Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতো গোমযচূর্ণীযমিন্দ্রিযং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
পারিশেষ্যাদ্গোমযচূর্ণীযমুচ্যতে||১-২||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
যস্য গোমযচূর্ণাভং চূর্ণং মূর্ধনি জাযতে| সস্নেহং ভ্রশ্যতে চৈব মাসান্তং তস্য জীবিতম্||৩|| নিকষন্নিব যঃ পাদৌ চ্যুতাংসঃ পরিধাবতি| বিকৃত্যা ন স লোকেঽস্মিংশ্চিরং বসতি মানবঃ||৪|| যস্য স্নাতানুলিপ্তস্য পূর্বং শুষ্যত্যুরো ভৃশম্| আর্দ্রেষু সর্বগাত্রেষু সোঽর্ধমাসং ন জীবতি||৫|| যমুদ্দিশ্যাতুরং বৈদ্যঃ সংবর্তযিতুমৌষধম্ | যতমানো ন শক্নোতি দুর্লভং তস্য জীবিতম্||৬|| বিজ্ঞাতং বহুশঃ সিদ্ধং বিধিবচ্চাবচারিতম্| ন সিধ্যত্যৌষধং যস্য নাস্তি তস্য চিকিত্সিতম্||৭|| আহারমুপযুঞ্জানো ভিষজা সূপকল্পিতম্| যঃ ফলং তস্য নাপ্নোতি দুর্লভং তস্য জীবিতম্||৮||
यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्धनि जायते| सस्नेहं भ्रश्यते चैव मासान्तं तस्य जीवितम्||३|| निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिधावति| विकृत्या न स लोकेऽस्मिंश्चिरं वसति मानवः||४|| यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति||५|| यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः संवर्तयितुमौषधम् | यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्||६|| विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्| न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||७|| आहारमुपयुञ्जानो भिषजा सूपकल्पितम्| यः फलं तस्य नाप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्||८||
🔊 Audio coming soon
চূর্ণমিত্যস্য বিশেষণং- সস্নেহমিতি| নিকষন্নিবেতি ঘর্ষন্নিব| বিকৃত্যেত্যনেন সহজং পাদঘর্ষণাদি নিষেধতি| পূর্বমুরঃ শুষ্যতীত্যভিধানাদেব শেষগাত্রার্দ্রতাযাং লব্ধাযাং পুনঃ ‘আর্দ্রেষু সর্বগাত্রেষু’ ইতি বচনাদ্বিশেষেণাপরগাত্রাণামার্দ্রতাং দর্শযতি| যমুদ্দিশ্যেতি যস্যার্থে| সিদ্ধমিতি অনেন রূপেণ বহুশো জ্ঞাতম্| আহারমিত্যাদ্যরিষ্টং রোগিবিষযং, তেন “ইষ্টং চ গুণসম্পন্নং” (ইং.অ.৭) ইত্যাদিগ্রন্থোক্তেন স্বস্থবিষযেণারিষ্টেন সমং ন পৌনরুক্ত্যম্||৩-৮||
Adhikarana 3 (9-24) · Śloka 25
দূতাধিকারে বক্ষ্যামো লক্ষণানি মুমূর্ষতাম্| যানি দৃষ্ট্বা ভিষক্ প্রাজ্ঞঃ প্রত্যাখ্যাযাদসংযমম্||৯|| মুক্তকেশেঽথবা নগ্নে রুদত্যপ্রযতেঽথবা| ভিষগভ্যাগতং দৃষ্ট্বা দূতং মরণমাদিশেত্||১০|| সুপ্তে ভিষজি যে দূতাশ্ছিন্দত্যপি চ ভিন্দতি| আগচ্ছন্তি ভিষক্ তেষাং ন ভর্তারমনুব্রজেত্||১১|| জুহ্বত্যগ্নিং তথা পিণ্ডান্ পিতৃভ্যো নির্বপত্যপি| বৈদ্যে দূতা য আযান্তি তে ঘ্নন্তি প্রজিঘাংসবঃ||১২|| কথযত্যপ্রশস্তানি চিন্তযত্যথবা পুনঃ| বৈদ্যে দূতা মনুষ্যাণামাগচ্ছন্তি মুমূর্ষতাম্||১৩|| মৃতদগ্ধবিনষ্টানি ভজতি ব্যাহরত্যপি| অপ্রশস্তানি চান্যানি বৈদ্যে দূতা মুমূর্ষতাম্||১৪|| বিকারসামান্যগুণে দেশে কালেঽথবা ভিষক্| দূতমভ্যাগতং দৃষ্ট্বা নাতুরং তমুপাচরেত্||১৫|| দীনভীতদ্রুতত্রস্তমলিনামসতীং স্ত্রিযম্| ত্রীন্ ব্যাকৃতীংশ্চ ষণ্ডাংশ্চ দূতান্ বিদ্যান্মুমূর্ষতাম্||১৬|| অঙ্গব্যসনিনং দূতং লিঙ্গিনং ব্যাধিতং তথা| সম্প্রেক্ষ্য চোগ্রকর্মাণং ন বৈদ্যো গন্তুমর্হতি||১৭|| আতুরার্থমনুপ্রাপ্তং খরোষ্ট্ররথবাহনম্| দূতং দৃষ্ট্বা ভিষগ্বিদ্যাদাতুরস্য পরাভবম্||১৮|| পলালবুসমাংসাস্থিকেশলোমনখদ্বিজান্| মার্জনীং মুসলং শূর্পমুপানচ্চর্ম বিচ্যুতম্ ||১৯|| তৃণকাষ্ঠতুষাঙ্গারং স্পৃশন্তো লোষ্টমশ্ম চ| তত্পূর্বদর্শনে দূতা ব্যাহরন্তি মুমূর্ষতাম্||২০|| যস্মিংশ্চ দূতে ব্রুবতি বাক্যমাতুরসংশ্রযম্| পশ্যেন্নিমিত্তমশুভং তং চ নানুব্রজেদ্ভিষক্||২১|| তথা ব্যসনিনং প্রেতং প্রেতালঙ্কারমেব বা| ভিন্নং দগ্ধং বিনষ্টং বা তদ্বাদীনি বচাংসি বা||২২|| রসো বা কটুকস্তীব্রো গন্ধো বা কৌণপো মহান্| স্পর্শো বা বিপুলঃ ক্রূরো যদ্বাঽন্যদশুভং ভবেত্||২৩|| তত্পূর্বমভিতো বাক্যং বাক্যকালেঽথবা পুনঃ| দূতানাং ব্যাহৃতং শ্রুত্বা ধীরো মরণমাদিশেত্||২৪|| ইতি দূতাধিকারোঽযমুক্তঃ কৃত্স্নো মুমূর্ষতাম্|২৫|
दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम्| यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः प्रत्याख्यायादसंयमम्||९|| मुक्तकेशेऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयतेऽथवा| भिषगभ्यागतं दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत्||१०|| सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति| आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारमनुव्रजेत्||११|| जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि| वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः||१२|| कथयत्यप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः| वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम्||१३|| मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि| अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम्||१४|| विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक्| दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्||१५|| दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनामसतीं स्त्रियम्| त्रीन् व्याकृतींश्च षण्डांश्च दूतान् विद्यान्मुमूर्षताम्||१६|| अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा| सम्प्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति||१७|| आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम्| दूतं दृष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम्||१८|| पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान्| मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम् ||१९|| तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च| तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्||२०|| यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्| पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्||२१|| तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा| भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा||२२|| रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्| स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदशुभं भवेत्||२३|| तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः| दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत्||२४|| इति दूताधिकारोऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम्|२५|
🔊 Audio coming soon
অপ্রযতে ইতি অপবিত্রে| সুপ্তে ইতি নিদ্রাণে| ন ভর্তারমিতি ন দূতপ্রেষকমাতুরমিত্যর্থঃ| দূতাশ্চ যদ্যপি রোগিহিতমিচ্ছন্তি, ন প্রজিঘাংসবশ্চ ভবন্তি, ন চ স্বভাবাদ্ দূতাঃ প্রজিঘাংসবো ঘ্নন্তি, তথাঽপি যথাঽঽতুরস্য বিনাশো ভবতি তথা দৈবপ্রেরিতাঃ সন্ত আগচ্ছন্তো দূতাঃ প্রজিঘাংসব ইব তথা ঘ্নন্তীবেতি কৃত্বা ‘প্রজিঘাংসবো ঘ্নন্তি’ ইত্যুচ্যন্তে| তেনাত্র ইবশব্দো লুপ্তনির্দিষ্টো দ্রষ্টব্যঃ| চিন্তযত্যপ্রশস্তানীতি সম্বন্ধঃ| ব্যাহরত্যপি বৈদ্যে মৃতদগ্ধবিনষ্টানীতি যোজনা| বিকারসামান্যগুণো দেশো যথা- রক্তপিত্তে জ্বলনসন্নিহিতো দেশঃ, বিকারসামান্যগুণঃ কালো যথা- রক্তপিত্তে মধ্যাহ্ন ইত্যাদি জ্ঞেযম্| ত্রীনিতি ত্রিসঙ্খ্যা এব দূতা অপ্রশস্তাঃ| ষণ্ডা নপুংসকাঃ| অঙ্গব্যসনী ছিন্ননাসাদিঃ| উগ্রকর্মা মারণাদ্যকার্যপ্রবৃত্তঃ| পলালেত্যাদৌ তৃণকাষ্ঠাদিপরিস্পৃশো দূতাঃ| তত্পূর্বদর্শনে ইতি বৈদ্যপূর্বদর্শনে, পলালবুসাদীনি স্পৃশন্ত আতুরস্য মুমূর্ষতাং ব্যাহরন্তীতি যোজনা| প্রেতালঙ্কারমেব চেত্যন্তং যং পশ্যেত্ তং চ নানুব্রজেদিতি সম্বন্ধঃ| তদ্বাদীনি ভিন্নাদিবাদীনি| তীব্র ইতি ইন্দ্রিযোদ্বেজকঃ| স্পর্শো বিপুলো যথা তীব্রোগ্রাদিস্পর্শঃ| তত্পূর্বমিতি দূতবচনাত্ পূর্বম্| অভিতো বাক্যমিতি সর্বভূতকালবচনম্| ব্যাহৃতমিতি আতুরাবস্থাকথনম্||৯-২৪||-
Adhikarana 4 (25-31) · Śloka 32
পথ্যাতুরকুলানাং চ বক্ষ্যাম্যৌত্পাতিকং পুনঃ||২৫|| অবক্ষুতমথোত্ক্রুষ্টং স্খলনং পতনং তথা| আক্রোশঃ সম্প্রহারো বা প্রতিষেধো বিগর্হণম্||২৬|| বস্ত্রোষ্ণীষোত্তরাসঙ্গশ্ছত্রোপানদ্যুগাশ্রযম্| ব্যসনং দর্শনং চাপি মৃতব্যসনিনাং তথা||২৭|| চৈত্যধ্বজপতাকানাং পূর্ণানাং পতনানি চ| হতানিষ্টপ্রবাদাশ্চ দূষণং ভস্মপাংশুভিঃ||২৮|| পথচ্ছেদো বিডালেন শুনা সর্পেণ বা পুনঃ| মৃগদ্বিজানাং ক্রূরাণাং গিরো দীপ্তাং দিশং প্রতি||২৯|| শযনাসনযানানামুত্তানানাং চ দর্শনম্| ইত্যেতান্যপ্রশস্তানি সর্বাণ্যাহুর্মনীষিণঃ||৩০|| এতানি পথি বৈদ্যেন পশ্যতাঽঽতুরবেশ্মনি| শৃণ্বতা চ ন গন্তব্যং তদাগারং বিপশ্চিতা||৩১|| ইত্যৌত্পাতিকমাখ্যাতং পথি বৈদ্যবিগর্হিতম্|৩২|
पथ्यातुरकुलानां च वक्ष्याम्यौत्पातिकं पुनः||२५|| अवक्षुतमथोत्क्रुष्टं स्खलनं पतनं तथा| आक्रोशः सम्प्रहारो वा प्रतिषेधो विगर्हणम्||२६|| वस्त्रोष्णीषोत्तरासङ्गश्छत्रोपानद्युगाश्रयम्| व्यसनं दर्शनं चापि मृतव्यसनिनां तथा||२७|| चैत्यध्वजपताकानां पूर्णानां पतनानि च| हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांशुभिः||२८|| पथच्छेदो बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः| मृगद्विजानां क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति||२९|| शयनासनयानानामुत्तानानां च दर्शनम्| इत्येतान्यप्रशस्तानि सर्वाण्याहुर्मनीषिणः||३०|| एतानि पथि वैद्येन पश्यताऽऽतुरवेश्मनि| शृण्वता च न गन्तव्यं तदागारं विपश्चिता||३१|| इत्यौत्पातिकमाख्यातं पथि वैद्यविगर्हितम्|३२|
🔊 Audio coming soon
ঔত্পাতিকমিতি অরিষ্টসূচকনিমিত্তম্| অবক্ষুতং ছিক্কা| উত্কৃষ্টং সন্ত্রস্তরুতম্| প্রতিষেধঃ ‘মা গচ্ছ’ ইত্যেবংরূপঃ| ব্যসনং বস্ত্রাদীনাং যত্ স্ফুটনাদি| ব্যসনীতি ব্যঙ্গঃ, কলহবান্ বা| পূর্ণাঃ পূর্ণকুম্ভাদযঃ| দূষণং ভস্মপাংশুভিরিতি ভস্মপাংশ্ববকিরণম্| পথচ্ছেদ ইতি বিডালাদিভির্মার্গলঙ্ঘনম্| মৃগদ্বিজাঃ ক্রূরাঃ শৃগালগৃধ্রাদযঃ| দীপ্তা দিক্ যস্যাং সূর্যো বর্ততে, কিংবা দক্ষিণা দিক্ দীপ্তোচ্যতে| শযনং খট্বাদি, আসনং পীঠাদি||২৫-৩১||-
Adhikarana 5 (32-39) · Śloka 39
ইমামপি চ বুধ্যেত গৃহাবস্থাং মুমূর্ষতাম্||৩২|| প্রবেশে পূর্ণকুম্ভাগ্নিমৃদ্বীজফলসর্পিষাম্| বৃষব্রাহ্মণরত্নান্নদেবতানাং চ নির্গতিম্||৩৩|| অগ্নিপূর্ণানি পাত্রাণি ভিন্নানি বিশিখানি চ| ভিষঙ্ মুমূর্ষতাং বেশ্ম প্রবিশন্নেব পশ্যতি||৩৪|| ছিন্নভিন্নানি দগ্ধানি ভগ্নানি মৃদিতানি চ| দুর্বলানি চ সেবন্তে মুমূর্ষোর্বৈশ্মিকা জনাঃ||৩৫|| শযনং বসনং যানং গমনং ভোজনং রুতম্| শ্রূযতেঽমঙ্গলং যস্য নাস্তি তস্য চিকিত্সিতম্||৩৬|| শযনং বসনং যানমন্যং বাঽপি পরিচ্ছদম্| প্রেতবদ্যস্য কুর্বন্তি সুহৃদঃ প্রেত এব সঃ||৩৭|| অন্নং ব্যাপদ্যতেঽত্যর্থং জ্যোতিশ্চৈবোপশাম্যতি| নিবাতে সেন্ধনং যস্য তস্য নাস্তি চিকিত্সিতম্||৩৮|| আতুরস্য গৃহে যস্য ভিদ্যন্তে বা পতন্তি বা| অতিমাত্রমমত্রাণি দুর্লভং তস্য জীবিতম্||৩৯||
इमामपि च बुध्येत गृहावस्थां मुमूर्षताम्||३२|| प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्बीजफलसर्पिषाम्| वृषब्राह्मणरत्नान्नदेवतानां च निर्गतिम्||३३|| अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च| भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति||३४|| छिन्नभिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च| दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोर्वैश्मिका जनाः||३५|| शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम्| श्रूयतेऽमङ्गलं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||३६|| शयनं वसनं यानमन्यं वाऽपि परिच्छदम्| प्रेतवद्यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः||३७|| अन्नं व्यापद्यतेऽत्यर्थं ज्योतिश्चैवोपशाम्यति| निवाते सेन्धनं यस्य तस्य नास्ति चिकित्सितम्||३८|| आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा| अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्||३९||
🔊 Audio coming soon
বিশিখানীতি খণ্ডিতানি; কিংবা ‘বশিকানি’ ইতি পাঠঃ, তদা শূন্যানীত্যর্থঃ| বৈশ্মিকা জনা ইতি গৃহপ্রতিষ্ঠিতা জনাঃ| প্রেতবত্ মৃতস্য যথা ক্রিযতে শযনাদি তথা| সুহৃদ ইতি বচনেনাসুহৃদ্ভির্দ্বেষাদমঙ্গলার্থং কৃতং প্রেতবচ্ছযনাদি নিষেধযতি| জ্যোতিঃ অগ্নিঃ, নিবাতে সেন্ধনশ্চ সন্ যদি নির্বাতি তদা রিষ্টম্| অমত্রাণীতি শরাবস্থাল্যাদীনি||৩২-৩৯||
Adhikarana 6 (40-42) · Śloka 42
ভবন্তি চাত্র- যদ্দ্বাদশভিরধ্যাযৈর্ব্যাসতঃ পরিকীর্তিতম্| মুমূর্ষতাং মনুষ্যাণাং লক্ষণং জীবিতান্তকৃত্||৪০|| তত্ সমাসেন বক্ষ্যামঃ পর্যাযান্তরমাশ্রিতম্| পর্যাযবচনং হ্যর্থবিজ্ঞানাযোপপদ্যতে||৪১|| অত্যর্থং পুনরেবেযং বিবক্ষা নো বিধীযতে| তস্মিন্নেবাধিকরণে যত্ পূর্বমভিশব্দিতম্||৪২||
भवन्ति चात्र- यद्द्वादशभिरध्यायैर्व्यासतः परिकीर्तितम्| मुमूर्षतां मनुष्याणां लक्षणं जीवितान्तकृत्||४०|| तत् समासेन वक्ष्यामः पर्यायान्तरमाश्रितम्| पर्यायवचनं ह्यर्थविज्ञानायोपपद्यते||४१|| अत्यर्थं पुनरेवेयं विवक्षा नो विधीयते| तस्मिन्नेवाधिकरणे यत् पूर्वमभिशब्दितम्||४२||
🔊 Audio coming soon
সম্প্রতি দ্বাদশাধ্যাযোক্তং রিষ্টং দুরধিগমার্থং সঙ্গ্রহেণ স্পষ্টীকরণার্থমাহ- দ্বাদশভিরিত্যাদি| পর্যাযাযান্তরমাশ্রিতমিতি সঞ্জ্ঞান্তরেণ কীর্তিতম্| অর্থবিজ্ঞানাযেতি পূর্বাভিধানে শব্দস্যানেকার্থাভিধাযিত্বাদিনা যত্র সন্দেহো মিথ্যাজ্ঞানং বা ভবতি, তস্য শব্দান্তরেণাভিধানাদ্ ব্যক্তোঽর্থো ভবতীতি দর্শযতি||৪০-৪২||
Adhikarana 7 (43-61) · Śloka 61
বসতাং চরমং কালং শরীরেষু শরীরিণাম্| অভ্যুগ্রাণাং বিনাশায দেহেভ্যঃ প্রবিবত্সতাম্||৪৩|| ইষ্টাংস্তিতিক্ষতাং প্রাণান্ কান্তং বাসং জিহাসতাম্| তন্ত্রযন্ত্রেষু ভিন্নেষু তমোঽন্ত্যং প্রবিবিক্ষতাম্||৪৪|| বিনাশাযেহ রূপাণি যান্যবস্থান্তরাণি চ| ভবন্তি তানি বক্ষ্যামি যথোদ্দেশং যথাগমম্||৪৫|| প্রাণাঃ সমুপতপ্যন্তে বিজ্ঞানমুপরুধ্যতে| বমন্তি বলমঙ্গানি চেষ্টা ব্যুপরমন্তি চ||৪৬|| ইন্দ্রিযাণি বিনশ্যন্তি খিলীভবতি চেতনা | ঔত্সুক্যং ভজতে সত্ত্বং চেতো ভীরাবিশত্যপি||৪৭|| স্মৃতিস্ত্যজতি মেধা চ হ্রীশ্রিযৌ চাপসর্পতঃ| উপপ্লবন্তে পাপ্মান ওজস্তেজশ্চ নশ্যতি||৪৮|| শীলং ব্যাবর্ততেঽত্যর্থং ভক্তিশ্চ পরিবর্ততে| বিক্রিযন্তে প্রতিচ্ছাযাশ্ছাযাশ্চ বিকৃতিং প্রতি||৪৯|| শুক্রং প্রচ্যবতে স্থানাদুন্মার্গং ভজতেঽনিলঃ| ক্ষযং মাংসানি গচ্ছন্তি গচ্ছত্যসৃগপি ক্ষযম্||৫০|| ঊষ্মাণঃ প্রলযং যান্তি বিশ্লেষং যান্তি সন্ধযঃ| গন্ধা বিকৃতিমাযান্তি ভেদং বর্ণস্বরৌ তথা||৫১|| বৈবর্ণ্যং ভজতে কাযঃ কাযচ্ছিদ্রং বিশুষ্যতি| ধূমঃ সঞ্জাযতে মূর্ধ্নি দারুণাখ্যশ্চ চূর্ণকঃ||৫২|| সততস্পন্দনা দেশাঃ শরীরে যেঽভিলক্ষিতাঃ| তে স্তম্ভানুগতাঃ সর্বে ন চলন্তি কথঞ্চন||৫৩|| গুণাঃ শরীরদেশানাং শীতোষ্ণমৃদুদারুণাঃ| বিপর্যাসেন বর্তন্তে স্থানেষ্বন্যেষু তদ্বিধাঃ||৫৪|| নখেষু জাযতে পুষ্পং পঙ্কো দন্তেষু জাযতে| জটাঃ পক্ষ্মসু জাযন্তে সীমন্তাশ্চাপি মূর্ধনি||৫৫|| ভেষজানি ন সংবৃত্তিং প্রাপ্নুবন্তি যথারুচি| যানি চাপ্যুপপদ্যন্তে তেষাং বীর্যং ন সিধ্যতি||৫৬|| নানাপ্রকৃতযঃ ক্রূরা বিকারা বিবিধৌষধাঃ| ক্ষিপ্রং সমভিবর্তন্তে প্রতিহত্য বলৌজসী||৫৭|| শব্দঃ স্পর্শো রসো রূপং গন্ধশ্চেষ্টা বিচিন্তিতম্ | উত্পদ্যন্তেঽশুভান্যেব প্রতিকর্মপ্রবৃত্তিষু||৫৮|| দৃশ্যন্তে দারুণাঃ স্বপ্না দৌরাত্ম্যমুপজাযতে| প্রেষ্যাঃ প্রতীপতাং যান্তি প্রেতাকৃতিরুদীর্যতে||৫৯|| প্রকৃতির্হীযতেঽত্যর্থং বিকৃতিশ্চাভিবর্ধতে| কৃত্স্নমৌত্পাতিকং ঘোরমরি(নি)ষ্টমুপলক্ষ্যতে||৬০|| ইত্যেতানি মনুষ্যাণাং ভবন্তি বিনশিষ্যতাম্| লক্ষণানি যথোদ্দেশং যান্যুক্তানি যথাগমম্||৬১||
वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम्| अभ्युग्राणां विनाशाय देहेभ्यः प्रविवत्सताम्||४३|| इष्टांस्तितिक्षतां प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम्| तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम्||४४|| विनाशायेह रूपाणि यान्यवस्थान्तराणि च| भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम्||४५|| प्राणाः समुपतप्यन्ते विज्ञानमुपरुध्यते| वमन्ति बलमङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च||४६|| इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना | औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भीराविशत्यपि||४७|| स्मृतिस्त्यजति मेधा च ह्रीश्रियौ चापसर्पतः| उपप्लवन्ते पाप्मान ओजस्तेजश्च नश्यति||४८|| शीलं व्यावर्ततेऽत्यर्थं भक्तिश्च परिवर्तते| विक्रियन्ते प्रतिच्छायाश्छायाश्च विकृतिं प्रति||४९|| शुक्रं प्रच्यवते स्थानादुन्मार्गं भजतेऽनिलः| क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छत्यसृगपि क्षयम्||५०|| ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः| गन्धा विकृतिमायान्ति भेदं वर्णस्वरौ तथा||५१|| वैवर्ण्यं भजते कायः कायच्छिद्रं विशुष्यति| धूमः सञ्जायते मूर्ध्नि दारुणाख्यश्च चूर्णकः||५२|| सततस्पन्दना देशाः शरीरे येऽभिलक्षिताः| ते स्तम्भानुगताः सर्वे न चलन्ति कथञ्चन||५३|| गुणाः शरीरदेशानां शीतोष्णमृदुदारुणाः| विपर्यासेन वर्तन्ते स्थानेष्वन्येषु तद्विधाः||५४|| नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते| जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताश्चापि मूर्धनि||५५|| भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि| यानि चाप्युपपद्यन्ते तेषां वीर्यं न सिध्यति||५६|| नानाप्रकृतयः क्रूरा विकारा विविधौषधाः| क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बलौजसी||५७|| शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश्चेष्टा विचिन्तितम् | उत्पद्यन्तेऽशुभान्येव प्रतिकर्मप्रवृत्तिषु||५८|| दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यमुपजायते| प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते||५९|| प्रकृतिर्हीयतेऽत्यर्थं विकृतिश्चाभिवर्धते| कृत्स्नमौत्पातिकं घोरमरि(नि)ष्टमुपलक्ष्यते||६०|| इत्येतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम्| लक्षणानि यथोद्देशं यान्युक्तानि यथागमम्||६१||
🔊 Audio coming soon
অভ্যুগ্রাণামিতি অভ্যুদ্গতানাম্| প্রবিবত্সতামিতি প্রবস্তুমুদ্যতানাম্| কান্তং বাসমিত্যনেন সর্বপ্রাণিনামেব সর্বাবস্থাসু শরীরং কাম্যং ভবতীতি দর্শযতি| কান্তমপি শরীররূপং বাসো জীবিতং বা বলাদেব স্বকর্মণা ত্যজ্যমানমপি ইহোপচারাদিবশব্দলোপাদ্বা স্বাতন্ত্র্যেণ নির্দিশ্যতে; যথা- জিহাসতামিতি, তথ তিতিক্ষতামিতি| তন্ত্রং শরীরং, তস্য যন্ত্রং সিরাস্নায্বাদিরূপং তন্ত্রযন্ত্রম্| তমোঽন্ত্যমিতি মরণরূপং তমঃ| বিনাশাযেহ রূপাণীতি প্রাণসমুপতাপাদীনি| খিলীভবতীতি অপথগ্রাহিণী ভবতি| পাপ্মান ইতি পাপজনিতরোগাঃ, অধর্ম্যাশ্চ ক্রিযাঃ| ছাযাশ্চ বিকৃতিং প্রতি ‘গচ্ছন্তি’ ইতি শেষঃ, তেন প্রত্যেকং ছাযা বিকৃতিং গচ্ছতীত্যর্থঃ| ধূমঃ সঞ্জাযতে মূর্ধ্নীতি প্রকৃতং বাষ্পনির্গমং বিনা বহলো ধূম ইব শিরসি ভবতি| দারুণাখ্যশ্চ চূর্ণক ইতি “যস্য গোমযচূর্ণাভং” ইত্যাদিগ্রন্থোক্তশ্চূর্ণকঃ| স্থানেষ্বন্যেষু তদ্বিধা ইতি শরীরদেশান্তরেষু| বহুবচনেন স্নেহাদযো বিপর্যাসেন বর্তন্ত ইত্যর্থঃ| সংবৃত্তিমিতি নিষ্পত্তিম্| উপপদ্যন্তে সিধ্যন্তি| নানাপ্রকৃতয ইতি পরস্পরং বিরুদ্ধস্বভাবাঃ| প্রতিকর্মপ্রবৃত্তিঃ চিকিত্সাপ্রবৃত্তিঃ| ঔত্পাতিকমিতি আকস্মিকং; তস্য বিশেষণং- অরিষ্টমিতি; তেন রিষ্টসূচকমৌত্পাতিকমিতি ফলতি||৪৩-৬১||
Adhikarana 8 (62-64) · Śloka 64
মরণাযেহ রূপাণি পশ্যতাঽপি ভিষগ্বিদা| অপৃষ্টেন ন বক্তব্যং মরণং প্রত্যুপস্থিতম্||৬২|| পৃষ্টেনাপি ন বক্তব্যং তত্র যত্রোপঘাতকম্| আতুরস্য ভবেদ্দুঃখমথবাঽন্যস্য কস্যচিত্||৬৩|| অব্রুবন্মরণং তস্য নৈনমিচ্ছেচ্চিকিত্সিতুম্| যস্য পশ্যেদ্বিনাশায লিঙ্গানি কুশলো ভিষক্||৬৪||
मरणायेह रूपाणि पश्यताऽपि भिषग्विदा| अपृष्टेन न वक्तव्यं मरणं प्रत्युपस्थितम्||६२|| पृष्टेनापि न वक्तव्यं तत्र यत्रोपघातकम्| आतुरस्य भवेद्दुःखमथवाऽन्यस्य कस्यचित्||६३|| अब्रुवन्मरणं तस्य नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्| यस्य पश्येद्विनाशाय लिङ्गानि कुशलो भिषक्||६४||
🔊 Audio coming soon
সম্প্রতি জ্ঞাতস্য রিষ্টস্য যথাঽপ্রকাশ্যত্বং তদাহ- মরণাযেত্যাদি| আতুরস্যোপঘাতকমিতি যোজ্যম্| ভবেদ্দুঃখমন্যস্যেতি সম্বন্ধঃ||৬২-৬৪||
Adhikarana 9 (65-66) · Śloka 66
লিঙ্গেভ্যো মরণাখ্যেভ্যো বিপরীতানি পশ্যতা| লিঙ্গান্যারোগ্যমাগন্তু বক্তব্যং ভিষজা ধ্রুবম্||৬৫|| দূতৈরৌত্পাতিকৈর্ভাবৈঃ পথ্যাতুরকুলাশ্রযৈঃ| আতুরাচারশীলেষ্টদ্রব্যসম্পত্তিলক্ষণৈঃ||৬৬||
लिङ्गेभ्यो मरणाख्येभ्यो विपरीतानि पश्यता| लिङ्गान्यारोग्यमागन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम्||६५|| दूतैरौत्पातिकैर्भावैः पथ्यातुरकुलाश्रयैः| आतुराचारशीलेष्टद्रव्यसम्पत्तिलक्षणैः||६६||
🔊 Audio coming soon
হন্ত মরণং চেদাতুরস্য ভাবি নোচ্যতে, তত্ কিমারোগ্যমপি ভাবি ন বক্তব্যমেবেত্যাহ- লিঙ্গেভ্য ইত্যাদি| মরণমাখ্যাপযন্তীতি মরণাখ্যানি, তেভ্যো বিপরীতানি আরোগ্যসূচকানি| আগন্ত্বিতি পশ্চাত্কালভাবি| ঔত্পাতিকৈর্ভাবৈরিতি শুভসূচনার্থমকস্মাদুত্পন্নৈর্ভাবৈঃ; সামান্যেন শুভাশুভসূচকং যদকস্মাদুদ্ভবতি তদৌত্পাতিকমুচ্যতে| দ্রব্যসম্পত্তিলক্ষণৈরিত্যন্তৈরারোগ্যমাগন্তু বক্তব্যমিতি যোজনা||৬৫-৬৬||
Adhikarana 10 (67-70) · Śloka 70
স্বাচারং হৃষ্টমব্যঙ্গং যশস্যং শুক্লবাসসম্| অমুণ্ডমজটং দূতং জাতিবেশক্রিযাসমম্||৬৭|| অনুষ্ট্রখরযানস্থমসন্ধ্যাস্বগ্রহেষু চ| অদারুণেষু নক্ষত্রেষ্বনুগ্রেষু ধ্রুবেষু চ||৬৮|| বিনা চতুর্থীং নবমীং বিনা রিক্তাং চতুর্দশীম্| মধ্যাহ্নমর্ধরাত্রং চ ভূকম্পং রাহুদর্শনম্||৬৯|| বিনা দেশমশস্তং চাশস্তৌত্পাতিকলক্ষণম্| দূতং প্রশস্তমব্যগ্রং নির্দিশেদাগতং ভিষক্||৭০||
स्वाचारं हृष्टमव्यङ्गं यशस्यं शुक्लवाससम्| अमुण्डमजटं दूतं जातिवेशक्रियासमम्||६७|| अनुष्ट्रखरयानस्थमसन्ध्यास्वग्रहेषु च| अदारुणेषु नक्षत्रेष्वनुग्रेषु ध्रुवेषु च||६८|| विना चतुर्थीं नवमीं विना रिक्तां चतुर्दशीम्| मध्याह्नमर्धरात्रं च भूकम्पं राहुदर्शनम्||६९|| विना देशमशस्तं चाशस्तौत्पातिकलक्षणम्| दूतं प्रशस्तमव्यग्रं निर्दिशेदागतं भिषक्||७०||
🔊 Audio coming soon
শুভভবনলক্ষণং স্বাচারমিত্যাদিনা ব্রূতে| অমুণ্ডমিতি অসশিখকৃতবপনোঽভিপ্রেতঃ| জাত্যাদিভিরাতুরেণ সহ সমো জাতিবেশক্রিযাসমঃ| অগ্রহেষ্বিতি অপ্রশস্তস্থানস্থিতক্রূরগ্রহানধিষ্ঠিতেষু কালেষ্বিত্যর্থঃ| অদারুণেষু নক্ষত্রেষ্বনুগ্রেষু ধ্রুবেষু চেতি দারুণানীতি তীক্ষ্ণানি, যদুবাচ বরাহঃ- “মূলশিবশক্রভুজগাধিপানি তীক্ষ্ণানি” (বৃ.সং.অ.১৮) ইতি; শিব আর্দ্রা, শক্রো জ্যেষ্ঠা, ভুজগাধিপ আশ্লেষা| উগ্রাণি চ বরাহোক্তানি যথা- “উগ্রাণি পূর্বভরণীপিত্র্যাণি” (বৃ.সং.অ.৯৮) ইতি| তত্র পূর্বশব্দেন পূর্বফাল্গুনী, পূর্বাষাঢা, পূর্বভাদ্রপদা চ| পিত্র্যং মঘা| বরাহোক্তদারুণাদীনি নক্ষত্রাণি বর্জযিত্বাঽন্যেষু নক্ষত্রেষু দূতা আগতাঃ শুভা ভবন্তি| রিক্তামিতি চতুর্থ্যাদিবিশেষণম্| চতুর্থী নবমী চতুর্দশী চ রিক্তোচ্যতে| তথা রিক্তেতি বিশেষণেন চতুর্থ্যাদীনাং নিষ্ফলত্বসূচনেন কর্মারম্ভং প্রত্যনুপাদেযতোপদিশ্যতে| শস্তমৌত্পাতিকমাকস্মিকং লক্ষণং যস্য তচ্ছস্তৌত্পাতিকলক্ষণম্||৬৭-৭০||
Adhikarana 11 (71-79) · Śloka 80
দধ্যক্ষতদ্বিজাতীনাং বৃষভাণাং নৃপস্য চ||৭১|| রত্নানাং পূর্ণকুম্ভানাং সিতস্য তুরগস্য চ| সুরধ্বজপতাকানাং ফলানাং যাবকস্য চ||৭২|| কন্যাপুংবর্ধমানানাং বদ্ধস্যৈকপশোস্তস্থা| পৃথিব্যা উদ্ধৃতাযাশ্চ বহ্নেঃ প্রজ্বলিতস্য চ||৭৩|| মোদকানাং সুমনসাং শুক্লানাং চন্দনস্য চ| মনোজ্ঞস্যান্নপানস্য পূর্ণস্য শকটস্য চ||৭৪|| নৃভির্ধেন্বাঃ সবত্সাযা বডবাযাঃ স্ত্রিযাস্তথা| জীবঞ্জীবকসিদ্ধার্থসারসপ্রিযবাদিনাম্||৭৫|| হংসানাং শতপত্রাণাং চাষাণাং শিখিনাং তথা| মত্স্যাজদ্বিজশঙ্খানাং প্রিযঙ্গূনাং ঘৃতস্য চ||৭৬|| রুচকাদর্শসিদ্ধার্থরোচনানাং চ দর্শনম্| গন্ধঃ সুরভির্বর্ণশ্চ সুশুক্লো মধুরো রসঃ||৭৭|| মৃগপক্ষিমনুষ্যাণাং প্রশস্তাশ্চ গিরঃ শুভাঃ| ছত্রধ্বজপতাকানামুত্ক্ষেপণমভিষ্টুতিঃ||৭৮|| ভেরীমৃদঙ্গশঙ্খানাং শব্দাঃ পুণ্যাহনিস্বনাঃ| বেদাধ্যযনশব্দাশ্চ সুখো বাযুঃ প্রদক্ষিণঃ||৭৯|| পথি বেশ্মপ্রবেশে তু বিদ্যাদারোগ্যলক্ষণম্|৮০|
दध्यक्षतद्विजातीनां वृषभाणां नृपस्य च||७१|| रत्नानां पूर्णकुम्भानां सितस्य तुरगस्य च| सुरध्वजपताकानां फलानां यावकस्य च||७२|| कन्यापुंवर्धमानानां बद्धस्यैकपशोस्तस्था| पृथिव्या उद्धृतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च||७३|| मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च| मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च||७४|| नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडवायाः स्त्रियास्तथा| जीवञ्जीवकसिद्धार्थसारसप्रियवादिनाम्||७५|| हंसानां शतपत्राणां चाषाणां शिखिनां तथा| मत्स्याजद्विजशङ्खानां प्रियङ्गूनां घृतस्य च||७६|| रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम्| गन्धः सुरभिर्वर्णश्च सुशुक्लो मधुरो रसः||७७|| मृगपक्षिमनुष्याणां प्रशस्ताश्च गिरः शुभाः| छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः||७८|| भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्याहनिस्वनाः| वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः||७९|| पथि वेश्मप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम्|८०|
🔊 Audio coming soon
দধ্যক্ষতেত্যাদিনা মার্গাদিষু প্রশস্তদর্শনান্যাহ| সুরধ্বজঃ শক্রধ্বজঃ| কন্যাপুংবর্ধমানানামিতি অঙ্কারোপিতাঃ কুমার্যঃ কুমারাশ্চ বর্ধমানাঃ, পুরুষোত্তমবত্ সমাসঃ; অন্যে তু বর্ধমানাঃ শরাবা ইত্যাহুঃ; তে চালেপনাদিনা মণ্ডিতা ইতি বোদ্ধব্যম্| একপশুঃ শ্রেষ্ঠপশুরিত্যর্থঃ| শকটস্য পূর্ণস্য নৃভিরিতি সম্বন্ধঃ| বডবাযাঃ স্ত্রিযাশ্চ সবত্সাযা ইতি যোজনা| জীবঞ্জীবকঃ পক্ষী স্বনামপ্রসিদ্ধঃ| প্রিযবাদী চাতকঃ||৭১-৭৯||-
Adhikarana 12 (80-86) · Śloka 86
মঙ্গলাচারসম্পন্নঃ সাতুরো বৈশ্মিকো জনঃ||৮০|| শ্রদ্দধানোঽনুকূলশ্চ প্রভূতদ্রব্যসঙ্গ্রহঃ| ধনৈশ্বর্যসুখাবাপ্তিরিষ্টলাভঃ সুখেন চ||৮১|| দ্রব্যাণাং তত্র যোগ্যানাং যোজনা সিদ্ধিরেব চ| গৃহপ্রাসাদশৈলানাং নাগানামৃষভস্য চ||৮২|| হযানাং পুরুষাণাং চ স্বপ্নে সমধিরোহণম্| সোমার্কাগ্নিদ্বিজাতীনাং গবাং নৄণাং পযস্বিনাম্||৮৩|| অর্ণবানাং প্রতরণং বৃদ্ধিঃ সম্বাধনিঃসৃতিঃ| স্বপ্নে দেবৈঃ সপিতৃভিঃ প্রসন্নৈশ্চাভিভাষণম্||৮৪|| দর্শনং শুক্লবস্ত্রাণাং হ্রদস্য বিমলস্য চ| মাংসমত্স্যবিষামেধ্যচ্ছত্রাদর্শপরিগ্রহঃ||৮৫|| স্বপ্নে সুমনসাং চৈব শুক্লানাং দর্শনং শুভম্| অশ্বগোরথযানং চ যানং পূর্বোত্তরেণ চ| রোদনং পতিতোত্থানং দ্বিষতাং চাবমর্দনম্||৮৬||
मङ्गलाचारसम्पन्नः सातुरो वैश्मिको जनः||८०|| श्रद्दधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसङ्ग्रहः| धनैश्वर्यसुखावाप्तिरिष्टलाभः सुखेन च||८१|| द्रव्याणां तत्र योग्यानां योजना सिद्धिरेव च| गृहप्रासादशैलानां नागानामृषभस्य च||८२|| हयानां पुरुषाणां च स्वप्ने समधिरोहणम्| सोमार्काग्निद्विजातीनां गवां नॄणां पयस्विनाम्||८३|| अर्णवानां प्रतरणं वृद्धिः सम्बाधनिःसृतिः| स्वप्ने देवैः सपितृभिः प्रसन्नैश्चाभिभाषणम्||८४|| दर्शनं शुक्लवस्त्राणां ह्रदस्य विमलस्य च| मांसमत्स्यविषामेध्यच्छत्रादर्शपरिग्रहः||८५|| स्वप्ने सुमनसां चैव शुक्लानां दर्शनं शुभम्| अश्वगोरथयानं च यानं पूर्वोत्तरेण च| रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्||८६||
🔊 Audio coming soon
যোজনাযাং সত্যাং সিদ্ধিঃ যোজনাসিদ্ধিঃ| সম্বাধনিঃসৃতিঃ সঙ্কটনিস্তরণম্| দ্বিষতাং চাবমর্দনমিত্যন্তং স্বপ্নে জ্ঞেযম্||৮০-৮৬||
Adhikarana 13 (87-88) · Śloka 88
সত্ত্বলক্ষণসংযোগো ভক্তির্বৈদ্যদ্বিজাতিষু| সাধ্যত্বং ন চ নির্বেদস্তদারোগ্যস্য লক্ষণম্||৮৭|| আরোগ্যাদ্বলমাযুশ্চ সুখং চ লভতে মহত্| ইষ্টাংশ্চাপ্যপরান্ ভাবান্ পুরুষঃ শুভলক্ষণঃ||৮৮||
सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु| साध्यत्वं न च निर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम्||८७|| आरोग्याद्बलमायुश्च सुखं च लभते महत्| इष्टांश्चाप्यपरान् भावान् पुरुषः शुभलक्षणः||८८||
🔊 Audio coming soon
সত্ত্বস্য গুণস্য লক্ষণৈঃ সহ সংযোগঃ সত্ত্বলক্ষণসংযোগঃ| ন চ নির্বেদ ইতি আত্মন্যনবজ্ঞেত্যর্থঃ||৮৭-৮৮||
Adhikarana 14 (89) · Śloka 89
তত্র শ্লোকৌ- উক্তং গোমযচূর্ণীযে মরণারোগ্যলক্ষণম্| দূতস্বপ্নাতুরোত্পাতযুক্তিসিদ্ধিব্যপাশ্রযম্||৮৯||
तत्र श्लोकौ- उक्तं गोमयचूर्णीये मरणारोग्यलक्षणम्| दूतस्वप्नातुरोत्पातयुक्तिसिद्धिव्यपाश्रयम्||८९||
🔊 Audio coming soon
উক্তমিত্যাদ্যধ্যাযসঙ্গ্রহঃ| দূতাদিষু পৃথঙ্মরণারোগ্যলক্ষণমিহোক্তং ব্যক্তমেব| যুক্ত্যাশ্রযং মরণলক্ষণং যথা- ‘যমুদ্দিশ্যাতুরং বৈদ্যঃ সম্পাদযিতুমৌষধম্’ ইত্যাদিগ্রন্থোক্তম্| সিদ্ধ্যাশ্রযং মরণলক্ষণং যথা- ‘বিজ্ঞাতং’ ইত্যাদিগ্রন্থোক্তম্| আরোগ্যলক্ষণং যুক্ত্যাশ্রযং সিদ্ধ্যাশ্রযং চ যথা- ‘ইষ্টালাভঃ সুখেন চ’ ইতি গ্রন্থোক্তম্||৮৯||
Adhikarana 15 (90) · Śloka 90
ইতীদমুক্তং প্রকৃতং যথাতথং তদন্ববেক্ষ্যং সততং ভিষগ্বিদা| তথা হি সিদ্ধিং চ যশশ্চ শাশ্বতং স সিদ্ধকর্মা লভতে ধনানি চ||৯০||
इतीदमुक्तं प्रकृतं यथातथं तदन्ववेक्ष्यं सततं भिषग्विदा| तथा हि सिद्धिं च यशश्च शाश्वतं स सिद्धकर्मा लभते धनानि च||९०||
🔊 Audio coming soon
ইতীত্যাদিনেন্দ্রিযস্থানোক্তং প্রমেযজাতং মহাফলত্বেনাবশ্যবোধ্যতযোপদর্শযন্নুপসংহরতি||৯০||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে ইন্দ্রিযস্থানে গোমযচূর্ণীযমিন্দ্রিযং নাম দ্বাদশোঽধ্যাযঃ||১২|| ইতি চরকসংহিতাযাং পঞ্চমম্ ইন্দ্রিযস্থানং সম্পূর্ণম্|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां पञ्चमम् इन्द्रियस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ইতি শ্রীচক্রপাণিদত্তবিরচিতাযাং চরকতাত্পর্যটীকাযামাযুর্বেদদীপিকাযামিন্দ্রিযস্থানে গোমযচূর্ণীযমিন্দ্রিযং নাম দ্বাদশোঽধ্যাযঃ||১২||