12. gōmayacūrṇīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગોમયચૂર્ણીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-8) · Śloka 8

યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધનિ જાયતે| સસ્નેહં ભ્રશ્યતે ચૈવ માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્||૩|| નિકષન્નિવ યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ પરિધાવતિ| વિકૃત્યા ન સ લોકેઽસ્મિંશ્ચિરં વસતિ માનવઃ||૪|| યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પૂર્વં શુષ્યત્યુરો ભૃશમ્| આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ સોઽર્ધમાસં ન જીવતિ||૫|| યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સંવર્તયિતુમૌષધમ્ | યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૬|| વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધિવચ્ચાવચારિતમ્| ન સિધ્યત્યૌષધં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્||૭|| આહારમુપયુઞ્જાનો ભિષજા સૂપકલ્પિતમ્| યઃ ફલં તસ્ય નાપ્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૮||

Adhikarana 3 (9-24) · Śloka 25

દૂતાધિકારે વક્ષ્યામો લક્ષણાનિ મુમૂર્ષતામ્| યાનિ દૃષ્ટ્વા ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ પ્રત્યાખ્યાયાદસંયમમ્||૯|| મુક્તકેશેઽથવા નગ્ને રુદત્યપ્રયતેઽથવા| ભિષગભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા દૂતં મરણમાદિશેત્||૧૦|| સુપ્તે ભિષજિ યે દૂતાશ્છિન્દત્યપિ ચ ભિન્દતિ| આગચ્છન્તિ ભિષક્ તેષાં ન ભર્તારમનુવ્રજેત્||૧૧|| જુહ્વત્યગ્નિં તથા પિણ્ડાન્ પિતૃભ્યો નિર્વપત્યપિ| વૈદ્યે દૂતા ય આયાન્તિ તે ઘ્નન્તિ પ્રજિઘાંસવઃ||૧૨|| કથયત્યપ્રશસ્તાનિ ચિન્તયત્યથવા પુનઃ| વૈદ્યે દૂતા મનુષ્યાણામાગચ્છન્તિ મુમૂર્ષતામ્||૧૩|| મૃતદગ્ધવિનષ્ટાનિ ભજતિ વ્યાહરત્યપિ| અપ્રશસ્તાનિ ચાન્યાનિ વૈદ્યે દૂતા મુમૂર્ષતામ્||૧૪|| વિકારસામાન્યગુણે દેશે કાલેઽથવા ભિષક્| દૂતમભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા નાતુરં તમુપાચરેત્||૧૫|| દીનભીતદ્રુતત્રસ્તમલિનામસતીં સ્ત્રિયમ્| ત્રીન્ વ્યાકૃતીંશ્ચ ષણ્ડાંશ્ચ દૂતાન્ વિદ્યાન્મુમૂર્ષતામ્||૧૬|| અઙ્ગવ્યસનિનં દૂતં લિઙ્ગિનં વ્યાધિતં તથા| સમ્પ્રેક્ષ્ય ચોગ્રકર્માણં ન વૈદ્યો ગન્તુમર્હતિ||૧૭|| આતુરાર્થમનુપ્રાપ્તં ખરોષ્ટ્રરથવાહનમ્| દૂતં દૃષ્ટ્વા ભિષગ્વિદ્યાદાતુરસ્ય પરાભવમ્||૧૮|| પલાલબુસમાંસાસ્થિકેશલોમનખદ્વિજાન્| માર્જનીં મુસલં શૂર્પમુપાનચ્ચર્મ વિચ્યુતમ્ ||૧૯|| તૃણકાષ્ઠતુષાઙ્ગારં સ્પૃશન્તો લોષ્ટમશ્મ ચ| તત્પૂર્વદર્શને દૂતા વ્યાહરન્તિ મુમૂર્ષતામ્||૨૦|| યસ્મિંશ્ચ દૂતે બ્રુવતિ વાક્યમાતુરસંશ્રયમ્| પશ્યેન્નિમિત્તમશુભં તં ચ નાનુવ્રજેદ્ભિષક્||૨૧|| તથા વ્યસનિનં પ્રેતં પ્રેતાલઙ્કારમેવ વા| ભિન્નં દગ્ધં વિનષ્ટં વા તદ્વાદીનિ વચાંસિ વા||૨૨|| રસો વા કટુકસ્તીવ્રો ગન્ધો વા કૌણપો મહાન્| સ્પર્શો વા વિપુલઃ ક્રૂરો યદ્વાઽન્યદશુભં ભવેત્||૨૩|| તત્પૂર્વમભિતો વાક્યં વાક્યકાલેઽથવા પુનઃ| દૂતાનાં વ્યાહૃતં શ્રુત્વા ધીરો મરણમાદિશેત્||૨૪|| ઇતિ દૂતાધિકારોઽયમુક્તઃ કૃત્સ્નો મુમૂર્ષતામ્|૨૫|

Adhikarana 4 (25-31) · Śloka 32

પથ્યાતુરકુલાનાં ચ વક્ષ્યામ્યૌત્પાતિકં પુનઃ||૨૫|| અવક્ષુતમથોત્ક્રુષ્ટં સ્ખલનં પતનં તથા| આક્રોશઃ સમ્પ્રહારો વા પ્રતિષેધો વિગર્હણમ્||૨૬|| વસ્ત્રોષ્ણીષોત્તરાસઙ્ગશ્છત્રોપાનદ્યુગાશ્રયમ્| વ્યસનં દર્શનં ચાપિ મૃતવ્યસનિનાં તથા||૨૭|| ચૈત્યધ્વજપતાકાનાં પૂર્ણાનાં પતનાનિ ચ| હતાનિષ્ટપ્રવાદાશ્ચ દૂષણં ભસ્મપાંશુભિઃ||૨૮|| પથચ્છેદો બિડાલેન શુના સર્પેણ વા પુનઃ| મૃગદ્વિજાનાં ક્રૂરાણાં ગિરો દીપ્તાં દિશં પ્રતિ||૨૯|| શયનાસનયાનાનામુત્તાનાનાં ચ દર્શનમ્| ઇત્યેતાન્યપ્રશસ્તાનિ સર્વાણ્યાહુર્મનીષિણઃ||૩૦|| એતાનિ પથિ વૈદ્યેન પશ્યતાઽઽતુરવેશ્મનિ| શૃણ્વતા ચ ન ગન્તવ્યં તદાગારં વિપશ્ચિતા||૩૧|| ઇત્યૌત્પાતિકમાખ્યાતં પથિ વૈદ્યવિગર્હિતમ્|૩૨|

Adhikarana 5 (32-39) · Śloka 39

ઇમામપિ ચ બુધ્યેત ગૃહાવસ્થાં મુમૂર્ષતામ્||૩૨|| પ્રવેશે પૂર્ણકુમ્ભાગ્નિમૃદ્બીજફલસર્પિષામ્| વૃષબ્રાહ્મણરત્નાન્નદેવતાનાં ચ નિર્ગતિમ્||૩૩|| અગ્નિપૂર્ણાનિ પાત્રાણિ ભિન્નાનિ વિશિખાનિ ચ| ભિષઙ્ મુમૂર્ષતાં વેશ્મ પ્રવિશન્નેવ પશ્યતિ||૩૪|| છિન્નભિન્નાનિ દગ્ધાનિ ભગ્નાનિ મૃદિતાનિ ચ| દુર્બલાનિ ચ સેવન્તે મુમૂર્ષોર્વૈશ્મિકા જનાઃ||૩૫|| શયનં વસનં યાનં ગમનં ભોજનં રુતમ્| શ્રૂયતેઽમઙ્ગલં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્||૩૬|| શયનં વસનં યાનમન્યં વાઽપિ પરિચ્છદમ્| પ્રેતવદ્યસ્ય કુર્વન્તિ સુહૃદઃ પ્રેત એવ સઃ||૩૭|| અન્નં વ્યાપદ્યતેઽત્યર્થં જ્યોતિશ્ચૈવોપશામ્યતિ| નિવાતે સેન્ધનં યસ્ય તસ્ય નાસ્તિ ચિકિત્સિતમ્||૩૮|| આતુરસ્ય ગૃહે યસ્ય ભિદ્યન્તે વા પતન્તિ વા| અતિમાત્રમમત્રાણિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૩૯||

Adhikarana 6 (40-42) · Śloka 42

ભવન્તિ ચાત્ર- યદ્દ્વાદશભિરધ્યાયૈર્વ્યાસતઃ પરિકીર્તિતમ્| મુમૂર્ષતાં મનુષ્યાણાં લક્ષણં જીવિતાન્તકૃત્||૪૦|| તત્ સમાસેન વક્ષ્યામઃ પર્યાયાન્તરમાશ્રિતમ્| પર્યાયવચનં હ્યર્થવિજ્ઞાનાયોપપદ્યતે||૪૧|| અત્યર્થં પુનરેવેયં વિવક્ષા નો વિધીયતે| તસ્મિન્નેવાધિકરણે યત્ પૂર્વમભિશબ્દિતમ્||૪૨||

Adhikarana 7 (43-61) · Śloka 61

વસતાં ચરમં કાલં શરીરેષુ શરીરિણામ્| અભ્યુગ્રાણાં વિનાશાય દેહેભ્યઃ પ્રવિવત્સતામ્||૪૩|| ઇષ્ટાંસ્તિતિક્ષતાં પ્રાણાન્ કાન્તં વાસં જિહાસતામ્| તન્ત્રયન્ત્રેષુ ભિન્નેષુ તમોઽન્ત્યં પ્રવિવિક્ષતામ્||૪૪|| વિનાશાયેહ રૂપાણિ યાન્યવસ્થાન્તરાણિ ચ| ભવન્તિ તાનિ વક્ષ્યામિ યથોદ્દેશં યથાગમમ્||૪૫|| પ્રાણાઃ સમુપતપ્યન્તે વિજ્ઞાનમુપરુધ્યતે| વમન્તિ બલમઙ્ગાનિ ચેષ્ટા વ્યુપરમન્તિ ચ||૪૬|| ઇન્દ્રિયાણિ વિનશ્યન્તિ ખિલીભવતિ ચેતના | ઔત્સુક્યં ભજતે સત્ત્વં ચેતો ભીરાવિશત્યપિ||૪૭|| સ્મૃતિસ્ત્યજતિ મેધા ચ હ્રીશ્રિયૌ ચાપસર્પતઃ| ઉપપ્લવન્તે પાપ્માન ઓજસ્તેજશ્ચ નશ્યતિ||૪૮|| શીલં વ્યાવર્તતેઽત્યર્થં ભક્તિશ્ચ પરિવર્તતે| વિક્રિયન્તે પ્રતિચ્છાયાશ્છાયાશ્ચ વિકૃતિં પ્રતિ||૪૯|| શુક્રં પ્રચ્યવતે સ્થાનાદુન્માર્ગં ભજતેઽનિલઃ| ક્ષયં માંસાનિ ગચ્છન્તિ ગચ્છત્યસૃગપિ ક્ષયમ્||૫૦|| ઊષ્માણઃ પ્રલયં યાન્તિ વિશ્લેષં યાન્તિ સન્ધયઃ| ગન્ધા વિકૃતિમાયાન્તિ ભેદં વર્ણસ્વરૌ તથા||૫૧|| વૈવર્ણ્યં ભજતે કાયઃ કાયચ્છિદ્રં વિશુષ્યતિ| ધૂમઃ સઞ્જાયતે મૂર્ધ્નિ દારુણાખ્યશ્ચ ચૂર્ણકઃ||૫૨|| સતતસ્પન્દના દેશાઃ શરીરે યેઽભિલક્ષિતાઃ| તે સ્તમ્ભાનુગતાઃ સર્વે ન ચલન્તિ કથઞ્ચન||૫૩|| ગુણાઃ શરીરદેશાનાં શીતોષ્ણમૃદુદારુણાઃ| વિપર્યાસેન વર્તન્તે સ્થાનેષ્વન્યેષુ તદ્વિધાઃ||૫૪|| નખેષુ જાયતે પુષ્પં પઙ્કો દન્તેષુ જાયતે| જટાઃ પક્ષ્મસુ જાયન્તે સીમન્તાશ્ચાપિ મૂર્ધનિ||૫૫|| ભેષજાનિ ન સંવૃત્તિં પ્રાપ્નુવન્તિ યથારુચિ| યાનિ ચાપ્યુપપદ્યન્તે તેષાં વીર્યં ન સિધ્યતિ||૫૬|| નાનાપ્રકૃતયઃ ક્રૂરા વિકારા વિવિધૌષધાઃ| ક્ષિપ્રં સમભિવર્તન્તે પ્રતિહત્ય બલૌજસી||૫૭|| શબ્દઃ સ્પર્શો રસો રૂપં ગન્ધશ્ચેષ્ટા વિચિન્તિતમ્ | ઉત્પદ્યન્તેઽશુભાન્યેવ પ્રતિકર્મપ્રવૃત્તિષુ||૫૮|| દૃશ્યન્તે દારુણાઃ સ્વપ્ના દૌરાત્મ્યમુપજાયતે| પ્રેષ્યાઃ પ્રતીપતાં યાન્તિ પ્રેતાકૃતિરુદીર્યતે||૫૯|| પ્રકૃતિર્હીયતેઽત્યર્થં વિકૃતિશ્ચાભિવર્ધતે| કૃત્સ્નમૌત્પાતિકં ઘોરમરિ(નિ)ષ્ટમુપલક્ષ્યતે||૬૦|| ઇત્યેતાનિ મનુષ્યાણાં ભવન્તિ વિનશિષ્યતામ્| લક્ષણાનિ યથોદ્દેશં યાન્યુક્તાનિ યથાગમમ્||૬૧||

Adhikarana 8 (62-64) · Śloka 64

મરણાયેહ રૂપાણિ પશ્યતાઽપિ ભિષગ્વિદા| અપૃષ્ટેન ન વક્તવ્યં મરણં પ્રત્યુપસ્થિતમ્||૬૨|| પૃષ્ટેનાપિ ન વક્તવ્યં તત્ર યત્રોપઘાતકમ્| આતુરસ્ય ભવેદ્દુઃખમથવાઽન્યસ્ય કસ્યચિત્||૬૩|| અબ્રુવન્મરણં તસ્ય નૈનમિચ્છેચ્ચિકિત્સિતુમ્| યસ્ય પશ્યેદ્વિનાશાય લિઙ્ગાનિ કુશલો ભિષક્||૬૪||

Adhikarana 9 (65-66) · Śloka 66

લિઙ્ગેભ્યો મરણાખ્યેભ્યો વિપરીતાનિ પશ્યતા| લિઙ્ગાન્યારોગ્યમાગન્તુ વક્તવ્યં ભિષજા ધ્રુવમ્||૬૫|| દૂતૈરૌત્પાતિકૈર્ભાવૈઃ પથ્યાતુરકુલાશ્રયૈઃ| આતુરાચારશીલેષ્ટદ્રવ્યસમ્પત્તિલક્ષણૈઃ||૬૬||

Adhikarana 10 (67-70) · Śloka 70

સ્વાચારં હૃષ્ટમવ્યઙ્ગં યશસ્યં શુક્લવાસસમ્| અમુણ્ડમજટં દૂતં જાતિવેશક્રિયાસમમ્||૬૭|| અનુષ્ટ્રખરયાનસ્થમસન્ધ્યાસ્વગ્રહેષુ ચ| અદારુણેષુ નક્ષત્રેષ્વનુગ્રેષુ ધ્રુવેષુ ચ||૬૮|| વિના ચતુર્થીં નવમીં વિના રિક્તાં ચતુર્દશીમ્| મધ્યાહ્નમર્ધરાત્રં ચ ભૂકમ્પં રાહુદર્શનમ્||૬૯|| વિના દેશમશસ્તં ચાશસ્તૌત્પાતિકલક્ષણમ્| દૂતં પ્રશસ્તમવ્યગ્રં નિર્દિશેદાગતં ભિષક્||૭૦||

Adhikarana 11 (71-79) · Śloka 80

દધ્યક્ષતદ્વિજાતીનાં વૃષભાણાં નૃપસ્ય ચ||૭૧|| રત્નાનાં પૂર્ણકુમ્ભાનાં સિતસ્ય તુરગસ્ય ચ| સુરધ્વજપતાકાનાં ફલાનાં યાવકસ્ય ચ||૭૨|| કન્યાપુંવર્ધમાનાનાં બદ્ધસ્યૈકપશોસ્તસ્થા| પૃથિવ્યા ઉદ્ધૃતાયાશ્ચ વહ્નેઃ પ્રજ્વલિતસ્ય ચ||૭૩|| મોદકાનાં સુમનસાં શુક્લાનાં ચન્દનસ્ય ચ| મનોજ્ઞસ્યાન્નપાનસ્ય પૂર્ણસ્ય શકટસ્ય ચ||૭૪|| નૃભિર્ધેન્વાઃ સવત્સાયા વડવાયાઃ સ્ત્રિયાસ્તથા| જીવઞ્જીવકસિદ્ધાર્થસારસપ્રિયવાદિનામ્||૭૫|| હંસાનાં શતપત્રાણાં ચાષાણાં શિખિનાં તથા| મત્સ્યાજદ્વિજશઙ્ખાનાં પ્રિયઙ્ગૂનાં ઘૃતસ્ય ચ||૭૬|| રુચકાદર્શસિદ્ધાર્થરોચનાનાં ચ દર્શનમ્| ગન્ધઃ સુરભિર્વર્ણશ્ચ સુશુક્લો મધુરો રસઃ||૭૭|| મૃગપક્ષિમનુષ્યાણાં પ્રશસ્તાશ્ચ ગિરઃ શુભાઃ| છત્રધ્વજપતાકાનામુત્ક્ષેપણમભિષ્ટુતિઃ||૭૮|| ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનાં શબ્દાઃ પુણ્યાહનિસ્વનાઃ| વેદાધ્યયનશબ્દાશ્ચ સુખો વાયુઃ પ્રદક્ષિણઃ||૭૯|| પથિ વેશ્મપ્રવેશે તુ વિદ્યાદારોગ્યલક્ષણમ્|૮૦|

Adhikarana 12 (80-86) · Śloka 86

મઙ્ગલાચારસમ્પન્નઃ સાતુરો વૈશ્મિકો જનઃ||૮૦|| શ્રદ્દધાનોઽનુકૂલશ્ચ પ્રભૂતદ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| ધનૈશ્વર્યસુખાવાપ્તિરિષ્ટલાભઃ સુખેન ચ||૮૧|| દ્રવ્યાણાં તત્ર યોગ્યાનાં યોજના સિદ્ધિરેવ ચ| ગૃહપ્રાસાદશૈલાનાં નાગાનામૃષભસ્ય ચ||૮૨|| હયાનાં પુરુષાણાં ચ સ્વપ્ને સમધિરોહણમ્| સોમાર્કાગ્નિદ્વિજાતીનાં ગવાં નૄણાં પયસ્વિનામ્||૮૩|| અર્ણવાનાં પ્રતરણં વૃદ્ધિઃ સમ્બાધનિઃસૃતિઃ| સ્વપ્ને દેવૈઃ સપિતૃભિઃ પ્રસન્નૈશ્ચાભિભાષણમ્||૮૪|| દર્શનં શુક્લવસ્ત્રાણાં હ્રદસ્ય વિમલસ્ય ચ| માંસમત્સ્યવિષામેધ્યચ્છત્રાદર્શપરિગ્રહઃ||૮૫|| સ્વપ્ને સુમનસાં ચૈવ શુક્લાનાં દર્શનં શુભમ્| અશ્વગોરથયાનં ચ યાનં પૂર્વોત્તરેણ ચ| રોદનં પતિતોત્થાનં દ્વિષતાં ચાવમર્દનમ્||૮૬||

Adhikarana 13 (87-88) · Śloka 88

સત્ત્વલક્ષણસંયોગો ભક્તિર્વૈદ્યદ્વિજાતિષુ| સાધ્યત્વં ન ચ નિર્વેદસ્તદારોગ્યસ્ય લક્ષણમ્||૮૭|| આરોગ્યાદ્બલમાયુશ્ચ સુખં ચ લભતે મહત્| ઇષ્ટાંશ્ચાપ્યપરાન્ ભાવાન્ પુરુષઃ શુભલક્ષણઃ||૮૮||

Adhikarana 14 (89) · Śloka 89

તત્ર શ્લોકૌ- ઉક્તં ગોમયચૂર્ણીયે મરણારોગ્યલક્ષણમ્| દૂતસ્વપ્નાતુરોત્પાતયુક્તિસિદ્ધિવ્યપાશ્રયમ્||૮૯||

Adhikarana 15 (90) · Śloka 90

ઇતીદમુક્તં પ્રકૃતં યથાતથં તદન્વવેક્ષ્યં સતતં ભિષગ્વિદા| તથા હિ સિદ્ધિં ચ યશશ્ચ શાશ્વતં સ સિદ્ધકર્મા લભતે ધનાનિ ચ||૯૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને ગોમયચૂર્ણીયમિન્દ્રિયં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં પઞ્ચમમ્ ઇન્દ્રિયસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્|