Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

౨. పుష్పితకమింద్రియం

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ౧ (౧-౩) · Śloka ౩

అథాతః పుష్పితకమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామహ||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2|| పుష్పం యథా పూర్వరూపం ఫలస్యేహ భవిష్యతః| తథా లింగమరిష్టాఖ్యం పూర్వరూపం మరిష్యతః||3||

View original

अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामह||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| पुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः| तथा लिङ्गमरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः||३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

వర్ణస్వరానంతరం గంధస్యాధికృతత్వాన్నిర్దిష్టత్వాచ్చ తదాశ్రయిరిష్టప్రతిపాదకం పుష్పితకముచ్యతే- పుష్పం యథేత్యాది| ప్రకరణార్థో యద్యపి సకలేంద్రియసాధారణతయా ప్రథమాధ్యాయ ఏవ వక్తుం యుజ్యతే, తథాఽపీహ పుష్పానుకారేణ గంధాశ్రయిరిష్టస్య వాచ్యత్వాత్, పుష్పం ప్రకృతం, తత్ప్రసంగాచ్చ రిష్టస్య పుష్పధర్మఖ్యాపకమపి ప్రకరణమిహోచ్యతే| పుష్పం యథేత్యాదౌ అవ్యభిచరితఫలసంబంధమేవ పుష్పం జ్ఞేయం, అత ఏవ ‘అప్యేవం తు’ ఇత్యాదినా ఫలపుష్పయోః పరస్పరవ్యభిచారం దర్శయతి||1-3||

Adhikarana ౨ (౪-౫) · Śloka ౫

అప్యేవం తు భవేత్ పుష్పం ఫలేనాననుబంధి యత్| ఫలం చాపి భవేత్ కించిద్యస్య పుష్పం న పూర్వజం ||4|| న త్వరిష్టస్య జాతస్య నాశోఽస్తి మరణాదృతే| మరణం చాపి తన్నాస్తి యన్నారిష్టపురఃసరం||5||

View original

अप्येवं तु भवेत् पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत्| फलं चापि भवेत् किञ्चिद्यस्य पुष्पं न पूर्वजम् ||४|| न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते| मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

పుష్పఫలదృష్టాంతేన రిష్టమరణయోర్దుర్బోధత్వాత్ పుష్పఫలవ్యభిచారమపి శిష్యో గృహ్ణీయాదితి తన్నిరాసార్థమాహ- అప్యేవమిత్యాది| ఫలేనానుబంధీతి యథా- వేతసపుష్పం| యస్య పుష్పం న పూర్వజమితి యథా- అశ్వత్థాదిఫలం| జాతస్యేతి సంపూర్ణస్య, కించిదుదితే హ్యరిష్టేఽసంపూర్ణే నావశ్యం మృత్యుః| అన్యే తు జాతస్య నియతస్యేతి వర్ణయంతి; ద్వివిధం హి రిష్టం- నియతం చానియతం చ; తత్ర నియతం “మృతమేవ తమాత్రేయో వ్యాచచక్షే పునర్వసుః” (ఇం.అ.7) ఇత్యాది, అనియతం యథా- “సంశయప్రాప్తమాత్రేయో మన్యతే తస్య జీవితం” (ఇం.అ.9), “అరోగః సంశయం గత్వా కశ్చిదేవ ప్రముచ్యతే” (ఇం.అ.5) ఇతి; తథాఽనియతారిష్టాభిప్రాయేణైవ సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “ధ్రువం త్వరిష్టే మరణం బ్రాహ్మణైస్తత్ కిలామలైః| రసాయనతపోజప్యతత్పరైర్వా నివార్యతే” ఇతి| (సు.సూ.అ.) ఏతచ్చాన్యే న మన్యంతే, ఆచార్యేణ రిష్టమరణయోరవ్యభిచారస్య మహతా ప్రయత్నేన దర్శితత్వాత్| సంశయప్రాప్తమితి వచనం మరణప్రతిపాదకమేవాచార్యేణ భంగ్యంతరేణోక్తం, యథాఽఽచార్యస్య రిష్టార్థస్తథా తద్గ్రంథ ఏవ వ్యాఖ్యాస్యామః| యత్తు రసాయనాదినా బాధ్యత్వం రిష్టస్య తదనుమతమేవ, రసాయనమహేశ్వరప్రసాదాదయో హి సర్వలోకమర్యాదామపి హంతుం క్షమాః, అతస్తేన తద్వ్యభిచారమవేక్ష్యేహ గ్రంథః క్రియతే; మహేశ్వరో హి భస్మీభూతం కామం పునర్జీవయతి స్మ, తపసా చ రామేణ మృతోఽపి విప్రపుత్రః పునర్జీవిత ఇత్యాద్యనుసరణీయం| అన్యే తు కాలమృత్యావేవ రిష్టపూర్వకం మరణం భవతీతి వర్ణయంతి, వదంతి చ- “యద్యకాలమృత్యౌ రిష్టం భవతి తదా వర్ణాద్యం మృత్యుప్రదం రిష్టం తద్విఫలం స్యాత్, యేన కాలమృత్యావుచితాచరణేఽపి పరం మృత్యుర్భవతి నాకాలమృత్యౌ, తత్ర రిష్టే జాతే యద్యుచితా క్రియా క్రియతే న తదా మృత్యుర్భవితుమర్హతి; తేన కాలమృత్యుగతమేవ రిష్టం” ఇతి| తచ్చ న, అవిశేషేణ కాలాకాలమరణే రిష్టసద్భావనియమాభిధానాత్| అకాలమృత్యౌ చ యదైవ క్రియాపథమతిక్రాంతేఽపచారజనితో వ్యాధిర్భవతి, తదైవ పరం రిష్టం భవతి, అత ఏవోక్తం- “క్షణేన హి రిష్టాని ప్రాదుర్భవంతి” ఇతి| యశ్చైనం (వం) న స్వీకరోతి తస్య నియతాయుషోఽపచారజన్యవ్యాధేరసాధ్యతా కదాఽపి న స్యాత్; యేన, యథా- అపచారజా దోషా అతిశయప్రమాదాదసాధ్యవ్యాధిజనకా భవంతి, తథా మరణపూర్వరిష్టజనకా అపి భవంతి||4-5||

Adhikarana ౩ (౬) · Śloka ౬

మిథ్యాదృష్టమరిష్టాభమనరిష్టమజానతా| అరిష్టం వాఽప్యసంబుద్ధమేతత్ ప్రజ్ఞాపరాధజం||6||

View original

मिथ्यादृष्टमरिष्टाभमनरिष्टमजानता| अरिष्टं वाऽप्यसम्बुद्धमेतत् प्रज्ञापराधजम्||६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

యత్ర కుత్రచిద్రిష్టమరణవ్యభిచారిజ్ఞానం భవతి తద్భ్రాంతమితి దర్శయన్నాహ- మిథ్యేత్యాది| అరిష్టాభమితి అరిష్టసదృశం| మిథ్యాదృష్టమితి రిష్టత్వేన జ్ఞాతం; ఏతదనరిష్టే రిష్టజ్ఞానం ప్రజ్ఞాపరాధజం; తథా రిష్టమపి సూక్ష్మరూపతయా మారకే వ్యాధావసంబంధం భవతి, ఏతదపి ప్రజ్ఞాపరాధజం మిథ్యాజ్ఞానం| తేన రిష్టే సత్యపి మరణం న భవతీతి జ్ఞానం భ్రాంతం, తథా రిష్టం వినాఽపి క్వచిన్మరణం భవతీతి జ్ఞానం భ్రాంతం| తతశ్చ సిద్ధోఽవ్యభిచారో మరణరిష్టయోరితి వాక్యార్థః||6||

Adhikarana ౪ (౭) · Śloka ౭

జ్ఞానసంబోధనార్థం తు లింగైర్మరణపూర్వజైః| పుష్పితానుపదేక్ష్యామో నరాన్ బహువిధైర్బహూన్ ||7||

View original

ज्ञानसम्बोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः| पुष्पितानुपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर्बहून् ||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

జ్ఞాయతే మరణమనేనేతి జ్ఞానం రిష్టం, తస్య సమ్యగ్బోధనం జ్ఞానసంబోధనం| మరణపూర్వజైరితి మరణపూర్వభావిభిః| పుష్పితా యథా వృక్షాదయో గంధవంతో భవంతి తథా రిష్టగంధప్రయుక్తా యే భవంతి తే పుష్పితాః, తాన్ పుష్పితాన్| బహువిధైర్లింగైర్బహూన్ పుష్పితానితి యోజనా||7||

Adhikarana ౫ (౮-౧౬) · Śloka ౧౭

నానాపుష్పోపమో గంధో యస్య భాతి దివానిశం| పుష్పితస్య వనస్యేవ నానాద్రుమలతావతః||8|| తమాహుః పుష్పితం ధీరా నరం మరణలక్షణైః| స నా సంవత్సరాద్దేహం జహాతీతి వినిశ్చయః||9|| ఏవమేకైకశః పుష్పైర్యస్య గంధః సమో భవేత్| ఇష్టైర్వా యది వాఽనిష్టైః స చ పుష్పిత ఉచ్యతే||10|| సమాసేనాశుభాన్ గంధానేకత్వేనాథవా పునః| ఆజిఘ్రేద్యస్య గాత్రేషు తం విద్యాత్ పుష్పితం భిషక్||11|| ఆప్లుతానాప్లుతే కాయే యస్య గంధాః శుభాశుభాః| వ్యత్యాసేనానిమిత్తాః స్యుః స చ పుష్పిత ఉచ్యతే||12|| తద్యథా- చందనం కుష్ఠం తగరాగురుణీ మధు| మాల్యం మూత్రపురీషే చ మృతాని కుణపాని చ||13|| యే చాన్యే వివిధాత్మానో గంధా వివిధయోనయః| తేఽప్యనేనానుమానేన విజ్ఞేయా వికృతిం గతాః||14|| ఇదం చాప్యతిదేశార్థం లక్షణం గంధసంశ్రయం| వక్ష్యామో యదభిజ్ఞాయ భిషఙ్మరణమాదిశేత్||15|| వియోనిర్విదురో గంధో యస్య గాత్రేషు జాయతే| ఇష్టో వా యది వాఽనిష్టో న స జీవతి తాం సమాం||16|| ఏతావద్గంధవిజ్ఞానం,...|17|

View original

नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम्| पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः||८|| तमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः| स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः||९|| एवमेकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत्| इष्टैर्वा यदि वाऽनिष्टैः स च पुष्पित उच्यते||१०|| समासेनाशुभान् गन्धानेकत्वेनाथवा पुनः| आजिघ्रेद्यस्य गात्रेषु तं विद्यात् पुष्पितं भिषक्||११|| आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धाः शुभाशुभाः| व्यत्यासेनानिमित्ताः स्युः स च पुष्पित उच्यते||१२|| तद्यथा- चन्दनं कुष्ठं तगरागुरुणी मधु| माल्यं मूत्रपुरीषे च मृतानि कुणपानि च||१३|| ये चान्ये विविधात्मानो गन्धा विविधयोनयः| तेऽप्यनेनानुमानेन विज्ञेया विकृतिं गताः||१४|| इदं चाप्यतिदेशार्थं लक्षणं गन्धसंश्रयम्| वक्ष्यामो यदभिज्ञाय भिषङ्मरणमादिशेत्||१५|| वियोनिर्विदुरो गन्धो यस्य गात्रेषु जायते| इष्टो वा यदि वाऽनिष्टो न स जीवति तां समाम्||१६|| एतावद्गन्धविज्ञानं,...|१७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

వనస్యేత్యుక్తేఽపి యత్ ‘నానాద్రుమలతావతః’ ఇతి కరోతి, తేన భిన్నజాతీయం వనం గ్రాహయతి; వనం హి స్వజాతీయవృక్షాణామపిస్యాత్, యథా- చంపకవనమశోకవనమిత్యాది; నానాత్వం చ పుష్పాణామేకజాతీయానామపి కలికాద్యవస్థాభేదాదపి స్యాత్, తస్మాత్ సాధు విశేషణం- నానాద్రుమలతావత ఇతి| మరణలక్షణైర్యథోక్తైర్గంధైస్తం పుష్పితమాహురితి యోజ్యం| సంవత్సరాదితి సంవత్సరాభ్యంతరే| ఏవమితి దివానిశం| సమాసేనేత్యాదినా పుష్పవ్యతిరిక్తశవాద్యశుభగంధయోగేనాపి పుష్పితత్వం, ‘పరిభాష్యతే’ ఇతి శేషః; సమాసేనేతి మేలకేన| ఆప్లుతేత్యాదౌ ఆప్లుతానాప్లుతవిశేషవ్యత్యాసః, తథా శుభాశుభగంధానాం వ్యత్యాసశ్చ జ్ఞేయః| పుష్పితత్వాభిధానం చ యత్ర యత్ర, తత్ర తత్ర సంవత్సరాంతం జీవితం పూర్వవచనాద్భవతి| తద్యథేత్యాదినా శుభాశుభద్రవ్యాణ్యాహ| మృతానీతి మానుషవ్యతిరిక్తాని గవాదీని మృతాని, కుణపాని తు మానుషశరీరాణీ| వివిధయోనయ ఇత్యనేన నానాద్రవ్యకృతధూపవర్త్యాదిగంధాన్ గ్రాహయతి; వివిధాత్మాన ఇత్యనేన తు అకృత్రిమనానాద్రవ్యగంధా ఉచ్యంతే| అనేనానుమానేనేతి ‘ఆప్లుతానాప్లుతే’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తరిష్టానుసారేణ| అతిదేశార్థమితి అనుక్తజ్ఞానార్థం| వియోనిరితి నిర్హేతుకః| విదూర ఇతి స్థాయీ||8-16||-

Adhikarana ౬ (౧౭-౨౨) · Śloka ౨౨

...రసజ్ఞానమతః పరం| ఆతురాణాం శరీరేషు వక్ష్యతే విధిపూర్వకం||17|| యో రసః ప్రకృతిస్థానాం నరాణాం దేహసంభవః| స ఏషాం చరమే కాలే వికారం భజతే ద్వయం||18|| కశ్చిదేవాస్యవైరస్యమత్యర్థముపపద్యతే| స్వాదుత్వమపరశ్చాపి విపులం భజతే రసః||19|| తమనేనానుమానేన విద్యాద్వికృతిమాగతం| మనుష్యో హి మనుష్యస్య కథం రసమవాప్నుయాత్||20|| మక్షికాశ్చైవ యూకాశ్చ దంశాశ్చ మశకైః సహ| విరసాదపసర్పంతి జంతోః కాయాన్ముమూర్షతః||21|| అత్యర్థరసికం కాయం కాలపక్వస్య మక్షికాః| అపి స్నాతానులిప్తస్య భృశమాయాంతి సర్వశః||22||

View original

...रसज्ञानमतः परम्| आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम्||१७|| यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसम्भवः| स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम्||१८|| कश्चिदेवास्यवैरस्यमत्यर्थमुपपद्यते| स्वादुत्वमपरश्चापि विपुलं भजते रसः||१९|| तमनेनानुमानेन विद्याद्विकृतिमागतम्| मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात्||२०|| मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह| विरसादपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः||२१|| अत्यर्थरसिकं कायं कालपक्वस्य मक्षिकाः| अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः||२२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

వైరస్యమితి అనిష్టరసతాం| కథమితి ఆక్షేపే; తేన న కథమపీత్యర్థః| అవాప్నుయాదితి జానీయాత్| అత్యర్థరసికమితి అతిస్వాదురసం| కాలపక్వాస్యేతి పూర్ణకాలస్య| సర్వశ ఇతి సర్వగాత్రేషు||17-22||

Adhikarana ౭ (౨౩) · Śloka ౨౩

తత్ర శ్లోకః- సామాన్యేన మయోక్తాని లింగాని రసగంధయోః| పుష్పితస్య నరస్యైతత్ఫలం మరణమాదిశేత్||23||

View original

तत्र श्लोकः- सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः| पुष्पितस्य नरस्यैतत्फलं मरणमादिशेत्||२३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సంగ్రహశ్లోకే సామాన్యేన పుష్పితస్యేతి వచనాద్రసరిష్టేఽపి పుష్పితత్వమస్య వివక్షితం, తేన రసరిష్టేఽపి సంవత్సరాభ్యంతరే మరణమితి ఫలతి||23||

Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే పుష్పితకమింద్రియం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पुष्पितकमिन्द्रियं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామింద్రియస్థానే పుష్పితకమింద్రియం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||

← 1. varṇasvarīyamindriyam3. parimarśanīyamindriyam →