36. yōnivyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಯೋನಿವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ವಾತರಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾನನ್ತರಂ ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ ವಾತಕೃತತ್ವಾಚ್ಚ ಯೋನಿವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ನ ಹಿ ವಾತಾದೃತೇ ಯೋನಿರ್ನಾರೀಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ” ಇತಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8

ದಿವ್ಯತೀರ್ಥೌಷಧಿಮತಶ್ಚಿತ್ರಧಾತುಶಿಲಾವತಃ| ಪುಣ್ಯೇ ಹಿಮವತಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸುರಸಿದ್ಧರ್ಷಿಸೇವಿತೇ||೩|| ವಿಹರನ್ತಂ ತಪೋಯೋಗಾತ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶಿನಮ್| ಪುನರ್ವಸುಂ ಜಿತಾತ್ಮಾನಮಗ್ನಿವೇಶೋಽನು ಪೃಷ್ಟವಾನ್||೪|| ಭಗವನ್! ಯದಪತ್ಯಾನಾಂ ಮೂಲಂ ನಾರ್ಯಃ ಪರಂ ನೃಣಾಮ್| ತದ್ವಿಘಾತೋ ಗದೈಶ್ಚಾಸಾಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಯೋನಿಮಾಶ್ರಿತೈಃ||೫|| ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ಸಮುತ್ಪತ್ತಿಮುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಸೌಷಧಂ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಪ್ರಜಾನುಗ್ರಹಕಾಮ್ಯಯಾ||೬|| ಇತಿ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಪೃಷ್ಟಸ್ತು ಪ್ರೋವಾಚರ್ಷಿವರೋಽತ್ರಿಜಃ| ವಿಂಶತಿರ್ವ್ಯಾಪದೋ ಯೋನೇರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ||೭|| ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೇಣ ತಾಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪ್ರದುಷ್ಟೇನಾರ್ತವೇನ ಚ| ಜಾಯನ್ತೇ ಬೀಜದೋಷಾಚ್ಚ ದೈವಾಚ್ಚ ಶೃಣು ತಾಃ ಪೃಥಕ್||೮||

ದಿವ್ಯಾನಿ ತೀರ್ಥಾನಿ ಗಙ್ಗಾದೀನಿ, ದಿವ್ಯಾಶ್ಚೌಷಧ್ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಸುವರ್ಚಲೈನ್ದ್ರೀಪ್ರಭೃತಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ತಸ್ಯ ದಿವ್ಯತೀರ್ಥೌಷಧಿಮತಃ| ಚಿತ್ರಧಾತುಃ ನಾನಾವರ್ಣಧಾತುಃ| ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೇನ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನೇನ ಅರ್ಥಾನ್ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ತಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶಿನಮ್| ಮೂಲಮಿತಿ ಕಾರಣಮ್| ತದ್ವಿಘಾತ ಇತಿ ಅಪತ್ಯಕಾರಣವಿಘಾತಃ| ತೇಷಾಮಿತಿ ಯೋನಿಗದಾನಾಮ್| ಸಮುತ್ಪತ್ತಿಮಿತಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ, ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾತ್| ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಇತಿ ಅಷ್ಟೋದರೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೧೯)| ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೇಣ ಅಸಮ್ಯಗಾಹಾರಾಚಾರೇಣ, ಪ್ರದುಷ್ಟೇನಾರ್ತವೇನೇತಿ ದುಷ್ಟಾರ್ತವೇನ , ಯೋನಿವ್ಯಾಪದ್ಭವತಿ| ಬೀಜದೋಷಾದಿತಿ ಆರ್ತವಗತಬೀಜದುಷ್ಟೇಃ, ಸಾ ಪಶ್ಚಾದ್ವಕ್ತವ್ಯಾ| ದೈವಾದಿತಿ ಪ್ರಾಕ್ತನಾಧರ್ಮವಶಾತ್| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಕಾರಣತ್ವಮಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕಾರಣತ್ವಭೇದೇನ ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ಸೂನ್ನೇಯಂ, ದೈವಂ ತು ಸರ್ವತ್ರೈವ ಸಾಧಾರಣಕಾರಣಂ ವಿಶಿಷ್ಟದೃಷ್ಟಕಾರಣಾದರ್ಶನೇ ಸತಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶನಾದುನ್ನೇಯಮ್||೩-೮||

Adhikarana 3 (9-15) · Śloka 15

ವಾತಲಾಹಾರಚೇಷ್ಟಾಯಾ ವಾತಲಾಯಾಃ ಸಮೀರಣಃ| ವಿವೃದ್ಧೋ ಯೋನಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯೋನೇಸ್ತೋದಂ ಸವೇದನಮ್||೯|| ಸ್ತಮ್ಭಂ ಪಿಪೀಲಿಕಾಸೃಪ್ತಿಮಿವ ಕರ್ಕಶತಾಂ ತಥಾ| ಕರೋತಿ ಸುಪ್ತಿಮಾಯಾಸಂ ವಾತಜಾಂಶ್ಚಾಪರಾನ್ ಗದಾನ್||೧೦|| ಸಾ ಸ್ಯಾತ್ ಸಶಬ್ದರುಕ್ಫೇನತನುರೂಕ್ಷಾರ್ತವಾಽನಿಲಾತ್| ವ್ಯಾಪತ್ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರಾದ್ಯೈಃ ಪಿತ್ತಜಾ ಭವೇತ್||೧೧|| ದಾಹಪಾಕಜ್ವರೋಷ್ಣಾರ್ತಾ ನೀಲಪೀತಾಸಿತಾರ್ತವಾ| ಭೃಶೋಷ್ಣಕುಣಪಸ್ರಾವಾ ಯೋನಿಃ ಸ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತದೂಷಿತಾ||೧೨|| ಕಫೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭಿರ್ವೃದ್ಧೋ ಯೋನಿಂ ಚೇದ್ದೂಷಯೇತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಸ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಿಚ್ಛಿಲಾಂ ಶೀತಾಂ ಕಣ್ಡುಗ್ರಸ್ತಾಲ್ಪವೇದನಾಮ್||೧೩|| ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಾಂ ತಥಾ ಪಾಣ್ಡುಪಿಚ್ಛಿಲಾರ್ತವವಾಹಿನೀಮ್| ಸಮಶ್ನನ್ತ್ಯಾ ರಸಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ದೂಷಯಿತ್ವಾ ತ್ರಯೋ ಮಲಾಃ||೧೪|| ಯೋನಿಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಥಾಃ ಸ್ವೈರ್ಯೋನಿಂ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ ಲಕ್ಷಣೈಃ| ಸಾ ಭವೇದ್ದಾಹಶೂಲಾರ್ತಾ ಶ್ವೇತಪಿಚ್ಛಿಲವಾಹಿನೀ||೧೫||

ವಾತಲೇತ್ಯಾದೌ ವಾತಲಾಯಾ ಇತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾತಿಕಯೋನಿವ್ಯಾಪದುತ್ಪಾದೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಪಿಪೀಲಿಕಾಸೃಪ್ತಿಮಿತಿ ಪಿಪೀಲಿಕಾಪರಿಸರ್ಪಣಾಕಾರಾಂ ವೇದನಾಮ್| ಸಶಬ್ದರುಕ್ಫೇನತನುರೂಕ್ಷಾರ್ತವೇತಿ ಅನೃತಾವಪ್ಯೇವಮ್ಭೂತಾರ್ತವಾ ಭವತಿ, ತೇನ ವಾತಿಕಪ್ರದರರೂಪೇಯಂ ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್; ಏವಮೇವ ಪೈತ್ತಿಕ-ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕ-ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕ-ಯೋನಿವ್ಯಾಪದಾಮಪಿ ಪೈತ್ತಿಕ-ಕಫಜ-ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಪ್ರದರತ್ವಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ರಕ್ತಯೋನಿರಿಹ ಅಸೃಗ್ದರಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಸ್ತಾವೇ ವಕ್ತವ್ಯಾ; ತೇನ ಸೈವ ಪ್ರದರರೂಪಾ| ಥೇ ತು ಏತದ್ವ್ಯಾಪದಾಂ ಪ್ರದರಂ ಭಿನ್ನಮೇವ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ತೇ ಪ್ರದರಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರಮತ್ರಾಧ್ಯಾಯೇ ಪಠಿಷ್ಯನ್ತಿ| ಸಮಶ್ನನ್ತ್ಯಾ ಇತಿ ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಮೇಲಕೇನೋಪಯುಞ್ಜನ್ತ್ಯಾಃ||೯-೧೫||

Adhikarana 4 (16-17) · Śloka 17

ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರೈರ್ನಾರ್ಯಾ ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತೇನ ದೂಷಿತಮ್| ಅತಿಪ್ರವರ್ತತೇ ಯೋನ್ಯಾಂ ಲಬ್ಧೇ ಗರ್ಭೇಽಪಿ ಸಾಸೃಜಾ ||೧೬|| ಯೋನಿಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಥಂ ಚೇತ್ ಪಿತ್ತಂ ಸನ್ದೂಷಯೇದಸೃಕ್| ಸಾಽರಜಸ್ಕಾ ಮತಾ ಕಾರ್ಶ್ಯವೈವರ್ಣ್ಯಜನನೀ ಭೃಶಮ್||೧೭||

ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರೈರಿತ್ಯಾದೌ ಗರ್ಭೇ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ರಕ್ತಮತಿಪ್ರವರ್ತತೇ, ತೇನಾಸ್ಯಾ ಗರ್ಭೋ ನ ತಿಷ್ಠತಿ; ಸಾಸೃಜಾ ರಕ್ತಯೋನಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೇ ತು ‘ಸಾಽಪ್ರಜಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ “ಯಸ್ಯಾಂ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ಗರ್ಭೇ ಅಸೃಗತಿಪ್ರವರ್ತತೇ, ಸಾ ತಾದೃಶರಕ್ತಸ್ರುತ್ಯಾ ಅಪ್ರಜಾ ಭವತಿ; ಇಯಂ ಚ ರಕ್ತಯೋನಿರುಚ್ಯತ ಇತಿ ರಕ್ತಾತಿಸ್ರುತ್ಯೈವ ಲಭ್ಯತೇ” ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಯೋನೌ ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಚ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಯೋನಿಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಅರಜಸ್ಕೇತಿ ಅನಾರ್ತವಾ||೧೬-೧೭||

Adhikarana 5 (18) · Śloka 18

ಯೋನ್ಯಾಮಧಾವನಾತ್ ಕಣ್ಡೂಂ ಜಾತಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಜನ್ತವಃ| ಸಾ ಸ್ಯಾದಚರಣಾ ಕಣ್ಡ್ವಾ ತಯಾಽತಿನರಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣೀ||೧೮||

ಅಚರಣೇತಿ ಧಾವನಾಚರಣಾದಚರಣಾ| ಕಣ್ಡ್ವಾ ತಯೇತಿ ಕೃಮಿಜನಿತಯೋನಿಕಣ್ಡ್ವಾ ||೧೮||

Adhikarana 6 (19) · Śloka 19

ಪವನೋಽತಿವ್ಯವಾಯೇನ ಶೋಫಸುಪ್ತಿರುಜಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಕರೋತಿ ಕುಪಿತೋ ಯೋನೌ ಸಾ ಚಾತಿಚರಣಾ ಮತಾ||೧೯||

ವ್ಯವಾಯಸ್ಯಾತಿಚರಣೇನೋತ್ಪನ್ನಾ ವ್ಯಾಪದತಿಚರಣಾ||೧೯||

Adhikarana 7 (20) · Śloka 20

ಮೈಥುನಾದತಿಬಾಲಾಯಾಃ ಪೃಷ್ಠಕಟ್ಯೂರುವಙ್ಕ್ಷಣಮ್| ರುಜನ್ ದೂಷಯತೇ ಯೋನಿಂ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಕ್ಚರಣಾ ಹಿ ಸಾ||೨೦||

ರುಜನ್ನಿತಿ ದುಃಖಯನ್| ಉಚಿತವ್ಯವಾಯಕಾಲಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ವ್ಯವಾಯಾಚರಣಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ಚರಣಾ ಉಚ್ಯತೇ||೨೦||

Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 22

ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಭ್ಯಾಸಾಚ್ಛರ್ದಿನಿಃಶ್ವಾಸನಿಗ್ರಹಾತ್| ವಾಯುಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕಫಂ ಯೋನಿಮುಪನೀಯ ಪ್ರದೂಷಯೇತ್||೨೧|| ಪಾಣ್ಡುಂ ಸತೋದಮಾಸ್ರಾವಂ ಶ್ವೇತಂ ಸ್ರವತಿ ವಾ ಕಫಮ್| ಕಫವಾತಾಮಯವ್ಯಾಪ್ತಾ ಸಾ ಸ್ಯಾದ್ಯೋನಿರುಪಪ್ಲುತಾ||೨೨||

ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದೌ ಆಸ್ರಾವಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಲಕ್ಷಣಮಾಸ್ರಾವಮ್| ಕಫವಾತಾಮಯೈರುಪಪ್ಲುತತ್ವಾತ್ ‘ಉಪಪ್ಲುತಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೨೧-೨೨||

Adhikarana 9 (23-24) · Śloka 24

ಪಿತ್ತಲಾಯಾ ನೃಸಂವಾಸೇ ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರಧಾರಣಾತ್| ಪಿತ್ತಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೋ ವಾಯುರ್ಯೋನಿಂ ದೂಷಯತಿ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ||೨೩|| ಶೂನಾ ಸ್ಪರ್ಶಾಕ್ಷಮಾ ಸಾರ್ತಿರ್ನೀಲಪೀತಮಸೃಕ್ ಸ್ರವೇತ್| ಶ್ರೋಣಿವಙ್ಕ್ಷಣಪೃಷ್ಠಾರ್ತಿಜ್ವರಾರ್ತಾಯಾಃ ಪರಿಪ್ಲುತಾ||೨೪||

ನೃಸಂವಾಸೇ ಇತಿ ರಮಣಸಮಯೇ| ಸರ್ವತೋ ವಾತಪಿತ್ತವಿಕಾರೋಪಪ್ಲುತತ್ವಾತ್ ಪರಿಪ್ಲುತಾ||೨೩-೨೪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

ವೇಗೋದಾವರ್ತನಾದ್ಯೋನಿಮುದಾವರ್ತಯತೇಽನಿಲಃ| ಸಾ ರುಗಾರ್ತಾ ರಜಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣೋದಾವೃತ್ತಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ||೨೫|| ಆರ್ತವೇ ಸಾ ವಿಮುಕ್ತೇ ತು ತತ್ಕ್ಷಣಂ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್| ರಜಸೋ ಗಮನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಜ್ಞೇಯೋದಾವರ್ತಿನೀ ಬುಧೈಃ||೨೬||

ಯೋನಿಮುದಾವರ್ತಯತೇ ಇತಿ ಯೋನಿಮುದಾವರ್ತವಾತಾಂ ಕರೋತಿ| ಉದಾವೃತ್ತಮಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ನೀತಮ್| ವಿಕಾರೇಣ ರಜಸ ಊರ್ಧ್ವಗಮನಾತ್ ‘ಉದಾವರ್ತಿನೀ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೨೫-೨೬||

Adhikarana 11 (27) · Śloka 28

ಅಕಾಲೇ ವಾಹಮಾನಾಯಾ ಗರ್ಭೇಣ ಪಿಹಿತೋಽನಿಲಃ| ಕರ್ಣಿಕಾಂ ಜನಯೇದ್ಯೋನೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ||೨೭|| ರಕ್ತಮಾರ್ಗಾವರೋಧಿನ್ಯಾ ಸಾ ತಯಾ ಕರ್ಣಿನೀ ಮತಾ|೨೮|

ಅಕಾಲೇ ವಾಹಮಾನಾಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಪ್ರಾಪ್ತೇ ಗರ್ಭನಿಷ್ಕ್ರಮಣಕಾಲೇ ಪ್ರವಾಹಣಂ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯಾಃ| ಕರ್ಣಿಕಾಮಿತಿ ಕರ್ಣಿಕಾಕಾರಂ ಗ್ರನ್ಥಿಮ್||೨೭||-

Adhikarana 12 (28) · Śloka 29

ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾಯುರ್ಯದಾ ಗರ್ಭಂ ಜಾತಂ ಜಾತಂ ವಿನಾಶಯೇತ್||೨೮|| ದುಷ್ಟಶೋಣಿತಜಂ ನಾರ್ಯಾಃ ಪುತ್ರಘ್ನೀ ನಾಮ ಸಾ ಮತಾ|೨೯|

ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿತಿ ರೂಕ್ಷಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್| ದುಷ್ಟಶೋಣಿತಜಮಿತಿ ವಚನಾದಿಹ ವಾಯುನಾಽಽರ್ತವದುಷ್ಟಿರಪಿ ಕ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವ ಗರ್ಭವಿನಾಶ ಉಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಪುತ್ರಸ್ಯೈವ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ‘ಪುತ್ರಘ್ನೀ’ ಇತಿ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೨೮||-

Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 31

ವ್ಯವಾಯಮತಿತೃಪ್ತಾಯಾ ಭಜನ್ತ್ಯಾಸ್ತ್ವನ್ನಪೀಡಿತಃ||೨೯|| ವಾಯುರ್ಮಿಥ್ಯಾಸ್ಥಿತಾಙ್ಗಾಯಾ ಯೋನಿಸ್ರೋತಸಿ ಸಂಸ್ಥಿತಃ| ವಕ್ರಯತ್ಯಾನನಂ ಯೋನ್ಯಾಃ ಸಾಽಸ್ಥಿಮಾಂಸಾನಿಲಾರ್ತಿಭಿಃ||೩೦|| ಭೃಶಾರ್ತಿರ್ಮೈಥುನಾಶಕ್ತಾ ಯೋನಿರನ್ತರ್ಮುಖೀ ಮತಾ|೩೧|

ವ್ಯವಾಯಮತಿತೃಪ್ತಾಯಾ ಇತ್ಯಾದೌ ಅತಿತೃಪ್ತಾಯಾ ವ್ಯವಾಯಂ ಭಜನ್ತ್ಯಾಃ ವ್ಯವಾಯಕಾಲೇ ಮಿಥ್ಯಾಸ್ಥಿತಾಙ್ಗಾಯಾ ಅನ್ನಪೀಡಿತೋ ವಾಯುರ್ಯೋನೇರಾನನಮನ್ತರ್ಮುಖಂ ವಕ್ರಯತಿ; ವಕ್ರಯತೀತಿಪದೇನ ವಕ್ರತಯಾಽನ್ತರ್ಮುಖನಯನಮಭಿಪ್ರೇತಮ್||೨೯-೩೦||-

Adhikarana 14 (31) · Śloka 32

ಗರ್ಭಸ್ಥಾಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾಯುರ್ಯೋನಿಂ ಪ್ರದೂಷಯನ್||೩೧|| ಮಾತೃದೋಷಾದಣುದ್ವಾರಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸೂಚೀಮುಖೀ ತು ಸಾ|೩೨|

ಗರ್ಭಸ್ಥಾಯಾ ಇತ್ಯಾದೌ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿತಿ ರೂಕ್ಷಗುಣಾತ್| ಮಾತೃದೋಷಾದಿತಿ ಮಾತುರ್ಗರ್ಭಕಾಲೇ ವಾತಪ್ರಕೋಪಹೇತುಸೇವಾರೂಪಾಪಚಾರಾತ್||೩೧||-

Adhikarana 15 (32) · Śloka 33

ವ್ಯವಾಯಕಾಲೇ ರುನ್ಧನ್ತ್ಯಾ ವೇಗಾನ್ ಪ್ರಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ||೩೨|| ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಾರ್ತಿಂ ಶೋಷಂ ಯೋನಿಮುಖಸ್ಯ ಚ|೩೩|

ಶೋಷಂ ಯೋನಿಮುಖಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಯೋನಿಮುಖಶೋಷಾಚ್ಛುಷ್ಕಯೋನಿಸಞ್ಜ್ಞಾ ವ್ಯಾಕೃತಾ ಭವತಿ||೩೨||-

Adhikarana 16 (33) · Śloka 34

ಷಡಹಾತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ವಾ ಶುಕ್ರಂ ಗರ್ಭಾಶಯಂ ಗತಮ್||೩೩|| ಸರುಜಂ ನೀರುಜಂ ವಾಽಪಿ ಯಾ ಸ್ರವೇತ್ ಸಾ ತು ವಾಮಿನೀ|೩೪|

ಷಡಹಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶುಕ್ರವಮನಾದ್ ‘ವಾಮಿನೀ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೩೩||-

Adhikarana 17 (34) · Śloka 35

ಬೀಜದೋಷಾತ್ತು ಗರ್ಭಸ್ಥಮಾರುತೋಪಹತಾಶಯಾ||೩೪|| ನೃದ್ವೇಷಿಣ್ಯಸ್ತನೀ ಚೈವ ಷಣ್ಢೀ ಸ್ಯಾದನುಪಕ್ರಮಾ|೩೫|

ಬೀಜದೋಷಾದಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನೇನಾಪಿ ಆರ್ತವರೂಪಬೀಜದೋಷ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ, ತದ್ದೋಷಸ್ಯೈವ ಗರ್ಭಾಶಯೋಪಘಾತಕರತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಯದಾ ಹ್ಯಸ್ಯಾಃ ಶೋಣಿತೇ ಗರ್ಭಾಶಯಬೀಜಭಾಗಃ ಪ್ರದೋಷಮಾಪದ್ಯತೇ ತದಾ ವನ್ಧ್ಯಾಂ ಜನಯತಿ” (ಶಾ.ಅ.೪) ಇತಿ| ಮಾರುತೋಪಹತಾಶಯೇತಿ ಮಾರುತೋಪಹತಗರ್ಭಾಶಯಾ| ಅಸ್ತನೀ ಈಷತ್ಸ್ತನೀ||೩೪||-

Adhikarana 18 (35-36) · Śloka 37

ವಿಷಮಂ ದುಃಖಶಯ್ಯಾಯಾಂ ಮೈಥುನಾತ್ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ||೩೫|| ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಯ ಯೋನ್ಯಾಶ್ಚ ಮುಖಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯೇತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಅಸಂವೃತಮುಖೀ ಸಾರ್ತೀ ರೂಕ್ಷಫೇನಾಸ್ರವಾಹಿನೀ||೩೬|| ಮಾಂಸೋತ್ಸನ್ನಾ ಮಹಾಯೋನಿಃ ಪರ್ವವಙ್ಕ್ಷಣಶೂಲಿನೀ|೩೭|

ವಿಷಮಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ, ವಿಷಮಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಮೈಥುನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯೇದಿತಿ ವಿಸ್ತಾರಯೇತ್| ಮಾಂಸೋತ್ಸನ್ನೇತಿ ಉತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಾ||೩೫-೩೬||-

Adhikarana 19 (37-38) · Śloka 39

ಇತ್ಯೇತೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವಿಂಶತಿರ್ಯೋನಿಜಾ ಗದಾಃ||೩೭|| ನ ಶುಕ್ರಂ ಧಾರಯತ್ಯೇಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಯೋನಿರುಪದ್ರುತಾ| ತಸ್ಮಾದ್ಗರ್ಭಂ ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ತ್ರೀ ಗಚ್ಛತ್ಯಾಮಯಾನ್ ಬಹೂನ್||೩೮|| ಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪ್ರದರಾದೀಂಶ್ಚ ವಾತಾದ್ಯೈಶ್ಚಾತಿಪೀಡನಮ್|೩೯|

ದೋಷೈರ್ಯೋನಿರುಪದ್ರುತೇತ್ಯನೇನ ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಯೋನಿದೂಷಕಾ ಯಥೋಕ್ತಾ ಗದಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ರೋಗಾ ಹ್ಯಪಿ ದೋಷಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತೇ” (ವಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಯೋನ್ಯುಪದ್ರವಾತ್| ಪ್ರದರಾದೀಂಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಯೋನಿವ್ಯಾಪದ್ವಿಶೇಷಮೇವ ಪ್ರದರಮಾಹುಃ, ತೇನ ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರಕಾರಂ ಪ್ರದರರೂಪಂ ದೋಷೋತ್ಪಾದಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ಯೇ ತು ಯೋನಿವ್ಯಾಪದ್ಭಿನ್ನಮೇವ ಪ್ರದರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಷಾಮತ್ರ ಪ್ರದರಪಾಠೇ ವಿರೋಧೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ||೩೭-೩೮||-

Adhikarana 20 (39-40) · Śloka 41

ಆಸಾಂ ಷೋಡಶ ಯಾಸ್ತ್ವನ್ತ್ಯಾ ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ಪಿತ್ತದೋಷಜೇ||೩೯|| ಪರಿಪ್ಲುತಾ ವಾಮಿನೀ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಮಿಕೇ ಮತೇ| ಕರ್ಣಿನ್ಯುಪಪ್ಲುತೇ ವಾತಕಫಾಚ್ಛೇಷಾಸ್ತು ವಾತಜಾಃ||೪೦|| ದೇಹಂ ವಾತಾದಯಸ್ತಾಸಾಂ ಸ್ವೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಪೀಡಯನ್ತಿ ಹಿ|೪೧|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಆದ್ಯವ್ಯಾಪಚ್ಚತುಷ್ಟಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಶೇಷಷೋಡಶವ್ಯಾಪತ್ಸು ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ದೋಷವಿಭಾಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ಇತಿ ರಕ್ತಯೋನ್ಯರಜಸ್ಕೇ| ದೇಹಂ ವಾತಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಂ ವಾತಾದಿವಿಭಾಗೇನೋಕ್ತಯೋನಿವ್ಯಾಪದಾಂ ವಾತಾದಯೋ ದೇಹಂ ಸ್ವೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಪೀಡಯನ್ತಿ, ತೇನ ವಾತಾದ್ಯಧಿಕತ್ವಂ ತಾಸಾಮುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಭಾವಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ದೇಹಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಯೋನಿಸ್ಥಾನಮೇವೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೩೯-೪೦||-

Adhikarana 21 (41-48) · Śloka 49

ಸ್ನೇಹನಸ್ವೇದಬಸ್ತ್ಯಾದಿ ವಾತಜಾಸ್ವನಿಲಾಪಹಮ್||೪೧|| ಕಾರಯೇದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಶೀತಂ ಪಿತ್ತಕೃತಾಸು ಚ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಸು ಚ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ||೪೨|| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಮಿಶ್ರಂ ತು ಸಂಸೃಷ್ಟಾಸು ಚ ಕಾರಯೇತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾಂ ತಥಾ ಯೋನಿಂ ದುಃಸ್ಥಿತಾಂ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್ಪುನಃ||೪೩|| ಪಾಣಿನಾ ನಾಮಯೇಜ್ಜಿಹ್ಮಾಂ ಸಂವೃತಾಂ ವರ್ಧಯೇತ್ ಪುನಃ| ಪ್ರವೇಶಯೇನ್ನಿಃಸೃತಾಂ ಚ ವಿವೃತಾಂ ಪರಿವರ್ತಯೇತ್||೪೪|| ಯೋನಿಃ ಸ್ಥಾನಾಪವೃತ್ತಾ ಹಿ ಶಲ್ಯಭೂತಾ ಮತಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಸರ್ವಾಂ ವ್ಯಾಪನ್ನಯೋನಿಂ ತು ಕರ್ಮಭಿರ್ವಮನಾದಿಭಿಃ||೪೫|| ಮೃದುಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ನಾರೀಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾಮುಪಾಚರೇತ್| ಸರ್ವತಃ ಸುವಿಶುದ್ಧಾಯಾಃ ಶೇಷಂ ಕರ್ಮ ವಿಧೀಯತೇ||೪೬|| ವಾತವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಕರ್ಮ ವಾತಾರ್ತಾನಾಂ ಸದಾ ಹಿತಮ್| ಔದಕಾನೂಪಜೈರ್ಮಾಂಸೈಃ ಕ್ಷೀರೈಃ ಸತಿಲತಣ್ಡುಲೈಃ||೪೭|| ಸವಾತಘ್ನೌಷಧೈರ್ನಾಡೀಕುಮ್ಭೀಸ್ವೇದೈರುಪಾಚರೇತ್| ಅಕ್ತಾಂ ಲವಣತೈಲೇನ ಸಾಶ್ಮಪ್ರಸ್ತರಸಙ್ಕರೈಃ||೪೮|| ಸ್ವಿನ್ನಾಂ ಕೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಸಿಕ್ತಾಙ್ಗೀಂ ವಾತಘ್ನೈರ್ಭೋಜಯೇದ್ರಸೈಃ|೪೯|

ಲಿಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸ್ನೇಹನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹನಾದೀನಾಮನಿಲಾಪಹತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪಿ ಅನಿಲಾಪಹಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಶೇಷೇಣಾನಿಲಾಪಹದ್ರವ್ಯಕೃತಸ್ನೇಹನಾದಿಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಸಂಸೃಷ್ಟಾಸ್ವಿತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸು| ಸ್ಥಾಪಯೇದಿತಿ ಸುಸ್ಥಿತಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ದುಃಸ್ಥಿತಾಸ್ಥಾಪನಪ್ರಕಾರಮಾಹ- ಪಾಣಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾಮಿತಿ ಸರ್ವತ್ರಾನುವರ್ತತೇ| ಜಿಹ್ಮಾಮಿತಿ ವಕ್ರಾಮ್| ವಿವೃತಾಮಿತಿ ವಿವೃತಮುಖೀಮ್| ಪರಿವರ್ತಯೇದಿತಿ ಪರಿತೋ ವರ್ತನೇನ ಸಂವೃತಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪಞ್ಚಭಿರಿತಿಪದಂ ಸಕಲಕರ್ಮಣಾಂ ಮೃದುತಯಾ ಕರ್ತವ್ಯೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಅತ್ರ ಚ ವಮನಾದೀನಾಂ ಸರ್ವದೇಹೋಪಕಾರಕತಯಾ ಯೋನಿಗತರೋಗಹರಣೇಽಪಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಭವತ್ಯೇವೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಶೇಷಂ ಕರ್ಮೇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್||೪೧-೪೮||-

Adhikarana 22 (49-62) · Śloka 62

ಬಲಾದ್ರೋಣದ್ವಯಕ್ವಾಥೇ ಘೃತತೈಲಾಢಕಂ ಪಚೇತ್||೪೯|| ಸ್ಥಿರಾಪಯಸ್ಯಾಜೀವನ್ತೀವೀರರ್ಷಭಕಜೀವಕೈಃ| ಶ್ರಾವಣೀಪಿಪ್ಪಲೀಮುದ್ಗಪೀಲುಮಾಷಾಖ್ಯಪರ್ಣಿಭಿಃ||೫೦|| ಶರ್ಕರಾಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀಕಾಕನಾಸಾಭಿರೇವ ಚ| ಪಿಷ್ಟೈಶ್ಚತುರ್ಗುಣಕ್ಷೀರೇ ಸಿದ್ಧಂ ಪೇಯಂ ಯಥಾಬಲಮ್||೫೧|| ವಾತಪಿತ್ತಕೃತಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಹತ್ವಾ ಗರ್ಭಂ ದಧಾತಿ ತತ್| ಕಾಶ್ಮರ್ಯತ್ರಿಫಲಾದ್ರಾಕ್ಷಾಕಾಸಮರ್ದಪರೂಷಕೈಃ||೫೨|| ಪುನರ್ನವಾದ್ವಿರಜನೀಕಾಕನಾಸಾಸಹಚರೈಃ| ಶತಾವರ್ಯಾ ಗುಡೂಚ್ಯಾಶ್ಚ ಪ್ರಸ್ಥಮಕ್ಷಸಮೈರ್ಘೃತಾತ್||೫೩|| ಸಾಧಿತಂ ಯೋನಿವಾತಘ್ನಂ ಗರ್ಭದಂ ಪರಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಕುಞ್ಚಿಕಾಜಾಜೀವೃಷಕಂ ಸೈನ್ಧವಂ ವಚಾಮ್||೫೪|| ಯವಕ್ಷಾರಾಜಮೋದೇ ಚ ಶರ್ಕರಾಂ ಚಿತ್ರಕಂ ತಥಾ| ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಸರ್ಪಿಷಿ ಭೃಷ್ಟಾನಿ ಪಾಯಯೇತ್ ಪ್ರಸನ್ನಯಾ||೫೫|| ಯೋನಿಪಾರ್ಶ್ವಾರ್ತಿಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋವಿನಿವೃತ್ತಯೇ| ವೃಷಕಂ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ಮೂಲಾನಿ ಮದಯನ್ತಿಕಾಮ್||೫೬|| ಪಿಬೇತ್ ಸಲವಣೈರ್ಮದ್ಯೈಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಕುಞ್ಚಿಕೇ ತಥಾ| ರಾಸ್ನಾಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾವೃಷಕೈಃ ಪಿಬೇಚ್ಛೂಲೇ ಶೃತಂ ಪಯಃ||೫೭|| ಗುಡೂಚೀತ್ರಿಫಲಾದನ್ತೀಕ್ವಾಥೈಶ್ಚ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್| ಸೈನ್ಧವಂ ತಗರಂ ಕುಷ್ಠಂ ಬೃಹತೀ ದೇವದಾರು ಚ||೫೮|| ಸಮಾಂಶೈಃ ಸಾಧಿತಂ ಕಲ್ಕೈಸ್ತೈಲಂ ಧಾರ್ಯಂ ರುಜಾಪಹಮ್| ಗುಡೂಚೀಮಾಲತೀರಾಸ್ನಾಬಲಾಮಧುಕಚಿತ್ರಕೈಃ||೫೯|| ನಿದಿಗ್ಧಿಕಾದೇವದಾರುಯೂಥಿಕಾಭಿಶ್ಚ ಕಾರ್ಷಿಕೈಃ| ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಗವಾಂ ಮೂತ್ರೇ ಕ್ಷೀರೇ ಚ ದ್ವಿಗುಣೇ ಪಚೇತ್||೬೦|| ವಾತಾರ್ತಾಯಾಃ ಪಿಚುಂ ದದ್ಯಾದ್ಯೋನೌ ಚ ಪ್ರಣಯೇತ್ತತಃ| ವಾತಾರ್ತಾನಾಂ ಚ ಯೋನೀನಾಂ ಸೇಕಾಭ್ಯಙ್ಗಪಿಚುಕ್ರಿಯಾಃ||೬೧|| (ಉಷ್ಣಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಪ್ರಕರ್ತವ್ಯಾಸ್ತೈಲಾನಿ ಸ್ನೇಹನಾನಿ ಚ )| ಹಿಂಸ್ರಾಕಲ್ಕಂ ತು ವಾತಾರ್ತಾ ಕೋಷ್ಣಮಭ್ಯಜ್ಯ ಧಾರಯೇತ್| ಪಞ್ಚವಲ್ಕಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾರ್ತಾ ಶ್ಯಾಮಾದೀನಾಂ ಕಫಾತುರಾ||೬೨||

ಬಲಾದ್ರೋಣದ್ವಯೇತ್ಯಾದೌ ಬಲಾದ್ರೋಣದ್ವಯಸ್ಯ ಕ್ವಾಥೇ ಇತಿ, ಬಲಾಯಾಃ ದ್ರೋಣದ್ವಯಪ್ರಮಾಣಕ್ವಾಥೇ ಇತಿ ವಾ, ಉಭಯಥಾಽಪಿ ದ್ರೋಣದ್ವಯಮಾನ ಏವ ಕ್ವಾಥೋ ಭವತಿ| ಪಯಸ್ಯಾ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ| ಮುದ್ಗಪೀಲುಮಾಷಾಖ್ಯೈಃ ಪರ್ಣೀಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಪೀಲುಪರ್ಣೀ ಮೋರಟಾ, ಕೇಚಿನ್ಮೂರ್ವಾಮಾಹುಃ| ಪ್ರಸನ್ನಾ ಮದಿರಾಯಾ ಉಪರಿತನೋ ಭಾಗಃ| ಶೂಲೇ ಇತಿ ಯೋನಿಶೂಲೇ| ತೈಲಂ ಧಾರ್ಯಮಿತಿ ರುಜಾರ್ತಾಯಾಂ ಯೋನೌ ಧಾರ್ಯಮ್| ಯೋನೌ ಚ ಪ್ರಣಯೇದಿತಿ ಯೋನಾವುತ್ತರಬಸ್ತಿನಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಶ್ಯಾಮಾದೀನಾಮಿತಿ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ “ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲ...” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾನಾಮ್||೪೯-೬೨||

Adhikarana 23 (63-69) · Śloka 70

ಪಿತ್ತಲಾನಾಂ ತು ಯೋನೀನಾಂ ಸೇಕಾಭ್ಯಙ್ಗಪಿಚುಕ್ರಿಯಾಃ| ಶೀತಾಃ ಪಿತ್ತಹರಾಃ ಕಾರ್ಯಾಃ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಘೃತಾನಿ ಚ||೬೩|| (ಪಿತ್ತಘ್ನೌಷಧಸಿದ್ಧಾನಿ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಭಿಷಜಾ ತಥಾ )| ಶತಾವರೀಮೂಲತುಲಾಶ್ಚತಸ್ರಃ ಸಮ್ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್||೬೪|| ರಸೇನ ಕ್ಷೀರತುಲ್ಯೇನ ಪಚೇತ್ತೇನ ಘೃತಾಢಕಮ್| ಜೀವನೀಯೈಃ ಶತಾವರ್ಯಾ ಮೃದ್ವೀಕಾಭಿಃ ಪರೂಷಕೈಃ||೬೫|| ಪಿಷ್ಟೈಃ ಪ್ರಿಯಾಲೈಶ್ಚಾಕ್ಷಾಂಶೈರ್ದ್ವಿಯಷ್ಟಿಮಧುಕೈರ್ಭಿಷಕ್| ಸಿದ್ಧೇ ಶೀತೇ ಚ ಮಧುನಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಶ್ಚ ಪಲಾಷ್ಟಕಮ್||೬೬|| ಸಿತಾದಶಪಲೋನ್ಮಿಶ್ರಾಲ್ಲಿಹ್ಯಾತ್ ಪಾಣಿತಲಂ ತತಃ| ಯೋನ್ಯಸೃಕ್ಶುಕ್ರದೋಷಘ್ನಂ ವೃಷ್ಯಂ ಪುಂಸವನಂ ಚ ತತ್||೬೭|| ಕ್ಷತಂ ಕ್ಷಯಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕಾಸಂ ಶ್ವಾಸಂ ಹಲೀಮಕಮ್| ಕಾಮಲಾಂ ವಾತರಕ್ತಂ ಚ ವೀಸರ್ಪಂ ಹೃಚ್ಛಿರೋಗ್ರಹಮ್||೬೮|| ಉನ್ಮಾದಾರತ್ಯಪಸ್ಮಾರಾನ್ ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಾಞ್ಜಯೇತ್| ಇತಿ ಬೃಹಚ್ಛತಾವರೀಘೃತಮ್| ಏವಮೇವ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರ್ಜೀವನೀಯೋಪಸಾಧಿತಮ್||೬೯|| ಗರ್ಭದಂ ಪಿತ್ತಲಾನಾಂ ಚ ಯೋನೀನಾಂ ಸ್ಯಾದ್ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್|೭೦|

ಹತಾವರೀಮೂಲತುಲಾ ಇತ್ಯಾದೌ ಆರ್ದ್ರಶತಾವರೀಮೂಲಪೀಡನೇನ ಯಾವದ್ರಸೋ ಭವತಿ ತೇನ ಸಮಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕಲ್ಕೈಃ ಪಾಚನೀಯಮ್| ದ್ವಿಯಷ್ಟಿಮಧುಕೈರಿತಿ ದ್ವಿಭಾಗಮಧುಯಷ್ಟಿಕೈಃ, ಕಿಂವಾ ಜಲಜಸ್ಥಲಜಯಷ್ಟಿಮಧುಕದ್ವಯಯುಕ್ತೈಃ| ಏವಮೇವೇತ್ಯಾದೌ ಶತಾವರೀಚತುಃಶತರಸಸಮೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಿತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಃ| ಜೀವನೀಯಾನ್ಯತ್ರ ಕಲ್ಕಃ||೬೩-೬೯||-

Adhikarana 24 (70-72) · Śloka 73

ಯೋನ್ಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದುಷ್ಟಾಯಾಂ ವರ್ತಿಃ ಸಂಶೋಧನೀ ಹಿತಾ||೭೦|| ವಾರಾಹೇ ಬಹುಶಃ ಪಿತ್ತೇ ಭಾವಿತೈರ್ಲಕ್ತಕೈಃ ಕೃತಾ| ಭಾವಿತಂ ಪಯಸಾಽರ್ಕಸ್ಯ ಯವಚೂರ್ಣಂ ಸಸೈನ್ಧವಮ್||೭೧|| ವರ್ತಿಃ ಕೃತಾ ಮುಹುರ್ಧಾರ್ಯಾ ತತಃ ಸೇಚ್ಯಾ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ಮರಿಚೈರ್ಮಾಷೈಃ ಶತಾಹ್ವಾಕುಷ್ಠಸೈನ್ಧವೈಃ||೭೨|| ವರ್ತಿಸ್ತುಲ್ಯಾ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾ ಧಾರ್ಯಾ ಯೋನಿವಿಶೋಧನೀ|೭೩|

ಪಯಸಾಽರ್ಕಸ್ಯೇತಿ ಅರ್ಕಕ್ಷೀರೇಣ| ಸೇಚ್ಯೇತಿ ಪರಿಷಿಞ್ಚನೀಯಾ| ಪ್ರದೇಶಿನೀತುಲ್ಯಾ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಙ್ಗುಲೀಸಮಾನಾ ಪರಿಣಾಹೇನ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ಚ||೭೦-೭೨||-

Adhikarana 25 (73-83) · Śloka 84

ಉದುಮ್ಬರಶಲಾಟೂನಾಂ ದ್ರೋಣಮಬ್ದ್ರೋಣಸಂಯುತಮ್||೭೩|| ಸಪಞ್ಚವಲ್ಕಕುಲಕಮಾಲತೀನಿಮ್ಬಪಲ್ಲವಮ್ | ನಿಶಾಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯ ಜಲೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್||೭೪|| ಲಾಕ್ಷಾಧವಪಲಾಶತ್ವಙ್ನಿರ್ಯಾಸೈಃ ಶಾಲ್ಮಲೇನ ಚ| ಪಿಷ್ಟೈಃ ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ತೈಲಸ್ಯ ಪಿಚುಂ ಯೋನೌ ನಿಧಾಪಯೇತ್||೭೫|| ಸಶರ್ಕರೈಃ ಕಷಾಯೈಶ್ಚ ಶೀತೈಃ ಕುರ್ವೀತ ಸೇಚನಮ್| ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ವಿವೃತಾ ಕಾಲದುಷ್ಟಾ ಯೋನಿಶ್ಚ ದಾರುಣಾ||೭೬|| ಸಪ್ತಾಹಾಚ್ಛುಧ್ಯತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಪತ್ಯಂ ಚಾಪಿ ವಿನ್ದತಿ| ಉದುಮ್ಬರಸ್ಯ ದುಗ್ಧೇನ ಷಟ್ಕೃತ್ವೋ ಭಾವಿತಾತ್ತಿಲಾತ್||೭೭|| ತೈಲಂ ಕ್ವಾಥೇನ ತಸ್ಯೈವ ಸಿದ್ಧಂ ಧಾರ್ಯಂ ಚ ಪೂರ್ವವತ್| ಧಾತಕ್ಯಾಮಲಕೀಪತ್ರಸ್ರೋತೋಜಮಧುಕೋತ್ಪಲೈಃ||೭೮|| ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಮಧ್ಯಕಾಸೀಸಲೋಧ್ರಕಟ್ಫಲತಿನ್ದುಕೈಃ| ಸೌರಾಷ್ಟ್ರಿಕಾದಾಡಿಮತ್ವಗುದುಮ್ಬರಶಲಾಟುಭಿಃ||೭೯|| ಅಕ್ಷಮಾತ್ರೈರಜಾಮೂತ್ರೇ ಕ್ಷೀರೇ ಚ ದ್ವಿಗುಣೇ ಪಚೇತ್| ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಪಿಚುಂ ದದ್ಯಾದ್ಯೋನೌ ಚ ಪ್ರಣಯೇತ್ತತಃ||೮೦|| ಕಟೀಪೃಷ್ಠತ್ರಿಕಾಭ್ಯಙ್ಗಂ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ಚ ದಾಪಯೇತ್| ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಸ್ರಾವಿಣೀ ಯೋನಿರ್ವಿಪ್ಲುತೋಪಪ್ಲುತಾ ತಥಾ||೮೧|| ಉತ್ತಾನಾ ಚೋನ್ನತಾ ಶೂನಾ ಸಿಧ್ಯೇತ್ ಸಸ್ಫೋಟಶೂಲಿನೀ| ಕರೀರಧವನಿಮ್ಬಾರ್ಕವೇಣುಕೋಶಾಮ್ರಜಾಮ್ಬವೈಃ||೮೨|| ಜಿಙ್ಗಿನೀವೃಷಮೂಲಾನಾಂ ಕ್ವಾಥೈರ್ಮಾರ್ದ್ವೀಕಸೀಧುಭಿಃ| ಸಶುಕ್ತೈರ್ಧಾವನಂ ಮಿಶ್ರೈರ್ಯೋನ್ಯಾಸ್ರಾವವಿನಾಶನಮ್||೮೩|| ಕುರ್ಯಾತ್ ಸತಕ್ರಗೋಮೂತ್ರಶುಕ್ತೈರ್ವಾ ತ್ರಿಫಲಾರಸೈಃ|೮೪|

ಉದುಮ್ಬರಶಲಾಟೂನಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಪಞ್ಚವಲ್ಕಾದಿಸಹಿತಾನಾಮುದುಮ್ಬರಶಲಾಟೂನಾಂ ದ್ರೋಣಂ ಸಮಭಾಗಜಲಂ ಗೃಹೀತವ್ಯಮ್| ನಿರ್ಯಾಸೈರಿತಿ ಪಲಾಶಸ್ಯೈವ ನಿರ್ಯಾಸೈಃ, ಲಾಕ್ಷಾ ಚ ಪಲಾಶವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಶರ್ಕರೈಃ ಕಷಾಯೈರಿತಿ ಉದುಮ್ಬರಶಲಾಟ್ವಾದಿಕೃತಕಷಾಯೈರೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲದುಷ್ಟಾ ಚಿರಕಾಲದುಷ್ಟಾ| ಉದುಮ್ಬರಸ್ಯ ದುಗ್ಧೇನೇತಿ ಉದುಮ್ಬರಕ್ಷೀರೇಣ| ಕ್ವಾಥೇನ ತಸ್ಯೈವೇತಿ ಉದುಮ್ಬರಸ್ಯ ಕ್ವಾಥೇನ| ಸೌರಾಷ್ಟ್ರಿಕಾ ತುವರೀ ಮೃತ್ತಿಕಾ| ಅಜಾಮೂತ್ರೇ ಕ್ಷೀರೇ ಚೇತಿ ಅಜಾಮೂತ್ರಕ್ಷೀರೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವಿಗುಣೇ| ಉತ್ತಾನೇತಿ ಉನ್ನತಾ| ಕರೀರಃ ಮರುಜದ್ರುಮಃ| ಕೋಷಾಮ್ರಃ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ| ಜಿಙ್ಗಿನೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ||೭೩-೮೩||-

Adhikarana 26 (84-85) · Śloka 86

ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಯೋರಜಃಪಥ್ಯಾಪ್ರಯೋಗಾ ಮಧುನಾ ಹಿತಾಃ||೮೪|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಯಾಂ ಕಟುಪ್ರಾಯಾಃ ಸಮೂತ್ರಾ ಬಸ್ತಯೋ ಹಿತಾಃ| ಪಿತ್ತೇ ಸಮಧುರಕ್ಷೀರಾ ವಾತೇ ತೈಲಾಮ್ಲಸಂಯುತಾಃ||೮೫|| ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಾಯಾಃ ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಂ ಹಿತಮ್|೮೬|

ಕರ್ಮಸಾಧಾರಣಂ ವಾತಾದಿಜಯೋನಿದೋಷೋಕ್ತಂ ಮಿಲಿತಂ ತ್ರಿದೋಷಜಾಯಾಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್||೮೪-೮೫||-

Adhikarana 27 (86-89) · Śloka 90

ರಕ್ತಯೋನ್ಯಾಮಸೃಗ್ವರ್ಣೈರನುಬನ್ಧಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಚ||೮೬|| ತತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಥಾದೋಷಂ ರಕ್ತಸ್ಥಾಪನಮೌಷಧಮ್| ತಿಲಚೂರ್ಣಂ ದಧಿ ಘೃತಂ ಫಾಣಿತಂ ಶೌಕರೀ ವಸಾ||೮೭|| ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಸಂಯುತಂ ಪೇಯಂ ವಾತಾಸೃಗ್ದರನಾಶನಮ್| ವರಾಹಸ್ಯ ರಸೋ ಮೇದ್ಯಃ ಸಕೌಲತ್ಥೋಽನಿಲಾಧಿಕೇ||೮೮|| ಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವನಾಗರೈರ್ವಾ ಯುತಂ ದಧಿ| ಪಯಸ್ಯೋತ್ಪಲಶಾಲೂಕಬಿಸಕಾಲೀಯಕಾಮ್ಬುದಮ್||೮೯|| ಸಪಯಃಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪೈತ್ತಿಕೇಽಸೃಗ್ದರೇ ಪಿಬೇತ್|೯೦|

ರಕ್ತಯೋನ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸೃಗ್ವರ್ಣೈರನುಬನ್ಧಂ ವೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ಅಸೃಗ್ವರ್ಣವಿಶೇಷೈರ್ದೋಷಾನುಬನ್ಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ||೮೬-೮೯||-

Adhikarana 28 (90-95) · Śloka 96

ಪಾಠಾ ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಯೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಶಿಲೋದ್ಭೇದಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್||೯೦|| ಅಮ್ಬಷ್ಠಾ ಶಾಲ್ಮಲೀಶ್ಲೇಷಂ ಸಮಙ್ಗಾಂ ವತ್ಸಕತ್ವಚಮ್| ಬಾಹ್ಲೀಕಾತಿವಿಷೇ ಬಿಲ್ವಂ ಮುಸ್ತಂ ಲೋಧ್ರಂ ಸಗೈರಿಕಮ್||೯೧|| ಕಟ್ವಙ್ಗಂ ಮರಿಚಂ ಶುಣ್ಠೀಂ ಮೃದ್ವೀಕಾಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್| ಕಟ್ಫಲಂ ವತ್ಸಕಾನನ್ತಾಧಾತಕೀಮಧುಕಾರ್ಜುನಮ್||೯೨|| ಪುಷ್ಯೇಣೋದ್ಧೃತ್ಯ ತುಲ್ಯಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚೂರ್ಣಾನಿ ಕಾರಯೇತ್| ತಾನಿ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಪಿಬೇತ್ತಣ್ಡುಲವಾರಿಣಾ||೯೩|| ಅರ್ಶಃಸು ಚಾತಿಸಾರೇಷು ರಕ್ತಂ ಯಚ್ಚೋಪವೇಶ್ಯತೇ| ದೋಷಾಗನ್ತುಕೃತಾ ಯೇ ಚ ಬಾಲಾನಾಂ ತಾಂಶ್ಚ ನಾಶಯೇತ್||೯೪|| ಯೋನಿದೋಷಂ ರಜೋದೋಷಂ ಶ್ವೇತಂ ನೀಲಂ ಸಪೀತಕಮ್| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಶ್ಯಾವಾರುಣಂ ಯಚ್ಚ ಪ್ರಸಹ್ಯ ವಿನಿವರ್ತಯೇತ್||೯೫|| ಚೂರ್ಣಂ ಪುಷ್ಯಾನುಗಂ ನಾಮ ಹಿತಮಾತ್ರೇಯಪೂಜಿತಮ್|೯೬| ಇತಿ ಪುಷ್ಯಾನುಗಚೂರ್ಣಮ್|

ಪಾಠೇತ್ಯಾದೌ ಅಮ್ಬಷ್ಠಾ ಪಾಠಾಭೇದಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪಾಠಾಭಾಗದ್ವಯಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಪುನಃ ‘ಅಮ್ಬಷ್ಠಾ’ ಇತಿ ಪದಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಘೃತೇ ತೈಲೇ ಚ ಯೋಗೇ ಚ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ಭಾಗತೋ ದ್ವಿಗುಣಂ ತದ್ಧಿ ಗ್ರಹಣೀಯಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ” ಇತಿ| ಶಾಲ್ಮಲೀಶ್ಲೇಷಮಿತಿ ಶಾಲ್ಮಲೀವೇಷ್ಟಕಮ್| ಬಾಹ್ಲೀಕಮಿತಿ ಕುಙ್ಕುಮಮ್| ಪುಷ್ಯೇಣೇತಿ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರೇಣೋದ್ಧೃತ್ಯ; ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರೋದ್ಧರಣಂ ಚಾತ್ರಾದೃಷ್ಟದ್ವಾರೋಪಕಾರಕಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ನೀಲಂ ಶ್ವೇತಂ ಸಪೀತಕಮಿತ್ಯಾದಿ ರಜೋದೋಷವಿಶೇಷಣಮ್||೯೦-೯೫||-

Adhikarana 29 (96-99) · Śloka 100

ತಣ್ಡುಲೀಯಕಮೂಲಂ ತು ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ||೯೬|| ರಸಾಞ್ಜನಂ ಚ ಲಾಕ್ಷಾಂ ಚ ಛಾಗೇನ ಪಯಸಾ ಪಿಬೇತ್| ಪತ್ರಕಲ್ಕೌ ಘೃತೇ ಭೃಷ್ಟೌ ರಾಜಾದನಕಪಿತ್ಥಯೋಃ||೯೭|| ಪಿತ್ತಾನಿಲಹರೌ, ಪೈತ್ತೇ ಸರ್ವಥೈವಾಸ್ರಪಿತ್ತಜಿತ್| ಮಧುಕಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಲೋಧ್ರಂ ಮುಸ್ತಂ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರಿಕಾಂ ಮಧು||೯೮|| ಮದ್ಯೈರ್ನಿಮ್ಬಗುಡೂಚ್ಯೌ ವಾ ಕಫಜೇಽಸೃಗ್ದರೇ ಪಿಬೇತ್| ವಿರೇಚನಂ ಮಹಾತಿಕ್ತಂ ಪೈತ್ತಿಕೇಽಸೃಗ್ದರೇ ಪಿಬೇತ್||೯೯|| ಹಿತಂ ಗರ್ಭಪರಿಸ್ರಾವೇ ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ತಚ್ಚ ಕಾರಯೇತ್|೧೦೦|

ವಿರೇಚನಮಿತ್ಯಾದೌ ವಿರೇಚನಮೇವ ತ್ರಿವೃತಾದಿ ಪಿಬೇತ್, ತಥಾ ಮಹಾತಿಕ್ತಕಂ ಘೃತಂ ಕುಷ್ಠೋಕ್ತಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಗರ್ಭಪರಿಸ್ರಾವೇ ಯಚ್ಚೋಕ್ತಮಿತಿ ಜಾತಿಸೂತ್ರೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೮) ಗರ್ಭಸ್ರಾವಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ ಕಾರಯೇತ್||೯೬-೯೯||-

Adhikarana 30 (100-115) · Śloka 116

ಕಾಶ್ಮರ್ಯಕುಟಜಕ್ವಾಥಸಿದ್ಧಮುತ್ತರಬಸ್ತಿನಾ||೧೦೦|| ರಕ್ತಯೋನ್ಯರಜಸ್ಕಾನಾಂ ಪುತ್ರಘ್ನ್ಯಾಶ್ಚ ಹಿತಂ ಘೃತಮ್| ಮೃಗಾಜಾವಿವರಾಹಾಸೃಗ್ದಧ್ಯಮ್ಲಫಲಸರ್ಪಿಷಾ ||೧೦೧|| ಅರಜಸ್ಕಾ ಪಿಬೇತ್ ಸಿದ್ಧಂ ಜೀವನೀಯೈಃ ಪಯೋಽಪಿ ವಾ| ಕರ್ಣಿನ್ಯಚರಣಾಶುಷ್ಕಯೋನಿಪ್ರಾಕ್ಚರಣಾಸು ಚ||೧೦೨|| ಕಫವಾತೇ ಚ ದಾತವ್ಯಂ ತೈಲಮುತ್ತರಬಸ್ತಿನಾ| ಗೋಪಿತ್ತೇ ಮತ್ಸ್ಯಪಿತ್ತೇ ವಾ ಕ್ಷೌಮಂ ತ್ರಿಃಸಪ್ತಭಾವಿತಮ್||೧೦೩|| ಮಧುನಾ ಕಿಣ್ವಚೂರ್ಣಂ ವಾ ದದ್ಯಾದಚರಣಾಪಹಮ್| ಸ್ರೋತಸಾಂ ಶೋಧನಂ ಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಶೋಫಹರಂ ಚ ತತ್||೧೦೪|| ವಾತಘ್ನೈಃ ಶತಪಾಕೈಶ್ಚ ತೈಲೈಃ ಪ್ರಾಗತಿಚಾರಿಣೀ| ಆಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ಚಾನುವಾಸ್ಯಾ ಚ ಸ್ವೇದ್ಯಾ ಚಾನಿಲಸೂದನೈಃ||೧೦೫|| ಸ್ನೇಹದ್ರವ್ಯೈಸ್ತಥಾಽಽಹಾರೈರುಪನಾಹೈಶ್ಚ ಯುಕ್ತಿತಃ| ಶತಾಹ್ವಾಯವಗೋಧೂಮಕಿಣ್ವಕುಷ್ಠಪ್ರಿಯಙ್ಗುಭಿಃ||೧೦೬|| ಬಲಾಖುಪರ್ಣಿಕಾಶ್ರ್ಯಾಹ್ವೈಃ ಸಂಯಾವೋ ಧಾರಣಃ ಸ್ಮೃತಃ| ವಾಮಿನ್ಯುಪಪ್ಲುತಾನಾಂ ಚ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿಕಃ ಕ್ರಮಃ||೧೦೭|| ಕಾರ್ಯಸ್ತತಃ ಸ್ನೇಹಪಿಚುಸ್ತತಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಭವೇತ್| ಶಲ್ಲಕೀಜಿಙ್ಗಿನೀಜಮ್ಬೂಧವತ್ವಕ್ಪಞ್ಚವಲ್ಕಲೈಃ||೧೦೮|| ಕಷಾಯೈಃ ಸಾಧಿತಃ ಸ್ನೇಹಪಿಚುಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಪ್ಲುತಾಪಹಃ| ಕರ್ಣಿನ್ಯಾಂ ವರ್ತಿಕಾ ಕುಷ್ಠಪಿಪ್ಪಲ್ಯರ್ಕಾಗ್ರಸೈನ್ಧವೈಃ||೧೦೯|| ಬಸ್ತಮೂತ್ರಕೃತಾ ಧಾರ್ಯಾ ಸರ್ವಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮನುದ್ಧಿತಮ್| ತ್ರೈವೃತಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಸ್ವೇದೋ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾ ರಸಾಃ||೧೧೦|| ದಶಮೂಲಪಯೋಬಸ್ತಿಶ್ಚೋದಾವರ್ತಾನಿಲಾರ್ತಿಷು| ತ್ರೈವೃತೇನಾನುವಾಸ್ಯಾ ಚ ಬಸ್ತಿಶ್ಚೋತ್ತರಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ||೧೧೧|| ಏತದೇವ ಮಹಾಯೋನ್ಯಾಂ ಸ್ರಸ್ತಾಯಾಂ ಚ ವಿಧೀಯತೇ| ವಸಾ ಋಕ್ಷವರಾಹಾಣಾಂ ಘೃತಂ ಚ ಮಧುರೈಃ ಶೃತಮ್||೧೧೨|| ಪೂರಯಿತ್ವಾ ಮಹಾಯೋನಿಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಕ್ಷೌಮಲಕ್ತಕೈಃ| ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಾಂ ಸರ್ಪಿಷಾಽಭ್ಯಜ್ಯ ಕ್ಷೀರಸ್ವಿನ್ನಾಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯ ಚ||೧೧೩|| ಬಧ್ನೀಯಾದ್ವೇಶವಾರಸ್ಯ ಪಿಣ್ಡೇನಾಮೂತ್ರಕಾಲತಃ| ಯಚ್ಚ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಂ ಕರ್ಮೋಕ್ತಂ ತಚ್ಚ ಕಾರಯೇತ್||೧೧೪|| ಸರ್ವವ್ಯಾಪತ್ಸು ಮತಿಮಾನ್ಮಹಾಯೋನ್ಯಾಂ ವಿಶೇಷತಃ| ನಹಿ ವಾತಾದೃತೇ ಯೋನಿರ್ನಾರೀಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ||೧೧೫|| ಶಮಯಿತ್ವಾ ತಮನ್ಯಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾದ್ದೋಷಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್|೧೧೬|

ಮೃಗಾಜಾವೀತ್ಯಾದೌ ಮೃಗಾದೀನಾಮಸೃಕ್ ದಧ್ಯಮ್ಲಫಲಸರ್ಪಿಷಾ ಪಿಬೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ‘ಅಮ್ಲಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿಷಾ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ| ತೈಲಮುತ್ತರಬಸ್ತಿನೇತ್ಯತ್ರ ಜೀವನೀಯಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಗೋಪಿತ್ತೇ ಇತ್ಯಾದೌ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಯೋನೌ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಗತಿಚಾರಿಣೀತಿ ಪ್ರಾಕ್ಚರಣಾತಿಚರಣೇ| ಸಂಯಾವ ಉತ್ಕಾರಿಕಾ| ಧಾರಣಃ ಸ್ಮೃತ ಇತಿ ವಾಮಿನ್ಯಾ ಬೀಜಧಾರಣಕಾರಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರೈವೃತಂ ಸ್ನೇಹನಮಿತಿ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಸ್ನೇಹನಮ್| ಏತದೇವೇತಿ ತ್ರೈವೃತಮೇವ ಅನುವಾಸನಬಸ್ತ್ಯುತ್ತರಬಸ್ತಿಷು| ಆಮೂತ್ರಕಾಲತ ಇತಿ ಮೂತ್ರಕಾಲಪರ್ಯನ್ತಂ ಬನ್ಧನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸರ್ವಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ಸು ವಾತಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣೇ ಹೇತುಮಾಹ- ನಹಿ ವಾತಾದೃತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೦೦-೧೧೫||-

Adhikarana 31 (116-125) · Śloka 126

ರೋಹೀತಕಾನ್ಮೂಲಕಲ್ಕಂ ಪಾಣ್ಡುರೇಽಸೃಗ್ದರೇ ಪಿಬೇತ್||೧೧೬|| ಜಲೇನಾಮಲಕೀಬೀಜಂ ಕಲ್ಕಂ ವಾ ಸಸಿತಾಮಧುಮ್| ಮಧುನಾಽಽಮಲಕಾಚ್ಚೂರ್ಣಂ ರಸಂ ವಾ ಲೇಹಯೇಚ್ಚ ತಾಮ್||೧೧೭|| ನ್ಯಗ್ರೋಧತ್ವಕ್ಕಷಾಯೇಣ ಲೋಧ್ರಕಲ್ಕಂ ತಥಾ ಪಿಬೇತ್| ಆಸ್ರಾವೇ ಕ್ಷೌಮಪಟ್ಟಂ ವಾ ಭಾವಿತಂ ತೇನ ಧಾರಯೇತ್||೧೧೮|| ಪ್ಲಕ್ಷತ್ವಕ್ಚೂರ್ಣಪಿಣ್ಡಂ ವಾ ಧಾರಯೇನ್ಮಧುನಾ ಕೃತಮ್| ಯೋನ್ಯಾ ಸ್ನೇಹಾಕ್ತಯಾ ಲೋಧ್ರಪ್ರಿಯಙ್ಗುಮಧುಕಸ್ಯ ವಾ||೧೧೯|| ಧಾರ್ಯಾ ಮಧುಯುತಾ ವರ್ತಿಃ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ| ಸ್ರಾವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಮಭ್ಯಕ್ತಾಂ ಧೂಪಯೇದ್ವಾ ಘೃತಾಪ್ಲುತೈಃ||೧೨೦|| ಸರಲಾಗುಗ್ಗುಲುಯವೈಃ ಸತೈಲಕಟುಮತ್ಸ್ಯಕೈಃ| ಕಾಸೀಸಂ ತ್ರಿಫಲಾ ಕಾಙ್ಕ್ಷೀ ಸಮಙ್ಗಾಽಽಮ್ರಾಸ್ಥಿ ಧಾತಕೀ||೧೨೧|| ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯೇ ಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುಕ್ತಶ್ಚೂರ್ಣೋ ವೈಶದ್ಯಕಾರಕಃ| ಪಲಾಶಸರ್ಜಜಮ್ಬೂತ್ವಕ್ಸಮಙ್ಗಾಮೋಚಧಾತಕೀಃ||೧೨೨|| ಸಪಿಚ್ಛಿಲಾಪರಿಕ್ಲಿನ್ನಾಸ್ತಮ್ಭನಃ ಕಲ್ಕ ಇಷ್ಯತೇ| ಸ್ತಬ್ಧಾನಾಂ ಕರ್ಕಶಾನಾಂ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಕಾರಕಮ್||೧೨೩|| ಧಾರಯೇದ್ವೇಶವಾರಂ ವಾ ಪಾಯಸಂ ಕೃಶರಾಂ ತಥಾ| ದುರ್ಗನ್ಧಾನಾಂ ಕಷಾಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತೌವರಃ ಕಲ್ಕ ಏವ ವಾ||೧೨೪|| ಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಸರ್ವಗನ್ಧಾನಾಂ ಪೂತಿಗನ್ಧಾಪಕರ್ಷಣಮ್| ಏವಂ ಯೋನಿಷು ಶುದ್ಧಾಸು ಗರ್ಭಂ ವಿನ್ದನ್ತಿ ಯೋಷಿತಃ||೧೨೫|| ಅದುಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಕೃತೇ ಬೀಜೇ ಜೀವೋಪಕ್ರಮಣೇ ಸತಿ|೧೨೬|

ಪಾಣ್ಡುರೇ ಪ್ರದರೇ ಇತಿ ಶ್ವೇತಪ್ರದರೇ| ಭಾವಿತಂ ತೇನೇತಿ ನ್ಯಗ್ರೋಧತ್ವಕ್ಕಷಾಯೇಣ ಭಾವಿತಮ್| ಕಟುಮತ್ಸ್ಯಕಃ ಶಫರೀ, ಶುಷ್ಕಮತ್ಸ್ಯೋ ವಾ| ಕಾಙ್ಕ್ಷೀ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರೀ ಮೃತ್| ಅದುಷ್ಟೇ ಇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಾಕೃತೇ ಬೀಜೇ ಇತಿ ಸಹಜಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೇ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಬೀಜೇ ಅದುಷ್ಟೇ ಸತಿ; ಏವಮ್ಭೂತಸಂಸರ್ಗೇ ಜೀವೋಪಕ್ರಮಣೇ ಸತ್ಯೇವ ಗರ್ಭಂ ಯೋಷಿತಃ ವಿನ್ದನ್ತಿ; ಜೀವೋಪಕ್ರಮಣಂ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಪ್ರೇರಿತಾತ್ ಸುಯೋಗಾದ್ಭವತಿ||೧೧೬-೧೨೫||-

Adhikarana 32 (126) · Śloka 127

ಪಞ್ಚಕರ್ಮವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯಾಪಿ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಮ್||೧೨೬|| ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ವರ್ಣೈರ್ದೋಷಾಣಾಂ ದುಷ್ಟಂ ತದ್ಘ್ನೈರುಪಾಚರೇತ್|೧೨೭|

ಯಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷಸ್ಯ ಶುಕ್ರಮಪ್ಯತ್ರ ಕಾರಣಂ ಗರ್ಭೇ, ಗರ್ಭಶ್ಚಾಪೇಕ್ಷಿತಃ, ತಸ್ಮಾಚ್ಛುಕ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಪರೀಕ್ಷಾಪೂರ್ವಿಕಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪಞ್ಚಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಮಿತಿ ಶುಕ್ರಮ್| ಪರೀಕ್ಷಣಾದ್ದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ವರ್ಣೈರ್ಯದಿ ದುಷ್ಟಂ ಭವತಿ ತದಾ ವಾತಾದಿವರ್ಣಯೋಗಾದ್ವಾತಾದಿಹರೈರ್ಭೇಷಜೈರುಪಾಚರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೬||-

Adhikarana 33 (127-132) · Śloka 132

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಸಲಿಙ್ಗಾ ವ್ಯಾಪದೋ ಯೋನೇಃ ಸನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ||೧೨೭|| ಉಕ್ತಾ ವಿಸ್ತರತಃ ಸಮ್ಯಙ್ಮುನಿನಾ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾ| ಪುನರೇವಾಗ್ನಿವೇಶಸ್ತು ಪಪ್ರಚ್ಛ ಭಿಷಜಾಂ ವರಮ್||೧೨೮|| ಆತ್ರೇಯಮುಪಸಙ್ಗಮ್ಯ ಶುಕ್ರದೋಷಾಸ್ತ್ವಯಾಽನಘ!| ರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾ ಹ್ಯಷ್ಟೌ ಪುಂಸಾಮಶೇಷತಃ||೧೨೯|| ತೇಷಾಂ ಹೇತುಂ ಭಿಷಕ್ಶ್ರೇಷ್ಠ! ದುಷ್ಟಾದುಷ್ಟಸ್ಯ ಚಾಕೃತಿಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಯಚ್ಚ ಚತುರ್ವಿಧಮ್||೧೩೦|| ಉಪದ್ರವೇಷು ಯೋನೀನಾಂ ಪ್ರದರೋ ಯಶ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಃ| ತೇಷಾಂ ನಿದಾನಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚೈವ ತತ್ತ್ವತಃ||೧೩೧|| ಸಮಾಸವ್ಯಾಸಭೇದೇನ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಭಿಷಜಾಂವರ!| ತಸ್ಮೈ ಶುಶ್ರೂಷಮಾಣಾಯ ಪ್ರೋವಾಚ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಃ||೧೩೨||

ಅತ್ರಾನ್ತರೇ ‘ಪುನರೇವ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಂ ಶುಕ್ರದೋಷಾದಿಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾಯಕಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತಚ್ಚಾನ್ಯೇ ಅನಾರ್ಷಂ ವದನ್ತಿ, ಉಪಪತ್ತಿಂ ಚ ವರ್ಣಯನ್ತಿ ಯತ್- ಶುಕ್ರದೋಷಾ ವಾಜೀಕರಣೇನೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ, ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಚ ಶಾರೀರೇ ಏವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್, ಅತಃ ಪುನರ್ನಾಭಿಧಾನಮರ್ಹತಿ, ಪ್ರದರಶ್ಚೈವೇಹ ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ತೌ ಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಇತಿ; ಯೇ ತು ಪಠನ್ತಿ ತೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸಙ್ಕ್ಷೇಪಸ್ಯ ವಿಸ್ತರಾಭಿಧಾನಮೇತದಿತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಏವಮಸ್ಯಾರ್ಷತ್ವವಿವಾದೇಽಪಿ ಕಾಶ್ಮೀರಾದಿದೇಶಾನುಮತತ್ವಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ವ್ಯಾಕರಣಂ ಕುರ್ಮ ಏವ||೧೨೭-೧೩೨||

Adhikarana 34 (133-138) · Śloka 139

ಬೀಜಂ ಯಸ್ಮಾದ್ವ್ಯವಾಯೇ ತು ಹರ್ಷಯೋನಿಸಮುತ್ಥಿತಮ್| ಶುಕ್ರಂ ಪೌರುಷಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತಸ್ಮಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತಚ್ಛೃಣು||೧೩೩|| ಯಥಾ ಬೀಜಮಕಾಲಾಮ್ಬುಕೃಮಿಕೀಟಾಗ್ನಿದೂಷಿತಮ್| ನ ವಿರೋಹತಿ ಸನ್ದುಷ್ಟಂ ತಥಾ ಶುಕ್ರಂ ಶರೀರಿಣಾಮ್||೧೩೪|| ಅತಿವ್ಯವಾಯಾದ್ವ್ಯಾಯಾಮಾದಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಚ ಸೇವನಾತ್| ಅಕಾಲೇ ವಾಽಪ್ಯಯೋನೌ ವಾ ಮೈಥುನಂ ನ ಚ ಗಚ್ಛತಃ||೧೩೫|| ರೂಕ್ಷತಿಕ್ತಕಷಾಯಾತಿಲವಣಾಮ್ಲೋಷ್ಣಸೇವನಾತ್| ನಾರೀಣಾಮರಸಜ್ಞಾನಾಂ ಗಮನಾಜ್ಜರಯಾ ತಥಾ||೧೩೬|| ಚಿನ್ತಾಶೋಕಾದವಿಸ್ರಮ್ಭಾಚ್ಛಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿವಿಭ್ರಮಾತ್| ಭಯಾತ್ಕ್ರೋಧಾದಭೀಚಾರಾದ್ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕರ್ಶಿತಸ್ಯ ಚ||೧೩೭|| ವೇಗಾಘಾತಾತ್ ಕ್ಷತಾಚ್ಚಾಪಿ ಧಾತೂನಾಂ ಸಮ್ಪ್ರದೂಷಣಾತ್| ದೋಷಾಃ ಪೃಥಕ್ ಸಮಸ್ತಾ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರೇತೋವಹಾಃ ಸಿರಾಃ||೧೩೮|| ಶುಕ್ರಂ ಸನ್ದೂಷಯನ್ತ್ಯಾಶು ...|೧೩೯|

ಶುಕ್ರಗುಣೋಪವರ್ಣನೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಬೀಜಂ ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ಬೀಜಭೂತಂ ಗರ್ಭಸ್ಯ ಶುಕ್ರಂ ತಸ್ಮಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ| ವ್ಯವಾಯೇಷು ಹರ್ಷ ಏವ ಯೋನಿಃ ಕಾರಣಂ ತಸ್ಮಾದುತ್ಥಿತಮ್| ಪೌರುಷಮಿತಿ ಪುರುಷಚಿಹ್ನಂ, ಶುಕ್ರೇಣೈವ ಹಿ ಪುರುಷೋ ವ್ಯಜ್ಯತೇ| ಮೈಥುನಂ ನ ಚ ಗಚ್ಛತ ಇತಿ ಉಚಿತಮೈಥುನಕಾಲೇ ಮೈಥುನಾಗಮನಂ ಶುಕ್ರವೇಗಪ್ರತೀಘಾತಾದೇವ ದರ್ಶಯತಿ| ಅವಿಸ್ರಮ್ಭಾದಿತಿ ಅವಿಶ್ವಾಸಾತ್||೧೩೩-೧೩೮||-

Adhikarana 35 (139-145) · Śloka 146

... ತದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಿಭಾಗಶಃ| ಫೇನಿಲಂ ತನು ರೂಕ್ಷಂ ಚ ವಿವರ್ಣಂ ಪೂತಿ ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್||೧೩೯|| ಅನ್ಯಧಾತೂಪಸಂಸೃಷ್ಟಮವಸಾದಿ ತಥಾಽಷ್ಟಮಮ್| ಫೇನಿಲಂ ತನು ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣಾಲ್ಪಂ ಚ ಮಾರುತಾತ್||೧೪೦|| ಭವತ್ಯುಪಹತಂ ಶುಕ್ರಂ ನ ತದ್ಗರ್ಭಾಯ ಕಲ್ಪತೇ| ಸನೀಲಮಥವಾ ಪೀತಮತ್ಯುಷ್ಣಂ ಪೂತಿಗನ್ಧಿ ಚ||೧೪೧|| ದಹಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ವಿನಿರ್ಯಾತಿ ಶುಕ್ರಂ ಪಿತ್ತೇನ ದೂಷಿತಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಬದ್ಧಮಾರ್ಗಂ ತು ಭವತ್ಯತ್ಯರ್ಥಪಿಚ್ಛಿಲಮ್||೧೪೨|| ಸ್ತ್ರೀಣಾಮತ್ಯರ್ಥಗಮನಾದಭಿಘಾತಾತ್ ಕ್ಷತಾದಪಿ| ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ರುಧಿರಾನ್ವಯಮ್||೧೪೩|| ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾಚ್ಛುಕ್ರಂ ವಾಯುನಾ ವಿಹತಂ ಪಥಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಯಾತಿ ಗ್ರಥಿತಮವಸಾದಿ ತಥಾಽಽಷ್ಟಮಮ್||೧೪೪|| ಇತಿ ದೋಷಾಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾಃ ಶುಕ್ರಸ್ಯಾಷ್ಟೌ ಸಲಕ್ಷಣಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಘನಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಚ ಮಧುರಂ ಚಾವಿದಾಹಿ ಚ||೧೪೫|| ರೇತಃ ಶುದ್ಧಂ ವಿಜಾನೀಯಾಚ್ಛ್ವೇತಂ ಸ್ಫಟಿಕಸನ್ನಿಭಮ್|೧೪೬|

ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ದುಷ್ಟಂ ಶುಕ್ರಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ರುಧಿರಾನ್ವಯಮಿತಿ ರುಧಿರಯುಕ್ತಮ್| ಶುಕ್ರಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ವಿಶುದ್ಧಶುಕ್ರಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೩೯-೧೪೫||-

Adhikarana 36 (146-152) · Śloka 153

ವಾಜೀಕರಣಯೋಗೈಸ್ತೈರುಪಯೋಗಸುಖೈರ್ಹಿತೈಃ||೧೪೬|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರೈರ್ಯೋಗೈರ್ಯೋನಿವ್ಯಾಪದಿಕೈಸ್ತಥಾ| ದುಷ್ಟಂ ಯದಾ ಭವೇಚ್ಛುಕ್ರಂ ತದಾ ತತ್ ಸಮುಪಾಚರೇತ್||೧೪೭|| ಘೃತಂ ಚ ಜೀವನೀಯಂ ಯಚ್ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶ ಏವ ಚ| ಗಿರಿಜಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಶ್ಚ ರೇತೋದೋಷಾನಪೋಹತಿ||೧೪೮|| ವಾತಾನ್ವಿತೇ ಹಿತಾಃ ಶುಕ್ರೇ ನಿರೂಹಾಃ ಸಾನುವಾಸನಾಃ| ಅಭಯಾಮಲಕೀಯಂ ಚ ಪೈತ್ತೇ ಶಸ್ತಂ ರಸಾಯನಮ್ ||೧೪೯|| ಮಾಗಧ್ಯಮೃತಲೋಹಾನಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಯಾ ರಸಾಯನಮ್| ಕಫೋತ್ಥಿತಂ ಶುಕ್ರದೋಷಂ ಹನ್ಯಾದ್ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯ ಚ||೧೫೦|| ಯದನ್ಯಧಾತುಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಶುಕ್ರಂ ತದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ಯುಕ್ತಿತಃ| ಯಥಾದೋಷಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ದೋಷಧಾತುಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್||೧೫೧|| ಸರ್ಪಿಃ ಪಯೋ ರಸಾಃ ಶಾಲಿರ್ಯವಗೋಧೂಮಷಷ್ಟಿಕಾಃ| ಪ್ರಶಸ್ತಾಃ ಶುಕ್ರದೋಷೇಷು ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ವಿಶೇಷತಃ||೧೫೨|| ಇತ್ಯಷ್ಟಶುಕ್ರದೋಷಾಣಾಂ ಮುನಿನೋಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|೧೫೩|

ಮಾಗಧ್ಯಮೃತೇತ್ಯಾದೌ ಅಮೃತಾ ಆಮಲಕೀ| ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರ ರಸಾಯನಮಿತಿ ಅನುವರ್ತತೇ||೧೪೬-೧೫೨||-

Adhikarana 37 (153) · Śloka 154

ರೇತೋದೋಷೋದ್ಭವಂ ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಯಸ್ಮಾಚ್ಛುದ್ಧ್ಯೈವ ಸಿಧ್ಯತಿ||೧೫೩|| ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ಸಮ್ಯಗಗ್ನಿವೇಶ! ಯಥಾತಥಮ್|೧೫೪|

ಶುದ್ಧ್ಯೈವೇತಿ ರೇತಃಶುದ್ಧ್ಯೈವ; ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ||೧೫೩||-

Adhikarana 38 (154-157) · Śloka 157

ಬೀಜಧ್ವಜೋಪಘಾತಾಭ್ಯಾಂ ಜರಯಾ ಶುಕ್ರಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್||೧೫೪|| ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಶೃಣು ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಙ್ಕಲ್ಪಪ್ರವಣೋ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಾಂ ವಶ್ಯಾಮಪಿ ಸ್ತ್ರಿಯಮ್||೧೫೫|| ನ ಯಾತಿ ಲಿಙ್ಗಶೈಥಿಲ್ಯಾತ್ ಕದಾಚಿದ್ಯಾತಿ ವಾ ಯದಿ| ಶ್ವಾಸಾರ್ತಃ ಸ್ವಿನ್ನಗಾತ್ರಶ್ಚ ಮೋಘಸಙ್ಕಲ್ಪಚೇಷ್ಟಿತಃ||೧೫೬|| ಮ್ಲಾನಶಿಶ್ನಶ್ಚ ನಿರ್ಬೀಜಃ ಸ್ಯಾದೇತತ್ ಕ್ಲೈಬ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಹ್ಯೇತದ್ವಿಸ್ತರೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೧೫೭||

ಸಙ್ಕಲ್ಪೇತ್ಯಾದೌ ಲಿಙ್ಗಶೈಥಿಲ್ಯಾದಿತಿ ಲಿಙ್ಗಾನುತ್ಥಾನಾತ್| ಮೋಘೇ ನಿಷ್ಫಲೇ ಸಙ್ಕಲ್ಪಚೇಷ್ಟಿತೇ ಯಸ್ಯ ಸಃ||೧೫೪-೧೫೭||

Adhikarana 39 (158-161) · Śloka 163

ಶೀತರೂಕ್ಷಾಲ್ಪಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟವಿರುದ್ಧಾಜೀರ್ಣಭೋಜನಾತ್ | ಶೋಕಚಿನ್ತಾಭಯತ್ರಾಸಾತ್ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚಾತ್ಯರ್ಥಸೇವನಾತ್||೧೫೮|| ಅಭಿಚಾರಾದವಿಸ್ರಮ್ಭಾದ್ರಸಾದೀನಾಂ ಚ ಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್| ವಾತಾದೀನಾಂ ಚ ವೈಷಮ್ಯಾತ್ತಥೈವಾನಶನಾಚ್ಛ್ರಮಾತ್||೧೫೯|| ನಾರೀಣಾಮರಸಜ್ಞತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಪಚಾರತಃ| ಬೀಜೋಪಘಾತಾದ್ಭವತಿ ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಃ ಸುದುರ್ಬಲಃ||೧೬೦|| ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣೋಽಲ್ಪಹರ್ಷಶ್ಚ ಪ್ರಮದಾಸು ಭವೇನ್ನರಃ| ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುರೋಗತಮಕಕಾಮಲಾಶ್ರಮಪೀಡಿತಃ||೧೬೧|| ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಶೂಲಾರ್ತಃ ಕಾಸಜ್ವರನಿಪೀಡಿತಃ| ಬೀಜೋಪಘಾತಜಂ ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ...|೧೬೩|

ವಾಯೋಃ ಕ್ಷಯಾದ್ ಬೀಜಕ್ಷಯಾನುಪಪತ್ತೇಃ ವಾತಾದೀನಾಂ ಚ ಸಙ್ಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಕೃತವಾತಾದಿಕ್ಷಯೇ ಶರೀರವೈಗುಣ್ಯಾದೇವ ಶುಕ್ರಾನುತ್ಪಾದೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೧೫೮-೧೬೧||-

Adhikarana 40 (162-175) · Śloka 176

... ಧ್ವಜಭಙ್ಗಕೃತಂ ಶೃಣು||೧೬೨|| ಅತ್ಯಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರವಿರುದ್ಧಾಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜನಾತ್| ಅತ್ಯಮ್ಬುಪಾನಾದ್ವಿಷಮಾತ್ ಪಿಷ್ಟಾನ್ನಗುರುಭೋಜನಾತ್||೧೬೩|| ದಧಿಕ್ಷೀರಾನೂಪಮಾಂಸಸೇವನಾದ್ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಷಣಾತ್| ಕನ್ಯಾನಾಂ ಚೈವ ಗಮನಾದಯೋನಿಗಮನಾದಪಿ||೧೬೪|| ದೀರ್ಘರೋಗಾಂ ಚಿರೋತ್ಸೃಷ್ಟಾಂ ತಥೈವ ಚ ರಜಸ್ವಲಾಮ್| ದುರ್ಗನ್ಧಾಂ ದುಷ್ಟಯೋನಿಂ ಚ ತಥೈವ ಚ ಪರಿಸ್ರುತಾಮ್ ||೧೬೫|| ಈದೃಶೀಂ ಪ್ರಮದಾಂ ಮೋಹಾದ್ಯೋ ಗಚ್ಛೇತ್ ಕಾಮಹರ್ಷಿತಃ| ಚತುಷ್ಪದಾಭಿಗಮನಾಚ್ಛೇಫಸಶ್ಚಾಭಿಘಾತತಃ||೧೬೬|| ಅಧಾವನಾದ್ವಾ ಮೇಢ್ರಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರದನ್ತನಖಕ್ಷತಾತ್| ಕಾಷ್ಠಪ್ರಹಾರನಿಷ್ಪೇಷಾಚ್ಛೂಕಾನಾಂ ಚಾತಿಸೇವನಾತ್||೧೬೭|| ರೇತಸಶ್ಚ ಪ್ರತೀಘಾತಾದ್ಧ್ವಜಭಙ್ಗಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| (ಭವನ್ತಿ ಯಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಮ್)| ಶ್ವಯಥುರ್ವೇದನಾ ಮೇಢ್ರೇ ರಾಗಶ್ಚೈವೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ||೧೬೮|| ಸ್ಫೋಟಾಶ್ಚ ತೀವ್ರಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಲಿಙ್ಗಪಾಕೋ ಭವತ್ಯಪಿ| ಮಾಂಸವೃದ್ಧಿರ್ಭವೇಚ್ಚಾಸ್ಯ ವ್ರಣಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭವನ್ತ್ಯಪಿ||೧೬೯|| ಪುಲಾಕೋದಕಸಙ್ಕಾಶಃ ಸ್ರಾವಃ ಶ್ಯಾವಾರುಣಪ್ರಭಃ| ವಲಯೀಕುರುತೇ ಚಾಪಿ ಕಠಿನಶ್ಚ ಪರಿಗ್ರಹಃ||೧೭೦|| ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ್ಛರ್ದಿಶ್ಚಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ| ರಕ್ತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಸ್ರವೇಚ್ಚಾಪಿ ನೀಲಮಾವಿಲಲೋಹಿತಮ್||೧೭೧|| ಅಗ್ನಿನೇವ ಚ ದಗ್ಧಸ್ಯ ತೀವ್ರೋ ದಾಹಃ ಸವೇದನಃ| ಬಸ್ತೌ ವೃಷಣಯೋರ್ವಾಽಪಿ ಸೀವನ್ಯಾಂ ವಙ್ಕ್ಷಣೇಷು ಚ||೧೭೨|| ಕದಾಚಿತ್ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ವಾಽಪಿ ಪಾಣ್ಡುಃ ಸ್ರಾವಶ್ಚ ಜಾಯತೇ| ಶ್ವಯಥುರ್ಜಾಯತೇ ಮನ್ದಃ ಸ್ತಿಮಿತೋಽಲ್ಪಪರಿಸ್ರವಃ||೧೭೩|| ಚಿರಾಚ್ಚ ಪಾಕಂ ವ್ರಜತಿ ಶೀಘ್ರಂ ವಾಽಥ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ| ಜಾಯನ್ತೇ ಕ್ರಿಮಯಶ್ಚಾಪಿ ಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಪೂತಿಗನ್ಧಿ ಚ||೧೭೪|| ವಿಶೀರ್ಯತೇ ಮಣಿಶ್ಚಾಸ್ಯ ಮೇಢ್ರಂ ಮುಷ್ಕಾವಥಾಪಿ ಚ| ಧ್ವಜಭಙ್ಗಕೃತಂ ಕ್ಲೈಬ್ಯಮಿತ್ಯೇತತ್ ಸಮುದಾಹೃತಮ್||೧೭೫|| ಏತಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕೇಚಿದ್ಧ್ವಜಭಙ್ಗಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ|೧೭೬|

ಶೂಕಾನಾಂ ಚಾತಿಸೇವನಾದಿತಿ ಲಿಙ್ಗಾತಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಕೃತಶೂಕಾತಿಯೋಗಾತ್| ಏತಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕೇಚಿದ್ ಧ್ವಜಭಙ್ಗಂ ವದನ್ತಿ; ತಥೋಕ್ತೇನ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಸನ್ನಿಪಾತಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಶ್ವಯಥುರ್ವೇದನಾ ಮೇಢ್ರೇ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾತೇನ, ಸ್ಫೋಟಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತೇನ, ಮಾಂಸವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ ಕಫೇನ, ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ರಕ್ತೇನ, ಅಗ್ನಿನೇವೇತ್ಯಾದಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ||೧೬೨-೧೭೫||-

Adhikarana 41 (176-180) · Śloka 181

ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಜರಾಸಮ್ಭವಂ ಹಿ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಥ ತಚ್ಛೃಣು||೧೭೬|| ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಪ್ರವರಂ ವಯಸ್ತ್ರಿವಿಧಮುಚ್ಯತೇ| ಅತಿಪ್ರವಯಸಾಂ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕ್ಷೀಯತೇ ನೃಣಾಮ್||೧೭೭|| ರಸಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಯಾಚ್ಚ ತಥೈವಾವೃಷ್ಯಸೇವನಾತ್| ಬಲವೀರ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಕ್ರಮೇಣೈವ ಪರಿಕ್ಷಯಾತ್||೧೭೮|| ಪರಿಕ್ಷಯಾದಾಯುಷಶ್ಚಾಪ್ಯನಾಹಾರಾಚ್ಛ್ರಮಾತ್ ಕ್ಲಮಾತ್| ಜರಾಸಮ್ಭವಜಂ ಕ್ಲೈಬ್ಯಮಿತ್ಯೇತೈರ್ಹೇತುಭಿರ್ನೃಣಾಮ್||೧೭೯|| ಜಾಯತೇ ತೇನ ಸೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಕ್ಷೀಣಧಾತುಃ ಸುದುರ್ಬಲಃ| ವಿವರ್ಣೋ ದುರ್ಬಲೋ ದೀನಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವ್ಯಾಧಿಮಥಾಶ್ನುತೇ||೧೮೦|| ಏತಜ್ಜರಾಸಮ್ಭವಂ ಹಿ ...|೧೮೧|

ಜಘನ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರವರಂ ವಯ ಇತಿ ವಾರ್ಧಕ್ಯಮ್| ಪ್ರಾಯಶಃ ಕ್ಷೀಯತ ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರವಯಸಾಮಪಿ ಶುಕ್ರಸಾರಾಣಾಂ ವೃಷ್ಯಸೇವಿನಾಂ ಚ ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ಶುಕ್ರಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪ್ರವಯಸಾಂ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಹೇತುಮಾಹ- ರಸಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚ ರಸಕ್ಷಯಾದಯೋ ಹೇತವೋ ವಾರ್ಧಕ್ಯಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಭವನ್ತಿ||೧೭೬-೧೮೦||-

Adhikarana 42 (181-190) · Śloka 191

... ಚತುರ್ಥಂ ಕ್ಷಯಜಂ ಶೃಣು| ಅತೀವ ಚಿನ್ತನಾಚ್ಚೈವ ಶೋಕಾತ್ಕ್ರೋಧಾದ್ಭಯಾತ್ತಥಾ||೧೮೧|| ಈರ್ಷ್ಯೋತ್ಕಣ್ಠಾಮದೋದ್ವೇಗಾನ್ ಸದಾ ವಿಶತಿ ಯೋ ನರಃ| ಕೃಶೋ ವಾ ಸೇವತೇ ರೂಕ್ಷಮನ್ನಪಾನಂ ತಥೌಷಧಮ್||೧೮೨|| ದುರ್ಬಲಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚೈವ ನಿರಾಹಾರೋ ಭವೇದ್ಯದಿ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜನಾಚ್ಚಾಪಿ ಹೃದಯೇ ಯೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ||೧೮೩|| ರಸಃ ಪ್ರಧಾನಧಾತುರ್ಹಿ ಕ್ಷೀಯೇತಾಶು ತತೋ ನೃಣಾಮ್| ರಕ್ತಾದಯಶ್ಚ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಧಾತವಸ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ||೧೮೪|| ಶುಕ್ರಾವಸಾನಾಸ್ತೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಶುಕ್ರಂ ಧಾಮ ಪರಂ ಮತಮ್| ಚೇತಸೋ ವಾಽತಿಹರ್ಷೇಣ ವ್ಯವಾಯಂ ಸೇವತೇಽತಿ ಯಃ||೧೮೫|| ತಸ್ಯಾಶು ಕ್ಷೀಯತೇ ಶುಕ್ರಂ ತತಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಸಙ್ಕ್ಷಯಮ್| ಘೋರಂ ವ್ಯಾಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ಮರಣಂ ವಾ ಸ ಗಚ್ಛತಿ||೧೮೬|| ಶುಕ್ರಂ ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ಷ್ಯಮಾರೋಗ್ಯಮಿಚ್ಛತಾ| ಏವಂ ನಿದಾನಲಿಙ್ಗಾಭ್ಯಾಮುಕ್ತಂ ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್||೧೮೭|| ಕೇಚಿತ್ ಕ್ಲೈಬ್ಯೇ ತ್ವಸಾಧ್ಯೇ ದ್ವೇ ಧ್ವಜಭಙ್ಗಕ್ಷಯೋದ್ಭವೇ| ವದನ್ತಿ ಶೇಫಸಶ್ಛೇದಾದ್ವೃಷಣೋತ್ಪಾಟನೇನ ಚ||೧೮೮|| ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರ್ಬೀಜದೋಷಾದಶುಭೈಶ್ಚಾಕೃತಾತ್ಮನಃ| ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯ ಯದಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರೇತೋವಹಾಃಸಿರಾಃ||೧೮೯|| ಶೋಷಯನ್ತ್ಯಾಶು ತನ್ನಾಶಾದ್ರೇತಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಹನ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಸರ್ವಾಙ್ಗಃ ಸ ಭವತ್ಯಪುಮಾನ್ ಪುಮಾನ್||೧೯೦|| ಏತೇ ತ್ವಸಾಧ್ಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುಚ್ಛ್ರಯಾತ್|೧೯೧|

ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದೌ ಧ್ವಜಭಙ್ಗಕ್ಷಯೋದ್ಭವೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಶಿಷ್ಟಧ್ವಜಭಙ್ಗಕ್ಷಯೋದ್ಭವೇ, ತೇ ಚಾಸಾಧ್ಯೇ| ವೃಷಣೋತ್ಪಾಟನೇನ ಚೇತ್ಯನ್ತೇನ ಧ್ವಜಭಙ್ಗ ಉಕ್ತಃ, ಕ್ಷಯಜಂ ತು ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಿತ್ಯಾದಿನೋಚ್ಯತೇ| ಸ ಪುಮಾನ್ ಸ್ತ್ರೀಷು ಪುರುಷವ್ಯಾಪಾರಕರಣಾಸಮರ್ಥತ್ವಾದಪುಮಾನ್ ಭವತಿ||೧೮೧-೧೯೦||-

Adhikarana 43 (191-195) · Śloka 195

ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮತಸ್ತೂರ್ಧ್ವಂ ಸಮಾಸವ್ಯಾಸತಃ ಶೃಣು||೧೯೧|| ಶುಕ್ರದೋಷೇಷು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಭೇಷಜಂ ಯನ್ಮಯಾಽನಘ!| ಕ್ಲೈಬ್ಯೋಪಶಾನ್ತಯೇ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಹಿತಂ ಚ ಯತ್||೧೯೨|| ಬಸ್ತಯಃ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪೀಂಷಿ ವೃಷ್ಯಯೋಗಾಶ್ಚ ಯೇ ಮತಾಃ| ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗಾಶ್ಚ ಸರ್ವಾನೇತಾನ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೧೯೩|| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೇಹದೋಷಾಗ್ನಿಬಲಂ ಭೇಷಜಕಾಲವಿತ್| ವ್ಯವಾಯಹೇತುಜೇ ಕ್ಲೈಬ್ಯೇ ತಥಾ ಧಾತುವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ||೧೯೪|| ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಚೈವ ಭೇಷಜಂ ಚಾಭಿಚಾರಜೇ | ಸಮಾಸೇನೈತದುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಭೇಷಜಂ ಕ್ಲೈಬ್ಯಶಾನ್ತಯೇ||೧೯೫||

ವ್ಯವಾಯಹೇತುಜೇ ಇತಿಪದಂ ಬೀಜದೋಷೋತ್ಪನ್ನಸಹಜವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮ್| ಧಾತುವಿಪರ್ಯಯಾದಿತಿ ದೋಷವೈಷಮ್ಯಾತ್| ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅಭಿಚಾರಾದಿಜಕ್ಲೈಬ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಬ್ರೂತೇ| ಅಭಿಚಾರಾದಿಜಂ ಚ ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಾದೇವ ಸ್ವೀಕರ್ತವ್ಯಮ್||೧೯೧-೧೯೫||

Adhikarana 44 (196-203) · Śloka 204

ವಿಸ್ತರೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕ್ಲೈಬ್ಯಾನಾಂ ಭೇಷಜಂ ಪುನಃ| ಸುಸ್ವಿನ್ನಸ್ನಿಗ್ಧಗಾತ್ರಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತಂ ವಿರೇಚನಮ್||೧೯೬|| ಅನ್ನಾಶನಂ ತತಃ ಕುರ್ಯಾದಥವಾಽಽಸ್ಥಾಪನಂ ಪುನಃ| ಪ್ರದದ್ಯಾನ್ಮತಿಮಾನ್ ವೈದ್ಯಸ್ತತಸ್ತಮನುವಾಸಯೇತ್||೧೯೭|| ಪಲಾಶೈರಣ್ಡಮುಸ್ತಾದ್ಯೈಃ ಪಶ್ಚಾದಾಸ್ಥಾಪಯೇತ್ತತಃ| ವಾಜೀಕರಣಯೋಗಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವಂ ಯೇ ಸಮುದಾಹೃತಾಃ||೧೯೮|| ಭಿಷಜಾ ತೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಕ್ಲೈಬ್ಯೇ ಬೀಜೋಪಘಾತಜೇ| ಧ್ವಜಭಙ್ಗಕೃತಂ ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಸ್ಯಾಚರೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್||೧೯೯|| ಪ್ರದೇಹಾನ್ ಪರಿಷೇಕಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್| ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ಚ ಕುರ್ವೀತ ಸಸ್ನೇಹಂ ಚ ವಿರೇಚನಮ್||೨೦೦|| ಅನುವಾಸಂ ತತಃ ಕುರ್ಯಾದಥವಾಽಽಸ್ಥಾಪನಂ ಪುನಃ| ವ್ರಣವಚ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸರ್ವಾಸ್ತತ್ರ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ||೨೦೧|| ಜರಾಸಮ್ಭವಜೇ ಕ್ಲೈಬ್ಯೇ ಕ್ಷಯಜೇ ಚೈವ ಕಾರಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನಸ್ಯ ಸಸ್ನೇಹಂ ಶೋಧನಂ ಹಿತಮ್||೨೦೨|| ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರ್ವೃಷ್ಯಯೋಗಾ ಬಸ್ತಯಶ್ಚೈವ ಯಾಪನಾಃ| ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗಾಶ್ಚ ತಯೋರ್ಭೇಷಜಮುಚ್ಯತೇ||೨೦೩|| ವಿಸ್ತರೇಣೈತದುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಕ್ಲೈಬ್ಯಾನಾಂ ಭೇಷಜಂ ಮಯಾ|೨೦೪|

ಪಲಾಶೈರಣ್ಡಮುಸ್ತಾದ್ಯೈರಿತಿ ಏರಣ್ಡಪಲಾಶಾದ್ಯೈರ್ಮುಸ್ತಾದ್ಯೈಶ್ಚ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರೈರಣ್ಡಪತ್ರಾದಿಃ “ಏರಣ್ಡಮೂಲಪಲಾಶಾತ್” (ಸಿ.ಅ.೧೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಸಿದ್ಧೌ, ಮುಸ್ತಾದಿಶ್ಚ ಯಾಪನಾಬಸ್ತಿಃ| ಬಸ್ತಿದ್ವಯೇಽಪ್ಯತ್ರ ಬಹುವಚನಂ ವ್ಯಕ್ತಿಸದ್ಭಾವಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೯೬-೨೦೩||-

Adhikarana 45 (204-224) · Śloka 224

ಯಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಃ ಪ್ರದರಃ ಶೃಣು ಹೇತ್ವಾದಿಭಿಸ್ತು ತಮ್||೨೦೪|| ಯಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸೇವತೇ ನಾರೀ ಲವಣಾಮ್ಲಗುರೂಣಿ ಚ| ಕಟೂನ್ಯಥ ವಿದಾಹೀನಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ಪಿಶಿತಾನಿ ಚ||೨೦೫|| ಗ್ರಾಮ್ಯೌದಕಾನಿ ಮೇದ್ಯಾನಿ ಕೃಶರಾಂ ಪಾಯಸಂ ದಧಿ | ಶುಕ್ತಮಸ್ತುಸುರಾದೀನಿ ಭಜನ್ತ್ಯಾಃ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ||೨೦೬|| ರಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಮುತ್ಕ್ರಮ್ಯ ಗರ್ಭಾಶಯಗತಾಃ ಸಿರಾಃ| ರಜೋವಹಾಃ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ರಕ್ತಮಾದಾಯ ತದ್ರಜಃ||೨೦೭|| ಯಸ್ಮಾದ್ವಿವರ್ಧಯತ್ಯಾಶು ರಸಭಾವಾದ್ವಿಮಾನತಾ | ತಸ್ಮಾದಸೃಗ್ದರಂ ಪ್ರಾಹುರೇತತ್ತನ್ತ್ರವಿಶಾರದಾಃ||೨೦೮|| ರಜಃ ಪ್ರದೀರ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರದರಸ್ತೇನ ಸ ಸ್ಮೃತಃ| ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಕಾರಣಂ ಲಿಙ್ಗಮೇವ ಚ||೨೦೯|| ಚತುರ್ವಿಧಂ ವ್ಯಾಸತಸ್ತು ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತತಃ| ಅತಃಪರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹೇತ್ವಾಕೃತಿಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್||೨೧೦|| ರೂಕ್ಷಾದಿಭಿರ್ಮಾರುತಸ್ತು ರಕ್ತಮಾದಾಯ ಪೂರ್ವವತ್| ಕುಪಿತಃ ಪ್ರದರಂ ಕುರ್ಯಾಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಮೇ ಶೃಣು||೨೧೧|| ಫೇನಿಲಂ ತನು ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಶ್ಯಾವಂ ಚಾರುಣಮೇವ ಚ| ಕಿಂಶುಕೋದಕಸಙ್ಕಾಶಂ ಸರುಜಂ ವಾಽಥ ನೀರುಜಮ್||೨೧೨|| ಕಟಿವಙ್ಕ್ಷಣಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಶ್ರೋಣಿಷು ಮಾರುತಃ| ಕುರುತೇ ವೇದನಾಂ ತೀವ್ರಾಮೇತದ್ವಾತಾತ್ಮಕಂ ವಿದುಃ||೨೧೩|| ಅಮ್ಲೋಷ್ಣಲವಣಕ್ಷಾರೈಃ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ಯದಾ| ಪೂರ್ವವತ್ ಪ್ರದರಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕಂ ಲಿಙ್ಗತಃ ಶೃಣು||೨೧೪|| ಸನೀಲಮಥವಾ ಪೀತಮತ್ಯುಷ್ಣಮಸಿತಂ ತಥಾ| ನಿತಾನ್ತರಕ್ತಂ ಸ್ರವತಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುರಥಾರ್ತಿಮತ್||೨೧೫|| ದಾಹರಾಗತೃಷಾಮೋಹಜ್ವರಭ್ರಮಸಮಾಯುತಮ್| ಅಸೃಗ್ದರಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ಸ್ಯಾಚ್ಛ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ತು ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೨೧೬|| ಗುರ್ವಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವವತ್ ಕುಪಿತಃ ಕಫಃ| ಪ್ರದರಂ ಕುರುತೇ ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ತ್ವತಃ ಶೃಣು||೨೧೭|| ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಂ ಚ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ಶೀತಲಮ್| ಸ್ರವತ್ಯಸೃಕ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಚ ಘನಂ ಮನ್ದರುಜಾಕರಮ್||೨೧೮|| ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಹೃಲ್ಲಾಸಶ್ವಾಸಕಾಸಸಮನ್ವಿತಮ್| (ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಕ್ಷೀರದೋಷಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮಿಹ ಕಾರಣಮ್||೨೧೯|| ಯತ್ತದೇವ ತ್ರಿದೋಷಸ್ಯ ಕಾರಣಂ ಪ್ರದರಸ್ಯ ತು)| ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಸಂಯುತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನೈಕಾವಸ್ಥಮಸೃಗ್ದರಮ್||೨೨೦|| ನಾರೀ ತ್ವತಿಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಾ ಯದಾ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಶೋಣಿತಾ| ಸರ್ವಹೇತುಸಮಾಚಾರಾದತಿವೃದ್ಧಸ್ತದಾಽನಿಲಃ||೨೨೧|| ರಕ್ತಮಾರ್ಗೇಣ ಸೃಜತಿ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಬಲಂ ಕಫಮ್| ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಪೀತಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಪಿತ್ತತೇಜಸಾ||೨೨೨|| ವಸಾಂ ಮೇದಶ್ಚ ಯಾವದ್ಧಿ ಸಮುಪಾದಾಯ ವೇಗವಾನ್| ಸೃಜತ್ಯಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇಣ ಸರ್ಪಿರ್ಮಜ್ಜವಸೋಪಮಮ್||೨೨೩|| ಶಶ್ವತ್ ಸ್ರವತ್ಯಥಾಸ್ರಾವಂ ತೃಷ್ಣಾದಾಹಜ್ವರಾನ್ವಿತಾಮ್| ಕ್ಷೀಣರಕ್ತಾಂ ದುರ್ಬಲಾಂ ಸ ತಾಮಸಾಧ್ಯಾಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||೨೨೪||

ಯಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಃ ಪ್ರದರ ಇತ್ಯಾದೌ ಉಪದ್ರವರೂಪತಯಾ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಃ ಪ್ರದರ ಇತಿ ವದನ್ತಿ; ಕಿನ್ತು ರಕ್ತಯೋನಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಅಸೃಗ್ದರಸಞ್ಜ್ಞಯೈವ ರಕ್ತಯೋನಿಕಥನೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟದೋಷಭೇದೇನ ಚ ತತ್ರೈವ ರಕ್ತಯೋನಿರಸೃಗ್ದರರೂಪಾ ವ್ಯಾಕೃ(ಹೃ)ತಾ, ತೇನೇಹ ಪುನರಸೃಗ್ದರಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಂ ಪೂರ್ವಟೀಕಾಕೃತಾಮಸಮ್ಮತಮ್| ಇಹ ಯೇಽಪ್ಯಮುಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ತಸ್ಯೈವಾಯಂ ಪ್ರಭೇದಃ ಪ್ರಪಞ್ಚೋ ವಾಽಭಿಧೀಯತ ಇತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ವಯಂ ತು ಭೂರಿಪುಸ್ತಕೇಷ್ವೇವಂ ಪಾಠದರ್ಶನಾದಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಕುರ್ಮಃ| ಗರ್ಭಾಶಯಗತಾ ಇತಿ ಗರ್ಭಾಶಯಸಮ್ಬದ್ಧಾಃ| ಅಸೃಗ್ದರಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ- ಕುಪಿತೋಽನಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಮುತ್ಕ್ರಮ್ಯ ಇತಿ ರಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ರಕ್ತಮಾದಾಯ ತದ್ರಜೋ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿವರ್ಧಯತಿ (ವೃದ್ಧೇನ ರಕ್ತೇನ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ರಜೋ ವಿವರ್ಧಯತಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ) ಪವನಸ್ತಸ್ಮಾದಸೃಗ್ರಜೋಮೇಲಕರೂಪತ್ವಾದಯಂ ವ್ಯಾಧಿರಸೃಗ್ದರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ‘ಪ್ರದೀರ್ಯತೇ ಇತಿ ವಿಸ್ತಾರಿತೋ ಭವತಿ’ ಇತಿ ಪ್ರದರಃ, ‘ಅಸೃಗ್ ದೀರ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಅಸೃಗ್ದರ’ ಇತ್ಯೇಷಾಽಪಿ ನಿರುಕ್ತಿರತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ನೈಕಾವಸ್ಥಮಿತಿ ವಾತಕೃತನಾನಾವಸ್ಥಾಯುಕ್ತಮ್| ನಾರೀ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಏತದನುಬನ್ಧಕೃತಾಮವಸ್ಥಾಮಾಹ||೨೦೪-೨೨೪||

Adhikarana 46 (225-228) · Śloka 228

ಮಾಸಾನ್ನಿಷ್ಪಿಚ್ಛದಾಹಾರ್ತಿ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧಿ ಚ| ನೈವಾತಿಬಹು ನಾತ್ಯಲ್ಪಮಾರ್ತವಂ ಶುದ್ಧಮಾದಿಶೇತ್||೨೨೫|| ಗುಞ್ಜಾಫಲಸವರ್ಣಂ ಚ ಪದ್ಮಾಲಕ್ತಕಸನ್ನಿಭಮ್ | ಇನ್ದ್ರಗೋಪಕಸಙ್ಕಾಶಮಾರ್ತವಂ ಶುದ್ಧಮಾದಿಶೇತ್||೨೨೬|| ಯೋನೀನಾಂ ವಾತಲಾದ್ಯಾನಾಂ ಯದುಕ್ತಮಿಹ ಭೇಷಜಮ್| ಚತುರ್ಣಾಂ ಪ್ರದರಾಣಾಂ ಚ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಕಾರಯೇದ್ಭಿಷಕ್||೨೨೭|| ರಕ್ತಾತಿಸಾರಿಣಾಂ ಯಚ್ಚ ತಥಾ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಿನಾಮ್| ರಕ್ತಾರ್ಶಸಾಂ ಚ ಯತ್ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ತಚ್ಚ ಕಾರಯೇತ್||೨೨೮||

ವಿಶುದ್ಧಾರ್ತವಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧಾರ್ತವಕಥನಪ್ರಸಙ್ಗಾಲ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮಾಸಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧೀತಿ ಉದ್ಭೂತತಯಾ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಮನುಬಧ್ನಾತೀತಿ ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧಿ, ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾದಾರ್ತವಕಾಲಸ್ಯ; ಕಿಂವಾ ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಪರ್ಯನ್ತಂ ಗರ್ಭಾರಮ್ಭಕತ್ವಮಾರ್ತವಸ್ಯ ನತು ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಗುಞ್ಜಾಫಲಸವರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ವರ್ಣಭೇದಶ್ಚಾರ್ತವೇ ಪ್ರಕೃತಿಭೇದಾದೇವ ಭವತಿ||೨೨೫-೨೨೮||

Adhikarana 47 (229-231) · Śloka 231

ಧಾತ್ರೀಸ್ತನಸ್ತನ್ಯಸಮ್ಪದುಕ್ತಾ ವಿಸ್ತರತಃ ಪುರಾ| ಸ್ತನ್ಯಸಞ್ಜನನಂ ಚೈವ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ಚ ವಿಶೋಧನಮ್||೨೨೯|| ವಾತಾದಿದುಷ್ಟೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ತತ್ಸರ್ವಮುಕ್ತಂ ಯೇ ತ್ವಷ್ಟೌ ಕ್ಷೀರದೋಷಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ||೨೩೦|| ವಾತಾದಿಷ್ವೇವ ತಾನ್ ವಿದ್ಯಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಚಕ್ಷುರ್ಭಿಷಕ್ತಮಃ| ತ್ರಿವಿಧಾಸ್ತು ಯತಃ ಶಿಷ್ಯಾಸ್ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಿಸ್ತರಮ್||೨೩೧||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರದರಂ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯ ಸ್ತ್ರೀರೋಗಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗಾದಪರಮಪಿ ಸ್ತ್ರೀರೋಗಂ ಸ್ತನ್ಯದೋಷಮಭಿಧಿತ್ಸುರಾಹ- ಧಾತ್ರೀಸ್ತನಸ್ತನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾದಿದುಷ್ಟೇ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾತಾದಿವಿಕಾರೇಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿವಿಧಾಸ್ತು ಯತೋ ಶಿಷ್ಯಾಸ್ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ತ್ರಿವಿಧಪ್ರಭೇದೇಷು ಶಿಷ್ಯೇಷು ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಸುಖಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್||೨೨೯-೨೩೧||

Adhikarana 48 (232-281) · Śloka 282

ಅಜೀರ್ಣಾಸಾತ್ಮ್ಯವಿಷಮವಿರುದ್ಧಾತ್ಯರ್ಥಭೋಜನಾತ್| ಲವಣಾಮ್ಲಕಟುಕ್ಷಾರಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನಾನಾಂ ಚ ಸೇವನಾತ್||೨೩೨|| ಮನಃಶರೀರಸನ್ತಾಪಾದಸ್ವಪ್ನಾನ್ನಿಶಿ ಚಿನ್ತನಾತ್| ಪ್ರಾಪ್ತವೇಗಪ್ರತೀಘಾತಾದಪ್ರಾಪ್ತೋದೀರಣೇನ ಚ||೨೩೩|| ಪರಮಾನ್ನಂ ಗುಡಕೃತಂ ಕೃಶರಾಂ ದಧಿ ಮನ್ದಕಮ್ | ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾನಿ ಚ||೨೩೪|| ಭುಕ್ತ್ವಾ ಭುಕ್ತ್ವಾ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾನ್ಮದ್ಯಸ್ಯಾತಿನಿಷೇವಣಾತ್| ಅನಾಯಾಸಾದಭೀಘಾತಾತ್ ಕ್ರೋಧಾಚ್ಚಾತಙ್ಕಕರ್ಶನೈಃ||೨೩೫|| ದೋಷಾಃ ಕ್ಷೀರವಹಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಿರಾಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯ ಚ| ಕುರ್ಯುರಷ್ಟವಿಧಂ ಭೂಯೋ ದೋಷತಸ್ತನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ||೨೩೬|| ವೈರಸ್ಯಂ ಫೇನಸಙ್ಘಾತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚೇತ್ಯನಿಲಾತ್ಮಕೇ| ಪಿತ್ತಾದ್ವೈವರ್ಣ್ಯದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯೇ ಸ್ನೇಹಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಗೌರವಮ್||೨೩೭|| ಕಫಾದ್ಭವತಿ ರೂಕ್ಷಾದ್ಯೈರನಿಲಃ ಸ್ವೈಃ ಪ್ರಕೋಪಣೈಃ| ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕ್ಷೀರಾಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಸಂ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ದೂಷಯೇತ್||೨೩೮|| ವಿರಸಂ ವಾತಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಕೃಶೀಭವತಿ ತತ್ ಪಿಬನ್| ನ ಚಾಸ್ಯ ಸ್ವದತೇ ಕ್ಷೀರಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಚ ವಿವರ್ಧತೇ||೨೩೯|| ತಥೈವ ವಾಯುಃ ಕುಪಿತಃ ಸ್ತನ್ಯಮನ್ತರ್ವಿಲೋಡಯನ್| ಕರೋತಿ ಫೇನಸಙ್ಘಾತಂ ತತ್ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೨೪೦|| ತೇನ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರೋ ಬಾಲೋ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಃ| ವಾತಿಕಂ ಶೀರ್ಷರೋಗಂ ವಾ ಪೀನಸಂ ವಾಽಧಿಗಚ್ಛತಿ||೨೪೧|| ಪೂರ್ವವತ್ ಕುಪಿತಃ ಸ್ತನ್ಯೇ ಸ್ನೇಹಂ ಶೋಷಯತೇಽನಿಲಃ| ರೂಕ್ಷಂ ತತ್ ಪಿಬತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ಬಲಹ್ರಾಸಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ||೨೪೨|| ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣಾದಿಭಿಃ ಕ್ರುದ್ಧಂ ಸ್ತನ್ಯಾಶಯಮಭಿಪ್ಲುತಮ್| ಕರೋತಿ ಸ್ತನ್ಯವೈವರ್ಣ್ಯಂ ನೀಲಪೀತಾಸಿತಾದಿಕಮ್||೨೪೩|| ವಿವರ್ಣಗಾತ್ರಃ ಸ್ವಿನ್ನಃ ಸ್ಯಾತ್ತೃಷ್ಣಾಲುರ್ಭಿನ್ನವಿಟ್ ಶಿಶುಃ| ನಿತ್ಯಮುಷ್ಣಶರೀರಶ್ಚ ನಾಭಿನನ್ದತಿ ತಂ ಸ್ತನಮ್||೨೪೪|| ಪೂರ್ವವತ್ ಕುಪಿತೇ ಪಿತ್ತೇ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಮೃಚ್ಛತಿ| ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಸ್ತತ್ಪಿಬತಃ ಕಾಮಲಾ ಚ ಭವೇಚ್ಛಿಶೋಃ||೨೪೫|| ಕ್ರುದ್ಧೋ ಗುರ್ವಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕ್ಷೀರಾಶಯಗತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಸ್ನೇಹಾನ್ವಿತತ್ವಾತ್ತತ್ಕ್ಷೀರಮತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕರೋತಿ ತು||೨೪೬|| ಛರ್ದನಃ ಕುನ್ಥನಸ್ತೇನ ಲಾಲಾಲುರ್ಜಾಯತೇ ಶಿಶುಃ| ನಿತ್ಯೋಪದಿಗ್ಧೈಃ ಸ್ರೋತೋಭಿರ್ನಿದ್ರಾಕ್ಲಮಸಮನ್ವಿತಃ ||೨೪೭|| ಶ್ವಾಸಕಾಸಪರೀತಸ್ತು ಪ್ರಸೇಕತಮಕಾನ್ವಿತಃ| ಅಭಿಭೂಯ ಕಫಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಕುರುತೇ ಯದಾ||೨೪೮|| ಲಾಲಾಲುಃ ಶೂನವಕ್ತ್ರಾಕ್ಷಿರ್ಜಡಃ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ ಪಿಬಞ್ಛಿಶುಃ| ಕಫಃ ಕ್ಷೀರಾಶಯಗತೋ ಗುರುತ್ವಾತ್ ಕ್ಷೀರಗೌರವಮ್||೨೪೯|| ಕರೋತಿ ಗುರು ತತ್ ಪೀತ್ವಾ ಬಾಲೋ ಹೃದ್ರೋಗಮೃಚ್ಛತಿ| ಅನ್ಯಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾತ್ರೋಗಾನ್ಕುರ್ಯಾತ್ಕ್ಷೀರಸಮಾಶ್ರಿತಾನ್||೨೫೦|| ಕ್ಷೀರೇ ವಾತಾದಿಭಿರ್ದುಷ್ಟೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತದಾತ್ಮಕಾಃ| ತತ್ರಾದೌ ಸ್ತನ್ಯಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಧಾತ್ರೀಂ ಸ್ನೇಹೋಪಪಾದಿತಾಮ್||೨೫೧|| ಸಂಸ್ವೇದ್ಯ ವಿಧಿವದ್ವೈದ್ಯೋ ವಮನೇನೋಪಪಾದಯೇತ್| ವಚಾಪ್ರಿಯಙ್ಗುಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಫಲವತ್ಸಕಸರ್ಷಪೈಃ||೨೫೨|| ಕಲ್ಕೈರ್ನಿಮ್ಬಪಟೋಲಾನಾಂ ಕ್ವಾಥೈಃ ಸಲವಣೈರ್ವಮೇತ್| ಸಮ್ಯಗ್ವಾನ್ತಾಂ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಕೃತಸಂಸರ್ಜನಾಂ ತತಃ||೨೫೩|| ದೋಷಕಾಲಬಲಾಪೇಕ್ಷೀ ಸ್ನೇಹಯಿತ್ವಾ ವಿರೇಚಯೇತ್| ತ್ರಿವೃತಾಮಭಯಾಂ ವಾಽಪಿ ತ್ರಿಫಲಾರಸಸಂಯುತಾಮ್||೨೫೪|| ಪಾಯಯೇನ್ಮಧುಸಂಯುಕ್ತಾಮಭಯಾಂ ವಾಽಪಿ ಕೇವಲಾಮ್| (ಪಾಯಯೇನ್ಮೂತ್ರಸಂಯುಕ್ತಾಂ ವಿರೇಕಾರ್ಥಂ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರವಿತ್ )||೨೫೫|| ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಾಂ ಮತಿಮಾನ್ ಕೃತಸಂಸರ್ಜನಾಂ ಪುನಃ| ತತೋ ದೋಷಾವಶೇಷಘ್ನೈರನ್ನಪಾನೈರುಪಾಚರೇತ್ ||೨೫೬|| ಶಾಲಯಃ ಷಷ್ಟಿಕಾ ವಾ ಸ್ಯುಃ ಶ್ಯಾಮಾಕಾ ಭೋಜನೇ ಹಿತಾಃ| ಪ್ರಿಯಙ್ಗವಃ ಕೋರದೂಷಾ ಯವಾ ವೇಣುಯವಾಸ್ತಥಾ||೨೫೭|| ವಂಶವೇತ್ರಕಲಾಯಾಶ್ಚ ಶಾಕಾರ್ಥೇ ಸ್ನೇಹಸಂಸ್ಕೃತಾಃ| ಮುದ್ಗಾನ್ ಮಸೂರಾನ್ ಯೂಷಾರ್ಥೇ ಕುಲತ್ಥಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್||೨೫೮|| ನಿಮ್ಬವೇತ್ರಾಗ್ರಕುಲಕವಾರ್ತಾಕಾಮಲಕೈಃ ಶೃತಾನ್| ಸವ್ಯೋಷಸೈನ್ಧವಾನ್ ಯೂಷಾನ್ದಾಪಯೇತ್ಸ್ತನ್ಯಶೋಧನಾನ್||೨೫೯|| ಶಶಾನ್ ಕಪಿಞ್ಜಲಾನೇಣಾನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಾಂಶ್ಚ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್| ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಸಪ್ತಪರ್ಣತ್ವಗಶ್ವಗನ್ಧಾಶೃತಂ ಜಲಮ್||೨೬೦|| ಪಾಯಯೇತಾಥವಾ ಸ್ತನ್ಯಶುದ್ಧಯೇ ರೋಹಿಣೀಶೃತಮ್| ಅಮೃತಾಸಪ್ತಪರ್ಣತ್ವಕ್ಕ್ವಾಥಂ ಚೈವ ಸನಾಗರಮ್||೨೬೧|| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಕ್ವಾಥಂ ಶ್ಲೋಕಪಾದೇರಿತಾನ್ ಪಿಬೇತ್| ತ್ರೀನೇತಾನ್ಸ್ತನ್ಯಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಭೇಷಜಮ್||೨೬೨|| ಕೀರ್ತಿತಂ ಸ್ತನ್ಯದೋಷಾಣಾಂ ಪೃಥಗನ್ಯಂ ನಿಬೋಧತ| ಪಾಯಯೇದ್ವಿರಸಕ್ಷೀರಾಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧುಕಸಾರಿವಾಃ||೨೬೩|| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಾಂ ಪಯಸ್ಯಾಂ ಚ ಸಮಾಲೋಡ್ಯ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ| ಪಞ್ಚಕೋಲಕುಲತ್ಥೈಶ್ಚ ಪಿಷ್ಟೈರಾಲೇಪಯೇತ್ ಸ್ತನೌ||೨೬೪|| ಶುಷ್ಕೌ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ನಿರ್ದುಹ್ಯಾತ್ತಥಾ ಸ್ತನ್ಯಂ ವಿಶುಧ್ಯತಿ| ಫೇನಸಙ್ಘಾತವತ್ಕ್ಷೀರಂ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಂ ಪಾಯಯೇತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಮ್||೨೬೫|| ಪಾಠಾನಾಗರಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಮೂರ್ವಾಃ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ| ಅಞ್ಜನಂ ನಾಗರಂ ದಾರು ಬಿಲ್ವಮೂಲಂ ಪ್ರಿಯಙ್ಗವಃ||೨೬೬|| ಸ್ತನಯೋಃ ಪೂರ್ವವತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಲೇಪನಂ ಕ್ಷೀರಶೋಧನಮ್| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಂ ಶುಣ್ಠೀಂ ಸಾಮೃತಾಂ ಕ್ವಾಥಯೇದ್ಭಿಷಕ್||೨೬೭|| ತಂ ಕ್ವಾಥಂ ಪಾಯಯೇದ್ಧಾತ್ರೀಂ ಸ್ತನ್ಯದೋಷನಿಬರ್ಹಣಮ್| ಸ್ತನೌ ಚಾಲೇಪಯೇತ್ ಪಿಷ್ಟೈರ್ಯವಗೋಧೂಮಸರ್ಷಪೈಃ||೨೬೮|| ಷಡ್ವಿರೇಕಾಶ್ರಿತೀಯೋಕ್ತೈರೌಷಧೈಃ ಸ್ತನ್ಯಶೋಧನೈಃ| ರೂಕ್ಷಕ್ಷೀರಾ ಪಿಬೇತ್ ಕ್ಷೀರಂ ತೈರ್ವಾ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್||೨೬೯|| ಪೂರ್ವವಜ್ಜೀವಕಾದ್ಯಂ ಚ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಪ್ರಲೇಪನಮ್| ಸ್ತನಯೋಃ ಸಂವಿಧಾತವ್ಯಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಸ್ತನ್ಯಶೋಧನಮ್||೨೭೦|| ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಮೃದ್ವೀಕಾಪಯಸ್ಯಾಸಿನ್ಧುವಾರಿಕಾಃ| ಶೀತಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಬೇತ್ಕಲ್ಕಂ ಕ್ಷೀರವೈವರ್ಣ್ಯನಾಶನಮ್||೨೭೧|| ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧುಕಕಲ್ಕೇನ ಸ್ತನೌ ಚಾಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್| ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ವಾರಿಣಾ ಚೈವ ನಿರ್ದುಹ್ಯಾತ್ತೌ ಪುನಃ ಪುನಃ||೨೭೨|| ವಿಷಾಣಿಕಾಜಶೃಙ್ಗ್ಯೌ ಚ ತ್ರಿಫಲಾಂ ರಜನೀಂ ವಚಾಮ್| ಪಿಬೇಚ್ಛೀತಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಕ್ಷೀರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯನಾಶಿನೀಮ್||೨೭೩|| ಲಿಹ್ಯಾದ್ವಾಽಪ್ಯಭಯಾಚೂರ್ಣಂ ಸವ್ಯೋಷಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಪ್ಲುತಮ್| ಕ್ಷೀರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯನಾಶಾರ್ಥಂ ಧಾತ್ರೀ ಪಥ್ಯಾಶಿನೀ ತಥಾ||೨೭೪|| ಸಾರಿವೋಶೀರಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಕುಚನ್ದನೈಃ| ಪತ್ರಾಮ್ಬುಚನ್ದನೋಶೀರೈಃ ಸ್ತನೌ ಚಾಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್||೨೭೫|| ಸ್ನಿಗ್ಧಕ್ಷೀರಾ ದಾರುಮುಸ್ತಪಾಠಾಃ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ| ಪೀತ್ವಾ ಸಸೈನ್ಧವಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಕ್ಷೀರಶುದ್ಧಿಮವಾಪ್ನುಯಾತ್||೨೭೬|| ಪಾಯಯೇತ್ ಪಿಚ್ಛಿಲಕ್ಷೀರಾಂ ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಮಭಯಾಂ ವಚಾಮ್| ಮುಸ್ತನಾಗರಪಾಠಾಶ್ಚ ಪೀತಾಃ ಸ್ತನ್ಯವಿಶೋಧನಾಃ||೨೭೭|| ತಕ್ರಾರಿಷ್ಟಂ ಪಿಬೇಚ್ಚಾಪಿ ಯದುಕ್ತಂ ಗುದಜಾಪಹಮ್| ವಿದಾರೀಬಿಲ್ವಮಧುಕೈಃ ಸ್ತನೌ ಚಾಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್||೨೭೮|| ತ್ರಾಯಮಾಣಾಮೃತಾನಿಮ್ಬಪಟೋಲತ್ರಿಫಲಾಶೃತಮ್| ಗುರುಕ್ಷೀರಾ ಪಿಬೇದಾಶು ಸ್ತನ್ಯದೋಷವಿಶುದ್ಧಯೇ||೨೭೯|| ಪಿಬೇದ್ವಾ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕನಾಗರಮ್| ಬಲಾನಾಗರಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾಮೂರ್ವಾಭಿರ್ಲೇಪಯೇತ್ ಸ್ತನೌ||೨೮೦|| ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಪಯಸ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ತನೌ ಚಾಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್| ಅಷ್ಟಾವೇತೇ ಕ್ಷೀರದೋಷಾ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಭೇಷಜೈಃ||೨೮೧|| ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಕ್ಷೀರದೋಷೋತ್ಥಾಸ್ತಥೋಕ್ತಾಃ ಕೇಚಿದಾಮಯಾಃ|೨೮೨|

ಕ್ವಾಥಂ ಚೈವ ಸನಾಗರಮಿತ್ಯತ್ರ ನಾಗರಕೃತ ಏವ ಕ್ವಾಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಪೂರ್ವವಜ್ಜೀವಕಾದ್ಯಮಿತ್ಯತ್ರ ಜೀವಕಾದ್ಯಂ ಜೀವನೀಯಮ್||೨೩೨-೨೮೧||-

Adhikarana 49 (282-287) · Śloka 287

ದೋಷದೂಷ್ಯಮಲಾಶ್ಚೈವ ಮಹತಾಂ ವ್ಯಾಧಯಶ್ಚ ಯೇ||೨೮೨|| ತ ಏವ ಸರ್ವೇ ಬಾಲಾನಾಂ ಮಾತ್ರಾ ತ್ವಲ್ಪತರಾ ಮತಾ| ನಿವೃತ್ತಿರ್ವಮನಾದೀನಾಂ ಮೃದುತ್ವಂ ಪರತನ್ತ್ರತಾಮ್||೨೮೩|| ವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಯೋರಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಬಾಲೇಷು ಶಾಸ್ತ್ರವಿತ್| ಭೇಷಜಂ ಸ್ವಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ತು ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೨೮೪|| ಮಧುರಾಣಿ ಕಷಾಯಾಣಿ ಕ್ಷೀರವನ್ತಿ ಮೃದೂನಿ ಚ| ಪ್ರಯೋಜಯೇದ್ಭಿಷಗ್ಬಾಲೇ ಮತಿಮಾನಪ್ರಮಾದತಃ||೨೮೫|| ಅತ್ಯರ್ಥಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಮಮ್ಲಂ ಕಟುವಿಪಾಕಿ ಚ| ಗುರು ಚೌಷಧಪಾನಾನ್ನಮೇತದ್ಬಾಲೇಷು ಗರ್ಹಿತಮ್||೨೮೬|| ಸಮಾಸಾತ್ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮೇತದ್ಬಾಲೇಷು ಭೇಷಜಮ್| ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರವಿವಿಚ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೨೮೭||

ದುಷ್ಟಕ್ಷೀರಸೇವನಾದುತ್ಪನ್ನಬಾಲವಿಕಾರಾಣಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಯಥಾಕರ್ತವ್ಯಂ ಭೇಷಜಮಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ, ದೂಷ್ಯಾಣಿ ರಕ್ತಾದೀನಿ, ಮಲಾಃ ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಸ್ವೇದಾದಯಃ| ಏತೇ ದೋಷಾದಯೋ ಯ ಏವ ಮಹತಾಂ ತ ಏವ ಬಾಲಾನಾಮಪಿ ಭವನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ಬಾಲಾನ್ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತೇಷಾಂ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಮಾತ್ರಾ ತ್ವಲ್ಪತರೇತಿ ವಿಶೇಷಃ; ತೇನ ದೋಷಾದಿಮಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷಾ ಭೇಷಜಮಾತ್ರಾಽಪ್ಯಲ್ಪಾ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ನಿವೃತ್ತಿರ್ವಮನಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿವಿಧಾ ಬಾಲಾ ಭವನ್ತಿ- ಸ್ವತನ್ತ್ರವೃತ್ತಯಃ, ಪರತನ್ತ್ರವೃತ್ತಯಶ್ಚ; ತತ್ರ ಪರತನ್ತ್ರತ್ವಂ ಬಾಲೇಷು ವೀಕ್ಷ್ಯ ವಮನಾದೀನಾಂ ನಿವೃತ್ತಿಃ ಕರ್ತವ್ಯಾ, ವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಯೋಶ್ಚ ಬಾಲಸ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಸ್ವತನ್ತ್ರತಾಯಾಂ ಜಾತಾಯಾಂ ವಮನಾದೀನಾಂ ಮೃದುತ್ವಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್, ತಥಾ ಸಂಶಮನಮಪಿ ಭೇಷಜಮಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಬಾಲೇಷು ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ ಬಾಲೇಷು ಮೃದುತ್ವಂ ಪರತನ್ತ್ರತಾಂ ಚ ವೀಕ್ಷ್ಯ ವಮನಾದೀನಾಂ ನಿವೃತ್ತಿರ್ವಿಧಾತವ್ಯಾ, ವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಯೋಶ್ಚ ಬಾಲೇಷು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಸಂಶಮನಂ ಭೇಷಜಮಲ್ಪಮಾತ್ರಂ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಮಧುರಾಣೀತ್ಯಾದಿನಾ ಬಾಲೇಷು ಕರ್ತವ್ಯಂ ಭೇಷಜಮಾಹ| ಅತ್ಯರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತ್ಯನ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥ ಆರ್ಷತ್ವೇ ಸವಿವಾದಃ||೨೮೨-೨೮೭||

Adhikarana 50 (288) · Śloka 288

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಇತಿ ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಮುಕ್ತಮೇತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಸ್ಥಾನಮೇತದ್ಧಿ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ರಹಸ್ಯಂ ಪರಮುತ್ತಮಮ್ ||೨೮೮||

ಇತಿ ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೋಕ್ತಮರ್ಥಮುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಮಿತಿ ವಚನೇನ ಅನುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ವಿಕಾರಾಣಾಮೇತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜಸೂತ್ರಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ರಹಸ್ಯಮಿತಿ ಅತ್ಯನ್ತೋಪಯುಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾಯಕತಯಾ ಗೋಪ್ಯಂ, ನ ಕಸ್ಮೈಚಿತ್ ಪಾಪಿಷ್ಠಾಯ ಪ್ರಕಾಶನೀಯಮಿತಿ||೨೮೮||

Adhikarana 51 (289-290) · Śloka 290

ಅಸ್ಮಿನ್ ಸಪ್ತದಶಾಧ್ಯಾಯಾಃ ಕಲ್ಪಾಃ ಸಿದ್ಧಯ ಏವ ಚ| ನಾಸಾದ್ಯನ್ತೇಽಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಸಂಸ್ಕೃತೇ||೨೮೯|| ತಾನೇತಾನ್ ಕಾಪಿಲಬಲಿಃ ಶೇಷಾನ್ ದೃಢಬಲೋಽಕರೋತ್| ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಮಹಾರ್ಥಸ್ಯ ಪೂರಣಾರ್ಥಂ ಯಥಾತಥಮ್||೨೯೦||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೃಢಬಲಃ ಸ್ವಕೀಯಸಂಸ್ಕಾರವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತದಶಾಧ್ಯಾಯಾ ಇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಸಪ್ತದಶಾಧ್ಯಾಯಾಃ; ತೇ ಚ ಚರಕಸಂಸ್ಕೃತಾನ್ ಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನ್ತಾನಷ್ಟಾವಧ್ಯಾಯಾನ್, ತಥಾಽರ್ಶೋಽತೀಸಾರವಿಸರ್ಪದ್ವಿವ್ರಣೀಯಮದಾತ್ಯಯೋಕ್ತಾನ್ ವಿಹಾಯ ಜ್ಞೇಯಾಃ| (ಪರಿಶಿಷ್ಟಸಂಸ್ಕಾರಸ್ಯಾದೃಷ್ಟಾತಿಶಯಸಮ್ಪಾದ್ಯತ್ವಾದಾತ್ಮನೋಽದೃಷ್ಟಾತಿಶಯಮೇವ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಚ್ಛಙ್ಕರಮಿತ್ಯಾದಿ )||೨೮೯-೨೯೦||

Adhikarana 52 (291) · Śloka 291

ರೋಗಾ ಯೇಽಪ್ಯತ್ರ ನೋದ್ದಿಷ್ಟಾ ಬಹುತ್ವಾನ್ನಾಮರೂಪತಃ| ತೇಷಾಮಪ್ಯೇತದೇವ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷಾದೀನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಭೇಷಜಮ್||೨೯೧||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಉಕ್ತಾನುಕ್ತರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾತಿದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ- ರೋಗಾ ಯೇಽಪ್ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಏತದೇವೇತ್ಯಾದಿ ಏತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನಾದ್ಯುಕ್ತಂ ಭೇಷಜಮ್; ಏತದೇವ ಹಿ ಭೇಷಜಂ ನಾಮರೂಪಾದಿನಾ ವಿಶೇಷೇಣಾನುಕ್ತಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಶ್ಚ ವಾತಾದಿಜನ್ಯತಯೋಕ್ತಾನ್ ರೋಗಾನಪೇಕ್ಷ್ಯ ತಥಾಯುಕ್ತಂ ಸದ್ ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಾದೀನಿತಿ ದೋಷದೂಷ್ಯನಿದಾನಾನ್ಯಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ; ಕಿಂವಾ ದೋಷ-ಭೇಷಜ-ದೇಶ-ಕಾಲ-ಬಲ-ಶರೀರಾಹಾರ-ಸಾತ್ಮ್ಯ-ಸತ್ತ್ವ-ಪ್ರಕೃತಿ-ವಯಾಂಸಿ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೋಕ್ತಾನಿ||೨೯೧||

Adhikarana 53 (292) · Śloka 292

ದೋಷದೂಷ್ಯನಿದಾನಾನಾಂ ವಿಪರೀತಂ ಹಿತಂ ಧ್ರುವಮ್| ಉಕ್ತಾನುಕ್ತಾನ್ ಗದಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಸಮ್ಯಗ್ಯುಕ್ತಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ||೨೯೨||

ಅಥ ಕಥಮೇತದ್ಭೇಷಜಮನುಕ್ತಾನಾಂ ಗದಾನಾಂ ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ದೋಷದೂಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ, ದೂಷ್ಯಾಣಿ ರಕ್ತಾದೀನಿ, ನಿದಾನಾನಿ ರೂಕ್ಷಾದೀನಿ, ಏಷಾಂ ವ್ಯಸ್ತಾನಾಂ ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ವಾ ಯದ್ ವಿಪರೀತಂ, ಹಿತಮಿತಿ ಭೇಷಜಂ, ತತ್ ಸಮ್ಯಗ್ಯುಕ್ತಂ ಸದುಕ್ತಾನುಕ್ತಾನ್ ಗದಾನ್ ಧ್ರುವಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ; ಉಕ್ತಾನಿತಿ ನಾಮರೂಪಾದಿಭಿಃ, ಅನುಕ್ತಾನಿತಿ ನಾಮರೂಪಾದಿವಿಶೇಷೇಣಾನುಕ್ತಾನ್| ಏತೇನ ಯದೇವೈತದ್ ದೋಷಾದಿವಿಪರೀತತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ಭವತಿ ತದೈವಾನುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಗದಾನಾಂ ದೋಷಾದೀನ್ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಮ್ಯಗ್ಯುಕ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಯನ್ನಿದಾನವಿಪರೀತಂ ಭೇಷಜಂ ತದ್ದೋಷವಿಪರೀತೇನೈವ ಗ್ರಹೀತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ, ಯತೋ ನಿದಾನೇನ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ತಸ್ಯ ಚ ದೋಷಸ್ಯ ವಿಪರೀತಂ ಯಥಾ ರೂಕ್ಷನಿದಾನವೃದ್ಧೇ ವಾಯೌ ರೂಕ್ಷೇ ಯೋ ವಿಪರೀತಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸ ನಿದಾನೇಽಪಿ ವಿಪರೀತ ಏವ; ತಥಾಽಪಿ ದೋಷಸ್ಯೈವಾಂಶವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ನಿದಾನವಿಪರೀತೋಪಾದಾನಮಿಹ| ಯಥಾ- ಯದಿ ವಾಯುಃ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಪ್ರಕುಪಿತಸ್ತದಾ ತಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಯದ್ವಿಪರೀತಂ ತೈಲಂ ತತ್ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಯದಾ ತು ಶೀತೇನ ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಸ್ತದಾ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ವಿರುದ್ಧಂ ತೈಲಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ಯದೇವ ಶೀತತ್ವೇ ಹಿತಂ ತಸ್ಯೈವ ಶೀತಗುಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಮಾರ್ಥಂ ಹೇತುವಿಪರೀತಮುಷ್ಣಂ ಭೇಷಜಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- “ಶೀತೇನೋಷ್ಣಕೃತಾನ್ ರೋಗಾಞ್ ಶಮಯನ್ತಿ ಭಿಷಗ್ವಿದಃ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ತು ದೋಷಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಾದ್ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮುದಾಯಾತ್ಮಾ ವ್ಯಾಧಿರಪಿ ಲಭ್ಯತೇ, ತೇನ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮಪಿ ಭೇಷಜಮವರುದ್ಧಮ್| ವಿಪರೀತಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ಪ್ರತಿಕೂಲಮುಚ್ಯತೇ, ನ ವಿಪರೀತಗುಣಮಾತ್ರಂ; ತೇನ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾರ್ಥಕಾರಿಣಾಮಪಿ ಭೇಷಜಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತಿ| ಯತ್ತು ಸಮಾನಮೇವ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ವಾ ಭೇಷಜಂ ಭವತಿ ತದ್ ದೋಷಾದಿಕ್ಷಯವ್ಯಾಧಿವೃದ್ಧಿಜನಕತಯಾ ವಿಪರೀತಮೇವ, ಯೇನ ತತ್ರ ನ ದೋಷಾದಯಃ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯಾಃ ಕಿನ್ತು ತತ್ಕ್ಷಯಾಃ, ತೇನ ಕ್ಷಯೇ ದೋಷಾದಿವಿಪರೀತಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯುಕ್ತಂ ಸದ್ದೋಷಾದೀನ್ ನಿಯಚ್ಛತೀತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತೋ ದೋಷಾದಿಸಮಾನಮೇವ ವಿಪರೀತಮಿತಿ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ದೋಷಃ||೨೯೨||

Adhikarana 54 (293) · Śloka 293

ದೇಶಕಾಲಪ್ರಮಾಣಾನಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಚೈವ ಹಿ| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋಽನ್ಯಥಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಪಥ್ಯಮಪ್ಯನ್ಯಥಾ ಭವೇತ್||೨೯೩||

ಅಥ ಯೇನ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ ಯುಕ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ಕಾರ್ಯಕರಂ ಭವತಿ ತಮೇವ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಮಾಹ- ದೇಶಕಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ತು ದೇಶಾದಿಯೋಗಾನಾಮುದಾಹರಣಾನ್ಯಾಚಾರ್ಯೇಣೈವ ಕೃತಾನಿ ‘ಆಸ್ಯಾದಾಮಾಶಯಸ್ಥಾನ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ನಾತಿದೋಷಂ ಚ ಬಹ್ವಪಿ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ತತ್ರ ದೇಶ ಆತುರರೂಪ ಏವೋಕ್ತಃ, ಭೂಮಿರೂಪದೇಶಾಪೇಕ್ಷಾ ತು ಯೋಜನಾ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯೋಜನಾಭಿಧಾನೇನೈವ ಗೃಹೀತಾ| ಕಾಲಃ ಷಡ್ವಿಧೋ ದಿನಾತುರೌಷಧಾದಿಭಿಃ| ತತ್ರೌಷಧಕಾಲೋ ದಶವಿಧಃ| ಪ್ರಮಾಣಮೌಷಧಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಮ್- ಅಲ್ಪಂ, ಬಹು, ಸಮಂ ಚ| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ದೇಶಶರೀರಯೋಃ; ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತ್ವೌಷಧಾನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟಮೇವ; ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಚ ಕಾಲಗೃಹೀತಂ; ಪ್ರಮಾಣಸಾತ್ಮ್ಯಗ್ರಹಣಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನೈವ ಕೃತಮ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರೀತಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ ಯಥಾವತ್ಪ್ರಯೋಗಃ| ವಿಪರ್ಯಯೇ ದೋಷಮಾಹ- ಅನ್ಯಥಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಪಥ್ಯಮಪ್ಯನ್ಯಥಾ ಭವೇತ್; ಏಷಾಂ ದೇಶಾದೀನಾಮ್, ಅನ್ಯಥೇತಿ ಅಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇ, ಪಥ್ಯಮಪೀತಿ ಭೇಷಜಂ ದೋಷಾದಿಪರೀತಮಪಿ, ಅನ್ಯಥೇತಿ ಅಪಥ್ಯಂ ಭವತಿ| ಯಾನಿ ಚಾಪರಾಣಿ ಬಲಸತ್ತ್ವಾದೀನಿ ದಶವಿಧದೋಷಾದ್ಯನ್ತರ್ಗತಾನಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ನೇಹೋಕ್ತಾನಿ ತಾನಿ ದೋಷಾದಿಷ್ವನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾನಿ||೨೯೩||

Adhikarana 55 (294-295) · Śloka 295

ಆಸ್ಯಾದಾಮಾಶಯಸ್ಥಾನ್ ಹಿ ರೋಗಾನ್ ನಸ್ತಃಶಿರೋಗತಾನ್| ಗುದಾತ್ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತ್ಯಾಶು ದತ್ತಮೌಷಧಮ್||೨೯೪|| ಶರೀರಾವಯವೋತ್ಥೇಷು ವಿಸರ್ಪಪಿಡಕಾದಿಷು| ಯಥಾದೇಶಂ ಪ್ರದೇಹಾದಿ ಶಮನಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿಶೇಷತಃ||೨೯೫||

ಶರೀರಾಪೇಕ್ಷಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಆಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದೌ ತೃತೀಯಾಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಮೀ; ತೇನಾಸ್ಯೇನ ದತ್ತಮೌಷಧಂ ವಮನಾದ್ಯಾಮಾಶಯಸ್ಥಾನ್ ಗದಾನಾಶುತರಂ ನಿಹನ್ತಿ| ಏವಂ ನಾಸಯಾ ದತ್ತಮೌಷಧಂ ಶಿರೋಗತಾನ್ ಹನ್ತಿ| ಗುದೇನ ದತ್ತಂ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾನ್ ಹನ್ತಿ| ಬಹಿಃ ಪರಿಸಾರ್ಜನಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಂ ಶರೀರದೇಶಾಪೇಕ್ಷಮಾಹ- ಶರೀರಾವಯವೋತ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾದೇಶಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿದೇಶೇ| ಪ್ರದೇಹಾದೀನಿ ಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕೋಪನಾಹಾದೀನಿ||೨೯೪-೨೯೫||

Adhikarana 56 (296-312) · Śloka 312

ದಿನಾತುರೌಷಧವ್ಯಾಧಿಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗರ್ತ್ವವೇಕ್ಷಣಮ್ | ಕಾಲಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದಿನಾವೇಕ್ಷಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಮನಂ ಯಥಾ||೨೯೬|| ರೋಗ್ಯವೇಕ್ಷೋ ಯಥಾ ಪ್ರಾತರ್ನಿರನ್ನೋ ಬಲವಾನ್ ಪಿಬೇತ್| ಭೇಷಜಂ ಲಘುಪಥ್ಯಾನ್ನೈರ್ಯುಕ್ತಮದ್ಯಾತ್ತು ದುರ್ಬಲಃ||೨೯೭|| ಭೈಷಜ್ಯಕಾಲೋ ಭುಕ್ತಾದೌ ಮಧ್ಯೇ ಪಶ್ಚಾನ್ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ಸಾಮುದ್ಗಂ ಭಕ್ತಸಂಯುಕ್ತಂ ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತರೇ ದಶ||೨೯೮|| ಅಪಾನೇ ವಿಗುಣೇ ಪೂರ್ವಂ, ಸಮಾನೇ ಮಧ್ಯಭೋಜನಮ್| ವ್ಯಾನೇ ತು ಪ್ರಾತರಶಿತಮುದಾನೇ ಭೋಜನೋತ್ತರಮ್||೨೯೯|| ವಾಯೌ ಪ್ರಾಣೇ ಪ್ರದುಷ್ಟೇ ತು ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತರಿಷ್ಯತೇ| ಶ್ವಾಸಕಾಸಪಿಪಾಸಾಸು ತ್ವವಚಾರ್ಯಂ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ||೩೦೦|| ಸಾಮುದ್ಗಂ ಹಿಕ್ಕಿನೇ ದೇಯಂ ಲಘುನಾಽನ್ನೇನ ಸಂಯುತಮ್| ಸಮ್ಭೋಜ್ಯಂ ತ್ವೌಷಧಂ ಭೋಜ್ಯೈರ್ವಿಚಿತ್ರೈರರುಚೌ ಹಿತಮ್||೩೦೧|| ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಸರ್ಪಿರ್ವಿರೇಚನಮ್| ಷಡಹೇ ಷಡಹೇ ದೇಯಂ ಕಾಲಂ ವೀಕ್ಷ್ಯಾಮಯಸ್ಯ ಚ||೩೦೨|| ಕ್ಷುದ್ವೇಗಮೋಕ್ಷೌ ಲಘುತಾ ವಿಶುದ್ಧಿರ್ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಮ್| ತದಾ ಭೇಷಜಮಾದೇಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಧಿ ದೋಷವದನ್ಯಥಾ||೩೦೩|| ಚಯಾದಯಶ್ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ವರ್ಜ್ಯಂ ಸೇವ್ಯಂ ಚ ಯತ್ರ ಯತ್| ಋತಾವವೇಕ್ಷ್ಯಂ ಯತ್ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವಂ ಸರ್ವಮುದಾಹೃತಮ್||೩೦೪|| (ಉಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ಕರಣಂ ಪ್ರತಿಷೇಧೇ ಚ ಕಾರಣಮ್| ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಬಲಾನಾಂ ಸವಿಕಲ್ಪಾನಾಮವೇಕ್ಷಣೇ||೩೦೫|| ಮುಹುರ್ಮುಹುಶ್ಚ ರೋಗಾಣಾಮವಸ್ಥಾಮಾತುರಸ್ಯ ಚ| ಅವೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ತು ಭಿಷಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ನ ಮುಹ್ಯತಿ)||೩೦೬|| ಇತ್ಯೇವಂ ಷಡ್ವಿಧಂ ಕಾಲಮನವೇಕ್ಷ್ಯ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ಪ್ರಯುಕ್ತಮಹಿತಾಯ ಸ್ಯಾತ್ ಸಸ್ಯಸ್ಯಾಕಾಲವರ್ಷವತ್||೩೦೭|| ವ್ಯಾಧೀನಾಮೃತ್ವಹೋರಾತ್ರವಯಸಾಂ ಭೋಜನಸ್ಯ ಚ| ವಿಶೇಷೋ ಭಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ತು ಕಾಲಾವೇಕ್ಷಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||೩೦೮|| ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾ ರೋಗಾಃ ಶರತ್ಕಾಲೇ ತು ಪಿತ್ತಜಾಃ| ವರ್ಷಾಸು ವಾತಿಕಾಶ್ಚೈವ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ ಹಿ||೩೦೯|| ನಿಶಾನ್ತೇ ದಿವಸಾನ್ತೇ ಚ ವರ್ಷಾನ್ತೇ ವಾತಜಾ ಗದಾಃ| ಪ್ರಾತಃ ಕ್ಷಪಾದೌ ಕಫಜಾಸ್ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ತು ಪಿತ್ತಜಾಃ||೩೧೦|| ವಯೋನ್ತಮಧ್ಯಪ್ರಥಮೇ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಮಯಾಃ| ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತ್ಯೇವ ಸ್ವಭಾವಾದ್ವಯಸೋ ನೃಣಾಮ್||೩೧೧|| ಜೀರ್ಣಾನ್ತೇ ವಾತಜಾ ರೋಗಾ ಜೀರ್ಯಮಾಣೇ ತು ಪಿತ್ತಜಾಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ತು ಲಭನ್ತೇ ಪ್ರಾಯಶೋ ಬಲಮ್||೩೧೨||

ದೇಶಮನು ಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋದಾಹರಣಾನಿ ಕಾಲವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕಮಾಹ- ದಿನಾತುರೌಷಧೇತ್ಯಾದಿ| ದಿನಾದಿಭಿರವೇಕ್ಷಣಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಅವೇಕ್ಷಣಮ್ ಅವೇಕ್ಷಾ| ಅತ್ರ ದಿನಾವೇಕ್ಷಾದಿಕಾಲಾನ್ ಕ್ರಮಾದುದಾಹರತಿ- ದಿನಾವೇಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ರೋಗ್ಯವೇಕ್ಷ ಇತಿ ರೋಗಿಣೋ ವಿಶೇಷಂ ಬಲವತ್ತ್ವಮಬಲವತ್ತ್ವಂ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರನ್ನ ಇತಿ ಔಷಧಮುಪಯುಜ್ಯಾಪಿ ಉಪಕ್ಷಣಮಭುಞ್ಜಾನಃ| ಔಷಧಾವೇಕ್ಷಾನಗದಕಾಲಾನಾಹ- ಭೈಷಜ್ಯಕಾಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಭುಕ್ತಾದಾವಿತ್ಯನೇನ ಕಾಲದ್ವಯಮುಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ ಪ್ರಾತರೇವ ನಿರನ್ನಂ, ತಥಾ ಪ್ರಾಗ್ಭೋಜನಂ ಚ| ತಥಾ ಪಶ್ಚಾದಿತ್ಯನೇನ ಚ ಕಾಲದ್ವಯಮೇವ ಪ್ರಾತರ್ಭೋಜನೋತ್ತರಕಾಲಂ, ಅಪರಂ ತು ಸಾಯಂ ಭೋಜನೋತ್ತರಕಾಲಮ್| ಮಧ್ಯೇಭುಕ್ತಂ ತು ಯದರ್ಧಂ ಭುಕ್ತ್ವೋಪಯುಜ್ಯತೇ, ಪಶ್ಚಾತ್ ಪುನರರ್ಧಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ಭುಕ್ತಂ ನಾಮ ಯದ್ಭೋಜನಸಮಯೇ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಸಾಮುದ್ಗಂ ನಾಮ ಯದ್ಭಕ್ತಸ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಭುಜ್ಯತೇ, ತತ್ಸಮುದ್ಗವದಾಹಾರಾವರಣಾತ್ ‘ಸಾಮುದ್ಗಂ’ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಭುಕ್ತಮಿತಿ ಪದಂ ಭುಕ್ತಾದಾವಿತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅನ್ತರಾಭಕ್ತಂ ನಾಮ ಯದನ್ನೇನ ಸಂಯೋಗಾತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ವಾ ತದ್ವಿಮಿಶ್ರಿತಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತರಂ ತು ಭುಕ್ತಂ ನಾಮ ಯದ್ ಗ್ರಾಸಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇಷು ಭುಜ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತರೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಏಕಂ ಚ ಭೇಷಜಕಾಲಂ ವದನ್ತಿ; ಭುಕ್ತಮಿತಿಪದೇನ ಚ ಭೇಷಜಕಾಲಾನ್ತರಮಭಿಧಾಯ ದಶೌಷಧಕಾಲಪೂರಣಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಅತ ಏವ ‘ವಾಯೌ ಪ್ರಾಣೇ ಪ್ರದುಷ್ಟೇ ತು ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತರಿಷ್ಯತೇ’ ಇತಿ ವಚನೇನ ಚಾಚಾರ್ಯೇಣೈಕ ಏವ ಕಾಲ ಉಕ್ತಃ| ತತ್ರ ಗ್ರಾಸಸ್ಯ ಗ್ರಾಸಾನ್ತರಮಧ್ಯೇ ಯದೌಷಧಂ ತದ್ ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತರಮುಚ್ಯತೇ| ಭುಕ್ತಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ- ಭುಕ್ತಂ ಲಘುನಾಽನ್ನೇನ ಸಂಯುತಮಿತಿ; ಲಘುನಾ ಪೇಯಾದಿನಾ ಅನ್ನೇನ ಸಂಯುತಂ ಯದ್ಭುಜ್ಯತೇ ತದ್ಭುಕ್ತಮುಚ್ಯತೇ| ಸಮ್ಭೋಜ್ಯಂ ತ್ವೌಷಧೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ತು ಯದೌಷಧಸಂಸ್ಕೃತಮನ್ನಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ಅಲಘು ಲಘು ವಾ ತತ್ ಸಮ್ಭುಕ್ತಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಯೇ ತು ‘ಗ್ರಾಸೇ ಗ್ರಾಸಾನ್ತರೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಪ್ರದುಷ್ಟೇ ಗ್ರಾಸೇ ಗ್ರಾಸಾನ್ತರೇ ವಾ ಭೇಷಜೋಪಯೋಗೇನ ಕಾಲದ್ವಯಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ, ಲಘುನಾಽನ್ನೇನ ಸಂಯುತಮಿತಿಪದಂ ಸಮ್ಭೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಸ್ಯೈವ ವಿಶೇಷಣಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ಭುಕ್ತಮಿತಿ ತು ಪದಂ ವಿವರಣಗ್ರನ್ಥೇಽಪಿ ಸರ್ವಾತ್ಮಕಾಲೋಪಯೋಜನೀಯಭೇಷಜವಿಶೇಷಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ‘ಅಪಾನೇ ವಿಗುಣೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಭೇಷಜಕಾಲವಿವರಣಂ ವ್ಯಕ್ತಮೇವೇತಿ ನ ಪುನರ್ವ್ಯಾಹ್ರಿಯತೇ| ಏತೇ ಚ ಕಾಲಾ ಯದ್ಯಪಿ ರೋಗವಿಶೇಷವಿಷಯತಯಾ ವಿಹಿತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಭೇಷಜಸ್ಯೈವಾಮೀ ವಿಗುಣಾಪಾನಾದಿವಿಧೇಯಸ್ಯ ಕಾಲಾ ಭವನ್ತಿ| ಅಪಾನವೈಗುಣ್ಯಾದಯಸ್ತು ಗದಾ ಇಹ ಭೇಷಜವಿಷಯತಯೋಪಾತ್ತಾಃ| ತೇನಾಪಾನೇ ವಿಗುಣೇ ಯದೌಷಧಂ ತಸ್ಯಾಪ್ಯೇತೇ ಕಾಲಾ ಇತ್ಯಾದಿನಿಬನ್ಧೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಯಸ್ತು ವ್ಯಾಧ್ಯವೇಕ್ಷಃ ಕಾಲಃ ಸ ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾರೂಪ ಇಹ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಔಷಧಾವೇಕ್ಷಂ ಕಾಲಮಭಿಧಾಯ ವ್ಯಾಧ್ಯವೇಕ್ಷಂ ಕಾಲಮಾಹ- ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪೇಯಾಕಷಾಯಸರ್ಪಿಃಕ್ಷೀರವಿರೇಚನಾನಾಮುತ್ಸರ್ಗವಿಧಯಾ ಜ್ವರಾಹಾದಾರಭ್ಯ ಷಡಹೇ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ದೇಯತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ಷಡಹಾತಿಕ್ರಮೇ ಪೇಯಾದಾನಂ ನ ವಿರೋಧಮಾವಹತಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಿಧೇರ್ವಿರೋಧವಿಧಿನಾ ಬಾಧನಸ್ಯ ಸರ್ವತ್ರೈವಾನುಮತತ್ವಾತ್| ತೇನ ಲಙ್ಘಿತಸ್ಯ ಕಷಾಯಷಡಹೇ ಪೇಯಾದಾನಂ ಯತ್ ಪ್ರಸಜ್ಯತೇ “ಲಙ್ಘಿತಂ ವಮಿತಂ ಕಾಲೇ ಯವಾಗೂಭಿರುಪಾಚರೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ ವಚನೇನ, ತದಪಿ ನ ವಿರೋಧಿ; ತಸ್ಯ ಚ ಶ್ಲೋಕಸ್ಯ ಪ್ರಪಞ್ಚೋ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತ ಏವ ಕೃತ ಇತಿ ನೇಹ ಕ್ರಿಯತೇ| ಕಾಲಂ ವೀಕ್ಷ್ಯಾಮಯಸ್ಯ ತ್ವಿತಿ ಅವಸ್ಥಾರೂಪಂ ಕಾಲಂ ಜ್ವರಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾಮಯಸ್ಯ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಷಡಹೇ ಪೇಯಾ ದೇಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಾಪೇಕ್ಷಂ ಕಾಲಮಾಹ- ಕ್ಷುದ್ವೇಗೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷುದಿತಿ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಭವತಿ, ವೇಗಮೋಕ್ಷ ಇತಿ ಪುರೀಷಾದಿನಿರ್ಗಮಃ| ಲಘುತಾ ವಿಶುದ್ಧಿರಿತಿ ಹೃದಯೋದ್ಗಾರವಿಶುದ್ಧಿಃ| ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಜೀರ್ಣಾನ್ನಲಕ್ಷಣಮ್| ಏತಚ್ಚ ಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಂ ಯದ್ಯಪಿ ರಸವಿಮಾನೇಽಪ್ಯಭಿಹಿತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ಕಾಲಾವೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಕರಣಾಗತತ್ವಾದಭಿಧಾನಂ ನ ಪುನರುಕ್ತದೋಷಕರಮ್| ತದಾ ಭೇಷಜಮಾದೇಯಮಿತಿ ವಚನೇನ ಪ್ರಾತರ್ಯದೌಷಧಮನನ್ನಂ ದೀಯತೇ ತದ್ಭೇಷಜಂ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ, ಯದನ್ನೋತ್ತರಕಾಲಂ ತದಜೀರ್ಣ ಏವ ಪ್ರಾತರಾಶೇ ದೀಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಭೋಜನೋತ್ತರಕಾಲಮಪಿ ಯದೌಷಧಂ ದೀಯತೇ ತದಪಿ ದಿನಾನ್ತರಭುಕ್ತೇಽನ್ನೇ ಜೀರ್ಣ ಏವ ದೀಯತೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಸ್ಯಾದ್ಧಿ ದೋಷವದಿತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿದ್ ‘ದ್ವಿದೋಷವತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇನ ಜೀರ್ಯತಿ ಜೀರ್ಯಮಾಣೇ ಚ ದೋಷದ್ವಯಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಸ್ಯಾತ್ತು ದೋಷವದನ್ಯಥಾ’ ಇತಿ ಪಾಠ ಆಕರಃ| ಋತುರೂಪಕಾಲಾವೇಕ್ಷಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಂ ವಿಭಜತೇ- ಚಯಾದಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಚಯಾದಯ ಇತಿ ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ| ತೇ ಚ ಚಯಾದಯೋ ಯಥಾ- ಕಫಸ್ಯ ಹೇಮನ್ತೇ ಚಯಃ, ಪ್ರಕೋಪೋ ವಸನ್ತೇ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪ್ರಶಮ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ವಭಾವಃ| ವರ್ಜ್ಯಂ ಸೇವ್ಯಂ ಚ ಋತಾವುಕ್ತಂ, ತತ್ರೈವ ಚ ಗುರ್ವನ್ನಾದಿ ವರ್ಜ್ಯಮುಕ್ತಂ, ತೇನ ತತ್ರೈವ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಪಕ್ರಮಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಸಾರ್ಧಂ ಶ್ಲೋಕಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತಮನಾರ್ಷಂ ವದನ್ತಿ| ಉಕ್ತಷಙ್ವಿಧಕಾಲಾನವೇಕ್ಷಪ್ರಯೋಗೇಽನಿಷ್ಟಫಲಂ ಸದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಇತ್ಯೇವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಸಸ್ಯಸ್ಯಾಕಾಲವರ್ಷೇಣ ಪೀಡಾ ಮರಣಂ ವಾ ಭವತಿ, ತದ್ವದೌಷಧಮಪಿ ಷಡ್ವಿಧಮಕಾಲಾನವೇಕ್ಷಮುಪಯುಕ್ತಂ ಕ್ಲೇಶಾಯ ವಿನಾಶಾಯ ವಾ ಭವತಿ| ಪುನರನ್ಯಥಾ ಕಾಲಾವೇಕ್ಷಂ ಯೋಗಂ ದರ್ಶಯನ್ತಃ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ- ವ್ಯಾಧೀನಾಮೃತ್ವಹೋರಾತ್ರನಿಯಮಾದಿಶ್ಲೋಕಚತುಷ್ಟಯಮ್, ಏತದಪಿ ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್||೨೯೬-೩೧೨||

Adhikarana 57 (313-314) · Śloka 314

ನಾಲ್ಪಂ ಹನ್ತ್ಯೌಷಧಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಯಥಾಽಽಪೋಽಲ್ಪಾ ಮಹಾನಲಮ್| ದೋಷವಚ್ಚಾತಿಮಾತ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್ಸಸ್ಯಸ್ಯಾತ್ಯುದಕಂ ಯಥಾ||೩೧೩|| ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯ ಬಲಂ ತಸ್ಮಾದಾಮಯಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಚ| ನೈವಾತಿಬಹು ನಾತ್ಯಲ್ಪಂ ಭೈಷಜ್ಯಮವಚಾರಯೇತ್||೩೧೪||

ಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾವೇಕ್ಷಂ ಯೋಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಾಲ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚೇಹ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾ ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ “ದೋಷಪ್ರಮಾಣಾನುರೂಪೋ ಹಿ ಭೈಷಜ್ಯಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೋ ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷೋ ಭವತಿ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಂ ಮಧ್ಯಭೇಷಜಪ್ರಮಾಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೩೧೩-೩೧೪||

Adhikarana 58 (315-319) · Śloka 320

ಔಚಿತ್ಯಾದ್ಯಸ್ಯ ಯತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದೇಶಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ| ಅಪಥ್ಯಮಪಿ ನೈಕಾನ್ತಾತ್ತತ್ತ್ಯಜಂಲ್ಲಭತೇ ಸುಖಮ್||೩೧೫|| ಬಾಹ್ಲೀಕಾಃ ಪಹ್ಲವಾಶ್ಚೀನಾಃ ಶೂಲೀಕಾ ಯವನಾಃ ಶಕಾಃ| ಮಾಂಸಗೋಧೂಮಮಾಧ್ವೀಕಶಸ್ತ್ರವೈಶ್ವಾನರೋಚಿತಾಃ||೩೧೬|| ಮತ್ಸ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಪ್ರಾಚ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರಸಾತ್ಮ್ಯಾಶ್ಚ ಸೈನ್ಧವಾಃ| ಅಶ್ಮಕಾವನ್ತಿಕಾನಾಂ ತು ತೈಲಾಮ್ಲಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||೩೧೭|| ಕನ್ದಮೂಲಫಲಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಲಯವಾಸಿನಾಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣತಃ ಪೇಯಾ ಮನ್ಥಶ್ಚೋತ್ತರಪಶ್ಚಿಮೇ ||೩೧೮|| ಮಧ್ಯದೇಶೇ ಭವೇತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯವಗೋಧೂಮಗೋರಸಾಃ| ತೇಷಾಂ ತತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಯುಕ್ತಾನಿ ಭೈಷಜಾನ್ಯವಚಾರಯೇತ್||೩೧೯|| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಹ್ಯಾಶು ಬಲಂ ಧತ್ತೇ ನಾತಿದೋಷಂ ಚ ಬಹ್ವಪಿ|೩೨೦|

ಅಥ ಸಾತ್ಮ್ಯಾವೇಕ್ಷಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಂ ವಿಭಜನ್ನಾಹ- ಔಚಿತ್ಯಾದ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಔಚಿತ್ಯಾದಿತಿ ಅಭ್ಯಾಸಾತ್, ಅಪಥ್ಯಮಪಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತದೇಕಾನ್ತಾತ್ ತ್ಯಜನ್ ನ ಸುಖಂ ಲಭತೇ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಏಕಾನ್ತಾತ್ ಝಟಿತಿ ಸರ್ವಥಾ ಚ ತ್ಯಜನ್| ಏತೇನಾಪಥ್ಯಮಪಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮೇಕಾನ್ತಾತ್ ತ್ಯಜತಃ ಸುಖಂ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಪಥ್ಯಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗೇ ತು ನಿತರಾಮೇವ ದುಃಖಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ದೇಶಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ದೇಶವಾಚಿನೋ ಜನಪದಾ ಅಭಿಪ್ರೇತಾಃ| ತೇನ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಶಬ್ದೇನ ತದ್ದೇಶಜಾತತ್ವೇನೈವ ಪುರುಷೈರ್ಯತ್ ಸೇವ್ಯತೇ ತತ್ ಸಾಧಾರಣಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪುರುಷಸಾತ್ಮ್ಯಗ್ರಹಣೇನ ತು ಯತ್ ಪ್ರತಿನಿಯತಪುರುಷಸ್ಯೈವಾಭ್ಯಾಸಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ ತತ್ ಪುರುಷಪ್ರತಿನಿಯತಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯತ್ತು ಪೂರ್ವಂ “ದೇಶಾನಾಮಾಮಯಾನಾಂ ಚ ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಗುಣೈಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ” (ಸೂ.ಅ.೬) ಇತ್ಯನೇನ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಮುಕ್ತಂ, ತದ್ದೇಶವಿಪರೀತಗುಣತ್ವೇನ ತದ್ದೇಶನಿವಾಸಿನಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಕ್ತಮ್; ಇದಂ ತು ದೇಶವಿಪರೀತಗುಣಂ ಭವತು ಮಾ ಭವತು ವಾ, ತಥಾಽಪಿ ತದ್ದೇಶನಿವಾಸಿನಾಮಭ್ಯಾಸೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತದಿಹ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಪುರುಷಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರತಿಪುರುಷಂ ಭಿನ್ನತ್ವೇನಾನಿಯತತ್ವಾಚ್ಛೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾ ಉದಾಹರಣಂ ನ ಕೃತಮ್| ತೇನ ದೇಶಾಭ್ಯಾಸಸಾತ್ಮ್ಯಾನಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ಯುದಾಹರತಿ- ಬಾಹ್ಲೀಕಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವೈಶ್ವಾನರೋಚಿತಾ ಇತಿ ಅತ್ರೋಚಿತಶಬ್ದೇನಾಭ್ಯಾಸ ಉಚ್ಯತೇ| ತೈಲಂ ಚಾಮ್ಲಂ ಚೇತಿ ತೈಲಾಮ್ಲಮ್| ದಕ್ಷಿಣತ ಇತಿ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇ| ಉತ್ತರೇ ಚ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಚೇತಿ ಉತ್ತರಪಶ್ಚಿಮೇ| ತೇಷಾಮಿತ್ಯತ್ರ ತಚ್ಛಬ್ದೇನ ಜನಪದಾಃ ಪುರುಷಾಶ್ಚ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತೇನ ತತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಯುಕ್ತಾನೀತಿ ಉಕ್ತದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಯುಕ್ತಪುರುಷಸಾತ್ಮ್ಯಯುಕ್ತಾನಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯೋಪಯೋಗಫಲಮಾಹ- ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಹ್ಯಾಶು ಬಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹ್ವಪೀತಿ ಅತಿಮಾತ್ರಮಪಿ||೩೧೫-೩೧೯||-

Adhikarana 59 (320) · Śloka 321

ಯೋಗೈರೇವ ಚಿಕಿತ್ಸನ್ ಹಿ ದೇಶಾದ್ಯಜ್ಞೋಽಪರಾಧ್ಯತಿ||೩೨೦|| ವಯೋಬಲಶರೀರಾದಿಭೇದಾ ಹಿ ಬಹವೋ ಮತಾಃ |೩೨೧|

ಉಕ್ತದೇಶಾದಿಪರೀಕ್ಷಾವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಕೇವಲಂ ಯಥೋಕ್ತಯೋಗೈರೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ವತೋ ದೋಷಮಾಹ- ಯೋಗೈರೇವೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಾದ್ಯಜ್ಞ ಇತ್ಯನೇನ ದೇಶಾದ್ಯಜ್ಞಾನಾದ್ ದೇಶಾದಿವಿಗುಣಚಿಕಿತ್ಸಾಕಾರಕಂ ಪುರುಷಂ ಲಕ್ಷಯತಿ| ಅಪರಾಧ್ಯತಿ ನ ಈಪ್ಸಿತಂ ಸಾಧಯತಿ| ದೇಶಾದ್ಯಜ್ಞ ಇತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಕಾಲಾದೀನಾಮುಕ್ತಾನಾಂ ತಥಾ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೋಕ್ತವಯೋ-ಬಲ-ಶರೀರ-ಪ್ರಕೃತಿ-ಸತ್ತ್ವಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ದೇಶಾದ್ಯಜ್ಞಃ ಕುತೋಽಪರಾಧ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ವಯೋಬಲೇತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸತ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯಸ್ಮಾದ್ವಯೋಬಲಾದಿಭೇದಾ ಬಹವಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾವೇಕ್ಷಣೀಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಕಾನಾಂ ಮತಾಃ ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ ದೇಶಾದಿನಿರಪೇಕ್ಷಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ನ ಈಪ್ಸಿತಂ ಸಾಧಯತೀತಿ ಭಾವಃ||೩೨೦||-

Adhikarana 60 (321-325) · Śloka 326

ತಥಾಽನ್ತಃಸನ್ಧಿಮಾರ್ಗಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಗೂಢಚಾರಿಣಾಮ್||೩೨೧|| ಭವೇತ್ ಕದಾಚಿತ್ ಕಾರ್ಯಾಽಪಿ ವಿರುದ್ಧಾಭಿಮತಾ ಕ್ರಿಯಾ| ಪಿತ್ತಮನ್ತರ್ಗತಂ ಗೂಢಂ ಸ್ವೇದಸೇಕೋಪನಾಹನೈಃ||೩೨೨|| ನೀಯತೇ ಬಹಿರುಷ್ಣೈರ್ಹಿ ತಥೋಷ್ಣಂ ಶಮಯನ್ತಿ ತೇ| ಬಾಹ್ಯೈಶ್ಚ ಶೀತೈಃ ಸೇಕಾದ್ಯೈರೂಷ್ಮಾಽನ್ತರ್ಯಾತಿ ಪೀಡಿತಃ||೩೨೩|| ಸೋಽನ್ತರ್ಗೂಢಂ ಕಫಂ ಹನ್ತಿ ಶೀತಂ ಶೀತೈಸ್ತಥಾ ಜಯೇತ್| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟೋ ಘನೋ ಲೇಪಶ್ಚನ್ದನಸ್ಯಾಪಿ ದಾಹಕೃತ್||೩೨೪|| ತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯೋಷ್ಮಣೋ ರೋಧಾಚ್ಛೀತಕೃಚ್ಚಾನ್ಯಥಾಽಗುರೋಃ| ಛರ್ದಿಘ್ನೀ ಮಕ್ಷಿಕಾವಿಷ್ಠಾ ಮಕ್ಷಿಕೈವ ತು ವಾಮಯೇತ್||೩೨೫|| ದ್ರವ್ಯೇಷು ಸ್ವಿನ್ನಜಗ್ಧೇಷು ಚೈವ ತೇಷ್ವೇವ ವಿಕ್ರಿಯಾ|೩೨೬|

ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣಾಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾರ್ಥಕರ್ತೃತ್ವಮಾಹ- ತಥಾಽನ್ತರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರ್ಮಾರ್ಗಾಃ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಿಣಃ, ಸನ್ಧಿಮಾರ್ಗಾ ಮಧ್ಯಮಾರ್ಗಾಶ್ರಯಿಣಃ| ಗೂಢಚಾರಿಣಾಮಿತಿ ಅನ್ತಃಸನ್ಧಿಗತತ್ವೇನಾವ್ಯಕ್ತಗತೀನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ವಿರುದ್ಧಾಭಿಮತಾಽಪಿ ಕ್ರಿಯಾ ಕದಾಚಿದ್ಭವತಿ, ವಿರುದ್ಧಾಭಿಮತಾ ವಿಪರೀತತ್ವೇನ ಖ್ಯಾತಾ| ಕಿಂವಾ ನ ಕೇವಲಂ ವಯೋಬಲಾದಿಭೇದಾ ಬಹವೋ ಮತಾಃ ಕಿನ್ತು ಅನ್ತಃಸನ್ಧಿಮಾರ್ಗಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಗೂಢಚಾರಿಣಾಂ ಭೇದಾ ಬಹವಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾವೇಕ್ಷಣೀಯಾ ಮತಾ ಇತಿ; ತತೋ ಗೂಢಚಾರಿಣೋ ದೋಷಭೇದೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದೋ ಭವೇತ್ ಕದಾಚಿದಿತ್ಯಾದಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ವಿರುದ್ಧಾಭಿಮತಕ್ರಿಯಾಕರಣೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಪಿತ್ತಮನ್ತರ್ಗತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ನೀಯತೇ ಬಹಿರಿತಿ ಬಾಹ್ಯರೋಮಕೂಪನಿಃಸಾರಣೇನ ನೀಯತೇ ಬಹಿರುಷ್ಣೈಃ| ತಥೇತಿ ತಥಾ ಉಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಉಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣೈಃ ಸ್ವೇದಾದಿಭಿಃ ಶಮಯನ್ತಿ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಶೀತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇನ ಶೀತಶ್ಲೇಷ್ಮಶಮನೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಬಾಹ್ಯೈಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪೀಡಿತ ಇತಿ ಬಹಿರ್ಗಚ್ಛನ್ ನಿರುದ್ಧಃ| ಅಥ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಸ್ಯಾಪಿ ಕಲ್ಪನಾವಿಶೇಷಾದನ್ಯಥಾಕರ್ತೃತ್ವಮಾಹ- ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯೋಷ್ಮಣೋ ರೋಧಾದಿತಿ ತ್ವಙ್ಮಾರ್ಗೇಣ ನಿರ್ಗಚ್ಛತ ಊಷ್ಮಣೋ ರೋಧಾತ್| ಶೀತಕೃಚ್ಚಾನ್ಯಥಾಽಗುರೋರಿತಿ ಅಗುರೋರುಷ್ಣಸ್ಯಾಪಿ ಪಿಷ್ಟೋಽಘನಶ್ಚ ಲೇಪಃ ಶೀತಕೃತ್ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿರುದ್ಧಕ್ರಿಯಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಸಮುದಾಯಾಪೇಕ್ಷಯೈಕದೇಶಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಕಾರ್ಯಕರಣೋದಾಹರಣಮಾಹ- ಛರ್ದಿಘ್ನೀತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯೇಷು ಸ್ವಿನ್ನಜಗ್ಧೇಷ್ವೇವಂ ತೇಷ್ವೇವ ವಿಕ್ರಿಯೇತಿ ಅನೇನ ಮಕ್ಷಿಕಾವಿಷ್ಠಾರಮ್ಭಕೇಷು ದ್ರವ್ಯೇಷು ಮಕ್ಷಿಕಾಜಠರಾಗ್ನಿಸ್ವಿನ್ನೇಷು ಏವಂ ವಿಕ್ರಿಯಾ ಮಕ್ಷಿಕಾಶರೀರಗತತಯಾ ವಿಷ್ಠಾಗತತಯಾ ಚ ವಿರುದ್ಧಾ ಕ್ರಿಯಾ ಯಥೋಕ್ತಾ ಭವತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ; ಸ್ವಿನ್ನಜಗ್ಧೇಷ್ವಿತಿ ಖಾದಿತಾನನ್ತರಮಗ್ನಿಪಕ್ವೇಷು, ವಿಕ್ರಿಯೇತಿ ವಿರುದ್ಧಕ್ರಿಯಾ| ಕಿಂವಾ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಪೂರ್ವದ್ರವ್ಯಕಾರ್ಯವಿರುದ್ಧೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮಾಹ- ದ್ರವ್ಯೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ‘ಜಗ್ಧೇಷು’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ದಗ್ಧೇಷು’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಲಾಜಸಕ್ತೂನಾಂ ಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡೇಷು ಸ್ವಿನ್ನತಯಾ ಲಾಜವಿಪರೀತಾ ಗುರುತ್ವೇನಾಗ್ನಿವಧಾದಿಕಾರಿಕಾ ಕ್ರಿಯಾ; ತಥಾ ಉತ್ಪಲನಾಲೇಷು ದಗ್ಧೇಷು ಕ್ಷಾರತಯಾ ಶೀತವಿರುದ್ಧಾ ಕ್ರಿಯಾ ಛೇದನಾದಿಕ್ರಿಯಾ ಇತ್ಯಾದ್ಯುದಾಹಾರ್ಯಮ್| ಯದಾ ‘ಯಸ್ಮಿನ್ ಜಗ್ಧೇಷು’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತದಾಽಪಿ ಸ್ವಿನ್ನಾನನ್ತರಂ ಜಗ್ಧೇಷ್ವಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಸಕ್ತುಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಕ ಏವೋದಾಹರಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೩೨೧-೩೨೫||-

Adhikarana 61 (326) · Śloka 327

ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷೌಷಧಾದೀನಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ದಶ ತತ್ತ್ವತಃ||೩೨೬|| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ನ ಯೋಗೈರೇವ ಕೇವಲಮ್|೩೨೭|

ಪರೀಕ್ಷಾಫಲಮುಪಸಂಹರತಿ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೌಷಧಾದೀನಿ ಉಪಕಲ್ಪನೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೧೫) ಏಕಾದಶ ಪಠಿತಾನಿ, ವಿಮಾನೇ ಚ ದ್ವಾದಶ ಪಠಿತಾನಿ, ತೇನ ತದ್ಗ್ರಹಣೇನೇಹೋಕ್ತಂ ದಶಸಙ್ಖ್ಯತ್ವಂ ವ್ಯಾಹನ್ಯತೇ; ತೇನ ದೃಢಬಲೇನೈವ ನಿರೂಹಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಯಾನಿ ದೋಷೌಷಧಾದೀನಿ ದಶ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ “ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷೌಷಧದೇಶಕಾಲಸಾತ್ಮ್ಯಾಗ್ನಿಸತ್ತ್ವೌಕವಯೋಬಲಾನಿ” (ಸಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯನೇನ, ತಾನ್ಯೇವಾತ್ರ ದಶ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಏತದ್ದಶಕ ಏವೋಪಕಲ್ಪನೀಯೋಕ್ತೈಕಾದಶಕಸ್ಯ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ವಿಮಾನೋಕ್ತದ್ವಾದಶಕಸ್ಯ ಚಾವರೋಧಃ| ತಥಾಹಿ- ಉಪಕಲ್ಪನೀಯೇ ಏತದ್ದಶತ ಅನ್ಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಶರೀರಾಹಾರಾ ಉಕ್ತಾಃ; ತತ್ರ ಶರೀರಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇಶ್ಚ ದೇಶಶಬ್ದೇನ ಭೂಮ್ಯಾತುರಗ್ರಾಹಿಣಾ ಗ್ರಹಣಮ್, ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ದೇಶೋ ಭೂಮಿರಾತುರಶ್ಚ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ; ಆಹಾರಸ್ಯ ತು ಸಾತ್ಮ್ಯಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಿಮಾನೇ ಚ ಯೋ ದ್ವಾದಶೋ ವಿಕಾರಃ ಪಠಿತಃ, ಸ ದೋಷಗ್ರಹಣಗೃಹೀತಃ| ಏವಂ ಸರ್ವೋಪಕಲ್ಪನೀಯಾದ್ಯುಕ್ತಾರ್ಥೋಪಗ್ರಹೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಯತ್ತು ಆಷಾಢವರ್ಮಪ್ರಭೃತಿಭಿರತದ್ಗುಣಬಹುವ್ರೀಹಿಪಕ್ಷಾಶ್ರಯೇಣೋಪಕಲ್ಪನೀಯೋಕ್ತಾನಾಮೇವ ದಶತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮಿಹ, ತದ್ ಹ್ಯಶಾಬ್ದಮಸಙ್ಗತಂ ಚ| ನ ಯೋಗೈರೇವೇತಿ ನ ಪ್ರಯೋಗಮಾತ್ರೇಣ||೩೨೬||-

Adhikarana 62 (327-328) · Śloka 329

ನಿವೃತ್ತೋಽಪಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ್ವಲ್ಪೇನಾಯಾತಿ ಹೇತುನಾ||೩೨೭|| ಕ್ಷೀಣೇ ಮಾರ್ಗೀಕೃತೇ ದೇಹೇ ಶೇಷಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇವಾನಲಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತಮನುಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಪ್ರಯೋಗೇಣಾನಪಾಯಿನಾ||೩೨೮|| ಸಿದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಸ್ಯಾಪ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ತು|೩೨೯|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ನಿವೃತ್ತೇ ವ್ಯಾಧೌ ಕರ್ತವ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಿವೃತ್ತೋಽಪಿ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ನಿವೃತ್ತ ಇವ ನಿವೃತ್ತಃ, ಕಿಞ್ಚಿದವಶಿಷ್ಟದೋಷರೂಪಮೂಲಃ; ನ ತು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಃ, ತಸ್ಯ ತುಲ್ಯಹೇತುನಾ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನವಿರೋಧಾತ್, ತಥಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾನಲದೃಷ್ಟಾನ್ತವಿಸದೃಶತ್ವಾಚ್ಚ| ಕ್ಷೀಣೇ ಅಪಚಿತಮಾಂಸಾದಿಕೇ| ಮಾರ್ಗೀಕೃತೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಧ್ಯಪ್ರತಿಬನ್ಧಕತಯಾ ಮಾರ್ಗಸದೃಶೀಕೃತೇ| ಶೇಷ ಇತಿ ಅನಲವಿಶೇಷಣಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದೇನ ನಿವೃತ್ತೋಽಪಿ ಯದಾ ಸ್ವಲ್ಪೇನ ಹೇತುನಾ ಆಯಾತಿ ತದಾ ಪ್ರಶಮಾಭಿಮುಖೋ ನಿತರಾಮೇವಾಯಾತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನುಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಪ್ರಯೋಗೇಣೇತಿ ಪುನರಪ್ಯನುಬನ್ಧಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅನಪಾಯಿನೇತಿ ರೋಗಾನ್ತರಾಕಾರಕೇಣ| ಕಿಮರ್ಥಮನುಬಧ್ನೀಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ದಾರ್ಢ್ಯಾರ್ಥಮಿತಿ| ಪ್ರಯುಕ್ತಸಿದ್ಧೌಷಧಕೃತವ್ಯಾಧಿನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ದಾರ್ಢ್ಯಾರ್ಥಂ, ಸ್ಥೈರ್ಯಾರ್ಥಮಿತಿ ಯಾವತ್||೩೨೭-೩೨೮||-

Adhikarana 63 (329-330) · Śloka 331

ಕಾಠಿನ್ಯಾದೂನಭಾವಾದ್ವಾ ದೋಷೋಽನ್ತಃ ಕುಪಿತೋ ಮಹಾನ್||೩೨೯|| ಪಥ್ಯೈರ್ಮೃದ್ವಲ್ಪತಾಂ ನೀತೋ ಮೃದುದೋಷಕರೋ ಭವೇತ್| ಪಥ್ಯಮಪ್ಯಶ್ನತಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರುಪಜಾಯತೇ||೩೩೦|| ಜ್ಞಾತ್ವೈವಂ ವೃದ್ಧಿಮಭ್ಯಾಸಮಥವಾ ತಸ್ಯ ಕಾರಯೇತ್|೩೩೧|

ಅಪರಮಪಿ ಪ್ರಯೋಗಾನುಬನ್ಧವಿಷಯಮಾಹ- ಕಾಠಿನ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಠಿನ್ಯಾದಿತಿ ದೋಷಚಯರೂಪಸಂಹತತ್ವಾತ್| ಊನಭಾವಾತ್ ಅಚಯಪ್ರಕೋಪಾತ್; ಅಚಯೇಽಪಿ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಕೋಪೋ ಭವತ್ಯೇವ; ಯಥಾ- ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಭಿರ್ವಾಯೋಃ, ಪಿತಸ್ಯ ಕ್ರೋಧಾದಿಭಿಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಭಿಃ; ಅಯಂ ಚಾಚಯಪ್ರಕೋಪೋ ಘನಾವಯವೋಪಚಯಾಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ ‘ಊನಭಾವಾತ್ ಪ್ರಕೋಪ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ದೋಷೋಽನ್ತಃಕುಪಿತೋ ಮಹಾನಿತ್ಯತ್ರ ಕಾಠಿನ್ಯಾತ್ ಕುಪಿತ ಊನಭಾವಾಚ್ಚ ಕುಪಿತೋ ಮಹಾನ್ ಭವತೀತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ಕಾಠಿನ್ಯಾದ್ಧಿ ಅಚಯಕೋಪೋಽನ್ತರೇವ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತಿ, ಊನಭಾವಾತ್ತು ಅಚಯಪ್ರಕೋಪಃ ಪ್ರಸರಣಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್ತು ಲಘುಚಯಬನ್ಧಸಾರೋ(?)ಽಪಿ ಮಹಾನ್ ಭವತಿ| ಮೃದ್ವಲ್ಪತಾಂ ನೀತ ಇತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ, ತೇನ ಯಃ ಕಾಠಿನ್ಯಾದನ್ತಃಕುಪಿತಃ ಸ ಮೃದುತಾಂ ನೀತಃ, ಸ್ಥೂಲಭಾವಾನ್ಮಾಹಾನ್ ಕುಪಿತೋಽಲ್ಪತಾಂ ನೀತಃ; ಮೃದುದೋಷಕರ ಇತಿ ಅಲ್ಪವಿಕಾರಕರಃ| ಕಿಂವಾ ಕಾಠಿನ್ಯಾದಿತಿ ದೋಷದೂಷ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಕೃತಸ್ಥೈರ್ಯಾತ್, ಊನಭಾವಾದಿತಿ ಯಥೋಕ್ತಕಾಠಿನ್ಯಂ ವಿನಾ| ಅನ್ತರಿತಿ ಶರೀರಾನುತ್ತಾನದೇಶೇ| ಮಹಾನಿತಿ ಚ ಪದಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏಕಸ್ಯ ಕಾರಣಪ್ರಚಯೇನ ಮಹತ್ತ್ವಮ್| ಪಥ್ಯಮಪ್ಯಶ್ನತ ಇತಿ ಹಿತಮಪಿ ಭೇಷಜಮುಪಯುಞ್ಜಾನಸ್ಯ| ಉಪಜಾಯತ ಇತಿ ಮೃದುತಯಾ ಅಲ್ಪತಯಾ ವಾ ಅನುವರ್ತತೇ| ಜ್ಞಾತ್ವೈವಮಿತಿ ಪಥ್ಯಮಿದಮಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್, ಅಯಂ ತು ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ, ಮಹತ್ತ್ವಾದ್ಗಮ್ಭೀರತ್ವಾದ್ವಾ ಸರ್ವಥಾ ನ ನಿವರ್ತತೇ ಮಗ್ನಃ, ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತಥೈವ ಪೂರ್ವಪ್ರಯುಕ್ತಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ವಾ ಅಭ್ಯಾಸಂ ವಾ ಕಾರಯೇತ್, ನ ತತ್ಪ್ರಯೋಗಾಶ್ರಯಪ್ರಯೋಗಾನ್ತರಂ ಕುರ್ಯಾತ್; ವೃದ್ಧಿರ್ಮಾತ್ರಾಧಿಕ್ಯಮ್, ಅಭ್ಯಾಸಃ ಸತತೋಪಯೋಗಃ| ಅಯಮರ್ಥೋಽನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಃ- “ಅಭ್ಯಸ್ಯಮಾನಾಃ ಕ್ರಮಶಸ್ತು ಯೋಗಾ ಜಯನ್ತಿ ರೋಗಾನ್ ಬಲಿನಃ ಸ್ಥಿರಾಂಶ್ಚ| ತಸ್ಮಾದಖಿನ್ನಃ ಪುರುಷೋಽಭ್ಯುಪೇಯಾದ್ಯೋಗಪ್ರಯೋಗಾನ್ ಸಮುದೀರ್ಣರೋಗೇ” ಇತಿ||೩೨೯-೩೩೦||-

Adhikarana 64 (331-333) · Śloka 334

ಸಾತತ್ಯಾತ್ಸ್ವಾದ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ಪಥ್ಯಂ ದ್ವೇಷ್ಯತ್ವಮಾಗತಮ್||೩೩೧|| ಕಲ್ಪನಾವಿಧಿಭಿಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಪ್ರಿಯತ್ವಂ ಗಮಯೇತ್ ಪುನಃ| ಮನಸೋಽರ್ಥಾನುಕೂಲ್ಯಾದ್ಧಿ ತುಷ್ಟಿರೂರ್ಜಾ ರುಚಿರ್ಬಲಮ್||೩೩೨|| ಸುಖೋಪಭೋಗತಾ ಚ ಸ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧೇಶ್ಚಾತೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಲೌಲ್ಯಾದ್ದೋಷಕ್ಷಯಾದ್ವ್ಯಾಧೇರ್ವೈಧರ್ಮ್ಯಾಚ್ಚಾಪಿ ಯಾ ರುಚಿಃ||೩೩೩|| ತಾಸು ಪಥ್ಯೋಪಚಾರಃ ಸ್ಯಾದ್ಯೋಗೇನಾದ್ಯಂ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್|೩೩೪|

ಉಕ್ತಸತತೋಪಯೋಗೇ ಯದಿ ಪಥ್ಯಂ ಸಾತತ್ಯಾತ್ ಸತತೋಪಯೋಗಾದ್ಧೇತೋರ್ದ್ವೇಷ್ಯತ್ವಮಾಗತಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ಸ್ವಾದ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ಅನಿಷ್ಟತ್ವಾದ್ದ್ವೇಷ್ಯತ್ವಮಾಗತಂ ಭವತಿ, ತದಾಽಪಿ ತದೇವ ಪಥ್ಯಂ ತೈಸ್ತೈಃ ಕಲ್ಪನಾವಿಧಿಭಿಃ ಸ್ವರಸಶೃತಕಲ್ಕಾದಿಭಿಃ ಸೂದಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೈಶ್ಚ ವಿಧಾನೈಃ ಪುನರಾತುರಸ್ಯ ಪ್ರಿಯತ್ವಮಾಪಾದಯೇತ್| ಸ್ವಾದ್ವಪಿ ಸತತೋಪಯೋಗಾದಪ್ರಿಯಂ ಭವತೀತಿ ದೃಷ್ಟಮ್, ಅಸ್ವಾದು ತು ಸ್ವಭಾವಾದೇವಾಪ್ರಿಯಮ್| ಸ್ವಾದುಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಪ್ರಿಯೋ ರಸೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಪ್ರಿಯತ್ವಾಪಾದನಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ- ಮನಸೋಽರ್ಥಾನುಕೂಲ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ಮನಸೋಽನುಕೂಲಭೇಷಜಾದಿರೂಪಾನುಕಲ್ಪನಾತ್| ಊರ್ಜಾ ಮನೋಬಲಮ್| ಸುಖೋಪಭೋಗತಾ ಭೇಷಜಸ್ಯಾಪ್ರಾತಿಕೂಲ್ಯೇನೋಪಯೋಗಃ| ಅತ್ರ ಚಾತಿತೃಷ್ಣಾದಿಭ್ಯಃ ಸುಖೋಪಭೋಗಾನ್ತೇ ವಿರೇಚನೇ ಅರುಚೌ ಕರ್ತವ್ಯಮಭಿಧಾಯ ರುಚಿವಿಶೇಷೇ ಕರ್ತವ್ಯತಾಮಾಹ- ಲೌಲ್ಯಾದಿತಿ| ಅತ್ರ ಲೌಲ್ಯಾದೇವ ಹಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪುರುಷಸ್ಯ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷೇ ರುಚಿರ್ಭವತಿ; ದೋಷಕ್ಷಯಾದಪಿ ಕ್ವಚಿದ್ರುಚಿರ್ಭವತಿ; ತಥಾ ವ್ಯಾಧಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಚ ಪೇಯೇ ರುಚಿರ್ಭವತಿ; ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ಕ್ವಚಿದ್ರುಚಿರ್ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಮೃತ್ತಿಕಾಯಾಂ; ವೈಧರ್ಮ್ಯಾಚ್ಚ ರುಚಿರ್ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ರೂಕ್ಷೇ, ಮಧುರಸ್ಯ ಚಾಮ್ಲೇ; ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅಮ್ಲೇನ ಕೇಚಿದ್ವಿಹತಾ ಮನುಷ್ಯಾ ಮಾಧುರ್ಯಯೋಗೇ ಪ್ರಣಯೀಭವನ್ತಿ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೬) ಇತಿ; ಕಿಂವಾ ವ್ಯಾಧಿವೈಧರ್ಮ್ಯಾದಿತ್ಯೇಕ ಏವ ಹೇತುಃ; ಅತ್ರೋದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರೇಽಮ್ಲಕಟುಕೇಚ್ಛುತಾ| ಏತೈರ್ಲೌಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಜನಿತಾ ರುಚಿಃ, ಆಸು ರುಚಿಷು ಲೌಲ್ಯಾದಿಜನಿತಾಸು ಪಥ್ಯೋಪಚಾರಃ ಸ್ಯಾತ್, ಪಥ್ಯಮೇವ ದೇಯಂ ನಾಪಥ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಯದಿ ಪಥ್ಯಂ ಚ ಭವತಿ ರುಚಿವಿಷಯಂ ಚ ಭವತಿ ತದಾ ಸಾಧ್ವೇವ, ಯದಾ ತು ರುಚಿವಿಷಯಮಪಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ತದಾ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ಯೋಗೇನಾದ್ಯಂ ವಿಕಲ್ಪಯೇದಿತಿ|- ಭೇಷಜಯೋಗೇನಾದ್ಯಮ್ ಇಚ್ಛಾವಿಷಯಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಸಂಸ್ಕೃತ್ಯ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೈಸ್ತು ಲೌಲ್ಯಾದಿದೋಷಜಾ ತ್ರಿವಿಧಾಽತ್ರಾರುಚಿರುಚ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಲೌಲ್ಯಜಾಯಾಮರುಚೌ ಪಥ್ಯೋಪಚಾರಃ, ದೋಷಕ್ಷಯಜಾಯಾಮರುಚೌ ಯೋಗೇನೇತಿ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನೋಪಚಾರಃ, ವ್ಯಾಧಿವೈಧರ್ಮ್ಯಜಾಯಾಂ ಚಾದ್ಯಮದನೀಯಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಪ್ರಯೋಗೈರುಪಕಲ್ಪಯೇದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಪೂರ್ವಮೇವ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಾದ್ರಿಯಾಮಹೇ||೩೩೧-೩೩೩||-

Adhikarana 65 (334-341) · Śloka 341

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ವಿಂಶತಿರ್ವ್ಯಾಪದೋ ಯೋನೇರ್ನಿದಾನಂ ಲಿಙ್ಗಮೇವ ಚ||೩೩೪|| ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚಾಪಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ| ಶುಕ್ರದೋಷಾಸ್ತಥಾ ಚಾಷ್ಟೌ ನಿದಾನಾಕೃತಿಭೇಷಜೈಃ||೩೩೫|| ಕ್ಲೈಬ್ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರದರಾಸ್ತಥಾ| ತೇಷಾಂ ನಿದಾನಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಚೈವ ಕೀರ್ತಿತಮ್||೩೩೬|| ಕ್ಷೀರದೋಷಾಸ್ತಥಾ ಚಾಷ್ಟೌ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಭಿಷಗ್ಜಿತೈಃ| ರೇತಸೋ ರಜಸಶ್ಚೈವ ಕೀರ್ತಿತಂ ಶುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಮ್||೩೩೭|| ಉಕ್ತಾನುಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ತಥೈವ ಚ| ದೇಶಾದಿಗುಣಶಂಸಾ ಚ ಕಾಲಃ ಷಙ್ವಿಧ ಏವ ಚ||೩೩೮|| ದೇಶೇ ದೇಶೇ ಚ ಯತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಥಾ ವೈದ್ಯೋಽಪರಾಧ್ಯತಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚಾಪಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಗೂಢಚಾರಿಣಾಮ್||೩೩೯|| ಯೋ ಹಿ ಸಮ್ಯಙ್ನ ಜಾನಾತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಮೇವ ಚ| ನ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ ಕ್ರಿಯಾಂ ಚಿತ್ರಮಚಕ್ಷುರಿವ ಚಿತ್ರಕೃತ್||೩೪೦|| ಅಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿದಂ ಸ್ಥಾನಂ ಷಷ್ಠಂ ಪರಿಸಮಾಪಿತಮ್||೩೪೧||

ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಾದಿಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸುಬೋಧ ಏವ||೩೩೪-೩೪೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 30

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಯೋನಿವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೦|| ಇತಿ ಚರಕಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮ್|

ಇತಿ ಶ್ರೀನಾರಾಯಣದತ್ತಾತ್ಮಜಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಯೋನಿವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೦||