્વરભ્રમસમાયુતમ્| અસૃગ્દરં પૈત્તિકં સ્યાચ્છ્લૈષ્મિકં તુ પ્રવક્ષ્યતે||૨૧૬|| ગુર્વાદિભિર્હેતુભિશ્ચ પૂર્વવત્ કુપિતઃ કફઃ| પ્રદરં કુરુતે તસ્ય લક્ષણં તત્ત્વતઃ શૃણુ||૨૧૭|| પિચ્છિલં પાણ્ડુવર્ણં ચ ગુરુ સ્નિગ્ધં ચ શીતલમ્| સ્રવત્યસૃક્ શ્લેષ્મલં ચ ઘનં મન્દરુજાકરમ્||૨૧૮|| છર્દ્યરોચકહૃલ્લાસશ્વાસકાસસમન્વિતમ્| (વક્ષ્યતે ક્ષીરદોષાણાં સામાન્યમિહ કારણમ્||૨૧૯|| યત્તદેવ ત્રિદોષસ્ય કારણં પ્રદરસ્ય તુ)| ત્રિલિઙ્ગસંયુતં વિદ્યાન્નૈકાવસ્થમસૃગ્દરમ્||૨૨૦|| નારી ત્વતિપરિક્લિષ્ટા યદા પ્રક્ષીણશોણિતા| સર્વહેતુસમાચારાદતિવૃદ્ધસ્તદાઽનિલઃ||૨૨૧|| રક્તમાર્ગેણ સૃજતિ પ્રત્યનીકબલં કફમ્| દુર્ગન્ધં પિચ્છિલં પીતં વિદગ્ધં પિત્તતેજસા||૨૨૨|| વસાં મેદશ્ચ યાવદ્ધિ સમુપાદાય વેગવાન્| સૃજત્યપત્યમાર્ગેણ સર્પિર્મજ્જવસોપમમ્||૨૨૩|| શશ્વત્ સ્રવત્યથાસ્રાવં તૃષ્ણાદાહજ્વરાન્વિતામ્| ક્ષીણરક્તાં દુર્બલાં સ તામસાધ્યાં વિવર્જયેત્||૨૨૪||

Adhikarana 46 (225-228) · Śloka 228

માસાન્નિષ્પિચ્છદાહાર્તિ પઞ્ચરાત્રાનુબન્ધિ ચ| નૈવાતિબહુ નાત્યલ્પમાર્તવં શુદ્ધમાદિશેત્||૨૨૫|| ગુઞ્જાફલસવર્ણં ચ પદ્માલક્તકસન્નિભમ્ | ઇન્દ્રગોપકસઙ્કાશમાર્તવં શુદ્ધમાદિશેત્||૨૨૬|| યોનીનાં વાતલાદ્યાનાં યદુક્તમિહ ભેષજમ્| ચતુર્ણાં પ્રદરાણાં ચ તત્ સર્વં કારયેદ્ભિષક્||૨૨૭|| રક્તાતિસારિણાં યચ્ચ તથા શોણિતપિત્તિનામ્| રક્તાર્શસાં ચ યત્ પ્રોક્તં ભેષજં તચ્ચ કારયેત્||૨૨૮||

Adhikarana 47 (229-231) · Śloka 231

ધાત્રીસ્તનસ્તન્યસમ્પદુક્તા વિસ્તરતઃ પુરા| સ્તન્યસઞ્જનનં ચૈવ સ્તન્યસ્ય ચ વિશોધનમ્||૨૨૯|| વાતાદિદુષ્ટે લિઙ્ગં ચ ક્ષીણસ્ય ચ ચિકિત્સિતમ્| તત્સર્વમુક્તં યે ત્વષ્ટૌ ક્ષીરદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ||૨૩૦|| વાતાદિષ્વેવ તાન્ વિદ્યાચ્છાસ્ત્રચક્ષુર્ભિષક્તમઃ| ત્રિવિધાસ્તુ યતઃ શિષ્યાસ્તતો વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્||૨૩૧||

Adhikarana 48 (232-281) · Śloka 282

અજીર્ણાસાત્મ્યવિષમવિરુદ્ધાત્યર્થભોજનાત્| લવણામ્લકટુક્ષારપ્રક્લિન્નાનાં ચ સેવનાત્||૨૩૨|| મનઃશરીરસન્તાપાદસ્વપ્નાન્નિશિ ચિન્તનાત્| પ્રાપ્તવેગપ્રતીઘાતાદપ્રાપ્તોદીરણેન ચ||૨૩૩|| પરમાન્નં ગુડકૃતં કૃશરાં દધિ મન્દકમ્ | અભિષ્યન્દીનિ માંસાનિ ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનિ ચ||૨૩૪|| ભુક્ત્વા ભુક્ત્વા દિવાસ્વપ્નાન્મદ્યસ્યાતિનિષેવણાત્| અનાયાસાદભીઘાતાત્ ક્રોધાચ્ચાતઙ્કકર્શનૈઃ||૨૩૫|| દોષાઃ ક્ષીરવહાઃ પ્રાપ્ય સિરાઃ સ્તન્યં પ્રદૂષ્ય ચ| કુર્યુરષ્ટવિધં ભૂયો દોષતસ્તન્નિબોધ મે||૨૩૬|| વૈરસ્યં ફેનસઙ્ઘાતો રૌક્ષ્યં ચેત્યનિલાત્મકે| પિત્તાદ્વૈવર્ણ્યદૌર્ગન્ધ્યે સ્નેહપૈચ્છિલ્યગૌરવમ્||૨૩૭|| કફાદ્ભવતિ રૂક્ષાદ્યૈરનિલઃ સ્વૈઃ પ્રકોપણૈઃ| ક્રુદ્ધઃ ક્ષીરાશયં પ્રાપ્ય રસં સ્તન્યસ્ય દૂષયેત્||૨૩૮|| વિરસં વાતસંસૃષ્ટં કૃશીભવતિ તત્ પિબન્| ન ચાસ્ય સ્વદતે ક્ષીરં કૃચ્છ્રેણ ચ વિવર્ધતે||૨૩૯|| તથૈવ વાયુઃ કુપિતઃ સ્તન્યમન્તર્વિલોડયન્| કરોતિ ફેનસઙ્ઘાતં તત્તુ કૃચ્છ્રાત્ પ્રવર્તતે||૨૪૦|| તેન ક્ષામસ્વરો બાલો બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતઃ| વાતિકં શીર્ષરોગં વા પીનસં વાઽધિગચ્છતિ||૨૪૧|| પૂર્વવત્ કુપિતઃ સ્તન્યે સ્નેહં શોષયતેઽનિલઃ| રૂક્ષં તત્ પિબતો રૌક્ષ્યાદ્બલહ્રાસઃ પ્રજાયતે||૨૪૨|| પિત્તમુષ્ણાદિભિઃ ક્રુદ્ધં સ્તન્યાશયમભિપ્લુતમ્| કરોતિ સ્તન્યવૈવર્ણ્યં નીલપીતાસિતાદિકમ્||૨૪૩|| વિવર્ણગાત્રઃ સ્વિન્નઃ સ્યાત્તૃષ્ણાલુર્ભિન્નવિટ્ શિશુઃ| નિત્યમુષ્ણશરીરશ્ચ નાભિનન્દતિ તં સ્તનમ્||૨૪૪|| પૂર્વવત્ કુપિતે પિત્તે દૌર્ગન્ધ્યં ક્ષીરમૃચ્છતિ| પાણ્ડ્વામયસ્તત્પિબતઃ કામલા ચ ભવેચ્છિશોઃ||૨૪૫|| ક્રુદ્ધો ગુર્વાદિભિઃ શ્લેષ્મા ક્ષીરાશયગતઃ સ્ત્રિયાઃ| સ્નેહાન્વિતત્વાત્તત્ક્ષીરમતિસ્નિગ્ધં કરોતિ તુ||૨૪૬|| છર્દનઃ કુન્થનસ્તેન લાલાલુર્જાયતે શિશુઃ| નિત્યોપદિગ્ધૈઃ સ્રોતોભિર્નિદ્રાક્લમસમન્વિતઃ ||૨૪૭|| શ્વાસકાસપરીતસ્તુ પ્રસેકતમકાન્વિતઃ| અભિભૂય કફઃ સ્તન્યં પિચ્છિલં કુરુતે યદા||૨૪૮|| લાલાલુઃ શૂનવક્ત્રાક્ષિર્જડઃ સ્યાત્તત્ પિબઞ્છિશુઃ| કફઃ ક્ષીરાશયગતો ગુરુત્વાત્ ક્ષીરગૌરવમ્||૨૪૯|| કરોતિ ગુરુ તત્ પીત્વા બાલો હૃદ્રોગમૃચ્છતિ| અન્યાંશ્ચ વિવિધાત્રોગાન્કુર્યાત્ક્ષીરસમાશ્રિતાન્||૨૫૦|| ક્ષીરે વાતાદિભિર્દુષ્ટે સમ્ભવન્તિ તદાત્મકાઃ| તત્રાદૌ સ્તન્યશુદ્ધ્યર્થં ધાત્રીં સ્નેહોપપાદિતામ્||૨૫૧|| સંસ્વેદ્ય વિધિવદ્વૈદ્યો વમનેનોપપાદયેત્| વચાપ્રિયઙ્ગુયષ્ટ્યાહ્વફલવત્સકસર્ષપૈઃ||૨૫૨|| કલ્કૈર્નિમ્બપટોલાનાં ક્વાથૈઃ સલવણૈર્વમેત્| સમ્યગ્વાન્તાં યથાન્યાયં કૃતસંસર્જનાં તતઃ||૨૫૩|| દોષકાલબલાપેક્ષી સ્નેહયિત્વા વિરેચયેત્| ત્રિવૃતામભયાં વાઽપિ ત્રિફલારસસંયુતામ્||૨૫૪|| પાયયેન્મધુસંયુક્તામભયાં વાઽપિ કેવલામ્| (પાયયેન્મૂત્રસંયુક્તાં વિરેકાર્થં ચ શાસ્ત્રવિત્ )||૨૫૫|| સમ્યગ્વિરિક્તાં મતિમાન્ કૃતસંસર્જનાં પુનઃ| તતો દોષાવશેષઘ્નૈરન્નપાનૈરુપાચરેત્ ||૨૫૬|| શાલયઃ ષષ્ટિકા વા સ્યુઃ શ્યામાકા ભોજને હિતાઃ| પ્રિયઙ્ગવઃ કોરદૂષા યવા વેણુયવાસ્તથા||૨૫૭|| વંશવેત્રકલાયાશ્ચ શાકાર્થે સ્નેહસંસ્કૃતાઃ| મુદ્ગાન્ મસૂરાન્ યૂષાર્થે કુલત્થાંશ્ચ પ્રકલ્પયેત્||૨૫૮|| નિમ્બવેત્રાગ્રકુલકવાર્તાકામલકૈઃ શૃતાન્| સવ્યોષસૈન્ધવાન્ યૂષાન્દાપયેત્સ્તન્યશોધનાન્||૨૫૯|| શશાન્ કપિઞ્જલાનેણાન્ સંસ્કૃતાંશ્ચ પ્રદાપયેત્| શાર્ઙ્ગેષ્ટાસપ્તપર્ણત્વગશ્વગન્ધાશૃતં જલમ્||૨૬૦|| પાયયેતાથવા સ્તન્યશુદ્ધયે રોહિણીશૃતમ્| અમૃતાસપ્તપર્ણત્વક્ક્વાથં ચૈવ સનાગરમ્||૨૬૧|| કિરાતતિક્તકક્વાથં શ્લોકપાદેરિતાન્ પિબેત્| ત્રીનેતાન્સ્તન્યશુદ્ધ્યર્થમિતિ સામાન્યભેષજમ્||૨૬૨|| કીર્તિતં સ્તન્યદોષાણાં પૃથગન્યં નિબોધત| પાયયેદ્વિરસક્ષીરાં દ્રાક્ષામધુકસારિવાઃ||૨૬૩|| શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાં પયસ્યાં ચ સમાલોડ્ય સુખામ્બુના| પઞ્ચકોલકુલત્થૈશ્ચ પિષ્ટૈરાલેપયેત્ સ્તનૌ||૨૬૪|| શુષ્કૌ પ્રક્ષાલ્ય નિર્દુહ્યાત્તથા સ્તન્યં વિશુધ્યતિ| ફેનસઙ્ઘાતવત્ક્ષીરં યસ્યાસ્તાં પાયયેત્ સ્ત્રિયમ્||૨૬૫|| પાઠાનાગરશાર્ઙ્ગેષ્ટામૂર્વાઃ પિષ્ટ્વા સુખામ્બુના| અઞ્જનં નાગરં દારુ બિલ્વમૂલં પ્રિયઙ્ગવઃ||૨૬૬|| સ્તનયોઃ પૂર્વવત્ કાર્યં લેપનં ક્ષીરશોધનમ્| કિરાતતિક્તકં શુણ્ઠીં સામૃતાં ક્વાથયેદ્ભિષક્||૨૬૭|| તં ક્વાથં પાયયેદ્ધાત્રીં સ્તન્યદોષનિબર્હણમ્| સ્તનૌ ચાલેપયેત્ પિષ્ટૈર્યવગોધૂમસર્ષપૈઃ||૨૬૮|| ષડ્વિરેકાશ્રિતીયોક્તૈરૌષધૈઃ સ્તન્યશોધનૈઃ| રૂક્ષક્ષીરા પિબેત્ ક્ષીરં તૈર્વા સિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્||૨૬૯|| પૂર્વવજ્જીવકાદ્યં ચ પઞ્ચમૂલં પ્રલેપનમ્| સ્તનયોઃ સંવિધાતવ્યં સુખોષ્ણં સ્તન્યશોધનમ્||૨૭૦|| યષ્ટીમધુકમૃદ્વીકાપયસ્યાસિન્ધુવારિકાઃ| શીતામ્બુના પિબેત્કલ્કં ક્ષીરવૈવર્ણ્યનાશનમ્||૨૭૧|| દ્રાક્ષામધુકકલ્કેન સ્તનૌ ચાસ્યાઃ પ્રલેપયેત્| પ્રક્ષાલ્ય વારિણા ચૈવ નિર્દુહ્યાત્તૌ પુનઃ પુનઃ||૨૭૨|| વિષાણિકાજશૃઙ્ગ્યૌ ચ ત્રિફલાં રજનીં વચામ્| પિબેચ્છીતામ્બુના પિષ્ટ્વા ક્ષીરદૌર્ગન્ધ્યનાશિનીમ્||૨૭૩|| લિહ્યાદ્વાઽપ્યભયાચૂર્ણં સવ્યોષં માક્ષિકપ્લુતમ્| ક્ષીરદૌર્ગન્ધ્યનાશાર્થં ધાત્રી પથ્યાશિની તથા||૨૭૪|| સારિવોશીરમઞ્જિષ્ઠાશ્લેષ્માતકકુચન્દનૈઃ| પત્રામ્બુચન્દનોશીરૈઃ સ્તનૌ ચાસ્યાઃ પ્રલેપયેત્||૨૭૫|| સ્નિગ્ધક્ષીરા દારુમુસ્તપાઠાઃ પિષ્ટ્વા સુખામ્બુના| પીત્વા સસૈન્ધવાઃ ક્ષિપ્રં ક્ષીરશુદ્ધિમવાપ્નુયાત્||૨૭૬|| પાયયેત્ પિચ્છિલક્ષીરાં શાર્ઙ્ગેષ્ટામભયાં વચામ્| મુસ્તનાગરપાઠાશ્ચ પીતાઃ સ્તન્યવિશોધનાઃ||૨૭૭|| તક્રારિષ્ટં પિબેચ્ચાપિ યદુક્તં ગુદજાપહમ્| વિદારીબિલ્વમધુકૈઃ સ્તનૌ ચાસ્યાઃ પ્રલેપયેત્||૨૭૮|| ત્રાયમાણામૃતાનિમ્બપટોલત્રિફલાશૃતમ્| ગુરુક્ષીરા પિબેદાશુ સ્તન્યદોષવિશુદ્ધયે||૨૭૯|| પિબેદ્વા પિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરમ્| બલાનાગરશાર્ઙ્ગેષ્ટામૂર્વાભિર્લેપયેત્ સ્તનૌ||૨૮૦|| પૃશ્નિપર્ણીપયસ્યાભ્યાં સ્તનૌ ચાસ્યાઃ પ્રલેપયેત્| અષ્ટાવેતે ક્ષીરદોષા હેતુલક્ષણભેષજૈઃ||૨૮૧|| નિર્દિષ્ટાઃ ક્ષીરદોષોત્થાસ્તથોક્તાઃ કેચિદામયાઃ|૨૮૨|

Adhikarana 49 (282-287) · Śloka 287

દોષદૂષ્યમલાશ્ચૈવ મહતાં વ્યાધયશ્ચ યે||૨૮૨|| ત એવ સર્વે બાલાનાં માત્રા ત્વલ્પતરા મતા| નિવૃત્તિર્વમનાદીનાં મૃદુત્વં પરતન્ત્રતામ્||૨૮૩|| વાક્ચેષ્ટયોરસામર્થ્યં વીક્ષ્ય બાલેષુ શાસ્ત્રવિત્| ભેષજં સ્વલ્પમાત્રં તુ યથાવ્યાધિ પ્રયોજયેત્||૨૮૪|| મધુરાણિ કષાયાણિ ક્ષીરવન્તિ મૃદૂનિ ચ| પ્રયોજયેદ્ભિષગ્બાલે મતિમાનપ્રમાદતઃ||૨૮૫|| અત્યર્થસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણમમ્લં કટુવિપાકિ ચ| ગુરુ ચૌષધપાનાન્નમેતદ્બાલેષુ ગર્હિતમ્||૨૮૬|| સમાસાત્ સર્વરોગાણામેતદ્બાલેષુ ભેષજમ્| નિર્દિષ્ટં શાસ્ત્રવિદ્વૈદ્યઃ પ્રવિવિચ્ય પ્રયોજયેત્||૨૮૭||

Adhikarana 50 (288) · Śloka 288

ભવન્તિ ચાત્ર- ઇતિ સર્વવિકારાણામુક્તમેતચ્ચિકિત્સિતમ્| સ્થાનમેતદ્ધિ તન્ત્રસ્ય રહસ્યં પરમુત્તમમ્ ||૨૮૮||

Adhikarana 51 (289-290) · Śloka 290

અસ્મિન્ સપ્તદશાધ્યાયાઃ કલ્પાઃ સિદ્ધય એવ ચ| નાસાદ્યન્તેઽગ્નિવેશસ્ય તન્ત્રે ચરકસંસ્કૃતે||૨૮૯|| તાનેતાન્ કાપિલબલિઃ શેષાન્ દૃઢબલોઽકરોત્| તન્ત્રસ્યાસ્ય મહાર્થસ્ય પૂરણાર્થં યથાતથમ્||૨૯૦||

Adhikarana 52 (291) · Śloka 291

રોગા યેઽપ્યત્ર નોદ્દિષ્ટા બહુત્વાન્નામરૂપતઃ| તેષામપ્યેતદેવ સ્યાદ્દોષાદીન્ વીક્ષ્ય ભેષજમ્||૨૯૧||

Adhikarana 53 (292) · Śloka 292

દોષદૂષ્યનિદાનાનાં વિપરીતં હિતં ધ્રુવમ્| ઉક્તાનુક્તાન્ ગદાન્ સર્વાન્ સમ્યગ્યુક્તં નિયચ્છતિ||૨૯૨||

Adhikarana 54 (293) · Śloka 293

દેશકાલપ્રમાણાનાં સાત્મ્યાસાત્મ્યસ્ય ચૈવ હિ| સમ્યગ્યોગોઽન્યથા હ્યેષાં પથ્યમપ્યન્યથા ભવેત્||૨૯૩||

Adhikarana 55 (294-295) · Śloka 295

આસ્યાદામાશયસ્થાન્ હિ રોગાન્ નસ્તઃશિરોગતાન્| ગુદાત્ પક્વાશયસ્થાંશ્ચ હન્ત્યાશુ દત્તમૌષધમ્||૨૯૪|| શરીરાવયવોત્થેષુ વિસર્પપિડકાદિષુ| યથાદેશં પ્રદેહાદિ શમનં સ્યાદ્વિશેષતઃ||૨૯૫||

Adhikarana 56 (296-312) · Śloka 312

દિનાતુરૌષધવ્યાધિજીર્ણલિઙ્ગર્ત્વવેક્ષણમ્ | કાલં વિદ્યાદ્દિનાવેક્ષઃ પૂર્વાહ્ણે વમનં યથા||૨૯૬|| રોગ્યવેક્ષો યથા પ્રાતર્નિરન્નો બલવાન્ પિબેત્| ભેષજં લઘુપથ્યાન્નૈર્યુક્તમદ્યાત્તુ દુર્બલઃ||૨૯૭|| ભૈષજ્યકાલો ભુક્તાદૌ મધ્યે પશ્ચાન્મુહુર્મુહુઃ| સામુદ્ગં ભક્તસંયુક્તં ગ્રાસગ્રાસાન્તરે દશ||૨૯૮|| અપાને વિગુણે પૂર્વં, સમાને મધ્યભોજનમ્| વ્યાને તુ પ્રાતરશિતમુદાને ભોજનોત્તરમ્||૨૯૯|| વાયૌ પ્રાણે પ્રદુષ્ટે તુ ગ્રાસગ્રાસાન્તરિષ્યતે| શ્વાસકાસપિપાસાસુ ત્વવચાર્યં મુહુર્મુહુઃ||૩૦૦|| સામુદ્ગં હિક્કિને દેયં લઘુનાઽન્નેન સંયુતમ્| સમ્ભોજ્યં ત્વૌષધં ભોજ્યૈર્વિચિત્રૈરરુચૌ હિતમ્||૩૦૧|| જ્વરે પેયાઃ કષાયાશ્ચ ક્ષીરં સર્પિર્વિરેચનમ્| ષડહે ષડહે દેયં કાલં વીક્ષ્યામયસ્ય ચ||૩૦૨|| ક્ષુદ્વેગમોક્ષૌ લઘુતા વિશુદ્ધિર્જીર્ણલક્ષણમ્| તદા ભેષજમાદેયં સ્યાદ્ધિ દોષવદન્યથા||૩૦૩|| ચયાદયશ્ચ દોષાણાં વર્જ્યં સેવ્યં ચ યત્ર યત્| ઋતાવવેક્ષ્યં યત્ કર્મ પૂર્વં સર્વમુદાહૃતમ્||૩૦૪|| (ઉપક્રમાણાં કરણં પ્રતિષેધે ચ કારણમ્| વ્યાખ્યાતમબલાનાં સવિકલ્પાનામવેક્ષણે||૩૦૫|| મુહુર્મુહુશ્ચ રોગાણામવસ્થામાતુરસ્ય ચ| અવેક્ષમાણસ્તુ ભિષક્ ચિકિત્સાયાં ન મુહ્યતિ)||૩૦૬|| ઇત્યેવં ષડ્વિધં કાલમનવેક્ષ્ય ભિષગ્જિતમ્| પ્રયુક્તમહિતાય સ્યાત્ સસ્યસ્યાકાલવર્ષવત્||૩૦૭|| વ્યાધીનામૃત્વહોરાત્રવયસાં ભોજનસ્ય ચ| વિશેષો ભિદ્યતે યસ્તુ કાલાવેક્ષઃ સ ઉચ્યતે||૩૦૮|| વસન્તે શ્લેષ્મજા રોગાઃ શરત્કાલે તુ પિત્તજાઃ| વર્ષાસુ વાતિકાશ્ચૈવ પ્રાયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ હિ||૩૦૯|| નિશાન્તે દિવસાન્તે ચ વર્ષાન્તે વાતજા ગદાઃ| પ્રાતઃ ક્ષપાદૌ કફજાસ્તયોર્મધ્યે તુ પિત્તજાઃ||૩૧૦|| વયોન્તમધ્યપ્રથમે વાતપિત્તકફામયાઃ| બલવન્તો ભવન્ત્યેવ સ્વભાવાદ્વયસો નૃણામ્||૩૧૧|| જીર્ણાન્તે વાતજા રોગા જીર્યમાણે તુ પિત્તજાઃ| શ્લેષ્મજા ભુક્તમાત્રે તુ લભન્તે પ્રાયશો બલમ્||૩૧૨||

Adhikarana 57 (313-314) · Śloka 314

નાલ્પં હન્ત્યૌષધં વ્યાધિં યથાઽઽપોઽલ્પા મહાનલમ્| દોષવચ્ચાતિમાત્રં સ્યાત્સસ્યસ્યાત્યુદકં યથા||૩૧૩|| સમ્પ્રધાર્ય બલં તસ્માદામયસ્યૌષધસ્ય ચ| નૈવાતિબહુ નાત્યલ્પં ભૈષજ્યમવચારયેત્||૩૧૪||

Adhikarana 58 (315-319) · Śloka 320

ઔચિત્યાદ્યસ્ય યત્ સાત્મ્યં દેશસ્ય પુરુષસ્ય ચ| અપથ્યમપિ નૈકાન્તાત્તત્ત્યજંલ્લભતે સુખમ્||૩૧૫|| બાહ્લીકાઃ પહ્લવાશ્ચીનાઃ શૂલીકા યવનાઃ શકાઃ| માંસગોધૂમમાધ્વીકશસ્ત્રવૈશ્વાનરોચિતાઃ||૩૧૬|| મત્સ્યસાત્મ્યાસ્તથા પ્રાચ્યાઃ ક્ષીરસાત્મ્યાશ્ચ સૈન્ધવાઃ| અશ્મકાવન્તિકાનાં તુ તૈલામ્લં સાત્મ્યમુચ્યતે||૩૧૭|| કન્દમૂલફલં સાત્મ્યં વિદ્યાન્મલયવાસિનામ્| સાત્મ્યં દક્ષિણતઃ પેયા મન્થશ્ચોત્તરપશ્ચિમે ||૩૧૮|| મધ્યદેશે ભવેત્ સાત્મ્યં યવગોધૂમગોરસાઃ| તેષાં તત્સાત્મ્યયુક્તાનિ ભૈષજાન્યવચારયેત્||૩૧૯|| સાત્મ્યં હ્યાશુ બલં ધત્તે નાતિદોષં ચ બહ્વપિ|૩૨૦|

Adhikarana 59 (320) · Śloka 321

યોગૈરેવ ચિકિત્સન્ હિ દેશાદ્યજ્ઞોઽપરાધ્યતિ||૩૨૦|| વયોબલશરીરાદિભેદા હિ બહવો મતાઃ |૩૨૧|

Adhikarana 60 (321-325) · Śloka 326

તથાઽન્તઃસન્ધિમાર્ગાણાં દોષાણાં ગૂઢચારિણામ્||૩૨૧|| ભવેત્ કદાચિત્ કાર્યાઽપિ વિરુદ્ધાભિમતા ક્રિયા| પિત્તમન્તર્ગતં ગૂઢં સ્વેદસેકોપનાહનૈઃ||૩૨૨|| નીયતે બહિરુષ્ણૈર્હિ તથોષ્ણં શમયન્તિ તે| બાહ્યૈશ્ચ શીતૈઃ સેકાદ્યૈરૂષ્માઽન્તર્યાતિ પીડિતઃ||૩૨૩|| સોઽન્તર્ગૂઢં કફં હન્તિ શીતં શીતૈસ્તથા જયેત્| શ્લક્ષ્ણપિષ્ટો ઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્||૩૨૪|| ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીતકૃચ્ચાન્યથાઽગુરોઃ| છર્દિઘ્ની મક્ષિકાવિષ્ઠા મક્ષિકૈવ તુ વામયેત્||૩૨૫|| દ્રવ્યેષુ સ્વિન્નજગ્ધેષુ ચૈવ તેષ્વેવ વિક્રિયા|૩૨૬|

Adhikarana 61 (326) · Śloka 327

તસ્માદ્દોષૌષધાદીનિ પરીક્ષ્ય દશ તત્ત્વતઃ||૩૨૬|| કુર્યાચ્ચિકિત્સિતં પ્રાજ્ઞો ન યોગૈરેવ કેવલમ્|૩૨૭|

Adhikarana 62 (327-328) · Śloka 329

નિવૃત્તોઽપિ પુનર્વ્યાધિઃ સ્વલ્પેનાયાતિ હેતુના||૩૨૭|| ક્ષીણે માર્ગીકૃતે દેહે શેષઃ સૂક્ષ્મ ઇવાનલઃ| તસ્માત્તમનુબધ્નીયાત્ પ્રયોગેણાનપાયિના||૩૨૮|| સિદ્ધ્યર્થં પ્રાક્પ્રયુક્તસ્ય સિદ્ધસ્યાપ્યૌષધસ્ય તુ|૩૨૯|

Adhikarana 63 (329-330) · Śloka 331

કાઠિન્યાદૂનભાવાદ્વા દોષોઽન્તઃ કુપિતો મહાન્||૩૨૯|| પથ્યૈર્મૃદ્વલ્પતાં નીતો મૃદુદોષકરો ભવેત્| પથ્યમપ્યશ્નતસ્તસ્માદ્યો વ્યાધિરુપજાયતે||૩૩૦|| જ્ઞાત્વૈવં વૃદ્ધિમભ્યાસમથવા તસ્ય કારયેત્|૩૩૧|

Adhikarana 64 (331-333) · Śloka 334

સાતત્યાત્સ્વાદ્વભાવાદ્વા પથ્યં દ્વેષ્યત્વમાગતમ્||૩૩૧|| કલ્પનાવિધિભિસ્તૈસ્તૈઃ પ્રિયત્વં ગમયેત્ પુનઃ| મનસોઽર્થાનુકૂલ્યાદ્ધિ તુષ્ટિરૂર્જા રુચિર્બલમ્||૩૩૨|| સુખોપભોગતા ચ સ્યાદ્વ્યાધેશ્ચાતો બલક્ષયઃ| લૌલ્યાદ્દોષક્ષયાદ્વ્યાધેર્વૈધર્મ્યાચ્ચાપિ યા રુચિઃ||૩૩૩|| તાસુ પથ્યોપચારઃ સ્યાદ્યોગેનાદ્યં વિકલ્પયેત્|૩૩૪|

Adhikarana 65 (334-341) · Śloka 341

તત્ર શ્લોકાઃ- વિંશતિર્વ્યાપદો યોનેર્નિદાનં લિઙ્ગમેવ ચ||૩૩૪|| ચિકિત્સા ચાપિ નિર્દિષ્ટા શિષ્યાણાં હિતકામ્યયા| શુક્રદોષાસ્તથા ચાષ્ટૌ નિદાનાકૃતિભેષજૈઃ||૩૩૫|| ક્લૈબ્યાન્યુક્તાનિ ચત્વારિ ચત્વારઃ પ્રદરાસ્તથા| તેષાં નિદાનં લિઙ્ગં ચ ભૈષજ્યં ચૈવ કીર્તિતમ્||૩૩૬|| ક્ષીરદોષાસ્તથા ચાષ્ટૌ હેતુલિઙ્ગભિષગ્જિતૈઃ| રેતસો રજસશ્ચૈવ કીર્તિતં શુદ્ધિલક્ષણમ્||૩૩૭|| ઉક્તાનુક્તચિકિત્સા ચ સમ્યગ્યોગસ્તથૈવ ચ| દેશાદિગુણશંસા ચ કાલઃ ષઙ્વિધ એવ ચ||૩૩૮|| દેશે દેશે ચ યત્ સાત્મ્યં યથા વૈદ્યોઽપરાધ્યતિ| ચિકિત્સા ચાપિ નિર્દિષ્ટા દોષાણાં ગૂઢચારિણામ્||૩૩૯|| યો હિ સમ્યઙ્ન જાનાતિ શાસ્ત્રં શાસ્ત્રાર્થમેવ ચ| ન કુર્યાત્ સ ક્રિયાં ચિત્રમચક્ષુરિવ ચિત્રકૃત્||૩૪૦|| અગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે| ચિકિત્સિતમિદં સ્થાનં ષષ્ઠં પરિસમાપિતમ્||૩૪૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને યોનિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં ષષ્ઠં ચિકિત્સિતસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્|