6. katamāniśarīrīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કતમાનિશરીરીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

કતમાનિ શરીરાણિ વ્યાધિમન્તિ મહામુને!| યાનિ વૈદ્યઃ પરિહરેદ્યેષુ કર્મ ન સિદ્ધ્યતિ||૩|| ઇત્યાત્રેયોઽગ્નિવેશેન પ્રશ્નં પૃષ્ટઃ સુદુર્વચમ્| આચચક્ષે યથા તસ્મૈ ભગવાંસ્તન્નિબોધત||૪|| યસ્ય વૈ ભાષમાણસ્ય રુજત્યૂર્ધ્વમુરો ભૃશમ્| અન્નં ચ ચ્યવતે ભુક્તં સ્થિતં ચાપિ ન જીર્યતિ||૫|| બલં ચ હીયતે શીઘ્રં તૃષ્ણા ચાતિપ્રવર્ધતે| જાયતે હૃદિ શૂલં ચ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૬||

Adhikarana 3 (7-10) · Śloka 10

હિક્કા ગમ્ભીરજા યસ્ય શોણિતં ચાતિસાર્યતે| ન તસ્મૈ ભેષજં દદ્યાત્ સ્મરન્નાત્રેયશાસનમ્||૭|| આનાહશ્ચાતિસારશ્ચ યમેતૌ દુર્બલં નરમ્| વ્યાધિતં વિશતો રોગૌ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૮|| આનાહશ્ચાતિતૃષ્ણા ચ યમેતૌ દુર્બલં નરમ્| વિશતો વિજહત્યેનં પ્રાણા નાતિચિરાન્નરમ્||૯|| જ્વરઃ પૌર્વાહ્ણિકો યસ્ય શુષ્કકાસશ્ચ દારુણઃ| બલમાંસવિહીનસ્ય યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૧૦||

Adhikarana 4 (11-14) · Śloka 14

યસ્ય મૂત્રં પુરીષં ચ ગ્રથિતં સમ્પ્રવર્તતે| નિરૂષ્મણો જઠરિણઃ શ્વસનો ન સ જીવતિ||૧૧|| શ્વયથુર્યસ્ય કુક્ષિસ્થો હસ્તપાદં વિસર્પતિ| જ્ઞાતિસઙ્ઘં સ સઙ્ક્લેશ્ય તેન રોગેણ હન્યતે||૧૨|| શ્વયથુર્યસ્ય પાદસ્થસ્તથા સ્રસ્તે ચ પિણ્ડિકે| સીદતશ્ચાપ્યુભે જઙ્ઘે તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૧૩|| શૂનહસ્તં શૂનપાદં શૂનગુહ્યોદરં નરમ્| હીનવર્ણબલાહારમૌષધૈર્નોપપાદયેત્||૧૪||

Adhikarana 5 (15-19) · Śloka 19

ઉરોયુક્તો બહુશ્લેષ્મા નીલઃ પીતઃ સલોહિતઃ| સતતં ચ્યવતે યસ્ય દૂરાત્તં પરિવર્જયેત્||૧૫|| હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ શૂનઃ કાસજ્વરાર્દિતઃ | ક્ષીણમાંસો નરો દૂરાદ્વર્જ્યો વૈદ્યેન જાનતા||૧૬|| ત્રયઃ પ્રકુપિતા યસ્ય દોષાઃ કષ્ટાભિલક્ષિતાઃ | કૃશસ્ય બલહીનસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્||૧૭|| જ્વરાતિસારૌ શોફાન્તે શ્વયથુર્વા તયોઃ ક્ષયે| દુર્બલસ્ય વિશેષેણ નરસ્યાન્તાય જાયતે||૧૮|| પાણ્ડુરશ્ચ કૃશોઽત્યર્થં તૃષ્ણયાઽભિપરિપ્લુતઃ| ડમ્બરી કુપિતોચ્છ્વાસઃ પ્રત્યાખ્યેયો વિજાનતા||૧૯||

Adhikarana 6 (20) · Śloka 20

હનુમન્યાગ્રહસ્તૃષ્ણા બલહ્રાસોઽતિમાત્રયા| પ્રાણાશ્ચોરસિ વર્તન્તે યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૨૦||

Adhikarana 7 (21-25) · Śloka 25

તામ્યત્યાયચ્છતે શર્મ ન કિઞ્ચિદપિ વિન્દતિ| ક્ષીણમાંસબલાહારો મુમૂર્ષુરચિરાન્નરઃ||૨૧|| વિરુદ્ધયોનયો યસ્ય વિરુદ્ધોપક્રમા ભૃશમ્| વર્ધન્તે દારુણા રોગાઃ શીઘ્રં શીઘ્રં સ હન્યતે||૨૨|| બલં વિજ્ઞાનમારોગ્યં ગ્રહણી માંસશોણિતમ્ | એતાનિ યસ્ય ક્ષીયન્તે ક્ષિપ્રં ક્ષિપ્રં સ હન્યતે||૨૩|| આરોગ્યં હીયતે યસ્ય પ્રકૃતિઃ પરિહીયતે| સહસા સહસા તસ્ય મૃત્યુર્હરતિ જીવિતમ્||૨૪|| તત્ર શ્લોકઃ- ઇત્યેતાનિ શરીરાણિ વ્યાધિમન્તિ વિવર્જયેત્| ન હ્યેષુ ધીરાઃ પશ્યન્તિ સિદ્ધિં કાઞ્ચિદુપક્રમાત્||૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને કતમાનિશરીરીયમિન્દ્રિયં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||