Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ પુષ્પિતકમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામહ||૧||
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
પુષ્પં યથા પૂર્વરૂપં ફલસ્યેહ ભવિષ્યતઃ|
તથા લિઙ્ગમરિષ્ટાખ્યં પૂર્વરૂપં મરિષ્યતઃ||૩||
View original
अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामह||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
पुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः|
तथा लिङ्गमरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः||३||
વર્ણસ્વરાનન્તરં ગન્ધસ્યાધિકૃતત્વાન્નિર્દિષ્ટત્વાચ્ચ તદાશ્રયિરિષ્ટપ્રતિપાદકં પુષ્પિતકમુચ્યતે- પુષ્પં યથેત્યાદિ| પ્રકરણાર્થો યદ્યપિ સકલેન્દ્રિયસાધારણતયા પ્રથમાધ્યાય એવ વક્તું યુજ્યતે, તથાઽપીહ પુષ્પાનુકારેણ ગન્ધાશ્રયિરિષ્ટસ્ય વાચ્યત્વાત્, પુષ્પં પ્રકૃતં, તત્પ્રસઙ્ગાચ્ચ રિષ્ટસ્ય પુષ્પધર્મખ્યાપકમપિ પ્રકરણમિહોચ્યતે| પુષ્પં યથેત્યાદૌ અવ્યભિચરિતફલસમ્બન્ધમેવ પુષ્પં જ્ઞેયમ્, અત એવ ‘અપ્યેવં તુ’ ઇત્યાદિના ફલપુષ્પયોઃ પરસ્પરવ્યભિચારં દર્શયતિ||૧-૩||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
અપ્યેવં તુ ભવેત્ પુષ્પં ફલેનાનનુબન્ધિ યત્|
ફલં ચાપિ ભવેત્ કિઞ્ચિદ્યસ્ય પુષ્પં ન પૂર્વજમ્ ||૪||
ન ત્વરિષ્ટસ્ય જાતસ્ય નાશોઽસ્તિ મરણાદૃતે|
મરણં ચાપિ તન્નાસ્તિ યન્નારિષ્ટપુરઃસરમ્||૫||
View original
अप्येवं तु भवेत् पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत्|
फलं चापि भवेत् किञ्चिद्यस्य पुष्पं न पूर्वजम् ||४||
न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते|
मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्||५||
પુષ્પફલદૃષ્ટાન્તેન રિષ્ટમરણયોર્દુર્બોધત્વાત્ પુષ્પફલવ્યભિચારમપિ શિષ્યો ગૃહ્ણીયાદિતિ તન્નિરાસાર્થમાહ- અપ્યેવમિત્યાદિ| ફલેનાનુબન્ધીતિ યથા- વેતસપુષ્પમ્| યસ્ય પુષ્પં ન પૂર્વજમિતિ યથા- અશ્વત્થાદિફલમ્| જાતસ્યેતિ સમ્પૂર્ણસ્ય, કિઞ્ચિદુદિતે હ્યરિષ્ટેઽસમ્પૂર્ણે નાવશ્યં મૃત્યુઃ| અન્યે તુ જાતસ્ય નિયતસ્યેતિ વર્ણયન્તિ; દ્વિવિધં હિ રિષ્ટં- નિયતં ચાનિયતં ચ; તત્ર નિયતં “મૃતમેવ તમાત્રેયો વ્યાચચક્ષે પુનર્વસુઃ” (ઇં.અ.૭) ઇત્યાદિ, અનિયતં યથા- “સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો મન્યતે તસ્ય જીવિતમ્” (ઇં.અ.૯), “અરોગઃ સંશયં ગત્વા કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે” (ઇં.અ.૫) ઇતિ; તથાઽનિયતારિષ્ટાભિપ્રાયેણૈવ સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “ધ્રુવં ત્વરિષ્ટે મરણં બ્રાહ્મણૈસ્તત્ કિલામલૈઃ| રસાયનતપોજપ્યતત્પરૈર્વા નિવાર્યતે” ઇતિ| (સુ.સૂ.અ.) એતચ્ચાન્યે ન મન્યન્તે, આચાર્યેણ રિષ્ટમરણયોરવ્યભિચારસ્ય મહતા પ્રયત્નેન દર્શિતત્વાત્| સંશયપ્રાપ્તમિતિ વચનં મરણપ્રતિપાદકમેવાચાર્યેણ ભઙ્ગ્યન્તરેણોક્તં, યથાઽઽચાર્યસ્ય રિષ્ટાર્થસ્તથા તદ્ગ્રન્થ એવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ| યત્તુ રસાયનાદિના બાધ્યત્વં રિષ્ટસ્ય તદનુમતમેવ, રસાયનમહેશ્વરપ્રસાદાદયો હિ સર્વલોકમર્યાદામપિ હન્તું ક્ષમાઃ, અતસ્તેન તદ્વ્યભિચારમવેક્ષ્યેહ ગ્રન્થઃ ક્રિયતે; મહેશ્વરો હિ ભસ્મીભૂતં કામં પુનર્જીવયતિ સ્મ, તપસા ચ રામેણ મૃતોઽપિ વિપ્રપુત્રઃ પુનર્જીવિત ઇત્યાદ્યનુસરણીયમ્| અન્યે તુ કાલમૃત્યાવેવ રિષ્ટપૂર્વકં મરણં ભવતીતિ વર્ણયન્તિ, વદન્તિ ચ- “યદ્યકાલમૃત્યૌ રિષ્ટં ભવતિ તદા વર્ણાદ્યં મૃત્યુપ્રદં રિષ્ટં તદ્વિફલં સ્યાત્, યેન કાલમૃત્યાવુચિતાચરણેઽપિ પરં મૃત્યુર્ભવતિ નાકાલમૃત્યૌ, તત્ર રિષ્ટે જાતે યદ્યુચિતા ક્રિયા ક્રિયતે ન તદા મૃત્યુર્ભવિતુમર્હતિ; તેન કાલમૃત્યુગતમેવ રિષ્ટમ્” ઇતિ| તચ્ચ ન, અવિશેષેણ કાલાકાલમરણે રિષ્ટસદ્ભાવનિયમાભિધાનાત્| અકાલમૃત્યૌ ચ યદૈવ ક્રિયાપથમતિક્રાન્તેઽપચારજનિતો વ્યાધિર્ભવતિ, તદૈવ પરં રિષ્ટં ભવતિ, અત એવોક્તં- “ક્ષણેન હિ રિષ્ટાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ” ઇતિ| યશ્ચૈનં (વં) ન સ્વીકરોતિ તસ્ય નિયતાયુષોઽપચારજન્યવ્યાધેરસાધ્યતા કદાઽપિ ન સ્યાત્; યેન, યથા- અપચારજા દોષા અતિશયપ્રમાદાદસાધ્યવ્યાધિજનકા ભવન્તિ, તથા મરણપૂર્વરિષ્ટજનકા અપિ ભવન્તિ||૪-૫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
મિથ્યાદૃષ્ટમરિષ્ટાભમનરિષ્ટમજાનતા|
અરિષ્ટં વાઽપ્યસમ્બુદ્ધમેતત્ પ્રજ્ઞાપરાધજમ્||૬||
View original
मिथ्यादृष्टमरिष्टाभमनरिष्टमजानता|
अरिष्टं वाऽप्यसम्बुद्धमेतत् प्रज्ञापराधजम्||६||
યત્ર કુત્રચિદ્રિષ્ટમરણવ્યભિચારિજ્ઞાનં ભવતિ તદ્ભ્રાન્તમિતિ દર્શયન્નાહ- મિથ્યેત્યાદિ| અરિષ્ટાભમિતિ અરિષ્ટસદૃશમ્| મિથ્યાદૃષ્ટમિતિ રિષ્ટત્વેન જ્ઞાતમ્; એતદનરિષ્ટે રિષ્ટજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપરાધજં; તથા રિષ્ટમપિ સૂક્ષ્મરૂપતયા મારકે વ્યાધાવસમ્બન્ધં ભવતિ, એતદપિ પ્રજ્ઞાપરાધજં મિથ્યાજ્ઞાનમ્| તેન રિષ્ટે સત્યપિ મરણં ન ભવતીતિ જ્ઞાનં ભ્રાન્તં, તથા રિષ્ટં વિનાઽપિ ક્વચિન્મરણં ભવતીતિ જ્ઞાનં ભ્રાન્તમ્| તતશ્ચ સિદ્ધોઽવ્યભિચારો મરણરિષ્ટયોરિતિ વાક્યાર્થઃ||૬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
જ્ઞાનસમ્બોધનાર્થં તુ લિઙ્ગૈર્મરણપૂર્વજૈઃ|
પુષ્પિતાનુપદેક્ષ્યામો નરાન્ બહુવિધૈર્બહૂન્ ||૭||
View original
ज्ञानसम्बोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः|
पुष्पितानुपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर्बहून् ||७||
જ્ઞાયતે મરણમનેનેતિ જ્ઞાનં રિષ્ટં, તસ્ય સમ્યગ્બોધનં જ્ઞાનસમ્બોધનમ્| મરણપૂર્વજૈરિતિ મરણપૂર્વભાવિભિઃ| પુષ્પિતા યથા વૃક્ષાદયો ગન્ધવન્તો ભવન્તિ તથા રિષ્ટગન્ધપ્રયુક્તા યે ભવન્તિ તે પુષ્પિતાઃ, તાન્ પુષ્પિતાન્| બહુવિધૈર્લિઙ્ગૈર્બહૂન્ પુષ્પિતાનિતિ યોજના||૭||
Adhikarana 5 (8-16) · Śloka 17
નાનાપુષ્પોપમો ગન્ધો યસ્ય ભાતિ દિવાનિશમ્|
પુષ્પિતસ્ય વનસ્યેવ નાનાદ્રુમલતાવતઃ||૮||
તમાહુઃ પુષ્પિતં ધીરા નરં મરણલક્ષણૈઃ|
સ ના સંવત્સરાદ્દેહં જહાતીતિ વિનિશ્ચયઃ||૯||
એવમેકૈકશઃ પુષ્પૈર્યસ્ય ગન્ધઃ સમો ભવેત્|
ઇષ્ટૈર્વા યદિ વાઽનિષ્ટૈઃ સ ચ પુષ્પિત ઉચ્યતે||૧૦||
સમાસેનાશુભાન્ ગન્ધાનેકત્વેનાથવા પુનઃ|
આજિઘ્રેદ્યસ્ય ગાત્રેષુ તં વિદ્યાત્ પુષ્પિતં ભિષક્||૧૧||
આપ્લુતાનાપ્લુતે કાયે યસ્ય ગન્ધાઃ શુભાશુભાઃ|
વ્યત્યાસેનાનિમિત્તાઃ સ્યુઃ સ ચ પુષ્પિત ઉચ્યતે||૧૨||
તદ્યથા- ચન્દનં કુષ્ઠં તગરાગુરુણી મધુ|
માલ્યં મૂત્રપુરીષે ચ મૃતાનિ કુણપાનિ ચ||૧૩||
યે ચાન્યે વિવિધાત્માનો ગન્ધા વિવિધયોનયઃ|
તેઽપ્યનેનાનુમાનેન વિજ્ઞેયા વિકૃતિં ગતાઃ||૧૪||
ઇદં ચાપ્યતિદેશાર્થં લક્ષણં ગન્ધસંશ્રયમ્|
વક્ષ્યામો યદભિજ્ઞાય ભિષઙ્મરણમાદિશેત્||૧૫||
વિયોનિર્વિદુરો ગન્ધો યસ્ય ગાત્રેષુ જાયતે|
ઇષ્ટો વા યદિ વાઽનિષ્ટો ન સ જીવતિ તાં સમામ્||૧૬||
એતાવદ્ગન્ધવિજ્ઞાનં,...|૧૭|
View original
नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम्|
पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः||८||
तमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः|
स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः||९||
एवमेकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत्|
इष्टैर्वा यदि वाऽनिष्टैः स च पुष्पित उच्यते||१०||
समासेनाशुभान् गन्धानेकत्वेनाथवा पुनः|
आजिघ्रेद्यस्य गात्रेषु तं विद्यात् पुष्पितं भिषक्||११||
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धाः शुभाशुभाः|
व्यत्यासेनानिमित्ताः स्युः स च पुष्पित उच्यते||१२||
तद्यथा- चन्दनं कुष्ठं तगरागुरुणी मधु|
माल्यं मूत्रपुरीषे च मृतानि कुणपानि च||१३||
ये चान्ये विविधात्मानो गन्धा विविधयोनयः|
तेऽप्यनेनानुमानेन विज्ञेया विकृतिं गताः||१४||
इदं चाप्यतिदेशार्थं लक्षणं गन्धसंश्रयम्|
वक्ष्यामो यदभिज्ञाय भिषङ्मरणमादिशेत्||१५||
वियोनिर्विदुरो गन्धो यस्य गात्रेषु जायते|
इष्टो वा यदि वाऽनिष्टो न स जीवति तां समाम्||१६||
एतावद्गन्धविज्ञानं,...|१७|
વનસ્યેત્યુક્તેઽપિ યત્ ‘નાનાદ્રુમલતાવતઃ’ ઇતિ કરોતિ, તેન ભિન્નજાતીયં વનં ગ્રાહયતિ; વનં હિ સ્વજાતીયવૃક્ષાણામપિસ્યાત્, યથા- ચમ્પકવનમશોકવનમિત્યાદિ; નાનાત્વં ચ પુષ્પાણામેકજાતીયાનામપિ કલિકાદ્યવસ્થાભેદાદપિ સ્યાત્, તસ્માત્ સાધુ વિશેષણં- નાનાદ્રુમલતાવત ઇતિ| મરણલક્ષણૈર્યથોક્તૈર્ગન્ધૈસ્તં પુષ્પિતમાહુરિતિ યોજ્યમ્| સંવત્સરાદિતિ સંવત્સરાભ્યન્તરે| એવમિતિ દિવાનિશમ્| સમાસેનેત્યાદિના પુષ્પવ્યતિરિક્તશવાદ્યશુભગન્ધયોગેનાપિ પુષ્પિતત્વં, ‘પરિભાષ્યતે’ ઇતિ શેષઃ; સમાસેનેતિ મેલકેન| આપ્લુતેત્યાદૌ આપ્લુતાનાપ્લુતવિશેષવ્યત્યાસઃ, તથા શુભાશુભગન્ધાનાં વ્યત્યાસશ્ચ જ્ઞેયઃ| પુષ્પિતત્વાભિધાનં ચ યત્ર યત્ર, તત્ર તત્ર સંવત્સરાન્તં જીવિતં પૂર્વવચનાદ્ભવતિ| તદ્યથેત્યાદિના શુભાશુભદ્રવ્યાણ્યાહ| મૃતાનીતિ માનુષવ્યતિરિક્તાનિ ગવાદીનિ મૃતાનિ, કુણપાનિ તુ માનુષશરીરાણી| વિવિધયોનય ઇત્યનેન નાનાદ્રવ્યકૃતધૂપવર્ત્યાદિગન્ધાન્ ગ્રાહયતિ; વિવિધાત્માન ઇત્યનેન તુ અકૃત્રિમનાનાદ્રવ્યગન્ધા ઉચ્યન્તે| અનેનાનુમાનેનેતિ ‘આપ્લુતાનાપ્લુતે’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તરિષ્ટાનુસારેણ| અતિદેશાર્થમિતિ અનુક્તજ્ઞાનાર્થમ્| વિયોનિરિતિ નિર્હેતુકઃ| વિદૂર ઇતિ સ્થાયી||૮-૧૬||-
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
...રસજ્ઞાનમતઃ પરમ્|
આતુરાણાં શરીરેષુ વક્ષ્યતે વિધિપૂર્વકમ્||૧૭||
યો રસઃ પ્રકૃતિસ્થાનાં નરાણાં દેહસમ્ભવઃ|
સ એષાં ચરમે કાલે વિકારં ભજતે દ્વયમ્||૧૮||
કશ્ચિદેવાસ્યવૈરસ્યમત્યર્થમુપપદ્યતે|
સ્વાદુત્વમપરશ્ચાપિ વિપુલં ભજતે રસઃ||૧૯||
તમનેનાનુમાનેન વિદ્યાદ્વિકૃતિમાગતમ્|
મનુષ્યો હિ મનુષ્યસ્ય કથં રસમવાપ્નુયાત્||૨૦||
મક્ષિકાશ્ચૈવ યૂકાશ્ચ દંશાશ્ચ મશકૈઃ સહ|
વિરસાદપસર્પન્તિ જન્તોઃ કાયાન્મુમૂર્ષતઃ||૨૧||
અત્યર્થરસિકં કાયં કાલપક્વસ્ય મક્ષિકાઃ|
અપિ સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય ભૃશમાયાન્તિ સર્વશઃ||૨૨||
View original
...रसज्ञानमतः परम्|
आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम्||१७||
यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसम्भवः|
स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम्||१८||
कश्चिदेवास्यवैरस्यमत्यर्थमुपपद्यते|
स्वादुत्वमपरश्चापि विपुलं भजते रसः||१९||
तमनेनानुमानेन विद्याद्विकृतिमागतम्|
मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात्||२०||
मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह|
विरसादपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः||२१||
अत्यर्थरसिकं कायं कालपक्वस्य मक्षिकाः|
अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः||२२||
વૈરસ્યમિતિ અનિષ્ટરસતામ્| કથમિતિ આક્ષેપે; તેન ન કથમપીત્યર્થઃ| અવાપ્નુયાદિતિ જાનીયાત્| અત્યર્થરસિકમિતિ અતિસ્વાદુરસમ્| કાલપક્વાસ્યેતિ પૂર્ણકાલસ્ય| સર્વશ ઇતિ સર્વગાત્રેષુ||૧૭-૨૨||
Adhikarana 7 (23) · Śloka 23
તત્ર શ્લોકઃ- સામાન્યેન મયોક્તાનિ લિઙ્ગાનિ રસગન્ધયોઃ|
પુષ્પિતસ્ય નરસ્યૈતત્ફલં મરણમાદિશેત્||૨૩||
View original
तत्र श्लोकः- सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः|
पुष्पितस्य नरस्यैतत्फलं मरणमादिशेत्||२३||
સઙ્ગ્રહશ્લોકે સામાન્યેન પુષ્પિતસ્યેતિ વચનાદ્રસરિષ્ટેઽપિ પુષ્પિતત્વમસ્ય વિવક્ષિતં, તેન રસરિષ્ટેઽપિ સંવત્સરાભ્યન્તરે મરણમિતિ ફલતિ||૨૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને પુષ્પિતકમિન્દ્રિયં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पुष्पितकमिन्द्रियं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાને પુષ્પિતકમિન્દ્રિયં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||