Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો ગોમયચૂર્ણીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પારિશેષ્યાદ્ગોમયચૂર્ણીયમુચ્યતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8
યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધનિ જાયતે| સસ્નેહં ભ્રશ્યતે ચૈવ માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્||૩|| નિકષન્નિવ યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ પરિધાવતિ| વિકૃત્યા ન સ લોકેઽસ્મિંશ્ચિરં વસતિ માનવઃ||૪|| યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પૂર્વં શુષ્યત્યુરો ભૃશમ્| આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ સોઽર્ધમાસં ન જીવતિ||૫|| યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સંવર્તયિતુમૌષધમ્ | યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૬|| વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધિવચ્ચાવચારિતમ્| ન સિધ્યત્યૌષધં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્||૭|| આહારમુપયુઞ્જાનો ભિષજા સૂપકલ્પિતમ્| યઃ ફલં તસ્ય નાપ્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૮||
यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्धनि जायते| सस्नेहं भ्रश्यते चैव मासान्तं तस्य जीवितम्||३|| निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिधावति| विकृत्या न स लोकेऽस्मिंश्चिरं वसति मानवः||४|| यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति||५|| यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः संवर्तयितुमौषधम् | यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्||६|| विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्| न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||७|| आहारमुपयुञ्जानो भिषजा सूपकल्पितम्| यः फलं तस्य नाप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्||८||
🔊 Audio coming soon
ચૂર્ણમિત્યસ્ય વિશેષણં- સસ્નેહમિતિ| નિકષન્નિવેતિ ઘર્ષન્નિવ| વિકૃત્યેત્યનેન સહજં પાદઘર્ષણાદિ નિષેધતિ| પૂર્વમુરઃ શુષ્યતીત્યભિધાનાદેવ શેષગાત્રાર્દ્રતાયાં લબ્ધાયાં પુનઃ ‘આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ’ ઇતિ વચનાદ્વિશેષેણાપરગાત્રાણામાર્દ્રતાં દર્શયતિ| યમુદ્દિશ્યેતિ યસ્યાર્થે| સિદ્ધમિતિ અનેન રૂપેણ બહુશો જ્ઞાતમ્| આહારમિત્યાદ્યરિષ્ટં રોગિવિષયં, તેન “ઇષ્ટં ચ ગુણસમ્પન્નં” (ઇં.અ.૭) ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તેન સ્વસ્થવિષયેણારિષ્ટેન સમં ન પૌનરુક્ત્યમ્||૩-૮||
Adhikarana 3 (9-24) · Śloka 25
દૂતાધિકારે વક્ષ્યામો લક્ષણાનિ મુમૂર્ષતામ્| યાનિ દૃષ્ટ્વા ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ પ્રત્યાખ્યાયાદસંયમમ્||૯|| મુક્તકેશેઽથવા નગ્ને રુદત્યપ્રયતેઽથવા| ભિષગભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા દૂતં મરણમાદિશેત્||૧૦|| સુપ્તે ભિષજિ યે દૂતાશ્છિન્દત્યપિ ચ ભિન્દતિ| આગચ્છન્તિ ભિષક્ તેષાં ન ભર્તારમનુવ્રજેત્||૧૧|| જુહ્વત્યગ્નિં તથા પિણ્ડાન્ પિતૃભ્યો નિર્વપત્યપિ| વૈદ્યે દૂતા ય આયાન્તિ તે ઘ્નન્તિ પ્રજિઘાંસવઃ||૧૨|| કથયત્યપ્રશસ્તાનિ ચિન્તયત્યથવા પુનઃ| વૈદ્યે દૂતા મનુષ્યાણામાગચ્છન્તિ મુમૂર્ષતામ્||૧૩|| મૃતદગ્ધવિનષ્ટાનિ ભજતિ વ્યાહરત્યપિ| અપ્રશસ્તાનિ ચાન્યાનિ વૈદ્યે દૂતા મુમૂર્ષતામ્||૧૪|| વિકારસામાન્યગુણે દેશે કાલેઽથવા ભિષક્| દૂતમભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા નાતુરં તમુપાચરેત્||૧૫|| દીનભીતદ્રુતત્રસ્તમલિનામસતીં સ્ત્રિયમ્| ત્રીન્ વ્યાકૃતીંશ્ચ ષણ્ડાંશ્ચ દૂતાન્ વિદ્યાન્મુમૂર્ષતામ્||૧૬|| અઙ્ગવ્યસનિનં દૂતં લિઙ્ગિનં વ્યાધિતં તથા| સમ્પ્રેક્ષ્ય ચોગ્રકર્માણં ન વૈદ્યો ગન્તુમર્હતિ||૧૭|| આતુરાર્થમનુપ્રાપ્તં ખરોષ્ટ્રરથવાહનમ્| દૂતં દૃષ્ટ્વા ભિષગ્વિદ્યાદાતુરસ્ય પરાભવમ્||૧૮|| પલાલબુસમાંસાસ્થિકેશલોમનખદ્વિજાન્| માર્જનીં મુસલં શૂર્પમુપાનચ્ચર્મ વિચ્યુતમ્ ||૧૯|| તૃણકાષ્ઠતુષાઙ્ગારં સ્પૃશન્તો લોષ્ટમશ્મ ચ| તત્પૂર્વદર્શને દૂતા વ્યાહરન્તિ મુમૂર્ષતામ્||૨૦|| યસ્મિંશ્ચ દૂતે બ્રુવતિ વાક્યમાતુરસંશ્રયમ્| પશ્યેન્નિમિત્તમશુભં તં ચ નાનુવ્રજેદ્ભિષક્||૨૧|| તથા વ્યસનિનં પ્રેતં પ્રેતાલઙ્કારમેવ વા| ભિન્નં દગ્ધં વિનષ્ટં વા તદ્વાદીનિ વચાંસિ વા||૨૨|| રસો વા કટુકસ્તીવ્રો ગન્ધો વા કૌણપો મહાન્| સ્પર્શો વા વિપુલઃ ક્રૂરો યદ્વાઽન્યદશુભં ભવેત્||૨૩|| તત્પૂર્વમભિતો વાક્યં વાક્યકાલેઽથવા પુનઃ| દૂતાનાં વ્યાહૃતં શ્રુત્વા ધીરો મરણમાદિશેત્||૨૪|| ઇતિ દૂતાધિકારોઽયમુક્તઃ કૃત્સ્નો મુમૂર્ષતામ્|૨૫|
दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम्| यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः प्रत्याख्यायादसंयमम्||९|| मुक्तकेशेऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयतेऽथवा| भिषगभ्यागतं दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत्||१०|| सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति| आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारमनुव्रजेत्||११|| जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि| वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः||१२|| कथयत्यप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः| वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम्||१३|| मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि| अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम्||१४|| विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक्| दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्||१५|| दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनामसतीं स्त्रियम्| त्रीन् व्याकृतींश्च षण्डांश्च दूतान् विद्यान्मुमूर्षताम्||१६|| अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा| सम्प्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति||१७|| आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम्| दूतं दृष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम्||१८|| पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान्| मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम् ||१९|| तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च| तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्||२०|| यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्| पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्||२१|| तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा| भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा||२२|| रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्| स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदशुभं भवेत्||२३|| तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः| दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत्||२४|| इति दूताधिकारोऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम्|२५|
🔊 Audio coming soon
અપ્રયતે ઇતિ અપવિત્રે| સુપ્તે ઇતિ નિદ્રાણે| ન ભર્તારમિતિ ન દૂતપ્રેષકમાતુરમિત્યર્થઃ| દૂતાશ્ચ યદ્યપિ રોગિહિતમિચ્છન્તિ, ન પ્રજિઘાંસવશ્ચ ભવન્તિ, ન ચ સ્વભાવાદ્ દૂતાઃ પ્રજિઘાંસવો ઘ્નન્તિ, તથાઽપિ યથાઽઽતુરસ્ય વિનાશો ભવતિ તથા દૈવપ્રેરિતાઃ સન્ત આગચ્છન્તો દૂતાઃ પ્રજિઘાંસવ ઇવ તથા ઘ્નન્તીવેતિ કૃત્વા ‘પ્રજિઘાંસવો ઘ્નન્તિ’ ઇત્યુચ્યન્તે| તેનાત્ર ઇવશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ| ચિન્તયત્યપ્રશસ્તાનીતિ સમ્બન્ધઃ| વ્યાહરત્યપિ વૈદ્યે મૃતદગ્ધવિનષ્ટાનીતિ યોજના| વિકારસામાન્યગુણો દેશો યથા- રક્તપિત્તે જ્વલનસન્નિહિતો દેશઃ, વિકારસામાન્યગુણઃ કાલો યથા- રક્તપિત્તે મધ્યાહ્ન ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| ત્રીનિતિ ત્રિસઙ્ખ્યા એવ દૂતા અપ્રશસ્તાઃ| ષણ્ડા નપુંસકાઃ| અઙ્ગવ્યસની છિન્નનાસાદિઃ| ઉગ્રકર્મા મારણાદ્યકાર્યપ્રવૃત્તઃ| પલાલેત્યાદૌ તૃણકાષ્ઠાદિપરિસ્પૃશો દૂતાઃ| તત્પૂર્વદર્શને ઇતિ વૈદ્યપૂર્વદર્શને, પલાલબુસાદીનિ સ્પૃશન્ત આતુરસ્ય મુમૂર્ષતાં વ્યાહરન્તીતિ યોજના| પ્રેતાલઙ્કારમેવ ચેત્યન્તં યં પશ્યેત્ તં ચ નાનુવ્રજેદિતિ સમ્બન્ધઃ| તદ્વાદીનિ ભિન્નાદિવાદીનિ| તીવ્ર ઇતિ ઇન્દ્રિયોદ્વેજકઃ| સ્પર્શો વિપુલો યથા તીવ્રોગ્રાદિસ્પર્શઃ| તત્પૂર્વમિતિ દૂતવચનાત્ પૂર્વમ્| અભિતો વાક્યમિતિ સર્વભૂતકાલવચનમ્| વ્યાહૃતમિતિ આતુરાવસ્થાકથનમ્||૯-૨૪||-
Adhikarana 4 (25-31) · Śloka 32
પથ્યાતુરકુલાનાં ચ વક્ષ્યામ્યૌત્પાતિકં પુનઃ||૨૫|| અવક્ષુતમથોત્ક્રુષ્ટં સ્ખલનં પતનં તથા| આક્રોશઃ સમ્પ્રહારો વા પ્રતિષેધો વિગર્હણમ્||૨૬|| વસ્ત્રોષ્ણીષોત્તરાસઙ્ગશ્છત્રોપાનદ્યુગાશ્રયમ્| વ્યસનં દર્શનં ચાપિ મૃતવ્યસનિનાં તથા||૨૭|| ચૈત્યધ્વજપતાકાનાં પૂર્ણાનાં પતનાનિ ચ| હતાનિષ્ટપ્રવાદાશ્ચ દૂષણં ભસ્મપાંશુભિઃ||૨૮|| પથચ્છેદો બિડાલેન શુના સર્પેણ વા પુનઃ| મૃગદ્વિજાનાં ક્રૂરાણાં ગિરો દીપ્તાં દિશં પ્રતિ||૨૯|| શયનાસનયાનાનામુત્તાનાનાં ચ દર્શનમ્| ઇત્યેતાન્યપ્રશસ્તાનિ સર્વાણ્યાહુર્મનીષિણઃ||૩૦|| એતાનિ પથિ વૈદ્યેન પશ્યતાઽઽતુરવેશ્મનિ| શૃણ્વતા ચ ન ગન્તવ્યં તદાગારં વિપશ્ચિતા||૩૧|| ઇત્યૌત્પાતિકમાખ્યાતં પથિ વૈદ્યવિગર્હિતમ્|૩૨|
पथ्यातुरकुलानां च वक्ष्याम्यौत्पातिकं पुनः||२५|| अवक्षुतमथोत्क्रुष्टं स्खलनं पतनं तथा| आक्रोशः सम्प्रहारो वा प्रतिषेधो विगर्हणम्||२६|| वस्त्रोष्णीषोत्तरासङ्गश्छत्रोपानद्युगाश्रयम्| व्यसनं दर्शनं चापि मृतव्यसनिनां तथा||२७|| चैत्यध्वजपताकानां पूर्णानां पतनानि च| हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांशुभिः||२८|| पथच्छेदो बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः| मृगद्विजानां क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति||२९|| शयनासनयानानामुत्तानानां च दर्शनम्| इत्येतान्यप्रशस्तानि सर्वाण्याहुर्मनीषिणः||३०|| एतानि पथि वैद्येन पश्यताऽऽतुरवेश्मनि| शृण्वता च न गन्तव्यं तदागारं विपश्चिता||३१|| इत्यौत्पातिकमाख्यातं पथि वैद्यविगर्हितम्|३२|
🔊 Audio coming soon
ઔત્પાતિકમિતિ અરિષ્ટસૂચકનિમિત્તમ્| અવક્ષુતં છિક્કા| ઉત્કૃષ્ટં સન્ત્રસ્તરુતમ્| પ્રતિષેધઃ ‘મા ગચ્છ’ ઇત્યેવંરૂપઃ| વ્યસનં વસ્ત્રાદીનાં યત્ સ્ફુટનાદિ| વ્યસનીતિ વ્યઙ્ગઃ, કલહવાન્ વા| પૂર્ણાઃ પૂર્ણકુમ્ભાદયઃ| દૂષણં ભસ્મપાંશુભિરિતિ ભસ્મપાંશ્વવકિરણમ્| પથચ્છેદ ઇતિ બિડાલાદિભિર્માર્ગલઙ્ઘનમ્| મૃગદ્વિજાઃ ક્રૂરાઃ શૃગાલગૃધ્રાદયઃ| દીપ્તા દિક્ યસ્યાં સૂર્યો વર્તતે, કિંવા દક્ષિણા દિક્ દીપ્તોચ્યતે| શયનં ખટ્વાદિ, આસનં પીઠાદિ||૨૫-૩૧||-
Adhikarana 5 (32-39) · Śloka 39
ઇમામપિ ચ બુધ્યેત ગૃહાવસ્થાં મુમૂર્ષતામ્||૩૨|| પ્રવેશે પૂર્ણકુમ્ભાગ્નિમૃદ્બીજફલસર્પિષામ્| વૃષબ્રાહ્મણરત્નાન્નદેવતાનાં ચ નિર્ગતિમ્||૩૩|| અગ્નિપૂર્ણાનિ પાત્રાણિ ભિન્નાનિ વિશિખાનિ ચ| ભિષઙ્ મુમૂર્ષતાં વેશ્મ પ્રવિશન્નેવ પશ્યતિ||૩૪|| છિન્નભિન્નાનિ દગ્ધાનિ ભગ્નાનિ મૃદિતાનિ ચ| દુર્બલાનિ ચ સેવન્તે મુમૂર્ષોર્વૈશ્મિકા જનાઃ||૩૫|| શયનં વસનં યાનં ગમનં ભોજનં રુતમ્| શ્રૂયતેઽમઙ્ગલં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્||૩૬|| શયનં વસનં યાનમન્યં વાઽપિ પરિચ્છદમ્| પ્રેતવદ્યસ્ય કુર્વન્તિ સુહૃદઃ પ્રેત એવ સઃ||૩૭|| અન્નં વ્યાપદ્યતેઽત્યર્થં જ્યોતિશ્ચૈવોપશામ્યતિ| નિવાતે સેન્ધનં યસ્ય તસ્ય નાસ્તિ ચિકિત્સિતમ્||૩૮|| આતુરસ્ય ગૃહે યસ્ય ભિદ્યન્તે વા પતન્તિ વા| અતિમાત્રમમત્રાણિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૩૯||
इमामपि च बुध्येत गृहावस्थां मुमूर्षताम्||३२|| प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्बीजफलसर्पिषाम्| वृषब्राह्मणरत्नान्नदेवतानां च निर्गतिम्||३३|| अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च| भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति||३४|| छिन्नभिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च| दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोर्वैश्मिका जनाः||३५|| शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम्| श्रूयतेऽमङ्गलं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||३६|| शयनं वसनं यानमन्यं वाऽपि परिच्छदम्| प्रेतवद्यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः||३७|| अन्नं व्यापद्यतेऽत्यर्थं ज्योतिश्चैवोपशाम्यति| निवाते सेन्धनं यस्य तस्य नास्ति चिकित्सितम्||३८|| आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा| अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्||३९||
🔊 Audio coming soon
વિશિખાનીતિ ખણ્ડિતાનિ; કિંવા ‘વશિકાનિ’ ઇતિ પાઠઃ, તદા શૂન્યાનીત્યર્થઃ| વૈશ્મિકા જના ઇતિ ગૃહપ્રતિષ્ઠિતા જનાઃ| પ્રેતવત્ મૃતસ્ય યથા ક્રિયતે શયનાદિ તથા| સુહૃદ ઇતિ વચનેનાસુહૃદ્ભિર્દ્વેષાદમઙ્ગલાર્થં કૃતં પ્રેતવચ્છયનાદિ નિષેધયતિ| જ્યોતિઃ અગ્નિઃ, નિવાતે સેન્ધનશ્ચ સન્ યદિ નિર્વાતિ તદા રિષ્ટમ્| અમત્રાણીતિ શરાવસ્થાલ્યાદીનિ||૩૨-૩૯||
Adhikarana 6 (40-42) · Śloka 42
ભવન્તિ ચાત્ર- યદ્દ્વાદશભિરધ્યાયૈર્વ્યાસતઃ પરિકીર્તિતમ્| મુમૂર્ષતાં મનુષ્યાણાં લક્ષણં જીવિતાન્તકૃત્||૪૦|| તત્ સમાસેન વક્ષ્યામઃ પર્યાયાન્તરમાશ્રિતમ્| પર્યાયવચનં હ્યર્થવિજ્ઞાનાયોપપદ્યતે||૪૧|| અત્યર્થં પુનરેવેયં વિવક્ષા નો વિધીયતે| તસ્મિન્નેવાધિકરણે યત્ પૂર્વમભિશબ્દિતમ્||૪૨||
भवन्ति चात्र- यद्द्वादशभिरध्यायैर्व्यासतः परिकीर्तितम्| मुमूर्षतां मनुष्याणां लक्षणं जीवितान्तकृत्||४०|| तत् समासेन वक्ष्यामः पर्यायान्तरमाश्रितम्| पर्यायवचनं ह्यर्थविज्ञानायोपपद्यते||४१|| अत्यर्थं पुनरेवेयं विवक्षा नो विधीयते| तस्मिन्नेवाधिकरणे यत् पूर्वमभिशब्दितम्||४२||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ દ્વાદશાધ્યાયોક્તં રિષ્ટં દુરધિગમાર્થં સઙ્ગ્રહેણ સ્પષ્ટીકરણાર્થમાહ- દ્વાદશભિરિત્યાદિ| પર્યાયાયાન્તરમાશ્રિતમિતિ સઞ્જ્ઞાન્તરેણ કીર્તિતમ્| અર્થવિજ્ઞાનાયેતિ પૂર્વાભિધાને શબ્દસ્યાનેકાર્થાભિધાયિત્વાદિના યત્ર સન્દેહો મિથ્યાજ્ઞાનં વા ભવતિ, તસ્ય શબ્દાન્તરેણાભિધાનાદ્ વ્યક્તોઽર્થો ભવતીતિ દર્શયતિ||૪૦-૪૨||
Adhikarana 7 (43-61) · Śloka 61
વસતાં ચરમં કાલં શરીરેષુ શરીરિણામ્| અભ્યુગ્રાણાં વિનાશાય દેહેભ્યઃ પ્રવિવત્સતામ્||૪૩|| ઇષ્ટાંસ્તિતિક્ષતાં પ્રાણાન્ કાન્તં વાસં જિહાસતામ્| તન્ત્રયન્ત્રેષુ ભિન્નેષુ તમોઽન્ત્યં પ્રવિવિક્ષતામ્||૪૪|| વિનાશાયેહ રૂપાણિ યાન્યવસ્થાન્તરાણિ ચ| ભવન્તિ તાનિ વક્ષ્યામિ યથોદ્દેશં યથાગમમ્||૪૫|| પ્રાણાઃ સમુપતપ્યન્તે વિજ્ઞાનમુપરુધ્યતે| વમન્તિ બલમઙ્ગાનિ ચેષ્ટા વ્યુપરમન્તિ ચ||૪૬|| ઇન્દ્રિયાણિ વિનશ્યન્તિ ખિલીભવતિ ચેતના | ઔત્સુક્યં ભજતે સત્ત્વં ચેતો ભીરાવિશત્યપિ||૪૭|| સ્મૃતિસ્ત્યજતિ મેધા ચ હ્રીશ્રિયૌ ચાપસર્પતઃ| ઉપપ્લવન્તે પાપ્માન ઓજસ્તેજશ્ચ નશ્યતિ||૪૮|| શીલં વ્યાવર્તતેઽત્યર્થં ભક્તિશ્ચ પરિવર્તતે| વિક્રિયન્તે પ્રતિચ્છાયાશ્છાયાશ્ચ વિકૃતિં પ્રતિ||૪૯|| શુક્રં પ્રચ્યવતે સ્થાનાદુન્માર્ગં ભજતેઽનિલઃ| ક્ષયં માંસાનિ ગચ્છન્તિ ગચ્છત્યસૃગપિ ક્ષયમ્||૫૦|| ઊષ્માણઃ પ્રલયં યાન્તિ વિશ્લેષં યાન્તિ સન્ધયઃ| ગન્ધા વિકૃતિમાયાન્તિ ભેદં વર્ણસ્વરૌ તથા||૫૧|| વૈવર્ણ્યં ભજતે કાયઃ કાયચ્છિદ્રં વિશુષ્યતિ| ધૂમઃ સઞ્જાયતે મૂર્ધ્નિ દારુણાખ્યશ્ચ ચૂર્ણકઃ||૫૨|| સતતસ્પન્દના દેશાઃ શરીરે યેઽભિલક્ષિતાઃ| તે સ્તમ્ભાનુગતાઃ સર્વે ન ચલન્તિ કથઞ્ચન||૫૩|| ગુણાઃ શરીરદેશાનાં શીતોષ્ણમૃદુદારુણાઃ| વિપર્યાસેન વર્તન્તે સ્થાનેષ્વન્યેષુ તદ્વિધાઃ||૫૪|| નખેષુ જાયતે પુષ્પં પઙ્કો દન્તેષુ જાયતે| જટાઃ પક્ષ્મસુ જાયન્તે સીમન્તાશ્ચાપિ મૂર્ધનિ||૫૫|| ભેષજાનિ ન સંવૃત્તિં પ્રાપ્નુવન્તિ યથારુચિ| યાનિ ચાપ્યુપપદ્યન્તે તેષાં વીર્યં ન સિધ્યતિ||૫૬|| નાનાપ્રકૃતયઃ ક્રૂરા વિકારા વિવિધૌષધાઃ| ક્ષિપ્રં સમભિવર્તન્તે પ્રતિહત્ય બલૌજસી||૫૭|| શબ્દઃ સ્પર્શો રસો રૂપં ગન્ધશ્ચેષ્ટા વિચિન્તિતમ્ | ઉત્પદ્યન્તેઽશુભાન્યેવ પ્રતિકર્મપ્રવૃત્તિષુ||૫૮|| દૃશ્યન્તે દારુણાઃ સ્વપ્ના દૌરાત્મ્યમુપજાયતે| પ્રેષ્યાઃ પ્રતીપતાં યાન્તિ પ્રેતાકૃતિરુદીર્યતે||૫૯|| પ્રકૃતિર્હીયતેઽત્યર્થં વિકૃતિશ્ચાભિવર્ધતે| કૃત્સ્નમૌત્પાતિકં ઘોરમરિ(નિ)ષ્ટમુપલક્ષ્યતે||૬૦|| ઇત્યેતાનિ મનુષ્યાણાં ભવન્તિ વિનશિષ્યતામ્| લક્ષણાનિ યથોદ્દેશં યાન્યુક્તાનિ યથાગમમ્||૬૧||
वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम्| अभ्युग्राणां विनाशाय देहेभ्यः प्रविवत्सताम्||४३|| इष्टांस्तितिक्षतां प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम्| तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम्||४४|| विनाशायेह रूपाणि यान्यवस्थान्तराणि च| भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम्||४५|| प्राणाः समुपतप्यन्ते विज्ञानमुपरुध्यते| वमन्ति बलमङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च||४६|| इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना | औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भीराविशत्यपि||४७|| स्मृतिस्त्यजति मेधा च ह्रीश्रियौ चापसर्पतः| उपप्लवन्ते पाप्मान ओजस्तेजश्च नश्यति||४८|| शीलं व्यावर्ततेऽत्यर्थं भक्तिश्च परिवर्तते| विक्रियन्ते प्रतिच्छायाश्छायाश्च विकृतिं प्रति||४९|| शुक्रं प्रच्यवते स्थानादुन्मार्गं भजतेऽनिलः| क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छत्यसृगपि क्षयम्||५०|| ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः| गन्धा विकृतिमायान्ति भेदं वर्णस्वरौ तथा||५१|| वैवर्ण्यं भजते कायः कायच्छिद्रं विशुष्यति| धूमः सञ्जायते मूर्ध्नि दारुणाख्यश्च चूर्णकः||५२|| सततस्पन्दना देशाः शरीरे येऽभिलक्षिताः| ते स्तम्भानुगताः सर्वे न चलन्ति कथञ्चन||५३|| गुणाः शरीरदेशानां शीतोष्णमृदुदारुणाः| विपर्यासेन वर्तन्ते स्थानेष्वन्येषु तद्विधाः||५४|| नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते| जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताश्चापि मूर्धनि||५५|| भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि| यानि चाप्युपपद्यन्ते तेषां वीर्यं न सिध्यति||५६|| नानाप्रकृतयः क्रूरा विकारा विविधौषधाः| क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बलौजसी||५७|| शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश्चेष्टा विचिन्तितम् | उत्पद्यन्तेऽशुभान्येव प्रतिकर्मप्रवृत्तिषु||५८|| दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यमुपजायते| प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते||५९|| प्रकृतिर्हीयतेऽत्यर्थं विकृतिश्चाभिवर्धते| कृत्स्नमौत्पातिकं घोरमरि(नि)ष्टमुपलक्ष्यते||६०|| इत्येतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम्| लक्षणानि यथोद्देशं यान्युक्तानि यथागमम्||६१||
🔊 Audio coming soon
અભ્યુગ્રાણામિતિ અભ્યુદ્ગતાનામ્| પ્રવિવત્સતામિતિ પ્રવસ્તુમુદ્યતાનામ્| કાન્તં વાસમિત્યનેન સર્વપ્રાણિનામેવ સર્વાવસ્થાસુ શરીરં કામ્યં ભવતીતિ દર્શયતિ| કાન્તમપિ શરીરરૂપં વાસો જીવિતં વા બલાદેવ સ્વકર્મણા ત્યજ્યમાનમપિ ઇહોપચારાદિવશબ્દલોપાદ્વા સ્વાતન્ત્ર્યેણ નિર્દિશ્યતે; યથા- જિહાસતામિતિ, તથ તિતિક્ષતામિતિ| તન્ત્રં શરીરં, તસ્ય યન્ત્રં સિરાસ્નાય્વાદિરૂપં તન્ત્રયન્ત્રમ્| તમોઽન્ત્યમિતિ મરણરૂપં તમઃ| વિનાશાયેહ રૂપાણીતિ પ્રાણસમુપતાપાદીનિ| ખિલીભવતીતિ અપથગ્રાહિણી ભવતિ| પાપ્માન ઇતિ પાપજનિતરોગાઃ, અધર્મ્યાશ્ચ ક્રિયાઃ| છાયાશ્ચ વિકૃતિં પ્રતિ ‘ગચ્છન્તિ’ ઇતિ શેષઃ, તેન પ્રત્યેકં છાયા વિકૃતિં ગચ્છતીત્યર્થઃ| ધૂમઃ સઞ્જાયતે મૂર્ધ્નીતિ પ્રકૃતં બાષ્પનિર્ગમં વિના બહલો ધૂમ ઇવ શિરસિ ભવતિ| દારુણાખ્યશ્ચ ચૂર્ણક ઇતિ “યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં” ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તશ્ચૂર્ણકઃ| સ્થાનેષ્વન્યેષુ તદ્વિધા ઇતિ શરીરદેશાન્તરેષુ| બહુવચનેન સ્નેહાદયો વિપર્યાસેન વર્તન્ત ઇત્યર્થઃ| સંવૃત્તિમિતિ નિષ્પત્તિમ્| ઉપપદ્યન્તે સિધ્યન્તિ| નાનાપ્રકૃતય ઇતિ પરસ્પરં વિરુદ્ધસ્વભાવાઃ| પ્રતિકર્મપ્રવૃત્તિઃ ચિકિત્સાપ્રવૃત્તિઃ| ઔત્પાતિકમિતિ આકસ્મિકં; તસ્ય વિશેષણં- અરિષ્ટમિતિ; તેન રિષ્ટસૂચકમૌત્પાતિકમિતિ ફલતિ||૪૩-૬૧||
Adhikarana 8 (62-64) · Śloka 64
મરણાયેહ રૂપાણિ પશ્યતાઽપિ ભિષગ્વિદા| અપૃષ્ટેન ન વક્તવ્યં મરણં પ્રત્યુપસ્થિતમ્||૬૨|| પૃષ્ટેનાપિ ન વક્તવ્યં તત્ર યત્રોપઘાતકમ્| આતુરસ્ય ભવેદ્દુઃખમથવાઽન્યસ્ય કસ્યચિત્||૬૩|| અબ્રુવન્મરણં તસ્ય નૈનમિચ્છેચ્ચિકિત્સિતુમ્| યસ્ય પશ્યેદ્વિનાશાય લિઙ્ગાનિ કુશલો ભિષક્||૬૪||
मरणायेह रूपाणि पश्यताऽपि भिषग्विदा| अपृष्टेन न वक्तव्यं मरणं प्रत्युपस्थितम्||६२|| पृष्टेनापि न वक्तव्यं तत्र यत्रोपघातकम्| आतुरस्य भवेद्दुःखमथवाऽन्यस्य कस्यचित्||६३|| अब्रुवन्मरणं तस्य नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्| यस्य पश्येद्विनाशाय लिङ्गानि कुशलो भिषक्||६४||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ જ્ઞાતસ્ય રિષ્ટસ્ય યથાઽપ્રકાશ્યત્વં તદાહ- મરણાયેત્યાદિ| આતુરસ્યોપઘાતકમિતિ યોજ્યમ્| ભવેદ્દુઃખમન્યસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ||૬૨-૬૪||
Adhikarana 9 (65-66) · Śloka 66
લિઙ્ગેભ્યો મરણાખ્યેભ્યો વિપરીતાનિ પશ્યતા| લિઙ્ગાન્યારોગ્યમાગન્તુ વક્તવ્યં ભિષજા ધ્રુવમ્||૬૫|| દૂતૈરૌત્પાતિકૈર્ભાવૈઃ પથ્યાતુરકુલાશ્રયૈઃ| આતુરાચારશીલેષ્ટદ્રવ્યસમ્પત્તિલક્ષણૈઃ||૬૬||
लिङ्गेभ्यो मरणाख्येभ्यो विपरीतानि पश्यता| लिङ्गान्यारोग्यमागन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम्||६५|| दूतैरौत्पातिकैर्भावैः पथ्यातुरकुलाश्रयैः| आतुराचारशीलेष्टद्रव्यसम्पत्तिलक्षणैः||६६||
🔊 Audio coming soon
હન્ત મરણં ચેદાતુરસ્ય ભાવિ નોચ્યતે, તત્ કિમારોગ્યમપિ ભાવિ ન વક્તવ્યમેવેત્યાહ- લિઙ્ગેભ્ય ઇત્યાદિ| મરણમાખ્યાપયન્તીતિ મરણાખ્યાનિ, તેભ્યો વિપરીતાનિ આરોગ્યસૂચકાનિ| આગન્ત્વિતિ પશ્ચાત્કાલભાવિ| ઔત્પાતિકૈર્ભાવૈરિતિ શુભસૂચનાર્થમકસ્માદુત્પન્નૈર્ભાવૈઃ; સામાન્યેન શુભાશુભસૂચકં યદકસ્માદુદ્ભવતિ તદૌત્પાતિકમુચ્યતે| દ્રવ્યસમ્પત્તિલક્ષણૈરિત્યન્તૈરારોગ્યમાગન્તુ વક્તવ્યમિતિ યોજના||૬૫-૬૬||
Adhikarana 10 (67-70) · Śloka 70
સ્વાચારં હૃષ્ટમવ્યઙ્ગં યશસ્યં શુક્લવાસસમ્| અમુણ્ડમજટં દૂતં જાતિવેશક્રિયાસમમ્||૬૭|| અનુષ્ટ્રખરયાનસ્થમસન્ધ્યાસ્વગ્રહેષુ ચ| અદારુણેષુ નક્ષત્રેષ્વનુગ્રેષુ ધ્રુવેષુ ચ||૬૮|| વિના ચતુર્થીં નવમીં વિના રિક્તાં ચતુર્દશીમ્| મધ્યાહ્નમર્ધરાત્રં ચ ભૂકમ્પં રાહુદર્શનમ્||૬૯|| વિના દેશમશસ્તં ચાશસ્તૌત્પાતિકલક્ષણમ્| દૂતં પ્રશસ્તમવ્યગ્રં નિર્દિશેદાગતં ભિષક્||૭૦||
स्वाचारं हृष्टमव्यङ्गं यशस्यं शुक्लवाससम्| अमुण्डमजटं दूतं जातिवेशक्रियासमम्||६७|| अनुष्ट्रखरयानस्थमसन्ध्यास्वग्रहेषु च| अदारुणेषु नक्षत्रेष्वनुग्रेषु ध्रुवेषु च||६८|| विना चतुर्थीं नवमीं विना रिक्तां चतुर्दशीम्| मध्याह्नमर्धरात्रं च भूकम्पं राहुदर्शनम्||६९|| विना देशमशस्तं चाशस्तौत्पातिकलक्षणम्| दूतं प्रशस्तमव्यग्रं निर्दिशेदागतं भिषक्||७०||
🔊 Audio coming soon
શુભભવનલક્ષણં સ્વાચારમિત્યાદિના બ્રૂતે| અમુણ્ડમિતિ અસશિખકૃતવપનોઽભિપ્રેતઃ| જાત્યાદિભિરાતુરેણ સહ સમો જાતિવેશક્રિયાસમઃ| અગ્રહેષ્વિતિ અપ્રશસ્તસ્થાનસ્થિતક્રૂરગ્રહાનધિષ્ઠિતેષુ કાલેષ્વિત્યર્થઃ| અદારુણેષુ નક્ષત્રેષ્વનુગ્રેષુ ધ્રુવેષુ ચેતિ દારુણાનીતિ તીક્ષ્ણાનિ, યદુવાચ વરાહઃ- “મૂલશિવશક્રભુજગાધિપાનિ તીક્ષ્ણાનિ” (બૃ.સં.અ.૧૮) ઇતિ; શિવ આર્દ્રા, શક્રો જ્યેષ્ઠા, ભુજગાધિપ આશ્લેષા| ઉગ્રાણિ ચ વરાહોક્તાનિ યથા- “ઉગ્રાણિ પૂર્વભરણીપિત્ર્યાણિ” (બૃ.સં.અ.૯૮) ઇતિ| તત્ર પૂર્વશબ્દેન પૂર્વફાલ્ગુની, પૂર્વાષાઢા, પૂર્વભાદ્રપદા ચ| પિત્ર્યં મઘા| વરાહોક્તદારુણાદીનિ નક્ષત્રાણિ વર્જયિત્વાઽન્યેષુ નક્ષત્રેષુ દૂતા આગતાઃ શુભા ભવન્તિ| રિક્તામિતિ ચતુર્થ્યાદિવિશેષણમ્| ચતુર્થી નવમી ચતુર્દશી ચ રિક્તોચ્યતે| તથા રિક્તેતિ વિશેષણેન ચતુર્થ્યાદીનાં નિષ્ફલત્વસૂચનેન કર્મારમ્ભં પ્રત્યનુપાદેયતોપદિશ્યતે| શસ્તમૌત્પાતિકમાકસ્મિકં લક્ષણં યસ્ય તચ્છસ્તૌત્પાતિકલક્ષણમ્||૬૭-૭૦||
Adhikarana 11 (71-79) · Śloka 80
દધ્યક્ષતદ્વિજાતીનાં વૃષભાણાં નૃપસ્ય ચ||૭૧|| રત્નાનાં પૂર્ણકુમ્ભાનાં સિતસ્ય તુરગસ્ય ચ| સુરધ્વજપતાકાનાં ફલાનાં યાવકસ્ય ચ||૭૨|| કન્યાપુંવર્ધમાનાનાં બદ્ધસ્યૈકપશોસ્તસ્થા| પૃથિવ્યા ઉદ્ધૃતાયાશ્ચ વહ્નેઃ પ્રજ્વલિતસ્ય ચ||૭૩|| મોદકાનાં સુમનસાં શુક્લાનાં ચન્દનસ્ય ચ| મનોજ્ઞસ્યાન્નપાનસ્ય પૂર્ણસ્ય શકટસ્ય ચ||૭૪|| નૃભિર્ધેન્વાઃ સવત્સાયા વડવાયાઃ સ્ત્રિયાસ્તથા| જીવઞ્જીવકસિદ્ધાર્થસારસપ્રિયવાદિનામ્||૭૫|| હંસાનાં શતપત્રાણાં ચાષાણાં શિખિનાં તથા| મત્સ્યાજદ્વિજશઙ્ખાનાં પ્રિયઙ્ગૂનાં ઘૃતસ્ય ચ||૭૬|| રુચકાદર્શસિદ્ધાર્થરોચનાનાં ચ દર્શનમ્| ગન્ધઃ સુરભિર્વર્ણશ્ચ સુશુક્લો મધુરો રસઃ||૭૭|| મૃગપક્ષિમનુષ્યાણાં પ્રશસ્તાશ્ચ ગિરઃ શુભાઃ| છત્રધ્વજપતાકાનામુત્ક્ષેપણમભિષ્ટુતિઃ||૭૮|| ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનાં શબ્દાઃ પુણ્યાહનિસ્વનાઃ| વેદાધ્યયનશબ્દાશ્ચ સુખો વાયુઃ પ્રદક્ષિણઃ||૭૯|| પથિ વેશ્મપ્રવેશે તુ વિદ્યાદારોગ્યલક્ષણમ્|૮૦|
दध्यक्षतद्विजातीनां वृषभाणां नृपस्य च||७१|| रत्नानां पूर्णकुम्भानां सितस्य तुरगस्य च| सुरध्वजपताकानां फलानां यावकस्य च||७२|| कन्यापुंवर्धमानानां बद्धस्यैकपशोस्तस्था| पृथिव्या उद्धृतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च||७३|| मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च| मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च||७४|| नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडवायाः स्त्रियास्तथा| जीवञ्जीवकसिद्धार्थसारसप्रियवादिनाम्||७५|| हंसानां शतपत्राणां चाषाणां शिखिनां तथा| मत्स्याजद्विजशङ्खानां प्रियङ्गूनां घृतस्य च||७६|| रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम्| गन्धः सुरभिर्वर्णश्च सुशुक्लो मधुरो रसः||७७|| मृगपक्षिमनुष्याणां प्रशस्ताश्च गिरः शुभाः| छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः||७८|| भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्याहनिस्वनाः| वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः||७९|| पथि वेश्मप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम्|८०|
🔊 Audio coming soon
દધ્યક્ષતેત્યાદિના માર્ગાદિષુ પ્રશસ્તદર્શનાન્યાહ| સુરધ્વજઃ શક્રધ્વજઃ| કન્યાપુંવર્ધમાનાનામિતિ અઙ્કારોપિતાઃ કુમાર્યઃ કુમારાશ્ચ વર્ધમાનાઃ, પુરુષોત્તમવત્ સમાસઃ; અન્યે તુ વર્ધમાનાઃ શરાવા ઇત્યાહુઃ; તે ચાલેપનાદિના મણ્ડિતા ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| એકપશુઃ શ્રેષ્ઠપશુરિત્યર્થઃ| શકટસ્ય પૂર્ણસ્ય નૃભિરિતિ સમ્બન્ધઃ| વડવાયાઃ સ્ત્રિયાશ્ચ સવત્સાયા ઇતિ યોજના| જીવઞ્જીવકઃ પક્ષી સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| પ્રિયવાદી ચાતકઃ||૭૧-૭૯||-
Adhikarana 12 (80-86) · Śloka 86
મઙ્ગલાચારસમ્પન્નઃ સાતુરો વૈશ્મિકો જનઃ||૮૦|| શ્રદ્દધાનોઽનુકૂલશ્ચ પ્રભૂતદ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| ધનૈશ્વર્યસુખાવાપ્તિરિષ્ટલાભઃ સુખેન ચ||૮૧|| દ્રવ્યાણાં તત્ર યોગ્યાનાં યોજના સિદ્ધિરેવ ચ| ગૃહપ્રાસાદશૈલાનાં નાગાનામૃષભસ્ય ચ||૮૨|| હયાનાં પુરુષાણાં ચ સ્વપ્ને સમધિરોહણમ્| સોમાર્કાગ્નિદ્વિજાતીનાં ગવાં નૄણાં પયસ્વિનામ્||૮૩|| અર્ણવાનાં પ્રતરણં વૃદ્ધિઃ સમ્બાધનિઃસૃતિઃ| સ્વપ્ને દેવૈઃ સપિતૃભિઃ પ્રસન્નૈશ્ચાભિભાષણમ્||૮૪|| દર્શનં શુક્લવસ્ત્રાણાં હ્રદસ્ય વિમલસ્ય ચ| માંસમત્સ્યવિષામેધ્યચ્છત્રાદર્શપરિગ્રહઃ||૮૫|| સ્વપ્ને સુમનસાં ચૈવ શુક્લાનાં દર્શનં શુભમ્| અશ્વગોરથયાનં ચ યાનં પૂર્વોત્તરેણ ચ| રોદનં પતિતોત્થાનં દ્વિષતાં ચાવમર્દનમ્||૮૬||
मङ्गलाचारसम्पन्नः सातुरो वैश्मिको जनः||८०|| श्रद्दधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसङ्ग्रहः| धनैश्वर्यसुखावाप्तिरिष्टलाभः सुखेन च||८१|| द्रव्याणां तत्र योग्यानां योजना सिद्धिरेव च| गृहप्रासादशैलानां नागानामृषभस्य च||८२|| हयानां पुरुषाणां च स्वप्ने समधिरोहणम्| सोमार्काग्निद्विजातीनां गवां नॄणां पयस्विनाम्||८३|| अर्णवानां प्रतरणं वृद्धिः सम्बाधनिःसृतिः| स्वप्ने देवैः सपितृभिः प्रसन्नैश्चाभिभाषणम्||८४|| दर्शनं शुक्लवस्त्राणां ह्रदस्य विमलस्य च| मांसमत्स्यविषामेध्यच्छत्रादर्शपरिग्रहः||८५|| स्वप्ने सुमनसां चैव शुक्लानां दर्शनं शुभम्| अश्वगोरथयानं च यानं पूर्वोत्तरेण च| रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्||८६||
🔊 Audio coming soon
યોજનાયાં સત્યાં સિદ્ધિઃ યોજનાસિદ્ધિઃ| સમ્બાધનિઃસૃતિઃ સઙ્કટનિસ્તરણમ્| દ્વિષતાં ચાવમર્દનમિત્યન્તં સ્વપ્ને જ્ઞેયમ્||૮૦-૮૬||
Adhikarana 13 (87-88) · Śloka 88
સત્ત્વલક્ષણસંયોગો ભક્તિર્વૈદ્યદ્વિજાતિષુ| સાધ્યત્વં ન ચ નિર્વેદસ્તદારોગ્યસ્ય લક્ષણમ્||૮૭|| આરોગ્યાદ્બલમાયુશ્ચ સુખં ચ લભતે મહત્| ઇષ્ટાંશ્ચાપ્યપરાન્ ભાવાન્ પુરુષઃ શુભલક્ષણઃ||૮૮||
सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु| साध्यत्वं न च निर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम्||८७|| आरोग्याद्बलमायुश्च सुखं च लभते महत्| इष्टांश्चाप्यपरान् भावान् पुरुषः शुभलक्षणः||८८||
🔊 Audio coming soon
સત્ત્વસ્ય ગુણસ્ય લક્ષણૈઃ સહ સંયોગઃ સત્ત્વલક્ષણસંયોગઃ| ન ચ નિર્વેદ ઇતિ આત્મન્યનવજ્ઞેત્યર્થઃ||૮૭-૮૮||
Adhikarana 14 (89) · Śloka 89
તત્ર શ્લોકૌ- ઉક્તં ગોમયચૂર્ણીયે મરણારોગ્યલક્ષણમ્| દૂતસ્વપ્નાતુરોત્પાતયુક્તિસિદ્ધિવ્યપાશ્રયમ્||૮૯||
तत्र श्लोकौ- उक्तं गोमयचूर्णीये मरणारोग्यलक्षणम्| दूतस्वप्नातुरोत्पातयुक्तिसिद्धिव्यपाश्रयम्||८९||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તમિત્યાદ્યધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ| દૂતાદિષુ પૃથઙ્મરણારોગ્યલક્ષણમિહોક્તં વ્યક્તમેવ| યુક્ત્યાશ્રયં મરણલક્ષણં યથા- ‘યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સમ્પાદયિતુમૌષધમ્’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમ્| સિદ્ધ્યાશ્રયં મરણલક્ષણં યથા- ‘વિજ્ઞાતં’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમ્| આરોગ્યલક્ષણં યુક્ત્યાશ્રયં સિદ્ધ્યાશ્રયં ચ યથા- ‘ઇષ્ટાલાભઃ સુખેન ચ’ ઇતિ ગ્રન્થોક્તમ્||૮૯||
Adhikarana 15 (90) · Śloka 90
ઇતીદમુક્તં પ્રકૃતં યથાતથં તદન્વવેક્ષ્યં સતતં ભિષગ્વિદા| તથા હિ સિદ્ધિં ચ યશશ્ચ શાશ્વતં સ સિદ્ધકર્મા લભતે ધનાનિ ચ||૯૦||
इतीदमुक्तं प्रकृतं यथातथं तदन्ववेक्ष्यं सततं भिषग्विदा| तथा हि सिद्धिं च यशश्च शाश्वतं स सिद्धकर्मा लभते धनानि च||९०||
🔊 Audio coming soon
ઇતીત્યાદિનેન્દ્રિયસ્થાનોક્તં પ્રમેયજાતં મહાફલત્વેનાવશ્યબોધ્યતયોપદર્શયન્નુપસંહરતિ||૯૦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને ગોમયચૂર્ણીયમિન્દ્રિયં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં પઞ્ચમમ્ ઇન્દ્રિયસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां पञ्चमम् इन्द्रियस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયામિન્દ્રિયસ્થાને ગોમયચૂર્ણીયમિન્દ્રિયં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||