Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતોઽણુજ્યોતીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातोऽणुज्योतीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
સદ્યઃકાલનિયતં રિષ્ટમભિધાય કાલવિશેષનિયતારિષ્ટાભિધાયકમણુજ્યોતીયમુચ્યતે| અણુજ્યોતિશ્ચેહ યથાશ્રુતં રોગં વર્જયિત્વા સઞ્જ્ઞાયામનુક્રિયતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
અણુજ્યોતિરનેકાગ્રો દુશ્છાયો દુર્મનાઃ સદા| રતિં ન લભતે યાતિ પરલોકં સમાન્તરમ્||૩||
अणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा| रतिं न लभते याति परलोकं समान्तरम्||३||
🔊 Audio coming soon
જ્યોતિઃ સકલશરીરાન્તર્ગતં તેજઃ, અણુજ્યોતિર્મન્દાગ્નિઃ| અનેકાગ્રઃ વ્યાકુલચિત્તઃ, દુર્મના ઇત્યનેન તુ મનોદૌર્બલ્યમુચ્યતે; તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| સમાન્તરમિતિ સમામધ્યે||૩||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
બલિં બલિભૃતો યસ્ય પ્રણીતં નોપભુઞ્જતે| લોકાન્તરગતઃ પિણ્ડં ભુઙ્ક્તે સંવત્સરેણ સઃ||૪|| સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થાં યો ન પશ્યત્યરુન્ધતીમ્| સંવત્સરાન્તે જન્તુઃ સ સમ્પશ્યતિ મહત્તમઃ||૫|| વિકૃત્યા વિનિમિત્તં યઃ શોભામુપચયં ધનમ્| પ્રાપ્નોત્યતો વા વિભ્રંશં સમાન્તં તસ્ય જીવિતમ્||૬||
बलिं बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते| लोकान्तरगतः पिण्डं भुङ्क्ते संवत्सरेण सः||४|| सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम्| संवत्सरान्ते जन्तुः स सम्पश्यति महत्तमः||५|| विकृत्या विनिमित्तं यः शोभामुपचयं धनम्| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं समान्तं तस्य जीवितम्||६||
🔊 Audio coming soon
બલિમિતિ વાયસાનાં વિધિવદ્દત્તમન્નમ્| મહત્તમ ઇતિ મરણરૂપં તમઃ| વિકૃત્યેતિ પ્રસિદ્ધં ધનાદિકારણં વિના| વિનિમિત્તમિતિ શરીરસમ્બદ્ધધનાદિસૂચકલક્ષણં વિના; શરીરસમ્બદ્ધલક્ષણવશાદેવ કસ્મિંશ્ચિત્કાલે ધનાદિ તદપચયો વા ભવતિ; તચ્ચ લક્ષણનિમિત્તત્વાદરિષ્ટમિતિ પ્રથમાધ્યાય એવોક્તમ્| ઉપચયમિતિ શરીર એવોપચયમ્| અતો વિભ્રંશમિતિ શોભાદ્યભાવમ્||૪-૬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ભક્તિઃ શીલં સ્મૃતિસ્ત્યાગો બુદ્ધિર્બલમહેતુકમ્| ષડેતાનિ નિવર્તન્તે ષડ્ભિર્માસૈર્મરિષ્યતઃ||૭||
भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्| षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः||७||
🔊 Audio coming soon
ભક્તિઃ ઇચ્છા| અહેતુકમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ ષટ્ત્વે લબ્ધે પુનઃ ષડિતિ પદં ષણ્ણાં સમુદિતાનામેવ નિવૃત્તિરરિષ્ટમિતિ દર્શયિતુમ્||૭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ધમનીનામપૂર્વાણાં જાલમત્યર્થશોભનમ્| લલાટે દૃશ્યતે યસ્ય ષણ્માસાન્ન સ જીવતિ||૮|| લેખાભિશ્ચન્દ્રવક્રાભિર્લલાટમુપચીયતે| યસ્ય તસ્યાયુષઃ ષડ્ભિર્માસૈરન્તં સમાદિશેત્||૯||
धमनीनामपूर्वाणां जालमत्यर्थशोभनम्| ललाटे दृश्यते यस्य षण्मासान्न स जीवति||८|| लेखाभिश्चन्द्रवक्राभिर्ललाटमुपचीयते| यस्य तस्यायुषः षड्भिर्मासैरन्तं समादिशेत्||९||
🔊 Audio coming soon
જાલમિતિ જાલાકારમ્| ચન્દ્રવક્રાભિરિતિ બાલચન્દ્રવક્રાભિઃ||૮-૯||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
શરીરકમ્પઃ સમ્મોહો ગતિર્વચનમેવ ચ| મત્તસ્યેવોપલભ્યન્તે યસ્ય માસં ન જીવતિ||૧૦|| રેતોમૂત્રપુરીષાણિ યસ્ય મજ્જન્તિ ચામ્ભસિ| સ માસાત્ સ્વજનદ્વેષ્ટા મૃત્યુવારિણિ મજ્જતિ||૧૧||
शरीरकम्पः सम्मोहो गतिर्वचनमेव च| मत्तस्येवोपलभ्यन्ते यस्य मासं न जीवति||१०|| रेतोमूत्रपुरीषाणि यस्य मज्जन्ति चाम्भसि| स मासात् स्वजनद्वेष्टा मृत्युवारिणि मज्जति||११||
🔊 Audio coming soon
રેત ઇત્યાદ્યરિષ્ટં ‘નિષ્ઠ્યૂતં ચ પુરીષં ચ’ (ઇં.અ.૯) ઇત્યાદિના યદ્યપ્યુક્તં, તથાઽપીહ સમાસવચનાત્ સમુદિતાનામેવ રેતઃપ્રભૃતીનાં મજ્જનં સ્વજનદ્વેષે સતિ મારકં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૧૦-૧૧||
Adhikarana 7 (12-17) · Śloka 17
હસ્તપાદં મુખં ચોભે વિશેષાદ્યસ્ય શુષ્યતઃ| શૂયેતે વા વિના દેહાત્ સ ચ માસં ન જીવતિ||૧૨|| લલાટે મૂર્ધ્નિ બસ્તૌ વા નીલા યસ્ય પ્રકાશતે| રાજી બાલેન્દુકુટિલા ન સ જીવિતુમર્હતિ||૧૩|| પ્રવાલગુટિકાભાસા યસ્ય ગાત્રે મસૂરિકાઃ| ઉત્પદ્યાશુ વિનશ્યન્તિ ન ચિરાત્ સ વિનશ્યતિ||૧૪|| ગ્રીવાવમર્દો બલવાઞ્જિહ્વાશ્વયથુરેવ ચ| બ્રધ્નાસ્યગલપાકશ્ચ યસ્ય પક્વં તમાદિશેત્||૧૫|| સમ્ભ્રમોઽતિપ્રલાપોઽતિભેદોઽસ્થ્નામતિદારુણઃ | કાલપાશપરીતસ્ય ત્રયમેતત્ પ્રવર્તતે||૧૬|| પ્રમુહ્ય લુઞ્ચયેત્ કેશાન્ પરિગૃહ્ણાત્યતીવ ચ| નરઃ સ્વસ્થવદાહારમબલઃ કાલચોદિતઃ||૧૭||
हस्तपादं मुखं चोभे विशेषाद्यस्य शुष्यतः| शूयेते वा विना देहात् स च मासं न जीवति||१२|| ललाटे मूर्ध्नि बस्तौ वा नीला यस्य प्रकाशते| राजी बालेन्दुकुटिला न स जीवितुमर्हति||१३|| प्रवालगुटिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः| उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात् स विनश्यति||१४|| ग्रीवावमर्दो बलवाञ्जिह्वाश्वयथुरेव च| ब्रध्नास्यगलपाकश्च यस्य पक्वं तमादिशेत्||१५|| सम्भ्रमोऽतिप्रलापोऽतिभेदोऽस्थ्नामतिदारुणः | कालपाशपरीतस्य त्रयमेतत् प्रवर्तते||१६|| प्रमुह्य लुञ्चयेत् केशान् परिगृह्णात्यतीव च| नरः स्वस्थवदाहारमबलः कालचोदितः||१७||
🔊 Audio coming soon
ઉભે ઇતિ વચનં સમુદિતહસ્તાદિશોષમેવ દર્શયતિ| પ્રવાલકૃતગુટિકાવદાભાસન્ત ઇતિ પ્રવાલગુટિકાભાસાઃ| કાલપાશપરીતસ્યેતિ શીઘ્રં મરિષ્યતઃ| પરિગૃહ્ણાતિ સ્વસ્થવદાહારમિતિ યોજના, અબલઃ સન્ સ્વસ્થવદાહારમત્યર્થં કરોતીત્યર્થઃ||૧૨-૧૭||
Adhikarana 8 (18-19) · Śloka 19
સમીપે ચક્ષુષોઃ કૃત્વા મૃગયેતાઙ્ગુલીકરમ્| સ્મયતેઽપિ ચ કાલાન્ધ ઊર્ધ્વગાનિમિષેક્ષણઃ ||૧૮|| શયનાદાસનાદઙ્ગાત્ કાષ્ઠાત્ કુડ્યાદથાપિ વા| અસન્મૃગયતે કિઞ્ચિત્ સ મુહ્યન્ કાલચોદિતઃ||૧૯||
समीपे चक्षुषोः कृत्वा मृगयेताङ्गुलीकरम्| स्मयतेऽपि च कालान्ध ऊर्ध्वगानिमिषेक्षणः ||१८|| शयनादासनादङ्गात् काष्ठात् कुड्यादथापि वा| असन्मृगयते किञ्चित् स मुह्यन् कालचोदितः||१९||
🔊 Audio coming soon
સમીપ ઇત્યાદિ| ચક્ષુષોઃ સમીપેઽઙ્ગુલીકરં કૃત્વા તત્ પશ્યન્ મૃગયતે પ્રાર્થયતે, સ્મયતે ચ વિસ્મિતો ભવતિ| ઊર્ધ્વગમનિમિષં ચ ઈક્ષણં યસ્ય સ તથા| અસત્ અવિદ્યમાનં શયનાસનાદિ મૃગયતે પ્રાર્થયતે||૧૮-૧૯||
Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 21
અહાસ્યહાસી સમ્મુહ્યન્ પ્રલેઢિ દશનચ્છદૌ| શીતપાદકરોચ્છ્વાસો યો નરો ન સ જીવતિ||૨૦|| આહ્વયંસ્તં સમીપસ્થં સ્વજનં જનમેવ વા| મહામોહાવૃતમનાઃ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ||૨૧||
अहास्यहासी सम्मुह्यन् प्रलेढि दशनच्छदौ| शीतपादकरोच्छ्वासो यो नरो न स जीवति||२०|| आह्वयंस्तं समीपस्थं स्वजनं जनमेव वा| महामोहावृतमनाः पश्यन्नपि न पश्यति||२१||
🔊 Audio coming soon
અહાસ્યહાસીતિ અહાસ્યવિષયે હાસ્યવાન્| દશનચ્છદૌ ઓષ્ઠૌ| શીતશબ્દ ઉચ્છ્વાસાન્તૈઃ સમ્બધ્યતે| જનમિતિ ગોબલીવર્દન્યાયેન સ્વજનમ્||૨૦-૨૧||
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
અયોગમતિયોગં વા શરીરે મતિમાન્ ભિષક્| ખાદીનાં યુગપદ્દૃષ્ટ્વા ભેષજં નાવચારયેત્||૨૨||
अयोगमतियोगं वा शरीरे मतिमान् भिषक्| खादीनां युगपद्दृष्ट्वा भेषजं नावचारयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
ખાદીનામિતિ ખાદિકાર્યાણાં ધાતૂનાં, કિંવા ખાદિકાર્યાણાં શ્રોત્રાદીનામ્| યોગ્યવિષયાગ્રહણમયોગઃ| અવિદ્યમાનવિષયગ્રહણમતિયોગઃ||૨૨||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
અતિપ્રવૃદ્ધ્યા રોગાણાં મનસશ્ચ બલક્ષયાત્| વાસમુત્સૃજતિ ક્ષિપ્રં શરીરી દેહસઞ્જ્ઞકમ્||૨૩|| વર્ણસ્વરાવગ્નિબલં વાગિન્દ્રિયમનોબલમ્| હીયતેઽસુક્ષયે નિદ્રા નિત્યા ભવતિ વા ન વા||૨૪||
अतिप्रवृद्ध्या रोगाणां मनसश्च बलक्षयात्| वासमुत्सृजति क्षिप्रं शरीरी देहसञ्ज्ञकम्||२३|| वर्णस्वरावग्निबलं वागिन्द्रियमनोबलम्| हीयतेऽसुक्षये निद्रा नित्या भवति वा न वा||२४||
🔊 Audio coming soon
વાસમિવ વાસં, શરીરમાત્મનો ગૃહમિવ ભવતિ| ન વા ભવતીતિ સર્વથા ન ભવતીત્યર્થઃ||૨૩-૨૪||
Adhikarana 12 (25-26) · Śloka 26
ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચ યે| વશગાઃ સર્વ એવૈતે બોદ્ધવ્યાઃ સમવર્તિનઃ||૨૫|| એતેષુ રોગઃ ક્રમતે ભેષજં પ્રતિહન્યતે| નૈષામન્નાનિ ભુઞ્જીત ન ચોદકમપિ સ્પૃશેત્||૨૬||
भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये| वशगाः सर्व एवैते बोद्धव्याः समवर्तिनः||२५|| एतेषु रोगः क्रमते भेषजं प्रतिहन्यते| नैषामन्नानि भुञ्जीत न चोदकमपि स्पृशेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
સમવર્તિન ઇતિ યમસ્ય; અન્યે તુ સમવર્તિશબ્દેન કાલમૃત્યું બ્રુવતે, ચશબ્દેનોક્તવક્ષ્યમાણસકલારિષ્ટગ્રહણં કુર્વન્તિ; તેન સર્વમેવ રિષ્ટં કાલમૃત્યોઃ પરં ભવતીતિ વર્ણયન્તિ| અત્ર ચ દ્વેષમનુ રોગક્રમણં નિષ્ફલો ભેષજપ્રયોગશ્ચાપિ સ્યાદિત્યાહ- એતેષ્વિત્યાદિ| ભેષજં પ્રતિહન્યત ઇતિ સમ્યક્કૃતમપિ ભેષજં હન્યત ઇત્યર્થઃ| નૈષામન્નાનિ ભુઞ્જીતેતિ પ્રાયેણ તદન્નસ્યાવિશુદ્ધત્વાત્| એવમુદકપ્રતિષેધેઽપિ બોધ્યમ્||૨૫-૨૬||
Adhikarana 13 (27) · Śloka 27
પાદાઃ સમેતાશ્ચત્વારઃ સમ્પન્નાઃ સાધકૈર્ગુણૈઃ| વ્યર્થા ગતાયુષો દ્રવ્યં વિના નાસ્તિ ગુણોદયઃ||૨૭||
पादाः समेताश्चत्वारः सम्पन्नाः साधकैर्गुणैः| व्यर्था गतायुषो द्रव्यं विना नास्ति गुणोदयः||२७||
🔊 Audio coming soon
પાદા ભિષગાદયઃ| સાધકૈર્ગુણૈરિતિ “શ્રુતે પર્યવદાતત્વં” (સૂ.અ.૯) ઇત્યાદિભિઃ ષોડશગુણૈઃ સમ્પન્નાઃ| કસ્માદ્વૈદ્યાદયો ગતાયુષો રોગાન્ન સાધયન્તીત્યાહ- દ્રવ્યં વિના નાસ્તિ ગુણોદય ઇતિ|- દ્રવ્યં કારણં વિના આરોગ્યલક્ષણો ગુણોદયો નાસ્તિ| કારણં ચેહારોગ્યોત્પત્તાવગતાયુષ્ટ્વં, તચ્ચ નાસ્તીતિ ભાવઃ||૨૭||
Adhikarana 14 (28) · Śloka 28
પરીક્ષ્યમાયુર્ભિષજા નીરુજસ્યાતુરસ્ય ચ| આયુર્જ્ઞાનફલં કૃત્સ્નમાયુર્જ્ઞે હ્યનુવર્તતે||૨૮||
परीक्ष्यमायुर्भिषजा नीरुजस्यातुरस्य च| आयुर्ज्ञानफलं कृत्स्नमायुर्ज्ञे ह्यनुवर्तते||२८||
🔊 Audio coming soon
આયુર્જ્ઞાનફલં વિદ્યમાનાયુષિ ભેષજદાનમ્||૨૮||
Adhikarana 15 (29) · Śloka 29
તત્ર શ્લોકઃ- ક્રિયાપથમતિક્રાન્તાઃ કેવલં દેહમાપ્લુતાઃ| ચિહ્નં કુર્વન્તિ યદ્દોષાસ્તદરિષ્ટં નિરુચ્યતે||૨૯||
तत्र श्लोकः- क्रियापथमतिक्रान्ताः केवलं देहमाप्लुताः| चिह्नं कुर्वन्ति यद्दोषास्तदरिष्टं निरुच्यते||२९||
🔊 Audio coming soon
રિષ્ટલક્ષણમાહ- ક્રિયાપથમતિક્રાન્તા ઇત્યાદિ| અતિક્રાન્તા ઇતિ ગતાઃ| દૂતાદિગતરિષ્ટલક્ષણમેતન્ન ભવતિ, કિન્તુ શરીરગતરિષ્ટલક્ષણં; તેન નાવ્યાપ્તિર્લક્ષણસ્ય વાચ્યા| સર્વરિષ્ટવ્યાપકં તુ લક્ષણં યથા- આયુષોઽન્તર્ગ(ગ)તસ્ય લિઙ્ગમિતિ| તચ્ચ ઇન્દ્રિયપદેનૈવોક્તમિતિ પ્રથમાધ્યાય એવ ઇન્દ્રિયપદવ્યાખ્યાયાં પ્રોક્તમ્| નનુ નિર્નિમિત્તં રિષ્ટમિત્યુક્તમ્, ઇહ દોષજન્યત્વં રિષ્ટાનામુચ્યત ઇતિ ન કથં વિરોધઃ? ન, નિર્નિમિત્તત્વં હ્યનુપલભ્યમાનનિમિત્તત્વમુક્તં; તેન રૂક્ષાદિહેતુપ્રાપ્તિમન્તરેણ પ્રત્યાસન્નમરણપ્રભાવકુપિતદોષજન્યત્વં તત્તદરિષ્ટાનામુચ્યતે, તેનેહાપ્યુપલભ્યમાનવ્યક્તનિમિત્તતાસદ્ભાવાન્ન વિરોધઃ||૨૯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાનેઽણુજ્યોતીયમિન્દ્રિયં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽणुज्योतीयमिन्द्रियं नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાનેઽણુજ્યોતીયમિન્દ્રિયં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||