Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ പുഷ്പിതകമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഹ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
പുഷ്പം യഥാ പൂര്വരൂപം ഫലസ്യേഹ ഭവിഷ്യതഃ|
തഥാ ലിങ്ഗമരിഷ്ടാഖ്യം പൂര്വരൂപം മരിഷ്യതഃ||൩||
View original
अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामह||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
पुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः|
तथा लिङ्गमरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः||३||
വര്ണസ്വരാനന്തരം ഗന്ധസ്യാധികൃതത്വാന്നിര്ദിഷ്ടത്വാച്ച തദാശ്രയിരിഷ്ടപ്രതിപാദകം പുഷ്പിതകമുച്യതേ- പുഷ്പം യഥേത്യാദി| പ്രകരണാര്ഥോ യദ്യപി സകലേന്ദ്രിയസാധാരണതയാ പ്രഥമാധ്യായ ഏവ വക്തും യുജ്യതേ, തഥാऽപീഹ പുഷ്പാനുകാരേണ ഗന്ധാശ്രയിരിഷ്ടസ്യ വാച്യത്വാത്, പുഷ്പം പ്രകൃതം, തത്പ്രസങ്ഗാച്ച രിഷ്ടസ്യ പുഷ്പധര്മഖ്യാപകമപി പ്രകരണമിഹോച്യതേ| പുഷ്പം യഥേത്യാദൌ അവ്യഭിചരിതഫലസമ്ബന്ധമേവ പുഷ്പം ജ്ഞേയമ്, അത ഏവ ‘അപ്യേവം തു’ ഇത്യാദിനാ ഫലപുഷ്പയോഃ പരസ്പരവ്യഭിചാരം ദര്ശയതി||൧-൩||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
അപ്യേവം തു ഭവേത് പുഷ്പം ഫലേനാനനുബന്ധി യത്|
ഫലം ചാപി ഭവേത് കിഞ്ചിദ്യസ്യ പുഷ്പം ന പൂര്വജമ് ||൪||
ന ത്വരിഷ്ടസ്യ ജാതസ്യ നാശോऽസ്തി മരണാദൃതേ|
മരണം ചാപി തന്നാസ്തി യന്നാരിഷ്ടപുരഃസരമ്||൫||
View original
अप्येवं तु भवेत् पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत्|
फलं चापि भवेत् किञ्चिद्यस्य पुष्पं न पूर्वजम् ||४||
न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते|
मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्||५||
പുഷ്പഫലദൃഷ്ടാന്തേന രിഷ്ടമരണയോര്ദുര്ബോധത്വാത് പുഷ്പഫലവ്യഭിചാരമപി ശിഷ്യോ ഗൃഹ്ണീയാദിതി തന്നിരാസാര്ഥമാഹ- അപ്യേവമിത്യാദി| ഫലേനാനുബന്ധീതി യഥാ- വേതസപുഷ്പമ്| യസ്യ പുഷ്പം ന പൂര്വജമിതി യഥാ- അശ്വത്ഥാദിഫലമ്| ജാതസ്യേതി സമ്പൂര്ണസ്യ, കിഞ്ചിദുദിതേ ഹ്യരിഷ്ടേऽസമ്പൂര്ണേ നാവശ്യം മൃത്യുഃ| അന്യേ തു ജാതസ്യ നിയതസ്യേതി വര്ണയന്തി; ദ്വിവിധം ഹി രിഷ്ടം- നിയതം ചാനിയതം ച; തത്ര നിയതം “മൃതമേവ തമാത്രേയോ വ്യാചചക്ഷേ പുനര്വസുഃ” (ഇം.അ.൭) ഇത്യാദി, അനിയതം യഥാ- “സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയോ മന്യതേ തസ്യ ജീവിതമ്” (ഇം.അ.൯), “അരോഗഃ സംശയം ഗത്വാ കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യതേ” (ഇം.അ.൫) ഇതി; തഥാऽനിയതാരിഷ്ടാഭിപ്രായേണൈവ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “ധ്രുവം ത്വരിഷ്ടേ മരണം ബ്രാഹ്മണൈസ്തത് കിലാമലൈഃ| രസായനതപോജപ്യതത്പരൈര്വാ നിവാര്യതേ” ഇതി| (സു.സൂ.അ.) ഏതച്ചാന്യേ ന മന്യന്തേ, ആചാര്യേണ രിഷ്ടമരണയോരവ്യഭിചാരസ്യ മഹതാ പ്രയത്നേന ദര്ശിതത്വാത്| സംശയപ്രാപ്തമിതി വചനം മരണപ്രതിപാദകമേവാചാര്യേണ ഭങ്ഗ്യന്തരേണോക്തം, യഥാऽऽചാര്യസ്യ രിഷ്ടാര്ഥസ്തഥാ തദ്ഗ്രന്ഥ ഏവ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| യത്തു രസായനാദിനാ ബാധ്യത്വം രിഷ്ടസ്യ തദനുമതമേവ, രസായനമഹേശ്വരപ്രസാദാദയോ ഹി സര്വലോകമര്യാദാമപി ഹന്തും ക്ഷമാഃ, അതസ്തേന തദ്വ്യഭിചാരമവേക്ഷ്യേഹ ഗ്രന്ഥഃ ക്രിയതേ; മഹേശ്വരോ ഹി ഭസ്മീഭൂതം കാമം പുനര്ജീവയതി സ്മ, തപസാ ച രാമേണ മൃതോऽപി വിപ്രപുത്രഃ പുനര്ജീവിത ഇത്യാദ്യനുസരണീയമ്| അന്യേ തു കാലമൃത്യാവേവ രിഷ്ടപൂര്വകം മരണം ഭവതീതി വര്ണയന്തി, വദന്തി ച- “യദ്യകാലമൃത്യൌ രിഷ്ടം ഭവതി തദാ വര്ണാദ്യം മൃത്യുപ്രദം രിഷ്ടം തദ്വിഫലം സ്യാത്, യേന കാലമൃത്യാവുചിതാചരണേऽപി പരം മൃത്യുര്ഭവതി നാകാലമൃത്യൌ, തത്ര രിഷ്ടേ ജാതേ യദ്യുചിതാ ക്രിയാ ക്രിയതേ ന തദാ മൃത്യുര്ഭവിതുമര്ഹതി; തേന കാലമൃത്യുഗതമേവ രിഷ്ടമ്” ഇതി| തച്ച ന, അവിശേഷേണ കാലാകാലമരണേ രിഷ്ടസദ്ഭാവനിയമാഭിധാനാത്| അകാലമൃത്യൌ ച യദൈവ ക്രിയാപഥമതിക്രാന്തേऽപചാരജനിതോ വ്യാധിര്ഭവതി, തദൈവ പരം രിഷ്ടം ഭവതി, അത ഏവോക്തം- “ക്ഷണേന ഹി രിഷ്ടാനി പ്രാദുര്ഭവന്തി” ഇതി| യശ്ചൈനം (വം) ന സ്വീകരോതി തസ്യ നിയതായുഷോऽപചാരജന്യവ്യാധേരസാധ്യതാ കദാऽപി ന സ്യാത്; യേന, യഥാ- അപചാരജാ ദോഷാ അതിശയപ്രമാദാദസാധ്യവ്യാധിജനകാ ഭവന്തി, തഥാ മരണപൂര്വരിഷ്ടജനകാ അപി ഭവന്തി||൪-൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
മിഥ്യാദൃഷ്ടമരിഷ്ടാഭമനരിഷ്ടമജാനതാ|
അരിഷ്ടം വാऽപ്യസമ്ബുദ്ധമേതത് പ്രജ്ഞാപരാധജമ്||൬||
View original
मिथ्यादृष्टमरिष्टाभमनरिष्टमजानता|
अरिष्टं वाऽप्यसम्बुद्धमेतत् प्रज्ञापराधजम्||६||
യത്ര കുത്രചിദ്രിഷ്ടമരണവ്യഭിചാരിജ്ഞാനം ഭവതി തദ്ഭ്രാന്തമിതി ദര്ശയന്നാഹ- മിഥ്യേത്യാദി| അരിഷ്ടാഭമിതി അരിഷ്ടസദൃശമ്| മിഥ്യാദൃഷ്ടമിതി രിഷ്ടത്വേന ജ്ഞാതമ്; ഏതദനരിഷ്ടേ രിഷ്ടജ്ഞാനം പ്രജ്ഞാപരാധജം; തഥാ രിഷ്ടമപി സൂക്ഷ്മരൂപതയാ മാരകേ വ്യാധാവസമ്ബന്ധം ഭവതി, ഏതദപി പ്രജ്ഞാപരാധജം മിഥ്യാജ്ഞാനമ്| തേന രിഷ്ടേ സത്യപി മരണം ന ഭവതീതി ജ്ഞാനം ഭ്രാന്തം, തഥാ രിഷ്ടം വിനാऽപി ക്വചിന്മരണം ഭവതീതി ജ്ഞാനം ഭ്രാന്തമ്| തതശ്ച സിദ്ധോऽവ്യഭിചാരോ മരണരിഷ്ടയോരിതി വാക്യാര്ഥഃ||൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ജ്ഞാനസമ്ബോധനാര്ഥം തു ലിങ്ഗൈര്മരണപൂര്വജൈഃ|
പുഷ്പിതാനുപദേക്ഷ്യാമോ നരാന് ബഹുവിധൈര്ബഹൂന് ||൭||
View original
ज्ञानसम्बोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः|
पुष्पितानुपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर्बहून् ||७||
ജ്ഞായതേ മരണമനേനേതി ജ്ഞാനം രിഷ്ടം, തസ്യ സമ്യഗ്ബോധനം ജ്ഞാനസമ്ബോധനമ്| മരണപൂര്വജൈരിതി മരണപൂര്വഭാവിഭിഃ| പുഷ്പിതാ യഥാ വൃക്ഷാദയോ ഗന്ധവന്തോ ഭവന്തി തഥാ രിഷ്ടഗന്ധപ്രയുക്താ യേ ഭവന്തി തേ പുഷ്പിതാഃ, താന് പുഷ്പിതാന്| ബഹുവിധൈര്ലിങ്ഗൈര്ബഹൂന് പുഷ്പിതാനിതി യോജനാ||൭||
Adhikarana 5 (8-16) · Śloka 17
നാനാപുഷ്പോപമോ ഗന്ധോ യസ്യ ഭാതി ദിവാനിശമ്|
പുഷ്പിതസ്യ വനസ്യേവ നാനാദ്രുമലതാവതഃ||൮||
തമാഹുഃ പുഷ്പിതം ധീരാ നരം മരണലക്ഷണൈഃ|
സ നാ സംവത്സരാദ്ദേഹം ജഹാതീതി വിനിശ്ചയഃ||൯||
ഏവമേകൈകശഃ പുഷ്പൈര്യസ്യ ഗന്ധഃ സമോ ഭവേത്|
ഇഷ്ടൈര്വാ യദി വാऽനിഷ്ടൈഃ സ ച പുഷ്പിത ഉച്യതേ||൧൦||
സമാസേനാശുഭാന് ഗന്ധാനേകത്വേനാഥവാ പുനഃ|
ആജിഘ്രേദ്യസ്യ ഗാത്രേഷു തം വിദ്യാത് പുഷ്പിതം ഭിഷക്||൧൧||
ആപ്ലുതാനാപ്ലുതേ കായേ യസ്യ ഗന്ധാഃ ശുഭാശുഭാഃ|
വ്യത്യാസേനാനിമിത്താഃ സ്യുഃ സ ച പുഷ്പിത ഉച്യതേ||൧൨||
തദ്യഥാ- ചന്ദനം കുഷ്ഠം തഗരാഗുരുണീ മധു|
മാല്യം മൂത്രപുരീഷേ ച മൃതാനി കുണപാനി ച||൧൩||
യേ ചാന്യേ വിവിധാത്മാനോ ഗന്ധാ വിവിധയോനയഃ|
തേऽപ്യനേനാനുമാനേന വിജ്ഞേയാ വികൃതിം ഗതാഃ||൧൪||
ഇദം ചാപ്യതിദേശാര്ഥം ലക്ഷണം ഗന്ധസംശ്രയമ്|
വക്ഷ്യാമോ യദഭിജ്ഞായ ഭിഷങ്മരണമാദിശേത്||൧൫||
വിയോനിര്വിദുരോ ഗന്ധോ യസ്യ ഗാത്രേഷു ജായതേ|
ഇഷ്ടോ വാ യദി വാऽനിഷ്ടോ ന സ ജീവതി താം സമാമ്||൧൬||
ഏതാവദ്ഗന്ധവിജ്ഞാനം,...|൧൭|
View original
नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम्|
पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः||८||
तमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः|
स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः||९||
एवमेकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत्|
इष्टैर्वा यदि वाऽनिष्टैः स च पुष्पित उच्यते||१०||
समासेनाशुभान् गन्धानेकत्वेनाथवा पुनः|
आजिघ्रेद्यस्य गात्रेषु तं विद्यात् पुष्पितं भिषक्||११||
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धाः शुभाशुभाः|
व्यत्यासेनानिमित्ताः स्युः स च पुष्पित उच्यते||१२||
तद्यथा- चन्दनं कुष्ठं तगरागुरुणी मधु|
माल्यं मूत्रपुरीषे च मृतानि कुणपानि च||१३||
ये चान्ये विविधात्मानो गन्धा विविधयोनयः|
तेऽप्यनेनानुमानेन विज्ञेया विकृतिं गताः||१४||
इदं चाप्यतिदेशार्थं लक्षणं गन्धसंश्रयम्|
वक्ष्यामो यदभिज्ञाय भिषङ्मरणमादिशेत्||१५||
वियोनिर्विदुरो गन्धो यस्य गात्रेषु जायते|
इष्टो वा यदि वाऽनिष्टो न स जीवति तां समाम्||१६||
एतावद्गन्धविज्ञानं,...|१७|
വനസ്യേത്യുക്തേऽപി യത് ‘നാനാദ്രുമലതാവതഃ’ ഇതി കരോതി, തേന ഭിന്നജാതീയം വനം ഗ്രാഹയതി; വനം ഹി സ്വജാതീയവൃക്ഷാണാമപിസ്യാത്, യഥാ- ചമ്പകവനമശോകവനമിത്യാദി; നാനാത്വം ച പുഷ്പാണാമേകജാതീയാനാമപി കലികാദ്യവസ്ഥാഭേദാദപി സ്യാത്, തസ്മാത് സാധു വിശേഷണം- നാനാദ്രുമലതാവത ഇതി| മരണലക്ഷണൈര്യഥോക്തൈര്ഗന്ധൈസ്തം പുഷ്പിതമാഹുരിതി യോജ്യമ്| സംവത്സരാദിതി സംവത്സരാഭ്യന്തരേ| ഏവമിതി ദിവാനിശമ്| സമാസേനേത്യാദിനാ പുഷ്പവ്യതിരിക്തശവാദ്യശുഭഗന്ധയോഗേനാപി പുഷ്പിതത്വം, ‘പരിഭാഷ്യതേ’ ഇതി ശേഷഃ; സമാസേനേതി മേലകേന| ആപ്ലുതേത്യാദൌ ആപ്ലുതാനാപ്ലുതവിശേഷവ്യത്യാസഃ, തഥാ ശുഭാശുഭഗന്ധാനാം വ്യത്യാസശ്ച ജ്ഞേയഃ| പുഷ്പിതത്വാഭിധാനം ച യത്ര യത്ര, തത്ര തത്ര സംവത്സരാന്തം ജീവിതം പൂര്വവചനാദ്ഭവതി| തദ്യഥേത്യാദിനാ ശുഭാശുഭദ്രവ്യാണ്യാഹ| മൃതാനീതി മാനുഷവ്യതിരിക്താനി ഗവാദീനി മൃതാനി, കുണപാനി തു മാനുഷശരീരാണീ| വിവിധയോനയ ഇത്യനേന നാനാദ്രവ്യകൃതധൂപവര്ത്യാദിഗന്ധാന് ഗ്രാഹയതി; വിവിധാത്മാന ഇത്യനേന തു അകൃത്രിമനാനാദ്രവ്യഗന്ധാ ഉച്യന്തേ| അനേനാനുമാനേനേതി ‘ആപ്ലുതാനാപ്ലുതേ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തരിഷ്ടാനുസാരേണ| അതിദേശാര്ഥമിതി അനുക്തജ്ഞാനാര്ഥമ്| വിയോനിരിതി നിര്ഹേതുകഃ| വിദൂര ഇതി സ്ഥായീ||൮-൧൬||-
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
...രസജ്ഞാനമതഃ പരമ്|
ആതുരാണാം ശരീരേഷു വക്ഷ്യതേ വിധിപൂര്വകമ്||൧൭||
യോ രസഃ പ്രകൃതിസ്ഥാനാം നരാണാം ദേഹസമ്ഭവഃ|
സ ഏഷാം ചരമേ കാലേ വികാരം ഭജതേ ദ്വയമ്||൧൮||
കശ്ചിദേവാസ്യവൈരസ്യമത്യര്ഥമുപപദ്യതേ|
സ്വാദുത്വമപരശ്ചാപി വിപുലം ഭജതേ രസഃ||൧൯||
തമനേനാനുമാനേന വിദ്യാദ്വികൃതിമാഗതമ്|
മനുഷ്യോ ഹി മനുഷ്യസ്യ കഥം രസമവാപ്നുയാത്||൨൦||
മക്ഷികാശ്ചൈവ യൂകാശ്ച ദംശാശ്ച മശകൈഃ സഹ|
വിരസാദപസര്പന്തി ജന്തോഃ കായാന്മുമൂര്ഷതഃ||൨൧||
അത്യര്ഥരസികം കായം കാലപക്വസ്യ മക്ഷികാഃ|
അപി സ്നാതാനുലിപ്തസ്യ ഭൃശമായാന്തി സര്വശഃ||൨൨||
View original
...रसज्ञानमतः परम्|
आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम्||१७||
यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसम्भवः|
स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम्||१८||
कश्चिदेवास्यवैरस्यमत्यर्थमुपपद्यते|
स्वादुत्वमपरश्चापि विपुलं भजते रसः||१९||
तमनेनानुमानेन विद्याद्विकृतिमागतम्|
मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात्||२०||
मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह|
विरसादपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः||२१||
अत्यर्थरसिकं कायं कालपक्वस्य मक्षिकाः|
अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः||२२||
വൈരസ്യമിതി അനിഷ്ടരസതാമ്| കഥമിതി ആക്ഷേപേ; തേന ന കഥമപീത്യര്ഥഃ| അവാപ്നുയാദിതി ജാനീയാത്| അത്യര്ഥരസികമിതി അതിസ്വാദുരസമ്| കാലപക്വാസ്യേതി പൂര്ണകാലസ്യ| സര്വശ ഇതി സര്വഗാത്രേഷു||൧൭-൨൨||
Adhikarana 7 (23) · Śloka 23
തത്ര ശ്ലോകഃ- സാമാന്യേന മയോക്താനി ലിങ്ഗാനി രസഗന്ധയോഃ|
പുഷ്പിതസ്യ നരസ്യൈതത്ഫലം മരണമാദിശേത്||൨൩||
View original
तत्र श्लोकः- सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः|
पुष्पितस्य नरस्यैतत्फलं मरणमादिशेत्||२३||
സങ്ഗ്രഹശ്ലോകേ സാമാന്യേന പുഷ്പിതസ്യേതി വചനാദ്രസരിഷ്ടേऽപി പുഷ്പിതത്വമസ്യ വിവക്ഷിതം, തേന രസരിഷ്ടേऽപി സംവത്സരാഭ്യന്തരേ മരണമിതി ഫലതി||൨൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ പുഷ്പിതകമിന്ദ്രിയം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पुष्पितकमिन्द्रियं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമിന്ദ്രിയസ്ഥാനേ പുഷ്പിതകമിന്ദ്രിയം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||