Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః పన్నరూపీయమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातः पन्नरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
వ్యాధిరూపానంతరం వేదనోపద్రవౌ ఉద్దిష్టౌ, తౌ చ పూర్వాధ్యాయ ఏవ “శూలాటోపాంత్రకూజాశ్చ” (ఇం.అ.5) ఇత్యాదినా తథా అన్యత్ర “ఆనాహశ్చాతిసారశ్చ” (ఇం.అ.6) ఇత్యాదినా రిష్టరూపతయా ఉక్తావేవేతి కృత్వా ఛాయాప్రతిచ్ఛాయారూపారిష్టస్య క్రమప్రాప్తస్యాభిధాయకం పన్నరూపీయముచ్యతే| పన్నరూపామధికృత్య కృతం పన్నరూపీయం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
దృష్ట్యాం యస్య విజానీయాత్ పన్నరూపాం కుమారికాం|
ప్రతిచ్ఛాయామయీమక్ష్ణోర్నైనమిచ్ఛేచ్చికిత్సితుం||3||
View original
दृष्ट्यां यस्य विजानीयात् पन्नरूपां कुमारिकाम्|
प्रतिच्छायामयीमक्ष्णोर्नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्||३||
పన్నరూపామితి నష్టరూపాం| కుమారికామితి పురుషాంతరనయనగతాం కుమారికాం; కింవా, ఆతురనయనగతామేవ| యదుక్తం హారీతే- “అదర్శనమసంఘాతే నేత్రే నష్టకుమారికే” ఇతి| ప్రతిచ్ఛాయామయీమితి ప్రతిచ్ఛాయారూపాం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
జ్యోత్స్నాయామాతపే దీపే సలిలాదర్శయోరపి|
అంగేషు వికృతా యస్య చ్ఛాయా ప్రేతస్తథైవ సః||4||
View original
ज्योत्स्नायामातपे दीपे सलिलादर्शयोरपि|
अङ्गेषु विकृता यस्य च्छाया प्रेतस्तथैव सः||४||
అన్యత్రాపి ఛాయావికృతిమాహ- జ్యోత్స్నేత్యాది| అంగేషు వికృతేతి శిరోబాహుజంఘాదిషు ఛాయాధికరణభూతేషు భవంతీ ప్రతిచ్ఛాయా యస్య వికృతా భవతీత్యర్థః| తేన వ్యస్తసమస్తాంగవికృతాఽపి ఛాయా గృహ్యతే| అన్యే తు- విభక్తివిపరిణామాదంగానామితి వ్యాఖ్యానయంతి; తథా చ సుగమ ఏవార్థః||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
ఛిన్నా భిన్నాఽఽకులా చ్ఛాయా హీనా వాఽప్యధికాఽపి వా|
నష్టా తన్వీ ద్విధా చ్ఛిన్నా వికృతా విశిరా చ యా||5||
ఏతాశ్చాన్యాశ్చ యాః కాశ్చిత్ ప్రతిచ్ఛాయా విగర్హితాః|
సర్వా ముమూర్షతాం జ్ఞేయా న చేల్లక్ష్యనిమిత్తజాః||6||
View original
छिन्ना भिन्नाऽऽकुला च्छाया हीना वाऽप्यधिकाऽपि वा|
नष्टा तन्वी द्विधा च्छिन्ना विकृता विशिरा च या||५||
एताश्चान्याश्च याः काश्चित् प्रतिच्छाया विगर्हिताः|
सर्वा मुमूर्षतां ज्ञेया न चेल्लक्ष्यनिमित्तजाः||६||
ఏతానేవ ఛాయావికృతిభేదానాహ- ఛిన్నేత్యాది| ఆకులేతి అనిశ్చితప్రతిబింబా| వికృతా వికృతానుకారిణీ | యద్యప్యరిష్టాధికారేఽనిమిత్తమేవ యద్భవతి తదరిష్టముక్తం, తథాఽపి పునః స్పష్టార్థం ‘న చేల్లక్ష్యనిమిత్తజాః’ ఇత్యుక్తం||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
సంస్థానేన ప్రమాణేన వర్ణేన ప్రభయా తథా|
ఛాయా వివర్తతే యస్య స్వస్థోఽపి ప్రేత ఏవ సః||7||
View original
संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभया तथा|
छाया विवर्तते यस्य स्वस्थोऽपि प्रेत एव सः||७||
సంప్రతి ఛాయారూపం సామాన్యేన దర్శయంఛాయాశ్రయారిష్టమాహ- సంస్థానేనేత్యాది| ఏతచ్చ ఛాయాప్రతిచ్ఛాయయోః సమానం సూత్రం| తత్ర సంస్థానేన ప్రమాణేన చ ప్రతిచ్ఛాయాః స్వరూపకథనం, తథా వర్ణేన ప్రభయా చ ఛాయాయాః స్వరూపకథనం| తత్ర సంస్థానేన ప్రమాణేన చ సదృశీ ఛాయా ప్రతిచ్ఛాయా జ్ఞేయా; వర్ణేన ప్రభయా చ లక్షితా వర్ణప్రభాశ్రయాఽగ్రే వక్ష్యమాణా పంచవిధా చ్ఛాయా జ్ఞేయా| అత్ర యత్తదోర్నిత్యాభిసంబంధాత్ ‘సా’ ఇత్యధ్యాహార్యతే| తేన సంస్థానాదిభిర్యా ఛాయా ప్రతిచ్ఛాయారూపా, సా యస్య వివర్తతే అన్యథా భవతి, స ప్రేత ఏవేతి యోజనా||7||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
సంస్థానమాకృతిర్జ్ఞేయా సుషమా విషమా చ సా|
మధ్యమల్పం మహచ్చోక్తం ప్రమాణం త్రివిధం నృణాం||8||
ప్రతిప్రమాణసంస్థానా జలాదర్శాతపాదిషు|
ఛాయా యా సా ప్రతిచ్ఛాయా చ్ఛాయా వర్ణప్రభాశ్రయా||9||
View original
संस्थानमाकृतिर्ज्ञेया सुषमा विषमा च सा|
मध्यमल्पं महच्चोक्तं प्रमाणं त्रिविधं नृणाम्||८||
प्रतिप्रमाणसंस्थाना जलादर्शातपादिषु|
छाया या सा प्रतिच्छाया च्छाया वर्णप्रभाश्रया||९||
ప్రతిచ్ఛాయాకారణభూతే సంస్థానప్రమాణే ఏవ వివృణోతి- సంస్థానమిత్యాది| ఆకృతిః ఆకారః| ప్రతీత్యాది ప్రతిచ్ఛాయావివరణం, ‘ఛాయా వర్ణప్రభాశ్రయా’ ఇత్యాది తు ఛాయావివరణం భవిష్యతి| ప్రతిప్రమాణసంస్థానేత్యత్ర ప్రతి సాదృశ్యే; తేన ప్రమాణసదృశీ, సంస్థానసదృశీ చ| ప్రమాణసంస్థానసదృశతయా జలాదిషు యా ఛాయా, సా ప్రతిచ్ఛాయా| ఛాయా తు యా పంచవిధా సా వర్ణప్రభాశ్రయా వర్ణప్రభాసహచరితోపలభ్యత ఇత్యర్థః||8-9||
Adhikarana 7 (10-13) · Śloka 13
ఖాదీనాం పంచ పంచానాం ఛాయా వివిధలక్షణాః|
నాభసీ నిర్మలా నీలా సస్నేహా సప్రభేవ చ||10||
రూక్షా శ్యావారుణా యా తు వాయవీ సా హతప్రభా|
విశుద్ధరక్తా త్వాగ్నేయీ దీప్తాభా దర్శనప్రియా||11||
శుద్ధవైదూర్యవిమలా సుస్నిగ్ధా చాంభసీ మతా|
స్థిరా స్నిగ్ధా ఘనా శ్లక్ష్ణా శ్యామా శ్వేతా చ పార్థివీ||12||
వాయవీ గర్హితా త్వాసాం చతస్రః స్యుః సుఖోదయాః |
వాయవీ తు వినాశాయ క్లేశాయ మహతేఽపి వా||13||
View original
खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः|
नाभसी निर्मला नीला सस्नेहा सप्रभेव च||१०||
रूक्षा श्यावारुणा या तु वायवी सा हतप्रभा|
विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया||११||
शुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा चाम्भसी मता|
स्थिरा स्निग्धा घना श्लक्ष्णा श्यामा श्वेता च पार्थिवी||१२||
वायवी गर्हिता त्वासां चतस्रः स्युः सुखोदयाः |
वायवी तु विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा||१३||
ఖాదీనామిత్యాదినా ఛాయాం విభజతే| సప్రభేతి దీప్తాభా| వాయవీ గర్హితేతి వాయవీ రిష్టాయ ప్రాయో భవతి| యస్య జన్మప్రభృతి వాయవీ, స చాపి ప్రభూతక్లేశభాగ్భవతీత్యాహ- వాయవీత్యాది| వినాశాయేతి అకస్మాదుత్పన్నా వినాశాయ, సహజా తు వాయవీ క్లేశాయేతి జ్ఞేయం||10-13||
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15
స్యాత్తైజసీ ప్రభా సర్వా సా తు సప్తవిధా స్మృతా|
రక్తా పీతా సితా శ్యావా హరితా పాండురాఽసితా||14||
తాసాం యాః స్యుర్వికాసిన్యః స్నిగ్ధాశ్చ విపులాశ్చ యాః|
తాః శుభా రూక్షమలినాః సంక్షిప్తాశ్చాశుభోదయాః ||15||
View original
स्यात्तैजसी प्रभा सर्वा सा तु सप्तविधा स्मृता|
रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुराऽसिता||१४||
तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विपुलाश्च याः|
ताः शुभा रूक्षमलिनाः सङ्क्षिप्ताश्चाशुभोदयाः ||१५||
సంప్రతి ఛాయాశ్రయత్వేన వర్ణభేద ఉక్తః, తత్ర వర్ణభేదాస్తదరిష్టం చ ప్రథమాధ్యాయ ఏవోక్తం; ప్రభాయాస్తు భేదం రిష్టం చాహ- స్యాత్తైజసీత్యాది| ప్రభా చ యద్యపి ప్రథమాధ్యాయే సంగ్రహే నోక్తా; తథాఽపి తత్ర చ్ఛాయాశ్రయత్వేన వర్ణభేదా ఉక్తాః, తత్ర వర్ణభేదాస్తదరిష్టం చ ప్రథమాధ్యాయే సంగ్రహేణోక్తం, ఛాయాశ్రయత్వేన తత్ర ప్రభాఽపి సూచితేతి జ్ఞేయం| అశుభోదయా ఇతి అకస్మాదుత్పాదే మరణోదయాః, సహజోత్పాదే తు బహుదుఃఖరూపా అశుభోదయా ఇతి జ్ఞేయం||14-15||
Adhikarana 9 (16-17) · Śloka 17
వర్ణమాక్రామతి చ్ఛాయా భాస్తు వర్ణప్రకాశినీ|
ఆసన్నా లక్ష్యతే చ్ఛాయా భాః ప్రకృష్టా ప్రకాశతే||16||
నాచ్ఛాయో నాప్రభః కశ్చిద్విశేషాశ్చిహ్నయంతి తు|
నృణాం శుభాశుభోత్పత్తిం కాలే ఛాయాప్రభాశ్రయాః||17||
View original
वर्णमाक्रामति च्छाया भास्तु वर्णप्रकाशिनी|
आसन्ना लक्ष्यते च्छाया भाः प्रकृष्टा प्रकाशते||१६||
नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु|
नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले छायाप्रभाश्रयाः||१७||
ప్రభాచ్ఛాయయోర్దుర్లక్ష్యత్వేన భేదకం లక్షణమాహ- వర్ణమిత్యాది| వర్ణమాక్రామతీతి ఛాయాక్రాంతో వర్ణో నోపలభ్యతే సమ్యక్| ఆసన్నా లక్ష్యతే చ్ఛాయా, యథా- చిత్రగతా ఛాయా ప్రత్యాసన్నైవ లక్ష్యతే| భాః ప్రకృష్టా ప్రకాశతే; యథా- మణిమౌక్తికాదీనాం ప్రభా దూరాదుపలభ్యత ఇత్యర్థః| విశేషా ఇతి ఛాయాప్రభయోః శుభాశుభరూపవిశేషాః| చిహ్నయంతీతి గమయంతి| కాలే ఇతి పరిపాకకాలే||16-17||
Adhikarana 10 (18-20) · Śloka 20
కామలాఽక్ష్ణోర్ముఖం పూర్ణం శంఖయోర్ముక్తమాంసతా|
సంత్రాసశ్చోష్ణగాత్రత్వం యస్య తం పరివర్జయేత్||18||
ఉత్థాప్యమానః శయనాత్ ప్రమోహం యాతి యో నరః|
ముహుర్ముహుర్న సప్తాహం స జీవతి వికత్థనః ||19||
సంసృష్టా వ్యాధయో యస్య ప్రతిలోమానులోమగాః|
వ్యాపన్నా గ్రహణీ ప్రాయః సోఽర్ధమాసం న జీవతి||20||
View original
कामलाऽक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता|
सन्त्रासश्चोष्णगात्रत्वं यस्य तं परिवर्जयेत्||१८||
उत्थाप्यमानः शयनात् प्रमोहं याति यो नरः|
मुहुर्मुहुर्न सप्ताहं स जीवति विकत्थनः ||१९||
संसृष्टा व्याधयो यस्य प्रतिलोमानुलोमगाः|
व्यापन्ना ग्रहणी प्रायः सोऽर्धमासं न जीवति||२०||
కామలాఽక్ష్ణోరితి కామలిన ఇవ పీతాక్షత్వం| వికత్థన ఇతి నిందాపరః| సంసృష్టా ఇతి పరస్పరసంబద్ధాః, కింవా సంసృష్టదోషజన్యాః| ప్రతిలోమానులోమగా ఇతి అధోమార్గోర్ధ్వమార్గగతాః| వ్యాపన్నా గ్రహణీతి చ్ఛేదః; కింవా, వ్యాపన్నా గ్రహణీ యస్య స ‘వ్యాపన్నగ్రహణీ’ ఇతి పాఠః| ప్రాయః సోఽర్ధమాసం న జీవతీతి అనేనార్ధమాసమతిక్రమ్యాపి మరణం భవతి, న తు మరణవ్యభిచారః||18-20||
Adhikarana 11 (21-26) · Śloka 26
ఉపరుద్ధస్య రోగేణ కర్శితస్యాల్పమశ్నతః|
బహు మూత్రపురీషం స్యాద్యస్య తం పరివర్జయేత్||21||
దుర్బలో బహు భుంక్తే యః ప్రాగ్భుక్తాదన్నమాతురః |
అల్పమూత్రపురీషశ్చ యథా ప్రేతస్తథైవ సః||22||
ఇష్టం చ గుణసంపన్నమన్నమశ్నాతి యో నరః|
శశ్వచ్చ బలవర్ణాభ్యాం హీయతే న స జీవతి||23||
ప్రకూజతి ప్రశ్వసితి శిథిలం చాతిసార్యతే|
బలహీనః పిపాసార్తః శుష్కాస్యో న స జీవతి||24||
హ్రస్వం చ యః ప్రశ్వసితి వ్యావిద్ధం స్పందతే చ యః|
మృతమేవ తమాత్రేయో వ్యాచచక్షే పునర్వసుః||25||
ఊర్ధ్వం చ యః ప్రశ్వసితి శ్లేష్మణా చాభిభూయతే|
హీనవర్ణబలాహారో యో నరో న స జీవతి||26||
View original
उपरुद्धस्य रोगेण कर्शितस्याल्पमश्नतः|
बहु मूत्रपुरीषं स्याद्यस्य तं परिवर्जयेत्||२१||
दुर्बलो बहु भुङ्क्ते यः प्राग्भुक्तादन्नमातुरः |
अल्पमूत्रपुरीषश्च यथा प्रेतस्तथैव सः||२२||
इष्टं च गुणसम्पन्नमन्नमश्नाति यो नरः|
शश्वच्च बलवर्णाभ्यां हीयते न स जीवति||२३||
प्रकूजति प्रश्वसिति शिथिलं चातिसार्यते|
बलहीनः पिपासार्तः शुष्कास्यो न स जीवति||२४||
ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते च यः|
मृतमेव तमात्रेयो व्याचचक्षे पुनर्वसुः||२५||
ऊर्ध्वं च यः प्रश्वसिति श्लेष्मणा चाभिभूयते|
हीनवर्णबलाहारो यो नरो न स जीवति||२६||
ప్రాగ్భుక్తాదితి యావదన్నం భుంక్తే స్మ పూర్వదినేషు తతో బహు భుంక్తే ఇత్యర్థః| ఇష్టమితి ఇష్టరసం| గుణసంపన్నమితి పథ్యం| శిథిలమితి పూర్వేణ సంబధ్యతే, తేన శ్లథ ఇవ ప్రకూజతి| ప్రశ్వసితీతి అంతః శ్వాసం నయతి| వ్యావిద్ధమితి కుటిలం||21-26||
Adhikarana 12 (27-32) · Śloka 32
ఊర్ధ్వాగ్రే నయనే యస్య మన్యే చారతకంపనే|
బలహీనః పిపాసార్తః శుష్కాస్యో న స జీవతి||27||
యస్య గండావుపచితౌ జ్వరకాసౌ చ దారుణౌ|
శూలీ ప్రద్వేష్టి చాప్యన్నం తస్మిన్ కర్మ న సిధ్యతి||28||
వ్యావృత్తమూర్ధజిహ్వాస్యో భ్రువౌ యస్య చ విచ్యుతే|
కంటకైశ్చాచితా జిహ్వా యథా ప్రేతస్తథైవ సః||29||
శేఫశ్చాత్యర్థముత్సిక్తం నిఃసృతౌ వృషణౌ భృశం|
అతశ్చైవ విపర్యాసో వికృత్యా ప్రేతలక్షణం||30||
నిచితం యస్య మాంసం స్యాత్త్వగస్థిష్వేవ దృశ్యతే|
క్షీణస్యానశ్నతస్తస్య మాసమాయుః పరం భవేత్||31||
తత్ర శ్లోకః- ఇదం లింగమరిష్టాఖ్యమనేకమభిజజ్ఞివాన్|
ఆయుర్వేదవిదిత్యాఖ్యాం లభతే కుశలో జనః||32||
View original
ऊर्ध्वाग्रे नयने यस्य मन्ये चारतकम्पने|
बलहीनः पिपासार्तः शुष्कास्यो न स जीवति||२७||
यस्य गण्डावुपचितौ ज्वरकासौ च दारुणौ|
शूली प्रद्वेष्टि चाप्यन्नं तस्मिन् कर्म न सिध्यति||२८||
व्यावृत्तमूर्धजिह्वास्यो भ्रुवौ यस्य च विच्युते|
कण्टकैश्चाचिता जिह्वा यथा प्रेतस्तथैव सः||२९||
शेफश्चात्यर्थमुत्सिक्तं निःसृतौ वृषणौ भृशम्|
अतश्चैव विपर्यासो विकृत्या प्रेतलक्षणम्||३०||
निचितं यस्य मांसं स्यात्त्वगस्थिष्वेव दृश्यते|
क्षीणस्यानश्नतस्तस्य मासमायुः परं भवेत्||३१||
तत्र श्लोकः- इदं लिङ्गमरिष्टाख्यमनेकमभिजज्ञिवान्|
आयुर्वेदविदित्याख्यां लभते कुशलो जनः||३२||
ఊర్ధ్వాగ్రే ఇతి ఊర్ధ్వముఖే| ఆరతకంపనే అవిశ్రాంతకంపనే| ఉత్సిక్తమితి అంతఃప్రవిష్టం| అతశ్చైవ విపర్యాస ఇతి శేఫోఽతినిఃసృతం, వృషణౌ చాతిప్రవిష్టౌ| వికృత్యేతి స్వభావం వినా; తేన స్వభావోత్సిక్తశేఫాది న రిష్టం, కింత్వనిమిత్తం కాదాచిత్కం సదేవ రిష్టం| నిచితమితి క్షీణం, నిశబ్దస్య ప్రతిషేధార్థత్వాత్| ఏవం చ తథా మాంసం క్షీణం భవతి, యథా త్వగస్థిష్వేవ లగ్నా దృశ్యతే; కింవా నిచితముపచితం మాంసం స్యాత్, త్వగస్థిష్వేవ దృశ్యతే త్వగస్థిమాత్రావశేషో వా భవతీతి యావత్||27-32||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే పన్నరూపీయమింద్రియం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पन्नरूपीयमिन्द्रियं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామింద్రియస్థానే పన్నరూపీయమింద్రియం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||