Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કતમાનિશરીરીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ પૂર્વરૂપીયાનન્તરં ભાવિવ્યાધ્યાશ્રયારિષ્ટાભિધાનાર્થં કતમાનિશરીરીયમિન્દ્રિયમુચ્યતે| કતમાનિ શરીરાણ્યધિકૃત્ય કૃતં કતમાનિશરીરીયમ્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
કતમાનિ શરીરાણિ વ્યાધિમન્તિ મહામુને!| યાનિ વૈદ્યઃ પરિહરેદ્યેષુ કર્મ ન સિદ્ધ્યતિ||૩|| ઇત્યાત્રેયોઽગ્નિવેશેન પ્રશ્નં પૃષ્ટઃ સુદુર્વચમ્| આચચક્ષે યથા તસ્મૈ ભગવાંસ્તન્નિબોધત||૪|| યસ્ય વૈ ભાષમાણસ્ય રુજત્યૂર્ધ્વમુરો ભૃશમ્| અન્નં ચ ચ્યવતે ભુક્તં સ્થિતં ચાપિ ન જીર્યતિ||૫|| બલં ચ હીયતે શીઘ્રં તૃષ્ણા ચાતિપ્રવર્ધતે| જાયતે હૃદિ શૂલં ચ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૬||
कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महामुने!| यानि वैद्यः परिहरेद्येषु कर्म न सिद्ध्यति||३|| इत्यात्रेयोऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सुदुर्वचम्| आचचक्षे यथा तस्मै भगवांस्तन्निबोधत||४|| यस्य वै भाषमाणस्य रुजत्यूर्ध्वमुरो भृशम्| अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं चापि न जीर्यति||५|| बलं च हीयते शीघ्रं तृष्णा चातिप्रवर्धते| जायते हृदि शूलं च तं भिषक् परिवर्जयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
પ્રશ્નમિતિ પૃચ્છાવિષયમ્| ઊર્ધ્વમુર ઇતિ ઉરઊર્ધ્વભાગ ઇત્યર્થઃ| એતદધ્યાયપ્રતિપાદ્યાનાં ચાસાધ્યવ્યાધીનાં મરણસૂચકેન રિષ્ટેન સમં મરણસૂચકતયા સાધર્મ્યાદનરિષ્ટાનામપિ વ્યાધીનામભિધાનમિતિ બ્રુવતે| યદિ એત એવાસાધ્યવ્યાધયો મરણપૂર્વરૂપતયા રિષ્ટરૂપા એવ ભવન્તિ તથાઽપિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ| તેનારિષ્ટાધિકારાદરિષ્ટત્વમેવ એતદધ્યાયવાચ્યાનાં વ્યાધીનામિચ્છામઃ||૩-૬||
Adhikarana 3 (7-10) · Śloka 10
હિક્કા ગમ્ભીરજા યસ્ય શોણિતં ચાતિસાર્યતે| ન તસ્મૈ ભેષજં દદ્યાત્ સ્મરન્નાત્રેયશાસનમ્||૭|| આનાહશ્ચાતિસારશ્ચ યમેતૌ દુર્બલં નરમ્| વ્યાધિતં વિશતો રોગૌ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૮|| આનાહશ્ચાતિતૃષ્ણા ચ યમેતૌ દુર્બલં નરમ્| વિશતો વિજહત્યેનં પ્રાણા નાતિચિરાન્નરમ્||૯|| જ્વરઃ પૌર્વાહ્ણિકો યસ્ય શુષ્કકાસશ્ચ દારુણઃ| બલમાંસવિહીનસ્ય યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૧૦||
हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते| न तस्मै भेषजं दद्यात् स्मरन्नात्रेयशासनम्||७|| आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम्| व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्||८|| आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम्| विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम्||९|| ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्ककासश्च दारुणः| बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः||१०||
🔊 Audio coming soon
ગમ્ભીરજા ઇતિ ગમ્ભીરનાભ્યાદિદેશજા, ન તુ ગમ્ભીરા; તસ્યાઃ સ્વરૂપત એવાસાધ્યત્વેનોક્તત્વાત્ ‘શોણિતં ચાતિસાર્યતે’ ઇતિ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્| વ્યાધિતમિત્યનેન હિ આનાહાતિસારાતિરિક્તવ્યાધિગૃહીતમિતિ દર્શયતિ| આનાહાતિસારયો રોગત્વે સિદ્ધેઽપિ ‘રોગૌ’ ઇતિ વિશેષેણ રુજાકર્તૃત્વોપદર્શનાર્થમ્| ઇહાલભ્ય એવ જીવિતે ‘દુર્લભમ્’ ઇત્યુક્તં; યથા- સર્વથાઽલભ્યે દુર્લભમિતિ| અન્યે તુ દુર્લભભાષયા અનિયતં મરણે રિષ્ટમિતિ બ્રુવતે, એવમ્ “સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે” (ઇં.અ.૯) ઇત્યાદાવપિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અનિયતરિષ્ટતાઽસ્વારસ્યં ત્વસ્માભિઃ પુષ્પિતક એવોક્તમ્| “સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે” ઇત્યસ્ય ચાર્થં યસ્યશ્યાવનિમિત્તીયે વક્ષ્યામઃ||૭-૧૦||
Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14
યસ્ય મૂત્રં પુરીષં ચ ગ્રથિતં સમ્પ્રવર્તતે| નિરૂષ્મણો જઠરિણઃ શ્વસનો ન સ જીવતિ||૧૧|| શ્વયથુર્યસ્ય કુક્ષિસ્થો હસ્તપાદં વિસર્પતિ| જ્ઞાતિસઙ્ઘં સ સઙ્ક્લેશ્ય તેન રોગેણ હન્યતે||૧૨|| શ્વયથુર્યસ્ય પાદસ્થસ્તથા સ્રસ્તે ચ પિણ્ડિકે| સીદતશ્ચાપ્યુભે જઙ્ઘે તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૧૩|| શૂનહસ્તં શૂનપાદં શૂનગુહ્યોદરં નરમ્| હીનવર્ણબલાહારમૌષધૈર્નોપપાદયેત્||૧૪||
यस्य मूत्रं पुरीषं च ग्रथितं सम्प्रवर्तते| निरूष्मणो जठरिणः श्वसनो न स जीवति||११|| श्वयथुर्यस्य कुक्षिस्थो हस्तपादं विसर्पति| ज्ञातिसङ्घं स सङ्क्लेश्य तेन रोगेण हन्यते||१२|| श्वयथुर्यस्य पादस्थस्तथा स्रस्ते च पिण्डिके| सीदतश्चाप्युभे जङ्घे तं भिषक् परिवर्जयेत्||१३|| शूनहस्तं शूनपादं शूनगुह्योदरं नरम्| हीनवर्णबलाहारमौषधैर्नोपपादयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
મૂત્રં ગ્રથિતમિતિ ઘનીભૂતં જ્ઞેયમ્| જ્ઞાતિસઙ્ઘં સ સઙ્ક્લેશ્યેતિવચનેન ચિરમસ્ય રોગોઽનુવર્તતે, તતઃ પ્રત્યાશયા જ્ઞાતયસ્તત્પ્રતીકારાર્થં ક્લિશ્યન્તિ, તતસ્તુ મ્રિયત એવ ન પ્રતિકર્તું પાર્યતે| પિણ્ડિકે ઇતિ જઙ્ઘામાંસપિણ્ડિકે||૧૧-૧૪||
Adhikarana 5 (15-19) · Śloka 19
ઉરોયુક્તો બહુશ્લેષ્મા નીલઃ પીતઃ સલોહિતઃ| સતતં ચ્યવતે યસ્ય દૂરાત્તં પરિવર્જયેત્||૧૫|| હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ શૂનઃ કાસજ્વરાર્દિતઃ | ક્ષીણમાંસો નરો દૂરાદ્વર્જ્યો વૈદ્યેન જાનતા||૧૬|| ત્રયઃ પ્રકુપિતા યસ્ય દોષાઃ કષ્ટાભિલક્ષિતાઃ | કૃશસ્ય બલહીનસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્||૧૭|| જ્વરાતિસારૌ શોફાન્તે શ્વયથુર્વા તયોઃ ક્ષયે| દુર્બલસ્ય વિશેષેણ નરસ્યાન્તાય જાયતે||૧૮|| પાણ્ડુરશ્ચ કૃશોઽત્યર્થં તૃષ્ણયાઽભિપરિપ્લુતઃ| ડમ્બરી કુપિતોચ્છ્વાસઃ પ્રત્યાખ્યેયો વિજાનતા||૧૯||
उरोयुक्तो बहुश्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः| सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत्||१५|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः | क्षीणमांसो नरो दूराद्वर्ज्यो वैद्येन जानता||१६|| त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः | कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||१७|| ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण नरस्यान्ताय जायते||१८|| पाण्डुरश्च कृशोऽत्यर्थं तृष्णयाऽभिपरिप्लुतः| डम्बरी कुपितोच्छ्वासः प्रत्याख्येयो विजानता||१९||
🔊 Audio coming soon
ઉરોયુ(મુ)ક્ત ઇતિ ઉરઃપ્રભવત્વેનાનુમીયમાનઃ| કષ્ટાભિલક્ષિતા ઇતિ દુરુપક્રમત્વેન જ્ઞાતાઃ| કિંવા ‘કોષ્ઠા(ષ્ઠેઽ)ભિલક્ષિતા’ ઇતિ પાઠઃ, સ વ્યક્ત એવ| ડમ્બરી સ્તબ્ધાક્ષાવલોકી; કિંવા ડમ્બરી સંરમ્ભવાન્| કુપિત ઉચ્છ્વાસો યસ્ય સ કુપિતોચ્છ્વાસઃ||૧૫-૧૯||
Adhikarana 6 (20) · Śloka 20
હનુમન્યાગ્રહસ્તૃષ્ણા બલહ્રાસોઽતિમાત્રયા| પ્રાણાશ્ચોરસિ વર્તન્તે યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૨૦||
हनुमन्याग्रहस्तृष्णा बलह्रासोऽतिमात्रया| प्राणाश्चोरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
પ્રાણાશ્ચોરસિ વર્તન્ત ઇતિ વાયવ ઉરસિ પ્રકુપિતા વહન્તિ ; યદિ તુ જીવિતં પ્રાણા ઇહોચ્યન્તે, તદા તસ્યોરસિ વર્તન્તે, મૃત એવ પુરુષો ભવતિ, તતશ્ચ તસ્મિન્ કાલે રિષ્ટેનાસાધ્યતાં જ્ઞાત્વા રોગિપરિત્યાગે વૈદ્યસ્યાપ્રસિદ્ધિર્ભવત્યેવેતિ કૃત્વા પ્રાણા વાયવ ઇહોચ્યન્તે ઇતિ બ્રુવતે; વયં તુ બ્રૂમઃ- સદ્યોમરણીયારિષ્ટવદેતત્ પ્રત્યાસન્નમૃત્યુગમકમેવ ભવિષ્યતીતિ||૨૦||
Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25
તામ્યત્યાયચ્છતે શર્મ ન કિઞ્ચિદપિ વિન્દતિ| ક્ષીણમાંસબલાહારો મુમૂર્ષુરચિરાન્નરઃ||૨૧|| વિરુદ્ધયોનયો યસ્ય વિરુદ્ધોપક્રમા ભૃશમ્| વર્ધન્તે દારુણા રોગાઃ શીઘ્રં શીઘ્રં સ હન્યતે||૨૨|| બલં વિજ્ઞાનમારોગ્યં ગ્રહણી માંસશોણિતમ્ | એતાનિ યસ્ય ક્ષીયન્તે ક્ષિપ્રં ક્ષિપ્રં સ હન્યતે||૨૩|| આરોગ્યં હીયતે યસ્ય પ્રકૃતિઃ પરિહીયતે| સહસા સહસા તસ્ય મૃત્યુર્હરતિ જીવિતમ્||૨૪|| તત્ર શ્લોકઃ- ઇત્યેતાનિ શરીરાણિ વ્યાધિમન્તિ વિવર્જયેત્| ન હ્યેષુ ધીરાઃ પશ્યન્તિ સિદ્ધિં કાઞ્ચિદુપક્રમાત્||૨૫||
ताम्यत्यायच्छते शर्म न किञ्चिदपि विन्दति| क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः||२१|| विरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम्| वर्धन्ते दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते||२२|| बलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम् | एतानि यस्य क्षीयन्ते क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते||२३|| आरोग्यं हीयते यस्य प्रकृतिः परिहीयते| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्||२४|| तत्र श्लोकः- इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत्| न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात्||२५||
🔊 Audio coming soon
આયચ્છતે અઙ્ગાનિ ક્ષિપતિ| વિરુદ્ધયોનય ઇતિ પરસ્પરવિરુદ્ધધર્માણઃ | વિરુદ્ધયોનયોઽપિ સ્વલ્પતયૈકદૂષ્યતયા વા અવિરુદ્ધોપક્રમા અપિ ભવન્તીત્યત ઉક્તં- વિરુદ્ધોપક્રમા ઇતિ| આરોગ્યં હીયત ઇતિ અત્રોક્તરોગવ્યતિરિક્તરોગવૃદ્ધ્યા આરોગ્યહાનિર્બોધ્યા| પ્રકૃતિઃ પરિહીયત ઇતિ સ્વભાવઃ સુશીલત્વાદિરૂપઃ ક્ષીયતે; કિંવા, પ્રકૃતિર્જન્મપ્રતિબદ્ધા શ્લેષ્મપ્રકૃત્યાદિરૂપા હીયતે||૨૧-૨૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને કતમાનિશરીરીયમિન્દ્રિયં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાને કતમાનિશરીરીયમિન્દ્રિયં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||