7. pannarūpīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પન્નરૂપીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

વ્યાધિરૂપાનન્તરં વેદનોપદ્રવૌ ઉદ્દિષ્ટૌ, તૌ ચ પૂર્વાધ્યાય એવ “શૂલાટોપાન્ત્રકૂજાશ્ચ” (ઇં.અ.૫) ઇત્યાદિના તથા અન્યત્ર “આનાહશ્ચાતિસારશ્ચ” (ઇં.અ.૬) ઇત્યાદિના રિષ્ટરૂપતયા ઉક્તાવેવેતિ કૃત્વા છાયાપ્રતિચ્છાયારૂપારિષ્ટસ્ય ક્રમપ્રાપ્તસ્યાભિધાયકં પન્નરૂપીયમુચ્યતે| પન્નરૂપામધિકૃત્ય કૃતં પન્નરૂપીયમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દૃષ્ટ્યાં યસ્ય વિજાનીયાત્ પન્નરૂપાં કુમારિકામ્| પ્રતિચ્છાયામયીમક્ષ્ણોર્નૈનમિચ્છેચ્ચિકિત્સિતુમ્||૩||

પન્નરૂપામિતિ નષ્ટરૂપામ્| કુમારિકામિતિ પુરુષાન્તરનયનગતાં કુમારિકાં; કિંવા, આતુરનયનગતામેવ| યદુક્તં હારીતે- “અદર્શનમસઙ્ઘાતે નેત્રે નષ્ટકુમારિકે” ઇતિ| પ્રતિચ્છાયામયીમિતિ પ્રતિચ્છાયારૂપામ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

જ્યોત્સ્નાયામાતપે દીપે સલિલાદર્શયોરપિ| અઙ્ગેષુ વિકૃતા યસ્ય ચ્છાયા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૪||

અન્યત્રાપિ છાયાવિકૃતિમાહ- જ્યોત્સ્નેત્યાદિ| અઙ્ગેષુ વિકૃતેતિ શિરોબાહુજઙ્ઘાદિષુ છાયાધિકરણભૂતેષુ ભવન્તી પ્રતિચ્છાયા યસ્ય વિકૃતા ભવતીત્યર્થઃ| તેન વ્યસ્તસમસ્તાઙ્ગવિકૃતાઽપિ છાયા ગૃહ્યતે| અન્યે તુ- વિભક્તિવિપરિણામાદઙ્ગાનામિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તથા ચ સુગમ એવાર્થઃ||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

છિન્ના ભિન્નાઽઽકુલા ચ્છાયા હીના વાઽપ્યધિકાઽપિ વા| નષ્ટા તન્વી દ્વિધા ચ્છિન્ના વિકૃતા વિશિરા ચ યા||૫|| એતાશ્ચાન્યાશ્ચ યાઃ કાશ્ચિત્ પ્રતિચ્છાયા વિગર્હિતાઃ| સર્વા મુમૂર્ષતાં જ્ઞેયા ન ચેલ્લક્ષ્યનિમિત્તજાઃ||૬||

એતાનેવ છાયાવિકૃતિભેદાનાહ- છિન્નેત્યાદિ| આકુલેતિ અનિશ્ચિતપ્રતિબિમ્બા| વિકૃતા વિકૃતાનુકારિણી | યદ્યપ્યરિષ્ટાધિકારેઽનિમિત્તમેવ યદ્ભવતિ તદરિષ્ટમુક્તં, તથાઽપિ પુનઃ સ્પષ્ટાર્થં ‘ન ચેલ્લક્ષ્યનિમિત્તજાઃ’ ઇત્યુક્તમ્||૫-૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

સંસ્થાનેન પ્રમાણેન વર્ણેન પ્રભયા તથા| છાયા વિવર્તતે યસ્ય સ્વસ્થોઽપિ પ્રેત એવ સઃ||૭||

સમ્પ્રતિ છાયારૂપં સામાન્યેન દર્શયઞ્છાયાશ્રયારિષ્ટમાહ- સંસ્થાનેનેત્યાદિ| એતચ્ચ છાયાપ્રતિચ્છાયયોઃ સમાનં સૂત્રમ્| તત્ર સંસ્થાનેન પ્રમાણેન ચ પ્રતિચ્છાયાઃ સ્વરૂપકથનં, તથા વર્ણેન પ્રભયા ચ છાયાયાઃ સ્વરૂપકથનમ્| તત્ર સંસ્થાનેન પ્રમાણેન ચ સદૃશી છાયા પ્રતિચ્છાયા જ્ઞેયા; વર્ણેન પ્રભયા ચ લક્ષિતા વર્ણપ્રભાશ્રયાઽગ્રે વક્ષ્યમાણા પઞ્ચવિધા ચ્છાયા જ્ઞેયા| અત્ર યત્તદોર્નિત્યાભિસમ્બન્ધાત્ ‘સા’ ઇત્યધ્યાહાર્યતે| તેન સંસ્થાનાદિભિર્યા છાયા પ્રતિચ્છાયારૂપા, સા યસ્ય વિવર્તતે અન્યથા ભવતિ, સ પ્રેત એવેતિ યોજના||૭||

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9

સંસ્થાનમાકૃતિર્જ્ઞેયા સુષમા વિષમા ચ સા| મધ્યમલ્પં મહચ્ચોક્તં પ્રમાણં ત્રિવિધં નૃણામ્||૮|| પ્રતિપ્રમાણસંસ્થાના જલાદર્શાતપાદિષુ| છાયા યા સા પ્રતિચ્છાયા ચ્છાયા વર્ણપ્રભાશ્રયા||૯||

પ્રતિચ્છાયાકારણભૂતે સંસ્થાનપ્રમાણે એવ વિવૃણોતિ- સંસ્થાનમિત્યાદિ| આકૃતિઃ આકારઃ| પ્રતીત્યાદિ પ્રતિચ્છાયાવિવરણં, ‘છાયા વર્ણપ્રભાશ્રયા’ ઇત્યાદિ તુ છાયાવિવરણં ભવિષ્યતિ| પ્રતિપ્રમાણસંસ્થાનેત્યત્ર પ્રતિ સાદૃશ્યે; તેન પ્રમાણસદૃશી, સંસ્થાનસદૃશી ચ| પ્રમાણસંસ્થાનસદૃશતયા જલાદિષુ યા છાયા, સા પ્રતિચ્છાયા| છાયા તુ યા પઞ્ચવિધા સા વર્ણપ્રભાશ્રયા વર્ણપ્રભાસહચરિતોપલભ્યત ઇત્યર્થઃ||૮-૯||

Adhikarana 7 (10-13) · Śloka 13

ખાદીનાં પઞ્ચ પઞ્ચાનાં છાયા વિવિધલક્ષણાઃ| નાભસી નિર્મલા નીલા સસ્નેહા સપ્રભેવ ચ||૧૦|| રૂક્ષા શ્યાવારુણા યા તુ વાયવી સા હતપ્રભા| વિશુદ્ધરક્તા ત્વાગ્નેયી દીપ્તાભા દર્શનપ્રિયા||૧૧|| શુદ્ધવૈદૂર્યવિમલા સુસ્નિગ્ધા ચામ્ભસી મતા| સ્થિરા સ્નિગ્ધા ઘના શ્લક્ષ્ણા શ્યામા શ્વેતા ચ પાર્થિવી||૧૨|| વાયવી ગર્હિતા ત્વાસાં ચતસ્રઃ સ્યુઃ સુખોદયાઃ | વાયવી તુ વિનાશાય ક્લેશાય મહતેઽપિ વા||૧૩||

ખાદીનામિત્યાદિના છાયાં વિભજતે| સપ્રભેતિ દીપ્તાભા| વાયવી ગર્હિતેતિ વાયવી રિષ્ટાય પ્રાયો ભવતિ| યસ્ય જન્મપ્રભૃતિ વાયવી, સ ચાપિ પ્રભૂતક્લેશભાગ્ભવતીત્યાહ- વાયવીત્યાદિ| વિનાશાયેતિ અકસ્માદુત્પન્ના વિનાશાય, સહજા તુ વાયવી ક્લેશાયેતિ જ્ઞેયમ્||૧૦-૧૩||

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15

સ્યાત્તૈજસી પ્રભા સર્વા સા તુ સપ્તવિધા સ્મૃતા| રક્તા પીતા સિતા શ્યાવા હરિતા પાણ્ડુરાઽસિતા||૧૪|| તાસાં યાઃ સ્યુર્વિકાસિન્યઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ વિપુલાશ્ચ યાઃ| તાઃ શુભા રૂક્ષમલિનાઃ સઙ્ક્ષિપ્તાશ્ચાશુભોદયાઃ ||૧૫||

સમ્પ્રતિ છાયાશ્રયત્વેન વર્ણભેદ ઉક્તઃ, તત્ર વર્ણભેદાસ્તદરિષ્ટં ચ પ્રથમાધ્યાય એવોક્તં; પ્રભાયાસ્તુ ભેદં રિષ્ટં ચાહ- સ્યાત્તૈજસીત્યાદિ| પ્રભા ચ યદ્યપિ પ્રથમાધ્યાયે સઙ્ગ્રહે નોક્તા; તથાઽપિ તત્ર ચ્છાયાશ્રયત્વેન વર્ણભેદા ઉક્તાઃ, તત્ર વર્ણભેદાસ્તદરિષ્ટં ચ પ્રથમાધ્યાયે સઙ્ગ્રહેણોક્તં, છાયાશ્રયત્વેન તત્ર પ્રભાઽપિ સૂચિતેતિ જ્ઞેયમ્| અશુભોદયા ઇતિ અકસ્માદુત્પાદે મરણોદયાઃ, સહજોત્પાદે તુ બહુદુઃખરૂપા અશુભોદયા ઇતિ જ્ઞેયમ્||૧૪-૧૫||

Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17

વર્ણમાક્રામતિ ચ્છાયા ભાસ્તુ વર્ણપ્રકાશિની| આસન્ના લક્ષ્યતે ચ્છાયા ભાઃ પ્રકૃષ્ટા પ્રકાશતે||૧૬|| નાચ્છાયો નાપ્રભઃ કશ્ચિદ્વિશેષાશ્ચિહ્નયન્તિ તુ| નૃણાં શુભાશુભોત્પત્તિં કાલે છાયાપ્રભાશ્રયાઃ||૧૭||

પ્રભાચ્છાયયોર્દુર્લક્ષ્યત્વેન ભેદકં લક્ષણમાહ- વર્ણમિત્યાદિ| વર્ણમાક્રામતીતિ છાયાક્રાન્તો વર્ણો નોપલભ્યતે સમ્યક્| આસન્ના લક્ષ્યતે ચ્છાયા, યથા- ચિત્રગતા છાયા પ્રત્યાસન્નૈવ લક્ષ્યતે| ભાઃ પ્રકૃષ્ટા પ્રકાશતે; યથા- મણિમૌક્તિકાદીનાં પ્રભા દૂરાદુપલભ્યત ઇત્યર્થઃ| વિશેષા ઇતિ છાયાપ્રભયોઃ શુભાશુભરૂપવિશેષાઃ| ચિહ્નયન્તીતિ ગમયન્તિ| કાલે ઇતિ પરિપાકકાલે||૧૬-૧૭||

Adhikarana 10 (18-20) · Śloka 20

કામલાઽક્ષ્ણોર્મુખં પૂર્ણં શઙ્ખયોર્મુક્તમાંસતા| સન્ત્રાસશ્ચોષ્ણગાત્રત્વં યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૧૮|| ઉત્થાપ્યમાનઃ શયનાત્ પ્રમોહં યાતિ યો નરઃ| મુહુર્મુહુર્ન સપ્તાહં સ જીવતિ વિકત્થનઃ ||૧૯|| સંસૃષ્ટા વ્યાધયો યસ્ય પ્રતિલોમાનુલોમગાઃ| વ્યાપન્ના ગ્રહણી પ્રાયઃ સોઽર્ધમાસં ન જીવતિ||૨૦||

કામલાઽક્ષ્ણોરિતિ કામલિન ઇવ પીતાક્ષત્વમ્| વિકત્થન ઇતિ નિન્દાપરઃ| સંસૃષ્ટા ઇતિ પરસ્પરસમ્બદ્ધાઃ, કિંવા સંસૃષ્ટદોષજન્યાઃ| પ્રતિલોમાનુલોમગા ઇતિ અધોમાર્ગોર્ધ્વમાર્ગગતાઃ| વ્યાપન્ના ગ્રહણીતિ ચ્છેદઃ; કિંવા, વ્યાપન્ના ગ્રહણી યસ્ય સ ‘વ્યાપન્નગ્રહણી’ ઇતિ પાઠઃ| પ્રાયઃ સોઽર્ધમાસં ન જીવતીતિ અનેનાર્ધમાસમતિક્રમ્યાપિ મરણં ભવતિ, ન તુ મરણવ્યભિચારઃ||૧૮-૨૦||

Adhikarana 11 (21-26) · Śloka 26

ઉપરુદ્ધસ્ય રોગેણ કર્શિતસ્યાલ્પમશ્નતઃ| બહુ મૂત્રપુરીષં સ્યાદ્યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૨૧|| દુર્બલો બહુ ભુઙ્ક્તે યઃ પ્રાગ્ભુક્તાદન્નમાતુરઃ | અલ્પમૂત્રપુરીષશ્ચ યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૨૨|| ઇષ્ટં ચ ગુણસમ્પન્નમન્નમશ્નાતિ યો નરઃ| શશ્વચ્ચ બલવર્ણાભ્યાં હીયતે ન સ જીવતિ||૨૩|| પ્રકૂજતિ પ્રશ્વસિતિ શિથિલં ચાતિસાર્યતે| બલહીનઃ પિપાસાર્તઃ શુષ્કાસ્યો ન સ જીવતિ||૨૪|| હ્રસ્વં ચ યઃ પ્રશ્વસિતિ વ્યાવિદ્ધં સ્પન્દતે ચ યઃ| મૃતમેવ તમાત્રેયો વ્યાચચક્ષે પુનર્વસુઃ||૨૫|| ઊર્ધ્વં ચ યઃ પ્રશ્વસિતિ શ્લેષ્મણા ચાભિભૂયતે| હીનવર્ણબલાહારો યો નરો ન સ જીવતિ||૨૬||

પ્રાગ્ભુક્તાદિતિ યાવદન્નં ભુઙ્ક્તે સ્મ પૂર્વદિનેષુ તતો બહુ ભુઙ્ક્તે ઇત્યર્થઃ| ઇષ્ટમિતિ ઇષ્ટરસમ્| ગુણસમ્પન્નમિતિ પથ્યમ્| શિથિલમિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે, તેન શ્લથ ઇવ પ્રકૂજતિ| પ્રશ્વસિતીતિ અન્તઃ શ્વાસં નયતિ| વ્યાવિદ્ધમિતિ કુટિલમ્||૨૧-૨૬||

Adhikarana 12 (27-32) · Śloka 32

ઊર્ધ્વાગ્રે નયને યસ્ય મન્યે ચારતકમ્પને| બલહીનઃ પિપાસાર્તઃ શુષ્કાસ્યો ન સ જીવતિ||૨૭|| યસ્ય ગણ્ડાવુપચિતૌ જ્વરકાસૌ ચ દારુણૌ| શૂલી પ્રદ્વેષ્ટિ ચાપ્યન્નં તસ્મિન્ કર્મ ન સિધ્યતિ||૨૮|| વ્યાવૃત્તમૂર્ધજિહ્વાસ્યો ભ્રુવૌ યસ્ય ચ વિચ્યુતે| કણ્ટકૈશ્ચાચિતા જિહ્વા યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૨૯|| શેફશ્ચાત્યર્થમુત્સિક્તં નિઃસૃતૌ વૃષણૌ ભૃશમ્| અતશ્ચૈવ વિપર્યાસો વિકૃત્યા પ્રેતલક્ષણમ્||૩૦|| નિચિતં યસ્ય માંસં સ્યાત્ત્વગસ્થિષ્વેવ દૃશ્યતે| ક્ષીણસ્યાનશ્નતસ્તસ્ય માસમાયુઃ પરં ભવેત્||૩૧|| તત્ર શ્લોકઃ- ઇદં લિઙ્ગમરિષ્ટાખ્યમનેકમભિજજ્ઞિવાન્| આયુર્વેદવિદિત્યાખ્યાં લભતે કુશલો જનઃ||૩૨||

ઊર્ધ્વાગ્રે ઇતિ ઊર્ધ્વમુખે| આરતકમ્પને અવિશ્રાન્તકમ્પને| ઉત્સિક્તમિતિ અન્તઃપ્રવિષ્ટમ્| અતશ્ચૈવ વિપર્યાસ ઇતિ શેફોઽતિનિઃસૃતં, વૃષણૌ ચાતિપ્રવિષ્ટૌ| વિકૃત્યેતિ સ્વભાવં વિના; તેન સ્વભાવોત્સિક્તશેફાદિ ન રિષ્ટં, કિન્ત્વનિમિત્તં કાદાચિત્કં સદેવ રિષ્ટમ્| નિચિતમિતિ ક્ષીણં, નિશબ્દસ્ય પ્રતિષેધાર્થત્વાત્| એવં ચ તથા માંસં ક્ષીણં ભવતિ, યથા ત્વગસ્થિષ્વેવ લગ્ના દૃશ્યતે; કિંવા નિચિતમુપચિતં માંસં સ્યાત્, ત્વગસ્થિષ્વેવ દૃશ્યતે ત્વગસ્થિમાત્રાવશેષો વા ભવતીતિ યાવત્||૨૭-૩૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને પન્નરૂપીયમિન્દ્રિયં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાને પન્નરૂપીયમિન્દ્રિયં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||