Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਪਨ੍ਨਰੂਪੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातः पन्नरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵੇਦਨੋਪਦ੍ਰਵੌ ਉਦ੍ਦਿਸ੍ਟੌ, ਤੌ ਚ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵ “ਸ਼ੂਲਾਟੋਪਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਾਸ਼੍ਚ” (ਇਂ.ਅ.੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਥਾ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ “ਆਨਾਹਸ਼੍ਚਾਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ” (ਇਂ.ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਰਿਸ੍ਟਰੂਪਤਯਾ ਉਕ੍ਤਾਵੇਵੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਛਾਯਾਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਰੂਪਾਰਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯਾਭਿਧਾਯਕਂ ਪਨ੍ਨਰੂਪੀਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਨ੍ਨਰੂਪਾਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤਂ ਪਨ੍ਨਰੂਪੀਯਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਯਸ੍ਯ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਪਨ੍ਨਰੂਪਾਂ ਕੁਮਾਰਿਕਾਮ੍|
ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਮਯੀਮਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਨੈਨਮਿਚ੍ਛੇਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਮ੍||੩||
View original
दृष्ट्यां यस्य विजानीयात् पन्नरूपां कुमारिकाम्|
प्रतिच्छायामयीमक्ष्णोर्नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्||३||
ਪਨ੍ਨਰੂਪਾਮਿਤਿ ਨਸ੍ਟਰੂਪਾਮ੍| ਕੁਮਾਰਿਕਾਮਿਤਿ ਪੁਰੁਸਾਨ੍ਤਰਨਯਨਗਤਾਂ ਕੁਮਾਰਿਕਾਂ; ਕਿਂਵਾ, ਆਤੁਰਨਯਨਗਤਾਮੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ- “ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਮਸਙ੍ਘਾਤੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਨਸ੍ਟਕੁਮਾਰਿਕੇ” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਮਯੀਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਰੂਪਾਮ੍||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਯਾਮਾਤਪੇ ਦੀਪੇ ਸਲਿਲਾਦਰ੍ਸ਼ਯੋਰਪਿ|
ਅਙ੍ਗੇਸੁ ਵਿਕਤਾ ਯਸ੍ਯ ਚ੍ਛਾਯਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ||੪||
View original
ज्योत्स्नायामातपे दीपे सलिलादर्शयोरपि|
अङ्गेषु विकृता यस्य च्छाया प्रेतस्तथैव सः||४||
ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਛਾਯਾਵਿਕਤਿਮਾਹ- ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗੇਸੁ ਵਿਕਤੇਤਿ ਸ਼ਿਰੋਬਾਹੁਜਙ੍ਘਾਦਿਸੁ ਛਾਯਾਧਿਕਰਣਭੂਤੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਯਸ੍ਯ ਵਿਕਤਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਾਙ੍ਗਵਿਕਤਾਪਿ ਛਾਯਾ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ- ਵਿਭਕ੍ਤਿਵਿਪਰਿਣਾਮਾਦਙ੍ਗਾਨਾਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਤਥਾ ਚ ਸੁਗਮ ਏਵਾਰ੍ਥਃ||੪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ਛਿਨ੍ਨਾ ਭਿਨ੍ਨਾਕੁਲਾ ਚ੍ਛਾਯਾ ਹੀਨਾ ਵਾਪ੍ਯਧਿਕਾਪਿ ਵਾ|
ਨਸ੍ਟਾ ਤਨ੍ਵੀ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਵਿਕਤਾ ਵਿਸ਼ਿਰਾ ਚ ਯਾ||੫||
ਏਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਾਃ|
ਸਰ੍ਵਾ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਂ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨ ਚੇਲ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ||੬||
View original
छिन्ना भिन्नाऽऽकुला च्छाया हीना वाऽप्यधिकाऽपि वा|
नष्टा तन्वी द्विधा च्छिन्ना विकृता विशिरा च या||५||
एताश्चान्याश्च याः काश्चित् प्रतिच्छाया विगर्हिताः|
सर्वा मुमूर्षतां ज्ञेया न चेल्लक्ष्यनिमित्तजाः||६||
ਏਤਾਨੇਵ ਛਾਯਾਵਿਕਤਿਭੇਦਾਨਾਹ- ਛਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕੁਲੇਤਿ ਅਨਿਸ਼੍ਚਿਤਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਾ| ਵਿਕਤਾ ਵਿਕਤਾਨੁਕਾਰਿਣੀ | ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਾਰੇਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਵ ਯਦ੍ਭਵਤਿ ਤਦਰਿਸ੍ਟਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਪੁਨਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ‘ਨ ਚੇਲ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੫-੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਵਰ੍ਣੇਨ ਪ੍ਰਭਯਾ ਤਥਾ|
ਛਾਯਾ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਪਿ ਪ੍ਰੇਤ ਏਵ ਸਃ||੭||
View original
संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभया तथा|
छाया विवर्तते यस्य स्वस्थोऽपि प्रेत एव सः||७||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਛਾਯਾਰੂਪਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਞ੍ਛਾਯਾਸ਼੍ਰਯਾਰਿਸ੍ਟਮਾਹ- ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਛਾਯਾਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਯੋਃ ਸਮਾਨਂ ਸੂਤ੍ਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਚ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨਂ, ਤਥਾ ਵਰ੍ਣੇਨ ਪ੍ਰਭਯਾ ਚ ਛਾਯਾਯਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਚ ਸਦਸ਼ੀ ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾ; ਵਰ੍ਣੇਨ ਪ੍ਰਭਯਾ ਚ ਲਕ੍ਸਿਤਾ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਸ਼੍ਰਯਾਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਚ੍ਛਾਯਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਅਤ੍ਰ ਯਤ੍ਤਦੋਰ੍ਨਿਤ੍ਯਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ‘ਸਾ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ਯਾ ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਰੂਪਾ, ਸਾ ਯਸ੍ਯ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ ਅਨ੍ਯਥਾ ਭਵਤਿ, ਸ ਪ੍ਰੇਤ ਏਵੇਤਿ ਯੋਜਨਾ||੭||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਕਤਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਸੁਸਮਾ ਵਿਸਮਾ ਚ ਸਾ|
ਮਧ੍ਯਮਲ੍ਪਂ ਮਹਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨਣਾਮ੍||੮||
ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਾ ਜਲਾਦਰ੍ਸ਼ਾਤਪਾਦਿਸੁ|
ਛਾਯਾ ਯਾ ਸਾ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਚ੍ਛਾਯਾ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਸ਼੍ਰਯਾ||੯||
View original
संस्थानमाकृतिर्ज्ञेया सुषमा विषमा च सा|
मध्यमल्पं महच्चोक्तं प्रमाणं त्रिविधं नृणाम्||८||
प्रतिप्रमाणसंस्थाना जलादर्शातपादिषु|
छाया या सा प्रतिच्छाया च्छाया वर्णप्रभाश्रया||९||
ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਕਾਰਣਭੂਤੇ ਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਮਾਣੇ ਏਵ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਸਂਸ੍ਥਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕਤਿਃ ਆਕਾਰਃ| ਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਵਿਵਰਣਂ, ‘ਛਾਯਾ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਸ਼੍ਰਯਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਤੁ ਛਾਯਾਵਿਵਰਣਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਦਸ਼੍ਯੇ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣਸਦਸ਼ੀ, ਸਂਸ੍ਥਾਨਸਦਸ਼ੀ ਚ| ਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਸਦਸ਼ਤਯਾ ਜਲਾਦਿਸੁ ਯਾ ਛਾਯਾ, ਸਾ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ| ਛਾਯਾ ਤੁ ਯਾ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਸਾ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਸ਼੍ਰਯਾ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਭਾਸਹਚਰਿਤੋਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮-੯||
Adhikarana 7 (10-13) · Śloka 13
ਖਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਛਾਯਾ ਵਿਵਿਧਲਕ੍ਸਣਾਃ|
ਨਾਭਸੀ ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਨੀਲਾ ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਸਪ੍ਰਭੇਵ ਚ||੧੦||
ਰੂਕ੍ਸਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾ ਯਾ ਤੁ ਵਾਯਵੀ ਸਾ ਹਤਪ੍ਰਭਾ|
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਰਕ੍ਤਾ ਤ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯੀ ਦੀਪ੍ਤਾਭਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਿਯਾ||੧੧||
ਸ਼ੁਦ੍ਧਵੈਦੂਰ੍ਯਵਿਮਲਾ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਚਾਮ੍ਭਸੀ ਮਤਾ|
ਸ੍ਥਿਰਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਘਨਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵੀ||੧੨||
ਵਾਯਵੀ ਗਰ੍ਹਿਤਾ ਤ੍ਵਾਸਾਂ ਚਤਸ੍ਰਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸੁਖੋਦਯਾਃ |
ਵਾਯਵੀ ਤੁ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਮਹਤੇਪਿ ਵਾ||੧੩||
View original
खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः|
नाभसी निर्मला नीला सस्नेहा सप्रभेव च||१०||
रूक्षा श्यावारुणा या तु वायवी सा हतप्रभा|
विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया||११||
शुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा चाम्भसी मता|
स्थिरा स्निग्धा घना श्लक्ष्णा श्यामा श्वेता च पार्थिवी||१२||
वायवी गर्हिता त्वासां चतस्रः स्युः सुखोदयाः |
वायवी तु विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा||१३||
ਖਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਛਾਯਾਂ ਵਿਭਜਤੇ| ਸਪ੍ਰਭੇਤਿ ਦੀਪ੍ਤਾਭਾ| ਵਾਯਵੀ ਗਰ੍ਹਿਤੇਤਿ ਵਾਯਵੀ ਰਿਸ੍ਟਾਯ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤਿ| ਯਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿ ਵਾਯਵੀ, ਸ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਭੂਤਕ੍ਲੇਸ਼ਭਾਗ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਯਵੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਨਾਸ਼ਾਯੇਤਿ ਅਕਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ, ਸਹਜਾ ਤੁ ਵਾਯਵੀ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੦-੧੩||
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15
ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਜਸੀ ਪ੍ਰਭਾ ਸਰ੍ਵਾ ਸਾ ਤੁ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਸ੍ਮਤਾ|
ਰਕ੍ਤਾ ਪੀਤਾ ਸਿਤਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਹਰਿਤਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਸਿਤਾ||੧੪||
ਤਾਸਾਂ ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਕਾਸਿਨ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਵਿਪੁਲਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ|
ਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾ ਰੂਕ੍ਸਮਲਿਨਾਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁਭੋਦਯਾਃ ||੧੫||
View original
स्यात्तैजसी प्रभा सर्वा सा तु सप्तविधा स्मृता|
रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुराऽसिता||१४||
तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विपुलाश्च याः|
ताः शुभा रूक्षमलिनाः सङ्क्षिप्ताश्चाशुभोदयाः ||१५||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਛਾਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਣਭੇਦ ਉਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਭੇਦਾਸ੍ਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਚ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵੋਕ੍ਤਂ; ਪ੍ਰਭਾਯਾਸ੍ਤੁ ਭੇਦਂ ਰਿਸ੍ਟਂ ਚਾਹ- ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਜਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭਾ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਨੋਕ੍ਤਾ; ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਰ ਚ੍ਛਾਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਣਭੇਦਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਭੇਦਾਸ੍ਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਚ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੋਕ੍ਤਂ, ਛਾਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭਾਪਿ ਸੂਚਿਤੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਸ਼ੁਭੋਦਯਾ ਇਤਿ ਅਕਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਪਾਦੇ ਮਰਣੋਦਯਾਃ, ਸਹਜੋਤ੍ਪਾਦੇ ਤੁ ਬਹੁਦੁਃਖਰੂਪਾ ਅਸ਼ੁਭੋਦਯਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੪-੧੫||
Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17
ਵਰ੍ਣਮਾਕ੍ਰਾਮਤਿ ਚ੍ਛਾਯਾ ਭਾਸ੍ਤੁ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ|
ਆਸਨ੍ਨਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚ੍ਛਾਯਾ ਭਾਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ||੧੬||
ਨਾਚ੍ਛਾਯੋ ਨਾਪ੍ਰਭਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਯਨ੍ਤਿ ਤੁ|
ਨਣਾਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਕਾਲੇ ਛਾਯਾਪ੍ਰਭਾਸ਼੍ਰਯਾਃ||੧੭||
View original
वर्णमाक्रामति च्छाया भास्तु वर्णप्रकाशिनी|
आसन्ना लक्ष्यते च्छाया भाः प्रकृष्टा प्रकाशते||१६||
नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु|
नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले छायाप्रभाश्रयाः||१७||
ਪ੍ਰਭਾਚ੍ਛਾਯਯੋਰ੍ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਭੇਦਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਵਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਣਮਾਕ੍ਰਾਮਤੀਤਿ ਛਾਯਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍| ਆਸਨ੍ਨਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚ੍ਛਾਯਾ, ਯਥਾ- ਚਿਤ੍ਰਗਤਾ ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨੈਵ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਭਾਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ; ਯਥਾ- ਮਣਿਮੌਕ੍ਤਿਕਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾ ਦੂਰਾਦੁਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਤਿ ਛਾਯਾਪ੍ਰਭਯੋਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਚਿਹ੍ਨਯਨ੍ਤੀਤਿ ਗਮਯਨ੍ਤਿ| ਕਾਲੇ ਇਤਿ ਪਰਿਪਾਕਕਾਲੇ||੧੬-੧੭||
Adhikarana 10 (18-20) · Śloka 20
ਕਾਮਲਾਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਮੁਖਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰ੍ਮੁਕ੍ਤਮਾਂਸਤਾ|
ਸਨ੍ਤ੍ਰਾਸਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੧੮||
ਉਤ੍ਥਾਪ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼ਯਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੋਹਂ ਯਾਤਿ ਯੋ ਨਰਃ|
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਨ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਸ ਜੀਵਤਿ ਵਿਕਤ੍ਥਨਃ ||੧੯||
ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਾਨੁਲੋਮਗਾਃ|
ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾ ਗ੍ਰਹਣੀ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸੋਰ੍ਧਮਾਸਂ ਨ ਜੀਵਤਿ||੨੦||
View original
कामलाऽक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता|
सन्त्रासश्चोष्णगात्रत्वं यस्य तं परिवर्जयेत्||१८||
उत्थाप्यमानः शयनात् प्रमोहं याति यो नरः|
मुहुर्मुहुर्न सप्ताहं स जीवति विकत्थनः ||१९||
संसृष्टा व्याधयो यस्य प्रतिलोमानुलोमगाः|
व्यापन्ना ग्रहणी प्रायः सोऽर्धमासं न जीवति||२०||
ਕਾਮਲਾਕ੍ਸ੍ਣੋਰਿਤਿ ਕਾਮਲਿਨ ਇਵ ਪੀਤਾਕ੍ਸਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਕਤ੍ਥਨ ਇਤਿ ਨਿਨ੍ਦਾਪਰਃ| ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ, ਕਿਂਵਾ ਸਂਸਸ੍ਟਦੋਸਜਨ੍ਯਾਃ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਾਨੁਲੋਮਗਾ ਇਤਿ ਅਧੋਮਾਰ੍ਗੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਰ੍ਗਗਤਾਃ| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾ ਗ੍ਰਹਣੀਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ; ਕਿਂਵਾ, ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾ ਗ੍ਰਹਣੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ‘ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣੀ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਸੋਰ੍ਧਮਾਸਂ ਨ ਜੀਵਤੀਤਿ ਅਨੇਨਾਰ੍ਧਮਾਸਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯਾਪਿ ਮਰਣਂ ਭਵਤਿ, ਨ ਤੁ ਮਰਣਵ੍ਯਭਿਚਾਰਃ||੧੮-੨੦||
Adhikarana 11 (21-26) · Śloka 26
ਉਪਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਰੋਗੇਣ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਲ੍ਪਮਸ਼੍ਨਤਃ|
ਬਹੁ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੨੧||
ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਬਹੁ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭੁਕ੍ਤਾਦਨ੍ਨਮਾਤੁਰਃ |
ਅਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ||੨੨||
ਇਸ੍ਟਂ ਚ ਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਨ੍ਨਮਸ਼੍ਨਾਤਿ ਯੋ ਨਰਃ|
ਸ਼ਸ਼੍ਵਚ੍ਚ ਬਲਵਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਹੀਯਤੇ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ||੨੩||
ਪ੍ਰਕੂਜਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸ਼ਿਥਿਲਂ ਚਾਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ|
ਬਲਹੀਨਃ ਪਿਪਾਸਾਰ੍ਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ||੨੪||
ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਚ ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਚ ਯਃ|
ਮਤਮੇਵ ਤਮਾਤ੍ਰੇਯੋ ਵ੍ਯਾਚਚਕ੍ਸੇ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੨੫||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਚਾਭਿਭੂਯਤੇ|
ਹੀਨਵਰ੍ਣਬਲਾਹਾਰੋ ਯੋ ਨਰੋ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ||੨੬||
View original
उपरुद्धस्य रोगेण कर्शितस्याल्पमश्नतः|
बहु मूत्रपुरीषं स्याद्यस्य तं परिवर्जयेत्||२१||
दुर्बलो बहु भुङ्क्ते यः प्राग्भुक्तादन्नमातुरः |
अल्पमूत्रपुरीषश्च यथा प्रेतस्तथैव सः||२२||
इष्टं च गुणसम्पन्नमन्नमश्नाति यो नरः|
शश्वच्च बलवर्णाभ्यां हीयते न स जीवति||२३||
प्रकूजति प्रश्वसिति शिथिलं चातिसार्यते|
बलहीनः पिपासार्तः शुष्कास्यो न स जीवति||२४||
ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते च यः|
मृतमेव तमात्रेयो व्याचचक्षे पुनर्वसुः||२५||
ऊर्ध्वं च यः प्रश्वसिति श्लेष्मणा चाभिभूयते|
हीनवर्णबलाहारो यो नरो न स जीवति||२६||
ਪ੍ਰਾਗ੍ਭੁਕ੍ਤਾਦਿਤਿ ਯਾਵਦਨ੍ਨਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸ੍ਮ ਪੂਰ੍ਵਦਿਨੇਸੁ ਤਤੋ ਬਹੁ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਸ੍ਟਮਿਤਿ ਇਸ੍ਟਰਸਮ੍| ਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਿਥਿਲਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਲਥ ਇਵ ਪ੍ਰਕੂਜਤਿ| ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਸਿਤੀਤਿ ਅਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਨਯਤਿ| ਵ੍ਯਾਵਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਕੁਟਿਲਮ੍||੨੧-੨੬||
Adhikarana 12 (27-32) · Śloka 32
ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਗ੍ਰੇ ਨਯਨੇ ਯਸ੍ਯ ਮਨ੍ਯੇ ਚਾਰਤਕਮ੍ਪਨੇ|
ਬਲਹੀਨਃ ਪਿਪਾਸਾਰ੍ਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ||੨੭||
ਯਸ੍ਯ ਗਣ੍ਡਾਵੁਪਚਿਤੌ ਜ੍ਵਰਕਾਸੌ ਚ ਦਾਰੁਣੌ|
ਸ਼ੂਲੀ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ ਚਾਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਰ੍ਮ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ||੨੮||
ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਮੂਰ੍ਧਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਯੋ ਭ੍ਰੁਵੌ ਯਸ੍ਯ ਚ ਵਿਚ੍ਯੁਤੇ|
ਕਣ੍ਟਕੈਸ਼੍ਚਾਚਿਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ||੨੯||
ਸ਼ੇਫਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਤ੍ਸਿਕ੍ਤਂ ਨਿਃਸਤੌ ਵਸਣੌ ਭਸ਼ਮ੍|
ਅਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸੋ ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰੇਤਲਕ੍ਸਣਮ੍||੩੦||
ਨਿਚਿਤਂ ਯਸ੍ਯ ਮਾਂਸਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਸ੍ਵੇਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇ|
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਨਸ਼੍ਨਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਸਮਾਯੁਃ ਪਰਂ ਭਵੇਤ੍||੩੧||
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਇਦਂ ਲਿਙ੍ਗਮਰਿਸ੍ਟਾਖ੍ਯਮਨੇਕਮਭਿਜਜ੍ਞਿਵਾਨ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਦਿਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਕੁਸ਼ਲੋ ਜਨਃ||੩੨||
View original
ऊर्ध्वाग्रे नयने यस्य मन्ये चारतकम्पने|
बलहीनः पिपासार्तः शुष्कास्यो न स जीवति||२७||
यस्य गण्डावुपचितौ ज्वरकासौ च दारुणौ|
शूली प्रद्वेष्टि चाप्यन्नं तस्मिन् कर्म न सिध्यति||२८||
व्यावृत्तमूर्धजिह्वास्यो भ्रुवौ यस्य च विच्युते|
कण्टकैश्चाचिता जिह्वा यथा प्रेतस्तथैव सः||२९||
शेफश्चात्यर्थमुत्सिक्तं निःसृतौ वृषणौ भृशम्|
अतश्चैव विपर्यासो विकृत्या प्रेतलक्षणम्||३०||
निचितं यस्य मांसं स्यात्त्वगस्थिष्वेव दृश्यते|
क्षीणस्यानश्नतस्तस्य मासमायुः परं भवेत्||३१||
तत्र श्लोकः- इदं लिङ्गमरिष्टाख्यमनेकमभिजज्ञिवान्|
आयुर्वेदविदित्याख्यां लभते कुशलो जनः||३२||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਗ੍ਰੇ ਇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਖੇ| ਆਰਤਕਮ੍ਪਨੇ ਅਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਕਮ੍ਪਨੇ| ਉਤ੍ਸਿਕ੍ਤਮਿਤਿ ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਮ੍| ਅਤਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸ ਇਤਿ ਸ਼ੇਫੋਤਿਨਿਃਸਤਂ, ਵਸਣੌ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੌ| ਵਿਕਤ੍ਯੇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵਿਨਾ; ਤੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵੋਤ੍ਸਿਕ੍ਤਸ਼ੇਫਾਦਿ ਨ ਰਿਸ੍ਟਂ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕਂ ਸਦੇਵ ਰਿਸ੍ਟਮ੍| ਨਿਚਿਤਮਿਤਿ ਕ੍ਸੀਣਂ, ਨਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ ਚ ਤਥਾ ਮਾਂਸਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਸ੍ਵੇਵ ਲਗ੍ਨਾ ਦਸ਼੍ਯਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਨਿਚਿਤਮੁਪਚਿਤਂ ਮਾਂਸਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਸ੍ਵੇਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਾਵਸ਼ੇਸੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਯਾਵਤ੍||੨੭-੩੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਪਨ੍ਨਰੂਪੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पन्नरूपीयमिन्द्रियं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਪਨ੍ਨਰੂਪੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||