Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ പൂര്വരൂപീയമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातः पूर्वरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ഇന്ദ്രിയഗതരിഷ്ടമഭിധായ സത്ത്വാദീനാമഗ്രേ സൂചിതാനാമരിഷ്ടമഗ്രേ വക്തും യുജ്യതേ; തത്ത്വല്പവക്തവ്യത്വാദുല്ലങ്ഘ്യ ബഹുവക്തവ്യം പൂര്വരൂപരിഷ്ടമഭിധാതും പൂര്വരൂപീയോऽഭിധീയതേ, പ്രഥമാധ്യായേ തു സത്ത്വാദീനാമഗ്രേऽഭിധാനമിന്ദ്രിയൈഃ സമം ബുദ്ധിസാധനത്വാദിപ്രസങ്ഗാഗതം ജ്ഞേയമ്| വ്യാധിസ്തു യദ്യപി ബഹുവക്തവ്യഃ കതമാനിശരീരീയേऽഗ്രേ സൂത്രിതശ്ച, തഥാऽപി പൂര്വരൂപപൂര്വകത്വാദ് വ്യാധേഃ പൂര്വം പൂര്വരൂപനിരൂപണമിഹ; സൂത്രേ ത്വഗ്രേ വ്യാധിവചനേന പൂര്വം രൂപാദ് വ്യാധേഃ പൂര്വരൂപബോധ്യസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയതി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
പൂര്വരൂപാണ്യസാധ്യാനാം വികാരാണാം പൃഥക് പൃഥക്|
ഭിന്നാഭിന്നാനി വക്ഷ്യാമോ ഭിഷജാം ജ്ഞാനവൃദ്ധയേ||൩||
പൂര്വരൂപാണി സര്വാണി ജ്വരോക്താന്യതിമാത്രയാ|
യം വിശന്തി വിശത്യേനം മൃത്യുര്ജ്വരപുരഃസരഃ||൪||
അന്യസ്യാപി ച രോഗസ്യ പൂര്വരൂപാണി യം നരമ്|
വിശന്ത്യനേന കല്പേന തസ്യാപി മരണം ധ്രുവമ്||൫||
View original
पूर्वरूपाण्यसाध्यानां विकाराणां पृथक् पृथक्|
भिन्नाभिन्नानि वक्ष्यामो भिषजां ज्ञानवृद्धये||३||
पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया|
यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः||४||
अन्यस्यापि च रोगस्य पूर्वरूपाणि यं नरम्|
विशन्त्यनेन कल्पेन तस्यापि मरणं ध्रुवम्||५||
ഭിന്നാഭിന്നാനീതി സാധാരണാസാധാരണാനി| തത്ര ‘പൂര്വരൂപാണി’ ഇത്യാദിനാ ‘തസ്യാപി മരണം ധ്രുവമ്’ ഇത്യന്തേന സര്വവ്യാധിപൂര്വരൂപരിഷ്ടം സാധാരണമുക്തം, ‘പൂര്വരൂപൈകദേശാംസ്തു’ ഇത്യാദിനാ തു പ്രതിവ്യാധിഭിന്നപൂവരൂപാരിഷ്ടമുച്യതേ| അന്യേ തു ഭിന്നാഭിന്നാനീതി ഉക്താനുക്താനീതി ബ്രുവതേ; തത്ര ജ്വരാദിപൂര്വരൂപാണ്യുക്താനി, ‘ശ്വഭിരുഷ്ട്രൈഃ ഖരൈഃ’ ഇത്യാദി തു പൂര്വരൂപമനുക്തമ്| സര്വാണീതി സമസ്താനി| അതിമാത്രയേതി അത്യുല്ബണത്വേന| ജ്വരപുരഃസര ഇതി ജ്വരാനന്തരഭാവീ| അനേന കല്പേനേത്യനേന സര്വാണി ചാതിമാത്രയാ ചേതി ദര്ശയതി||൩-൫||
Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 9
പൂര്വരൂപൈകദേശാംസ്തു വക്ഷ്യാമോऽന്യാന് സുദാരുണാന്|
യേ രോഗാനനുബധ്നന്തി മൃത്യുര്യൈരനുബധ്യതേ ||൬||
ബലം ച ഹീയതേ യസ്യ പ്രതിശ്യായശ്ച വര്ധതേ|
തസ്യ നാരീപ്രസക്തസ്യ ശോഷോऽന്തായോപജായതേ||൭||
ശ്വഭിരുഷ്ട്രൈഃ ഖരൈര്വാऽപി യാതി യോ ദക്ഷിണാം ദിശമ്|
സ്വപ്നേ യക്ഷ്മാണമാസാദ്യ ജീവിതം സ വിമുഞ്ചതി||൮||
പ്രേതൈഃ സഹ പിബേന്മദ്യം സ്വപ്നേ യഃ കൃഷ്യതേ ശുനാ|
സുഘോരം ജ്വരമാസാദ്യ ജീവിതം സ വിമുഞ്ചതി||൯||
View original
पूर्वरूपैकदेशांस्तु वक्ष्यामोऽन्यान् सुदारुणान्|
ये रोगाननुबध्नन्ति मृत्युर्यैरनुबध्यते ||६||
बलं च हीयते यस्य प्रतिश्यायश्च वर्धते|
तस्य नारीप्रसक्तस्य शोषोऽन्तायोपजायते||७||
श्वभिरुष्ट्रैः खरैर्वाऽपि याति यो दक्षिणां दिशम्|
स्वप्ने यक्ष्माणमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति||८||
प्रेतैः सह पिबेन्मद्यं स्वप्ने यः कृष्यते शुना|
सुघोरं ज्वरमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति||९||
രോഗാനനുബധ്നന്തീതി രോഗേണ പശ്ചാദ്ഭാവിനാऽവശ്യം യുജ്യന്തേ| മൃത്യുര്യൈരനുബധ്യതേ ഇതി യൈ രോഗൈര്മൃത്യുരനുബധ്യതേ| ഏതേനൈതത് ഫലതി- പൂര്വരൂപാണാം യൈര്വ്യാധിഭിര്നിയതഃ സമ്ബന്ധസ്തേऽവശ്യം മാരകാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| “ശ്വോഷ്ട്രവരാഹഖരൈര്യാനം” (നി.അ.൬) ഇത്യാദി ശോഷനിദാനേऽപ്യുക്തം, തേന ദക്ഷിണദിശാഗമനവിശേഷിതമേവ തദ്രിഷ്ടമ്||൬-൯||
Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11
ലാക്ഷാരക്താമ്ബരാഭം യഃ പശ്യത്യമ്ബരമന്തികാത്|
സ രക്തപിത്തമാസാദ്യ തേനൈവാന്തായ നീയതേ||൧൦||
രക്തസ്രഗ്രക്തസര്വാങ്ഗോ രക്തവാസാ മുഹുര്ഹസന്|
യഃ സ്വപ്നേ ഹ്രിയതേ നാര്യാ സ രക്തം പ്രാപ്യ സീദതി||൧൧||
View original
लाक्षारक्ताम्बराभं यः पश्यत्यम्बरमन्तिकात्|
स रक्तपित्तमासाद्य तेनैवान्ताय नीयते||१०||
रक्तस्रग्रक्तसर्वाङ्गो रक्तवासा मुहुर्हसन्|
यः स्वप्ने ह्रियते नार्या स रक्तं प्राप्य सीदति||११||
അന്തികാദിതി സമീപാത്| രക്തം പ്രാപ്യേതി രക്തപിത്തം പ്രാപ്യ| സീദതി മ്രിയതേ||൧൦-൧൧||
Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13
ശൂലാടോപാന്ത്രകൂജാശ്ച ദൌര്ബല്യം ചാതിമാത്രയാ|
നഖാദിഷു ച വൈവര്ണ്യം ഗുല്മേനാന്തകരോ ഗ്രഹഃ||൧൨||
ലതാ കണ്ടകിനീ യസ്യ ദാരുണാ ഹൃദി ജായതേ|
സ്വപ്നേ ഗുല്മസ്തമന്തായ ക്രൂരോ വിശതി മാനവമ്||൧൩||
View original
शूलाटोपान्त्रकूजाश्च दौर्बल्यं चातिमात्रया|
नखादिषु च वैवर्ण्यं गुल्मेनान्तकरो ग्रहः||१२||
लता कण्टकिनी यस्य दारुणा हृदि जायते|
स्वप्ने गुल्मस्तमन्ताय क्रूरो विशति मानवम्||१३||
ആടോപഃ കുക്ഷൌ ശബ്ദവദ്വാതഭ്രമണമ്| ഗൃഹ്യതേ അനേനേതി ഗ്രഹോ ലിങ്ഗമിത്യര്ഥഃ||൧൨-൧൩||
Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 15
കായേऽല്പമപി സംസ്പൃഷ്ടം സുഭൃശം യസ്യ ദീര്യതേ|
ക്ഷതാനി ച ന രോഹന്തി കുഷ്ഠൈര്മൃത്യുര്ഹിനസ്തി തമ്||൧൪||
നഗ്നസ്യാജ്യാവസിക്തസ്യ ജുഹ്വതോऽഗ്നിമനര്ചിഷമ്|
പദ്മാന്യുരസി ജായന്തേ സ്വപ്നേ കുഷ്ഠൈര്മരിഷ്യതഃ||൧൫||
View original
कायेऽल्पमपि संस्पृष्टं सुभृशं यस्य दीर्यते|
क्षतानि च न रोहन्ति कुष्ठैर्मृत्युर्हिनस्ति तम्||१४||
नग्नस्याज्यावसिक्तस्य जुह्वतोऽग्निमनर्चिषम्|
पद्मान्युरसि जायन्ते स्वप्ने कुष्ठैर्मरिष्यतः||१५||
സംസ്പൃഷ്ടമിതി ശസ്ത്രതൃണാദിസംസ്പൃഷ്ടമ്||൧൪-൧൫||
Adhikarana 7 (16-17) · Śloka 17
സ്നാതാനുലിപ്തഗാത്രേऽപി യസ്മിന് ഗൃധ്നന്തി മക്ഷികാഃ|
സ പ്രമേഹേണ സംസ്പര്ശം പ്രാപ്യ തേനൈവ ഹന്യതേ||൧൬||
സ്നേഹം ബഹുവിധം സ്വപ്നേ ചണ്ഡാലൈഃ സഹ യഃ പിബേത്|
ബധ്യതേ സ പ്രമേഹേണ സ്പൃശ്യതേऽന്തായ മാനവഃ||൧൭||
View original
स्नातानुलिप्तगात्रेऽपि यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः|
स प्रमेहेण संस्पर्शं प्राप्य तेनैव हन्यते||१६||
स्नेहं बहुविधं स्वप्ने चण्डालैः सह यः पिबेत्|
बध्यते स प्रमेहेण स्पृश्यतेऽन्ताय मानवः||१७||
യദ്യപി സ്നാതാനുലിപ്തഗാത്രേ ഇത്യാദിരിഷ്ടം പുഷ്പിതകേ “അപിസ്നാതാനുലിപ്തസ്യ” (ഇം.അ.൨) ഇത്യാദിനോക്തം, തഥാऽപീഹ പ്രമേഹേണ മരണോപദര്ശനാര്ഥം പുനരുച്യതേ| തത്ര ച യദാ പ്രമേഹപൂര്വരൂപാന്തരാണി ഭവന്തി, ഏതച്ച ലക്ഷണം ഭവതി, തദാ പ്രമേഹേണ മൃത്യുഃ; യദാ തു പ്രമേഹപൂര്വരൂപാണി ന ഭവന്തി, തദാ യേന കേനാപി വ്യാധിനാ മൃത്യുര്ജ്ഞേയഃ||൧൬-൧൭||
Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23
ധ്യാനായാസൌ തഥോദ്വേഗൌ മോഹശ്ചാസ്ഥാനസമ്ഭവഃ|
അരതിര്ബലഹാനിശ്ച മൃത്യുരുന്മാദപൂര്വകഃ||൧൮||
ആഹാരദ്വേഷിണം പശ്യന് ലുപ്തചിത്തമുദര്ദിതമ്|
വിദ്യാദ്ധീരോ മുമൂര്ഷും തമുന്മാദേനാതിപാതിനാ||൧൯||
ക്രോധനം ത്രാസബഹുലം സകൃത്പ്രഹസിതാനനമ്|
മൂര്ച്ഛാപിപാസാബഹുലം ഹന്ത്യുന്മാദഃ ശരീരിണമ്||൨൦||
നൃത്യന് രക്ഷോഗണൈഃ സാകം യഃ സ്വപ്നേऽമ്ഭസി സീദതി |
സ പ്രാപ്യ ഭൃശമുന്മാദം യാതി ലോകമതഃ പരമ്||൨൧||
അസത്തമഃ പശ്യതി യഃ ശൃണോത്യപ്യസതഃ സ്വനാന്|
ബഹൂന് ബഹുവിധാന് ജാഗ്രത് സോऽപസ്മാരേണ ബധ്യതേ||൨൨||
മത്തം നൃത്യന്തമാവിധ്യ പ്രേതോ ഹരതി യം നരമ്|
സ്വപ്നേ ഹരതി തം മൃത്യുരപസ്മാരപുരഃസരഃ||൨൩||
View original
ध्यानायासौ तथोद्वेगौ मोहश्चास्थानसम्भवः|
अरतिर्बलहानिश्च मृत्युरुन्मादपूर्वकः||१८||
आहारद्वेषिणं पश्यन् लुप्तचित्तमुदर्दितम्|
विद्याद्धीरो मुमूर्षुं तमुन्मादेनातिपातिना||१९||
क्रोधनं त्रासबहुलं सकृत्प्रहसिताननम्|
मूर्च्छापिपासाबहुलं हन्त्युन्मादः शरीरिणम्||२०||
नृत्यन् रक्षोगणैः साकं यः स्वप्नेऽम्भसि सीदति |
स प्राप्य भृशमुन्मादं याति लोकमतः परम्||२१||
असत्तमः पश्यति यः शृणोत्यप्यसतः स्वनान्|
बहून् बहुविधान् जाग्रत् सोऽपस्मारेण बध्यते||२२||
मत्तं नृत्यन्तमाविध्य प्रेतो हरति यं नरम्|
स्वप्ने हरति तं मृत्युरपस्मारपुरःसरः||२३||
ഉദര്ദിതമിതി ഉദര്ദയുക്തം; യദ്വാ, ഉദര്ദിതമ് ഊര്ധ്വവാതാര്ദിതമ്| ആവിധ്യേതി അധഃശിരസം കൃത്വാ||൧൮-൨൩||
Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25
സ്തഭ്യേതേ പ്രതിബുദ്ധസ്യ ഹനൂ മന്യേ തഥാऽക്ഷിണീ|
യസ്യ തം ബഹിരായാമോ ഗൃഹീത്വാ ഹന്ത്യസംശയമ്||൨൪||
ശഷ്കുലീര്വാऽപ്യപൂപാന് വാ സ്വപ്നേ ഖാദതി യോ നരഃ|
സ ചേത്താദൃക് ഛര്ദയതി പ്രതിബുദ്ധോ ന ജീവതി||൨൫||
View original
स्तभ्येते प्रतिबुद्धस्य हनू मन्ये तथाऽक्षिणी|
यस्य तं बहिरायामो गृहीत्वा हन्त्यसंशयम्||२४||
शष्कुलीर्वाऽप्यपूपान् वा स्वप्ने खादति यो नरः|
स चेत्तादृक् छर्दयति प्रतिबुद्धो न जीवति||२५||
താദൃഗിതി അപൂപശഷ്കുലീരൂപമ്||൨൪-൨൫||
Adhikarana 10 (26) · Śloka 26
ഏതാനി പൂര്വരൂപാണി യഃ സമ്യഗവബുധ്യതേ|
സ ഏഷാമനുബന്ധം ച ഫലം ച ജ്ഞാതുമര്ഹതി||൨൬||
View original
एतानि पूर्वरूपाणि यः सम्यगवबुध्यते|
स एषामनुबन्धं च फलं च ज्ञातुमर्हति||२६||
ഏഷാമനുബന്ധമിതി ഏതത്പൂര്വരൂപോത്തരകാലഭാവിനം വ്യാധിമ്| ഫലം ചൈഷാം മൃത്യുരൂപമ്||൨൬||
Adhikarana 11 (27-40) · Śloka 40
ഇമാംശ്ചാപ്യപരാന് സ്വപ്നാന് ദാരുണാനുപലക്ഷയേത്|
വ്യാധിതാനാം വിനാശായ ക്ലേശായ മഹതേऽപി വാ||൨൭||
യസ്യോത്തമാങ്ഗേ ജായന്തേ വംശഗുല്മലതാദയഃ|
വയാംസി ച വിലീയന്തേ സ്വപ്നേ മൌണ്ഡ്യമിയാച്ച യഃ||൨൮||
ഗൃധ്രോലൂകശ്വകാകാദ്യൈഃ സ്വപ്നേ യഃ പരിവാര്യതേ|
രക്ഷഃപ്രേതപിശാചസ്ത്രീചണ്ഡാലദ്രവിഡാന്ധ്രകൈഃ ||൨൯||
വംശവേത്രലതാപാശതൃണകണ്ടകസങ്കടേ|
സംസജ്ജതി ഹി യഃ സ്വപ്നേ യോ ഗച്ഛന് പ്രപതത്യപി||൩൦||
ഭൂമൌ പാംശൂപധാനായാം വല്മീകേ വാऽഥ ഭസ്മനി|
ശ്മശാനായതനേ ശ്വഭ്രേ സ്വപ്നേ യഃ പ്രപതത്യപി ||൩൧||
കലുഷേऽമ്ഭസി പങ്കേ വാ കൂപേ വാ തമസാऽऽവൃതേ|
സ്വപ്നേ മജ്ജതി ശീഘ്രേണ സ്രോതസാ ഹ്രിയതേ ച യഃ||൩൨||
സ്നേഹപാനം തഥാऽഭ്യങ്ഗഃ പ്രച്ഛര്ദനവിരേചനേ|
ഹിരണ്യലാഭഃ കലഹഃ സ്വപ്നേ ബന്ധപരാജയൌ||൩൩||
ഉപാനദ്യുഗനാശശ്ച പ്രപാതഃ പാദചര്മണോഃ|
ഹര്ഷഃ സ്വപ്നേ പ്രകുപിതൈഃ പിതൃഭിശ്ചാവഭര്ത്സനമ്||൩൪||
ദന്തചന്ദ്രാര്കനക്ഷത്രദേവതാദീപചക്ഷുഷാമ് |
പതനം വാ വിനാശോ വാ സ്വപ്നേ ഭേദോ നഗസ്യ വാ||൩൫||
രക്തപുഷ്പം വനം ഭൂമിം പാപകര്മാലയം ചിതാമ്|
ഗുഹാന്ധകാരസമ്ബാധം സ്വപ്നേ യഃ പ്രവിശത്യപി||൩൬||
രക്തമാലീ ഹസന്നുച്ചൈര്ദിഗ്വാസാ ദക്ഷിണാം ദിശമ്|
ദാരുണാമടവീം സ്വപ്നേ കപിയുക്തേന യാതി വാ||൩൭||
കാഷായിണാമസൌമ്യാനാം നഗ്നാനാം ദണ്ഡധാരിണാമ്|
കൃഷ്ണാനാം രക്തനേത്രാണാം സ്വപ്നേ നേച്ഛന്തി ദര്ശനമ്||൩൮||
കൃഷ്ണാ പാപാ നിരാചാരാ ദീര്ഘകേശനഖസ്തനീ|
വിരാഗമാല്യവസനാ സ്വപ്നേ കാലനിശാ മതാ||൩൯||
ഇത്യേതേ ദാരുണാഃ സ്വപ്നാ രോഗീ യൈര്യാതി പഞ്ചതാമ്|
അരോഗഃ സംശയം ഗത്വാ കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യതേ||൪൦||
View original
इमांश्चाप्यपरान् स्वप्नान् दारुणानुपलक्षयेत्|
व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा||२७||
यस्योत्तमाङ्गे जायन्ते वंशगुल्मलतादयः|
वयांसि च विलीयन्ते स्वप्ने मौण्ड्यमियाच्च यः||२८||
गृध्रोलूकश्वकाकाद्यैः स्वप्ने यः परिवार्यते|
रक्षःप्रेतपिशाचस्त्रीचण्डालद्रविडान्ध्रकैः ||२९||
वंशवेत्रलतापाशतृणकण्टकसङ्कटे|
संसज्जति हि यः स्वप्ने यो गच्छन् प्रपतत्यपि||३०||
भूमौ पांशूपधानायां वल्मीके वाऽथ भस्मनि|
श्मशानायतने श्वभ्रे स्वप्ने यः प्रपतत्यपि ||३१||
कलुषेऽम्भसि पङ्के वा कूपे वा तमसाऽऽवृते|
स्वप्ने मज्जति शीघ्रेण स्रोतसा ह्रियते च यः||३२||
स्नेहपानं तथाऽभ्यङ्गः प्रच्छर्दनविरेचने|
हिरण्यलाभः कलहः स्वप्ने बन्धपराजयौ||३३||
उपानद्युगनाशश्च प्रपातः पादचर्मणोः|
हर्षः स्वप्ने प्रकुपितैः पितृभिश्चावभर्त्सनम्||३४||
दन्तचन्द्रार्कनक्षत्रदेवतादीपचक्षुषाम् |
पतनं वा विनाशो वा स्वप्ने भेदो नगस्य वा||३५||
रक्तपुष्पं वनं भूमिं पापकर्मालयं चिताम्|
गुहान्धकारसम्बाधं स्वप्ने यः प्रविशत्यपि||३६||
रक्तमाली हसन्नुच्चैर्दिग्वासा दक्षिणां दिशम्|
दारुणामटवीं स्वप्ने कपियुक्तेन याति वा||३७||
काषायिणामसौम्यानां नग्नानां दण्डधारिणाम्|
कृष्णानां रक्तनेत्राणां स्वप्ने नेच्छन्ति दर्शनम्||३८||
कृष्णा पापा निराचारा दीर्घकेशनखस्तनी|
विरागमाल्यवसना स्वप्ने कालनिशा मता||३९||
इत्येते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैर्याति पञ्चताम्|
अरोगः संशयं गत्वा कश्चिदेव प्रमुच्यते||४०||
ക്ലേശായ മഹതേऽപി വേത്യത്രാരോഗിണാം ക്ലേശായ മഹത ഇതി ബോദ്ധവ്യം, രോഗിണാം തു മരണായൈവ; യത ഉത്തരത്രോപസംഹാരേ ‘ഇത്യേതേ ദാരുണാഃ സ്വപ്നാഃ’ ഇത്യാദൌ യഥോക്തമേവ വിഭാഗം കരിഷ്യതി| വയാംസീതി പക്ഷിണഃ| ഗൃധ്രാദികാകാന്തൈഃ പരിവാര്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| സംസജ്ജതീതി സംയുക്തോ ഭവതി| കിംവാ, ‘പ്രമുഹ്യതി’ ഇതി പാഠഃ; തത്ര പ്രമുഹ്യതീതി വംശാദിസങ്കടേ ലഗ്നഃ സന്ന നിര്ഗമമാര്ഗമാസാദയതി| പ്രപതത്യപീതി ഭൂമാവിത്യാദിനാ യോജ്യമ്| പാംശൂപധാനായാമിതി ധൂലിസംയുക്തായാമ്| കിംവാ, ഭൂമാവിത്യാദി പ്രപതതീത്യനേന യോജ്യമ്| ഉപാനത് പാദത്രാണമ്| രക്തപുഷ്പമിതി വനവിശേഷണമ്| ഗുഹാന്ധകാരസമ്ബാധമിതി ഗുഹാന്ധകാരരൂപം കഷ്ടകാരകമ്| ദിഗ്വാസാ നഗ്നഃ സന്| കപിയുക്തേന ‘യാനേന’ ഇതി ശേഷഃ| കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യത ഇതി അരോഗാന് പ്രതി നൈതത് സ്വപ്നാനാം രിഷ്ടത്വം; തേന, അരോഗേഷ്വേതേഷാം മരണവ്യഭിചാരേണ നൈകാന്തത്വേന രിഷ്ടത്വമിതി വദന്തി||൨൭-൪൦||
Adhikarana 12 (41-42) · Śloka 42
മനോവഹാനാം പൂര്ണത്വാദ്ദോഷൈരതിബലൈസ്ത്രിഭിഃ|
സ്രോതസാം ദാരുണാന് സ്വപ്നാന് കാലേ പശ്യതി ദാരുണേ||൪൧||
നാതിപ്രസുപ്തഃ പുരുഷഃ സഫലാനഫലാംസ്തഥാ|
ഇന്ദ്രിയേശേന മനസാ സ്വപ്നാന് പശ്യത്യനേകധാ||൪൨||
View original
मनोवहानां पूर्णत्वाद्दोषैरतिबलैस्त्रिभिः|
स्रोतसां दारुणान् स्वप्नान् काले पश्यति दारुणे||४१||
नातिप्रसुप्तः पुरुषः सफलानफलांस्तथा|
इन्द्रियेशेन मनसा स्वप्नान् पश्यत्यनेकधा||४२||
യഥൈതത് സ്വപ്നദര്ശനം ഭവതി തദാഹ- മനോവഹാനാമിത്യാദി| മനോവഹാനി സ്രോതാംസി യദ്യപി പൃഥങ്നോക്താനി, തഥാऽപി മനസഃ “കേവലം ചേതനാവച്ഛരീരമയനഭൂതം” (വി.അ.൫) ഇത്യഭിധാനാത് സര്വശരീരസ്രോതാംസി ഗൃഹ്യന്തേ, വിശേഷേണ തു ഹൃദയാശ്രിതത്വാന്മനസസ്തദാശ്രിതാ ദശ ധമന്യോ മനോവഹാ അഭിധീയന്തേ| ത്രിഭിരിതി ത്രിഭിരപീത്യര്ഥഃ; തേന, പൃഥഗപി ദോഷൈഃ പൂരണം ജ്ഞേയമ്| നാതിപ്രസുപ്ത ഇതി നാതിനിദ്രാഭിഭൂത ഇത്യര്ഥഃ| ഇന്ദ്രിയേശേനേതി ഇന്ദ്രിയപ്രേരകേണ||൪൧-൪൨||
Adhikarana 13 (43) · Śloka 43
ദൃഷ്ടം ശ്രുതാനുഭൂതം ച പ്രാര്ഥിതം കല്പിതം തഥാ|
ഭാവികം ദോഷജം ചൈവ സ്വപ്നം സപ്തവിധം വിദുഃ||൪൩||
View original
दृष्टं श्रुतानुभूतं च प्रार्थितं कल्पितं तथा|
भाविकं दोषजं चैव स्वप्नं सप्तविधं विदुः||४३||
സ്വപ്നാനാം ഫലവത്ത്വമഫലവത്ത്വം ചോക്തം, തദ്ദര്ശയിതും സ്വപ്നപ്രകാരാനാഹ- ദൃഷ്ടമിത്യാദി| ദൃഷ്ടമിതി ചക്ഷുഷാ| അനുഭൂതം തു ശേഷേന്ദ്രിയജ്ഞാതമ്| കല്പിതമിതി മനസാ ഭാവിതമ്| പ്രാര്ഥിതം യാഞ്ചാവിഷയീകൃതമ്| ഭാവികമിതി ഭാവിശുഭാശുഭഫലസൂചകമ്| ദോഷജമിതി ഉല്ബണവാതാദിദോഷജന്യമ്||൪൩||
Adhikarana 14 (44-47) · Śloka 47
തത്ര പഞ്ചവിധം പൂര്വമഫലം ഭിഷഗാദിശേത്|
ദിവാസ്വപ്നമതിഹ്രസ്വമതിദീര്ഘം ച ബുദ്ധിമാന്||൪൪||
ദൃഷ്ടഃ പ്രഥമരാത്രേ യഃ സ്വപ്നഃ സോऽല്പഫലോ ഭവേത്|
ന സ്വപേദ്യം പുനര്ദൃഷ്ട്വാ സ സദ്യഃ സ്യാന്മഹാഫലഃ||൪൫||
അകല്യാണമപി സ്വപ്നം ദൃഷ്ട്വാ തത്രൈവ യഃ പുനഃ|
പശ്യേത് സൌമ്യം ശുഭാകാരം തസ്യ വിദ്യാച്ഛുഭം ഫലമ്||൪൬||
തത്ര ശ്ലോകഃ- പൂര്വരൂപാണ്യഥ സ്വപ്നാന് യ ഇമാന് വേത്തി ദാരുണാന്|
ന സ മോഹാദസാധ്യേഷു കര്മാണ്യാരഭതേ ഭിഷക്||൪൭||
View original
तत्र पञ्चविधं पूर्वमफलं भिषगादिशेत्|
दिवास्वप्नमतिह्रस्वमतिदीर्घं च बुद्धिमान्||४४||
दृष्टः प्रथमरात्रे यः स्वप्नः सोऽल्पफलो भवेत्|
न स्वपेद्यं पुनर्दृष्ट्वा स सद्यः स्यान्महाफलः||४५||
अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः|
पश्येत् सौम्यं शुभाकारं तस्य विद्याच्छुभं फलम्||४६||
तत्र श्लोकः- पूर्वरूपाण्यथ स्वप्नान् य इमान् वेत्ति दारुणान्|
न स मोहादसाध्येषु कर्माण्यारभते भिषक्||४७||
പൂര്വം ദൃഷ്ടാദികല്പിതാന്തം പഞ്ചവിധസ്വപ്നമഫലമ്| അഫലസ്വപ്നാന്തരമാഹ- ദിവാസ്വപ്നമിത്യാദി| ദിവാദൃഷ്ടം സര്വം സ്വപ്നം, തഥാ രാത്രിദൃഷ്ടമപി അതിദീര്ഘമതിഹ്രസ്വം ച സ്വപ്നമഫലം വിദ്യാത്, ഫലശൂന്യത്വാദിതി| പാരിശേഷ്യാദ്ഭാവികം ദോഷജന്യം ച സഫലമ്| തത്ര ഭാവികം ശുഭാശുഭരൂപതയാ ശുഭാശുഭഫലപ്രദം, യത്തു ദോഷജന്യം തദ്ദോഷപ്രകോപജന്യവ്യാധിരൂപഫലസൂചകതയാ സഫലമ്| അത്ര ചാധ്യായേ യേഷാമേവ സ്വപ്നരൂപവിശിഷ്ടരിഷ്ടസമ്ഭവസ്ത ഏവോക്താഃ; തേന ഗ്രഹണ്യാദീനാം കിമിതി സ്വപ്നാരിഷ്ടാനി, നോക്താനീതി ന വാച്യം; തത്ര വിശിഷ്ടരിഷ്ടാസമ്ഭവാദേവാനഭിധാനം ജ്ഞേയമ്| ‘ദൃഷ്ടഃ പ്രഥമയാമേ യഃ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം കേചിദത്ര പഠന്തി| സ വ്യക്താര്ഥ ഏവ||൪൪-൪൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ പൂര്വരൂപീയമിന്ദ്രിയം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पूर्वरूपीयमिन्द्रियं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമിന്ദ്രിയസ്ഥാനേ പൂര്വരൂപീയമിന്ദ്രിയം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||