પુષ્પફલદૃષ્ટાન્તેન રિષ્ટમરણયોર્દુર્બોધત્વાત્ પુષ્પફલવ્યભિચારમપિ શિષ્યો ગૃહ્ણીયાદિતિ તન્નિરાસાર્થમાહ- અપ્યેવમિત્યાદિ| ફલેનાનુબન્ધીતિ યથા- વેતસપુષ્પમ્| યસ્ય પુષ્પં ન પૂર્વજમિતિ યથા- અશ્વત્થાદિફલમ્| જાતસ્યેતિ સમ્પૂર્ણસ્ય, કિઞ્ચિદુદિતે હ્યરિષ્ટેઽસમ્પૂર્ણે નાવશ્યં મૃત્યુઃ| અન્યે તુ જાતસ્ય નિયતસ્યેતિ વર્ણયન્તિ; દ્વિવિધં હિ રિષ્ટં- નિયતં ચાનિયતં ચ; તત્ર નિયતં “મૃતમેવ તમાત્રેયો વ્યાચચક્ષે પુનર્વસુઃ” (ઇં.અ.૭) ઇત્યાદિ, અનિયતં યથા- “સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો મન્યતે તસ્ય જીવિતમ્” (ઇં.અ.૯), “અરોગઃ સંશયં ગત્વા કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે” (ઇં.અ.૫) ઇતિ; તથાઽનિયતારિષ્ટાભિપ્રાયેણૈવ સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “ધ્રુવં ત્વરિષ્ટે મરણં બ્રાહ્મણૈસ્તત્ કિલામલૈઃ| રસાયનતપોજપ્યતત્પરૈર્વા નિવાર્યતે” ઇતિ| (સુ.સૂ.અ.) એતચ્ચાન્યે ન મન્યન્તે, આચાર્યેણ રિષ્ટમરણયોરવ્યભિચારસ્ય મહતા પ્રયત્નેન દર્શિતત્વાત્| સંશયપ્રાપ્તમિતિ વચનં મરણપ્રતિપાદકમેવાચાર્યેણ ભઙ્ગ્યન્તરેણોક્તં, યથાઽઽચાર્યસ્ય રિષ્ટાર્થસ્તથા તદ્ગ્રન્થ એવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ| યત્તુ રસાયનાદિના બાધ્યત્વં રિષ્ટસ્ય તદનુમતમેવ, રસાયનમહેશ્વરપ્રસાદાદયો હિ સર્વલોકમર્યાદામપિ હન્તું ક્ષમાઃ, અતસ્તેન તદ્વ્યભિચારમવેક્ષ્યેહ ગ્રન્થઃ ક્રિયતે; મહેશ્વરો હિ ભસ્મીભૂતં કામં પુનર્જીવયતિ સ્મ, તપસા ચ રામેણ મૃતોઽપિ વિપ્રપુત્રઃ પુનર્જીવિત ઇત્યાદ્યનુસરણીયમ્| અન્યે તુ કાલમૃત્યાવેવ રિષ્ટપૂર્વકં મરણં ભવતીતિ વર્ણયન્તિ, વદન્તિ ચ- “યદ્યકાલમૃત્યૌ રિષ્ટં ભવતિ તદા વર્ણાદ્યં મૃત્યુપ્રદં રિષ્ટં તદ્વિફલં સ્યાત્, યેન કાલમૃત્યાવુચિતાચરણેઽપિ પરં મૃત્યુર્ભવતિ નાકાલમૃત્યૌ, તત્ર રિષ્ટે જાતે યદ્યુચિતા ક્રિયા ક્રિયતે ન તદા મૃત્યુર્ભવિતુમર્હતિ; તેન કાલમૃત્યુગતમેવ રિષ્ટમ્” ઇતિ| તચ્ચ ન, અવિશેષેણ કાલાકાલમરણે રિષ્ટસદ્ભાવનિયમાભિધાનાત્| અકાલમૃત્યૌ ચ યદૈવ ક્રિયાપથમતિક્રાન્તેઽપચારજનિતો વ્યાધિર્ભવતિ, તદૈવ પરં રિષ્ટં ભવતિ, અત એવોક્તં- “ક્ષણેન હિ રિષ્ટાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ” ઇતિ| યશ્ચૈનં (વં) ન સ્વીકરોતિ તસ્ય નિયતાયુષોઽપચારજન્યવ્યાધેરસાધ્યતા કદાઽપિ ન સ્યાત્; યેન, યથા- અપચારજા દોષા અતિશયપ્રમાદાદસાધ્યવ્યાધિજનકા ભવન્તિ, તથા મરણપૂર્વરિષ્ટજનકા અપિ ભવન્તિ||૪-૫||