പുഷ്പഫലദൃഷ്ടാന്തേന രിഷ്ടമരണയോര്ദുര്ബോധത്വാത് പുഷ്പഫലവ്യഭിചാരമപി ശിഷ്യോ ഗൃഹ്ണീയാദിതി തന്നിരാസാര്ഥമാഹ- അപ്യേവമിത്യാദി| ഫലേനാനുബന്ധീതി യഥാ- വേതസപുഷ്പമ്| യസ്യ പുഷ്പം ന പൂര്വജമിതി യഥാ- അശ്വത്ഥാദിഫലമ്| ജാതസ്യേതി സമ്പൂര്ണസ്യ, കിഞ്ചിദുദിതേ ഹ്യരിഷ്ടേऽസമ്പൂര്ണേ നാവശ്യം മൃത്യുഃ| അന്യേ തു ജാതസ്യ നിയതസ്യേതി വര്ണയന്തി; ദ്വിവിധം ഹി രിഷ്ടം- നിയതം ചാനിയതം ച; തത്ര നിയതം “മൃതമേവ തമാത്രേയോ വ്യാചചക്ഷേ പുനര്വസുഃ” (ഇം.അ.൭) ഇത്യാദി, അനിയതം യഥാ- “സംശയപ്രാപ്തമാത്രേയോ മന്യതേ തസ്യ ജീവിതമ്” (ഇം.അ.൯), “അരോഗഃ സംശയം ഗത്വാ കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യതേ” (ഇം.അ.൫) ഇതി; തഥാऽനിയതാരിഷ്ടാഭിപ്രായേണൈവ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “ധ്രുവം ത്വരിഷ്ടേ മരണം ബ്രാഹ്മണൈസ്തത് കിലാമലൈഃ| രസായനതപോജപ്യതത്പരൈര്വാ നിവാര്യതേ” ഇതി| (സു.സൂ.അ.) ഏതച്ചാന്യേ ന മന്യന്തേ, ആചാര്യേണ രിഷ്ടമരണയോരവ്യഭിചാരസ്യ മഹതാ പ്രയത്നേന ദര്ശിതത്വാത്| സംശയപ്രാപ്തമിതി വചനം മരണപ്രതിപാദകമേവാചാര്യേണ ഭങ്ഗ്യന്തരേണോക്തം, യഥാऽऽചാര്യസ്യ രിഷ്ടാര്ഥസ്തഥാ തദ്ഗ്രന്ഥ ഏവ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| യത്തു രസായനാദിനാ ബാധ്യത്വം രിഷ്ടസ്യ തദനുമതമേവ, രസായനമഹേശ്വരപ്രസാദാദയോ ഹി സര്വലോകമര്യാദാമപി ഹന്തും ക്ഷമാഃ, അതസ്തേന തദ്വ്യഭിചാരമവേക്ഷ്യേഹ ഗ്രന്ഥഃ ക്രിയതേ; മഹേശ്വരോ ഹി ഭസ്മീഭൂതം കാമം പുനര്ജീവയതി സ്മ, തപസാ ച രാമേണ മൃതോऽപി വിപ്രപുത്രഃ പുനര്ജീവിത ഇത്യാദ്യനുസരണീയമ്| അന്യേ തു കാലമൃത്യാവേവ രിഷ്ടപൂര്വകം മരണം ഭവതീതി വര്ണയന്തി, വദന്തി ച- “യദ്യകാലമൃത്യൌ രിഷ്ടം ഭവതി തദാ വര്ണാദ്യം മൃത്യുപ്രദം രിഷ്ടം തദ്വിഫലം സ്യാത്, യേന കാലമൃത്യാവുചിതാചരണേऽപി പരം മൃത്യുര്ഭവതി നാകാലമൃത്യൌ, തത്ര രിഷ്ടേ ജാതേ യദ്യുചിതാ ക്രിയാ ക്രിയതേ ന തദാ മൃത്യുര്ഭവിതുമര്ഹതി; തേന കാലമൃത്യുഗതമേവ രിഷ്ടമ്” ഇതി| തച്ച ന, അവിശേഷേണ കാലാകാലമരണേ രിഷ്ടസദ്ഭാവനിയമാഭിധാനാത്| അകാലമൃത്യൌ ച യദൈവ ക്രിയാപഥമതിക്രാന്തേऽപചാരജനിതോ വ്യാധിര്ഭവതി, തദൈവ പരം രിഷ്ടം ഭവതി, അത ഏവോക്തം- “ക്ഷണേന ഹി രിഷ്ടാനി പ്രാദുര്ഭവന്തി” ഇതി| യശ്ചൈനം (വം) ന സ്വീകരോതി തസ്യ നിയതായുഷോऽപചാരജന്യവ്യാധേരസാധ്യതാ കദാऽപി ന സ്യാത്; യേന, യഥാ- അപചാരജാ ദോഷാ അതിശയപ്രമാദാദസാധ്യവ്യാധിജനകാ ഭവന്തി, തഥാ മരണപൂര്വരിഷ്ടജനകാ അപി ഭവന്തി||൪-൫||