1. varṇasvarīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વર્ણસ્વરીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

શારીરે ચિકિત્સાધિકરણં શરીરં પ્રતિપાદ્ય ચિકિત્સા વક્તવ્યા, સા ચ સાધ્ય એવ રોગે વક્તવ્યા નાસાધ્યરોગે, યદુક્તં- “અર્થવિદ્યાયશોહાનિમુપક્રોશમસઙ્ગ્રહમ્| પ્રાપ્નુયાન્નિયતં વૈદ્યો યોઽસાધ્યં સમુપાચરેત્” (સૂ.અ.૧૦) ઇતિ; ન ચ રિષ્ટપ્રતિપત્તિમન્તરાઽસાધ્યત્વપ્રતિપત્તિરિતિ રિષ્ટપ્રતિપાદકમિન્દ્રિયસ્થાનમેવ ચિકિત્સાસ્થાનાત્ પ્રાગુચ્યતે | ઇન્દ્રશબ્દેન પ્રાણ ઉચ્યતે, તસ્યાન્તગતસ્ય લિઙ્ગં રિષ્ટાખ્યમિન્દ્રિયં; યદુક્તં વ્યાકરણે- “ઇન્દ્રિયમિન્દ્રલિઙ્ગં” (પા.અ.૫.૨.૧૩) ઇત્યાદિ; તસ્યેન્દ્રિયસ્ય સ્થાનમિન્દ્રિયસ્થાનમ્| તત્રાપિ ચેન્દ્રિયસ્થાને વક્તવ્યે વ્યક્તતમરિષ્ટાભિધાયકતયા વર્ણસ્વરીયમિન્દ્રિયમુચ્યતે, અત્ર હિ યાનિ રિષ્ટાનિ વક્તવ્યાનિ તાનીતરરિષ્ટેભ્યશ્ચક્ષુરાદિગ્રાહ્યતયા વ્યક્તતમાનિ| વર્ણસ્વરાવધિકૃત્ય કૃતો વર્ણસ્વરીયઃ, ઇન્દ્રિયસ્ય રિષ્ટરૂપસ્ય પ્રતિપાદકોઽધ્યાય ઇન્દ્રિયઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| એવમન્યત્રાપિ પુષ્પિતકમિત્યાદ્યપીન્દ્રિયવિશેષણં વ્યાખ્યેયમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ વર્ણશ્ચ સ્વરશ્ચ ગન્ધશ્ચ રસશ્ચ સ્પર્શશ્ચ ચક્ષુશ્ચ શ્રોત્રં ચ ઘ્રાણં ચ રસનં ચ સ્પર્શનં ચ સત્ત્વં ચ ભક્તિશ્ચ શૌચં ચ શીલં ચાચારશ્ચ સ્મૃતિશ્ચાકૃતિશ્ચ પ્રકૃતિશ્ચ વિકૃતિશ્ચ બલં ચ ગ્લાનિશ્ચ મેધા ચ હર્ષશ્ચ રૌક્ષ્યં ચ સ્નેહશ્ચ તન્દ્રા ચારમ્ભશ્ચ ગૌરવં ચ લાઘવં ચ ગુણાશ્ચાહારશ્ચ વિહારશ્ચાહારપરિણામશ્ચોપાયશ્ચાપાયશ્ચ વ્યાધિશ્ચ વ્યાધિપૂર્વરૂપં ચ વેદનાશ્ચોપદ્રવાશ્ચ ચ્છાયા ચ પ્રતિચ્છાયા ચ સ્વપ્નદર્શનં ચ દૂતાધિકારશ્ચ પથિ ચૌત્પાતિકં ચાતુરકુલે ભાવાવસ્થાન્તરાણિ ચ ભેષજસંવૃત્તિશ્ચ ભેષજવિકારયુક્તિશ્ચેતિ પરીક્ષ્યાણિ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપદેશૈરાયુષઃ પ્રમાણાવશેષં જિજ્ઞાસમાનેન ભિષજા||૩||

ઇન્દ્રિયસ્થાનપ્રતિપાદ્યં કૃત્સ્નં વિષયમાહ- ઇહેત્યાદિ| ઇહ ઇન્દ્રિયસ્થાને| ખલુશબ્દો વાક્યાલઙ્કારે| ઇહ ચ યદ્યપીન્દ્રિયાણ્યેવ વિષયવર્ણાદિગ્રાહકતયા અગ્રે વક્તું યુજ્યન્તે, તથાઽપિ તેષામતીન્દ્રિયત્વેન તદાશ્રયરિષ્ટાનામવ્યક્તત્વં ; તેન, પ્રવ્યક્તાનિ વર્ણાદીન્યેવ પ્રવ્યક્તરિષ્ટાધિકરણાન્યગ્રેઽભિધીયન્તે| વર્ણાદિષ્વપિ ચ યથા વ્યક્તત્વં તથા પૂર્વનિપાતઃ| મેઘાદિશબ્દસ્તુ યદ્યપિ વર્ણાદપિ વ્યક્તસ્તથાઽપિ શબ્દવિશેષ એવેહ તાલ્વાદિસમ્પાદ્યઃ સ્વરશબ્દાભિધેયો રિષ્ટાધિકરણત્વેનાભિમતઃ, સ ચ વર્ણાપેક્ષયાઽવ્યક્ત એવ| ઇહેત્યાદાવસમાસેન પ્રત્યેકમપિ વર્ણાદીનાં રિષ્ટાધિકરણત્વં દર્શયતિ; સમાસે હિ સમુદાયસ્યૈવ રિષ્ટાધિકરણકતયા પરીક્ષિતવ્યત્વં શઙ્ક્યેત| વર્ણશબ્દેન ચ વર્ણસહચરિતાશ્ચક્ષુર્ગ્રાહ્યા રૌક્ષ્યાદયોઽપિ ગૃહ્યન્તે; અત એવ વર્ણપ્રસ્તાવ એવ વક્ષ્યતિ- યત્- “વર્ણગ્રહણેન ગ્લાનિહર્ષરૌક્ષ્યસ્નેહા વ્યાખ્યાતાઃ” ઇતિ| સ્વરાદિગ્રહણેન ચ સ્વરાદ્યભાવોઽપિ ગૃહ્યતે, તેનાઙ્ગુલિપર્વશબ્દાભાવ-ગન્ધાભાવાદયોઽપિ રિષ્ટાન્યવરુધ્યન્તે| સ્પર્શગ્રહણેન ચ સ્પર્શોપલભ્યકાઠિન્યાદ્યવરોધઃ| સત્ત્વં મનઃ; સત્ત્વવિકૃતેરુદાહરણં યથા- “ઔત્સુક્યં ભજતે સત્ત્વં ચેતો ભીરાવિશત્યપિ” (ઇં.અ.૧૨) ઇત્યાદિ| ભક્તિઃ ઇચ્છા| શીલં સહજં વૃત્તમ્| આચારઃ શાસ્ત્રશિક્ષાકૃતો વ્યવહારઃ| ભક્ત્યાદયો યદ્યપિ સત્ત્વવિકારત્વેન સત્ત્વગ્રહણેનૈવ લભ્યન્તે; યદુક્તં- “ભક્તિઃ શીલં શૌચં દ્વેષઃ સ્મૃતિર્મોહસ્ત્યાગોઽમાત્સર્યં ભયં ક્રોધસ્તન્દ્રોત્સાહસ્તૈક્ષ્ણ્યં માર્દવં ગામ્ભીર્યમનવસ્થિતત્વમિત્યેવમાદયઃ સત્ત્વવિકારાઃ” (શા.અ.૩) ઇતિ; તથાઽપિ ભક્ત્યાદીનામપિ પૃથગરિષ્ટાધિકરણત્વેનેહ પૃથક્કરણમ્| નિદ્રાદૌર્બલ્યાત્તન્દ્રેતિ તન્દ્રાશબ્દેન નિદ્રોચ્યતે; અત્ર ચ રિષ્ટમુક્તં યથા- “નિદ્રા નિત્યા ભવતિ વા ન વા” (ઇં.અ.૧૧) ઇતિ| આરમ્ભ ઇતિ અરિષ્ટવ્યાધ્યુત્પાદારમ્ભઃ ; યદુક્તં- “શ્વયથુર્યસ્ય કુક્ષિસ્થો હસ્તપાદં પ્રધાવતિ” (ઇં.અ.૯) ઇત્યાદિ| ગૌરવે રિષ્ટં યથા- “નિષ્ઠ્યૂતં ચ પુરીષં ચ રેતશ્ચામ્ભસિ મજ્જતિ” (ઇં.અ.૯) ઇત્યાદિ| લાઘવે રિષ્ટં- ગુરૂણામઙ્ગાનાં લાઘવં જ્ઞેયમ્| ગુણરિષ્ટં યથા- “ગુણાઃ શરીરદેશાનાં શીતોષ્ણમૃદુદારુણાઃ| વિપર્યાસેન લક્ષ્યન્તે સ્થાનેષ્વન્યેષુ તદ્વિધાઃ” (ઇં.અ.૧૨) ઇતિ| આહારરિષ્ટં યથા- “આહારમુપયુઞ્જાનો ભિષજા સૂપકલ્પિતમ્” (ઇં.અ.૧૨) ઇત્યાદિ| આહારપરિણામરિષ્ટં યથા- “દુર્બલો બહુ ભુઙ્ક્તે યો પ્રાગભુક્ત્વાઽન્નમાતુરઃ| અલ્પમૂત્રપુરીષશ્ચ” (ઇં.અ.૭) ઇતિ| ઉપાય ઉપગમનં વ્યાધિમેલક ઇત્યર્થઃ; યદુક્તં- “સહસા જ્વરસન્તાપસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ| વિશ્લેષણં ચ સન્ધીનાં” (ઇં.અ.૮) ઇતિ| વ્યાધ્યપગમનમપાયઃ; યદુક્તં- “યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ” (ઇં.અ.૯) ઇત્યાદિ| વ્યાધિશ્ચેતિ વ્યાધિરેવ રિષ્ટં યથા- “વાતાષ્ઠીલા સુસંવૃત્તા દારુણા હૃદિ તિષ્ઠતિ” (ઇં.અ.૧૦) ઇતિ| છાયા ભૌતિકી પઞ્ચરૂપા, પ્રતિચ્છાયા તુ દેહચ્છાયા; પ્રતિચ્છાયયા ચ નેત્રકુમારિકાઽપિ પ્રતિચ્છાયારૂપા ગૃહીતવ્યા| અયં ચ છાયાદિભેદઃ પન્નરૂપીયેન્દ્રિયે દર્શયિતવ્યઃ | આતુરકુલે ભાવાવસ્થારિષ્ટં યથા- “અગ્નિપૂર્ણાનિ પાત્રાણિ ભિન્નાનિ વિશિખાનિ ચ| ભિષઙ્મુમૂર્ષતાં વેશ્મ પ્રવિશન્નેવ પશ્યતિ” (ઇં.અ.૧૨) ઇત્યાદિ| ભેષજસંવૃત્તૌ રિષ્ટં યથા- “યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સંવર્તયિતુમૌષધમ્| યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્” (ઇં.અ.૧૨) ઇતિ| ભેષજસ્ય વિકારેણ સમં યુક્તિર્ભેષજવિકારયુક્તિઃ; તત્ર રિષ્ટં યથા- “વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધિવચ્ચાવચારિતમ્| ન સિધ્યત્યૌષધં યસ્ય તસ્ય નાસ્તિ ચિકિત્સિતમ્” (ઇં.અ.૧૨) ઇતિ| શેષં તુ રિષ્ટોદાહરણં વ્યક્તમ્| ઇતિ સમાપ્તૌ| પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાત્ સર્વપ્રમાણાનામિહાદૌ પ્રત્યક્ષં કૃતમ્| યદ્યપિ વર્ણાદય આયુર્લક્ષણપ્રતિપાદિતા દીર્ઘાયુઃપ્રમાણજિજ્ઞાસાયામપિ પરીક્ષ્યન્તે, તથાઽપીહ રિષ્ટપ્રકરણે આયુઃપ્રમાણાવશેષજ્ઞાનાર્થમેવ પરીક્ષણીયાઃ, અત ઉક્તં- પ્રમાણાવશેષં જિજ્ઞાસમાનેનેતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર તુ ખલ્વેષાં પરીક્ષ્યાણાં કાનિચિત્ પુરુષમનાશ્રિતાનિ, કાનિચિચ્ચ પુરુષસંશ્રયાણિ| તત્ર યાનિ પુરુષમનાશ્રિતાનિ તાન્યુપદેશતો યુક્તિતશ્ચ પરીક્ષેત, પુરુષસંશ્રયાણિ પુનઃ પ્રકૃતિતો વિકૃતિતશ્ચ||૪||

પુરુષમનાશ્રિતાનિ દૂતાદ્યાશ્રયાણિ રિષ્ટાનિ| યુક્તિતશ્ચેત્યનુમાનત ઇત્યર્થઃ, અત્ર યુક્તેરપિ રિષ્ટત્વાવધારણે ક્ષમત્વાત્| પ્રત્યક્ષં હિ દૂતાદીનાં સ્વરૂપમાત્રં ગૃહ્ણાતિ, રિષ્ટં તુ દૂતાદીનામાગમાદેવ જ્ઞાયતે| પુરુષાશ્રયિવર્ણાદિગતરિષ્ટગ્રહણે તુ પ્રત્યક્ષમપિ તત્તદરિષ્ટવિશેષગ્રહણે તત્તદ્વિશેષેણ વ્યાપ્રિયત ઇતિ મત્વાઽત્ર તત્પ્રતિષિદ્ધમ્| અનુમાનં તુ રિષ્ટત્વેન પ્રતિપાદિતમનિમિત્તત્વાદિધર્મવિચારે વ્યાપ્રિયતે, એવં સર્વત્ર| પ્રકૃતિતશ્ચેતિ પુરુષાશ્રયવિકૃતિજ્ઞાનહેતુતયા પ્રકૃતી રિષ્ટજ્ઞાને વ્યાપ્રિયતે, યતઃ પ્રકૃતિજ્ઞાનાધીનં વિકૃતિજ્ઞાનં ભવતિ; પ્રકૃતિવિકૃતિપરીક્ષા ત્વત્રાધિકૃતૈઃ પ્રસિદ્ધૈઃ પ્રત્યક્ષાદિભિરેવ જ્ઞેયા||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર પ્રકૃતિર્જાતિપ્રસક્તા ચ, કુલપ્રસક્તા ચ, દેશાનુપાતિની ચ, કાલાનુપાતિની ચ વયોઽનુપાતિની ચ, પ્રત્યાત્મનિયતા ચેતિ| જાતિકુલદેશકાલવયઃપ્રત્યાત્મનિયતા હિ તેષાં તેષાં પુરુષાણાં તે તે ભાવવિશેષા ભવન્તિ||૫||

પ્રકૃતિં વિભજતે- તત્રેત્યાદિ| જાતિપ્રસક્તા યથા- બ્રાહ્મણજાતૌ શૌચં, કુલપ્રસક્તા યથા- કિઞ્ચિદેવ કુલં શુચ્યાચારવદ્ભવતિ, દેશાનુપાતિની યથા- અન્તર્વેદિવાસિનઃ શુચયો ભવન્તિ, કાલાનુપાતિની યથા- કૃતયુગે શૌચં, વયોઽનુપાતિની યથા- બાલ્યેઽશૌચં, પ્રત્યાત્મનિયતા યથા- કશ્ચિદેવ પુરુષઃ પ્રકૃત્યા શુચિર્ભવતિ; ઇત્યાદ્યુદાહરણીયમ્| કુતઃ પુનર્જાત્યાદિનિયતા પ્રકૃતિર્ભવતીત્યત્ર હેતુમાહ- જાતિકુલેત્યાદિ| તે તે ભાવવિશેષા ઇતિ શુચિત્વાશૌચાદયઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

વિકૃતિઃ પુનર્લક્ષણનિમિત્તા ચ, લક્ષ્યનિમિત્તા ચ, નિમિત્તાનુરૂપા ચ||૬||

રિષ્ટાધિકારાધિકૃતાં વિકૃતિં વિવેચયિતું સર્વાનેવ વિકૃતિભેદાનાહ- વિકૃતિરિત્યાદિ||૬||

Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7

તત્ર લક્ષણનિમિત્તા નામ સા યસ્યાઃ શરીરે લક્ષણાન્યેવ હેતુભૂતાનિ ભવન્તિ દૈવાત્; લક્ષણાનિ હિ કાનિચિચ્છરીરોપનિબદ્ધાનિ ભવન્તિ, યાનિ હિ તસ્મિંસ્તસ્મિન્ કાલે તત્રાધિષ્ઠાનમાસાદ્ય તાં તાં વિકૃતિમુત્પાદયન્તિ|૭|

હેતુભૂતાનીતિ હેતુસદૃશાનિ| તેન દૈવમેવ નખરેખાપદ્માદિસામુદ્રિકોક્તલક્ષણયુક્તે શરીરે રાજ્યધનગમનવધબન્ધનાદિરૂપવિકૃતિપ્રાપ્તૌ હેતુઃ, લક્ષણાનિ તુ દૈવનિમિત્તાનિ બોધકમાત્રાણિ, અત એવ દૈવાદિત્યુક્તં; દૈવં ચ પ્રાક્તનં કર્મોચ્યતે| વિકૃતિમુત્પાદયન્તીત્યત્રાપિ દૈવાદિતિ યોજનીયં; તેન, દૈવબલાદેવ લક્ષણાનાં રાજ્યધનવધબન્ધનાદિરૂપવિકૃતિકર્તૃત્વમ્| તસ્મિંસ્તસ્મિન્ કાલે ઇત્યનેન લક્ષણસૂચિતાદૃષ્ટપરિપાકકાલે નિયતત્વં વિકૃતેર્દર્શયતિ| લક્ષણાસૂચિતાશ્ચ રાજ્યાદય ઇહ પુરુષસ્ય કદાચિદ્ભવન્તોઽસ્વાભાવિકા એવેતિ કૃત્વા વિકૃતિશબ્દેનોચ્યન્તે||૭(૧)||

Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7

લક્ષ્યનિમિત્તા તુ સા યસ્યા ઉપલભ્યતે નિમિત્તં યથોક્તં નિદાનેષુ|૭|

યથોક્તં નિદાનેષ્વિતિ યથા- રૂક્ષાદિસેવયા વાતાદિપ્રકોપરૂપા વિકૃતિર્નિદાનોક્તેત્યર્થઃ||૭(૨)||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

નિમિત્તાનુરૂપા તુ નિમિત્તાર્થાનુકારિણી યા, તામનિમિત્તાં નિમિત્તમાયુષઃ પ્રમાણજ્ઞાનસ્યેચ્છન્તિ ભિષજો ભૂયશ્ચાયુષઃ ક્ષયનિમિત્તાં પ્રેતેલિઙ્ગાનુરૂપાં, યામાયુષોઽન્તર્ગતસ્ય જ્ઞાનાર્થમુપદિશન્તિ ધીરાઃ| યાં ચાધિકૃત્ય પુરુષસંશ્રયાણિ મુમૂર્ષતાં લક્ષણાન્યુપદેક્ષ્યામઃ| ઇત્યુદ્દેશઃ| તં વિસ્તરેણાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૭||

નિમિત્તાનુરૂપેતિ નિમિત્તસદૃશી| તદેવ સ્ફોટયતિ- નિમિત્તાર્થાનુકારિણીતિ|- નિમિત્તસ્ય યોઽર્થઃ કાર્યજનનરૂપઃ કાર્યબોધનરૂપો વા તમનુકરોતીતિ નિમિત્તાર્થાનુકારિણી| રિષ્ટાખ્યા હિ વિકૃતિર્મરણે તસ્યૈવાવબોધને વા નિમિત્તં ભવતિ| અપરમપિ નિમિત્તાનુરૂપાયા વિકૃતેર્વિશેષમાહ- તામિત્યાદિ| અનિમિત્તામિતિ તદાત્વેઽનુપલભ્યમાનનિમિત્તાં, ન તુ પુનઃ સર્વથૈવાહેતુકીં, યત ‘આયુષઃ ક્ષયનિમિત્તામ્’ ઇત્યનન્તરમસ્ય વિશેષણં કથયિષ્યતિ; રિષ્ટસ્ય હિ ન રૌક્ષ્યાદિના શરીરસમ્બન્ધાદિ નિમિત્તમુપલભ્યતે| યદ્વા, આયુઃક્ષયરૂપં યન્નિમિત્તં તદ્વિદ્યમાનમપિ નાન્યૈરુપલભ્યતે , કિન્તુ તદેવ હિ રિષ્ટાદુન્નીયતે; તેન, અવ્યક્તનિમિત્તત્વમિહાનિમિત્તત્વં જ્ઞેયમ્| અત્ર ગતાયુષ્ટ્વમેવ સકલપુરુષસંશ્રિતરિષ્ટવ્યાપકં કારણં સાધુ| યત્તુ વક્ષ્યતિ- “ક્રિયાપથમતિક્રાન્તાઃ કેવલં દેહમાશ્રિતાઃ| ચિહ્નં કુર્વન્તિ યદ્દોષાસ્તદરિષ્ટં પ્રચક્ષતે” (ઇં.અ.૧૧) ઇતિ, તદ્દૂતાદિગતરિષ્ટાવ્યાપકતયા પુરુષાશ્રયિરિષ્ટમાત્રાભિપ્રાયેણ જ્ઞેયમ્| આયુષઃ પ્રમાણજ્ઞાનસ્યેતિ આયુઃશેષપ્રમાણજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ| ભૂય ઇતિ અત્યર્થમ્| તેનાત્યર્થમાયુઃક્ષયનિમિત્તાં પ્રત્યાસન્નાયુઃક્ષયજન્યામિતિ યાવત્| યામિતિ ક્ષીણાયુઃકાર્યામ્| પ્રેતલિઙ્ગાનુરૂપામિતિ પ્રેતસદૃશીં; “મલા દન્તેષુ જાયન્તે પ્રેતાકૃતિરુદીર્યતે” (ઇં.અ.૧૨) ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણામ્| ઇમાં હિ વિકૃતિમાયુષોઽન્તર્ગ(ગ)તસ્ય જ્ઞાનાર્થં વદન્તિ| યા ત્વન્યા પ્રેતલિઙ્ગાનનુરૂપા વર્ણાશ્રયા સા પ્રત્યાસન્નમરણબોધિકા; તેન સા નાત્યર્થન્નાત્યર્થક્ષીણાયુઃકાર્યેત્યર્થઃ| એવં ‘ભૂયશ્ચ’ ઇત્યાદિના ‘ધીરાઃ’ ઇત્યન્તેન નિમિત્તાનુરૂપવિકૃતિવિશેષસ્ય કાર્યવિશેષં મરણલક્ષણમભિધાય પુનઃ સામાન્યેનાનિમિત્તાયા ધર્માન્તરમાહ- યામધિકૃત્યેત્યાદિ| પુરુષસંશ્રયાણીતિ વિશેષણેન પુરુષાનાશ્રિતદૂતાદિરિષ્ટે નાવશ્યમનિમિત્તતાઽસ્તીતિ દર્શયતિ| યતો દૂતાધિકારાદૌ યાનિ રિષ્ટાનિ તાનિ દૃશ્યમાનનિમિત્તાન્યપ્યાગમાદેવ રિષ્ટત્વેનાવધાર્યન્તે| યથા- “મુક્તકેશેઽથવા નગ્ને રુદત્યપ્રયતેઽથવા| ભિષગભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા દૂતં મરણમાદિશેત્” (ઇં.અ.૧૨) ઇતિ| અત્ર ચ ભિષજો મુક્તકેશવચનાદ્દૃશ્યત એવ કારણં, તથા દૂતાગમને ચાતુરસ્ય પ્રેરણાદિ કારણમસ્ત્યેવ, તેનાનિમિત્તત્વમાતુરાશ્રયિરિષ્ટ એવ| અન્યે તુ, એવમ્ભૂતવૈદ્યદૂતસમાગમઃ પરિહર્તવ્યત્વેન જ્ઞાતઃ સન્ યદા દૈવાદ્ભવતિ, તદા દૈવનિમિત્તઃ સન્ રિષ્ટં ભવતિ; તેન, સર્વરિષ્ટવ્યાપિકૈવેયમનિમિત્તતા; ભૂયશ્ચેત્યાદિગ્રન્થેન તુ પ્રેતલિઙ્ગાનુરૂપાં વિકૃતિં ભૂય આયુષોઽન્તર્ગ(ગ)તસ્ય જ્ઞાનાર્થમુપદિશન્તિ, તથા પુરુષસંશ્રયાણિ ભૂય ઉપદેક્ષ્યન્તે, પુરુષાનાશ્રયાણિ તુ સ્વલ્પગ્રન્થેનોપદેક્ષ્યન્તે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ઇત્યુદ્દેશ ઇન્દ્રિયસ્થાનાર્થોદ્દેશ ઇત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

તત્રાદિત એવ વર્ણાધિકારઃ| તદ્યથા- કૃષ્ણઃ, શ્યામઃ , શ્યામાવદાતઃ, અવદાતશ્ચેતિ પ્રકૃતિવર્ણાઃ શરીરસ્ય ભવન્તિ; યાંશ્ચાપરાનુપેક્ષમાણો વિદ્યાદનૂકતોઽન્યથા વાઽપિ નિર્દિશ્યમાનાંસ્તજ્જ્ઞૈઃ||૮||

પ્રકૃતિજ્ઞાનાન્તરીયકત્વાદ્વિકૃતિજ્ઞાનસ્ય પ્રકૃતિવર્ણાનેવ તાવદાહ- કૃષ્ણ ઇત્યાદિ| અવદાતો ગૌરઃ| ઇહ ચ પ્રાયેણ યે વર્ણાઃ પ્રકૃત્યા ભવન્તિ તે પ્રકૃતિવર્ણા ઉચ્યન્તે, યે તુ પ્રાયેણ વિકૃત્યા ભવન્તિ તે વિકૃતિવર્ણા ઉચ્યન્તે, ઇતિ જ્ઞેયમ્| તેન પ્રકૃતિવર્ણા અપિ કદાચિદ્વિકૃતિવર્ણા ભવન્તિ, તથા વિકૃતિવર્ણા અપિ જન્મપ્રભૃતિજાયમાનતયા કદાચિત્ પ્રકૃતિવર્ણા ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્| અનુક્તપ્રકૃતિવર્ણાતિદેશાર્થમાહ- યાંશ્ચેત્યાદિ| ઉપેત્ય ઈક્ષમાણ ઇતિ ઉપેક્ષમાણઃ| અનૂકત ઇતિ સાદૃશ્યતઃ; અનેન ચ શ્યામેત્યાદિવર્ણશબ્દેન નિર્દિશ્યમાનાન્ વિદ્યાદિતિ યોજના| તજ્જ્ઞૈરિતિ વર્ણભેદનામજ્ઞૈઃ||૮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

નીલશ્યાવતામ્રહરિતશુક્લાશ્ચ વર્ણાઃ શરીરસ્ય વૈકારિકા ભવન્તિ; યાંશ્ચાપરાનુપેક્ષમાણો વિદ્યાત્ પ્રાગ્વિકૃતાનભૂત્વોત્પન્નાન્ | ઇતિ પ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણા ભવન્ત્યુક્તાઃ શરીરસ્ય| તત્ર પ્રકૃતિવર્ણમર્ધશરીરે વિકૃતિવર્ણમર્ધશરીરે, દ્વાવપિ વર્ણૌ મર્યાદાવિભક્તૌ દૃષ્ટ્વા; યદ્યેવં સવ્યદક્ષિણવિભાગેન, યદ્યેવં પૂર્વપશ્ચિમવિભાગેન, યદ્યુત્તરાધરવિભાગેન, યદ્યન્તર્બહિર્વિભાગેન, આતુરસ્યારિષ્ટમિતિ વિદ્યાત્; એવમેવ વર્ણભેદો મુખેઽપ્યન્યત્ર વર્તમાનો મરણાય ભવતિ||૯||

નીલેત્યાદિના (વિકૃતિજાયમાનતયા ) વિકૃતિવર્ણાનાહ| ઇહ, ‘અપરાન્’ ઇતિ વચનેન વિકૃતિવર્ણસઙ્કરજા વર્ણા જ્ઞેયાઃ| વિકૃતિવર્ણાન્તરમાહ- પ્રાગિત્યાદિ| પ્રાગ્વિકૃતાનિતિ પૂર્વવર્ણાદન્યથાભૂતાનિત્યર્થઃ| તેનાપિ, યેન શ્યામેન સતા રસાયનોપયોગાદ્ગૌરવર્ણત્વં પ્રાપ્તં, સ ચ ત્યક્તરસાયનઃ કાલવશાત્ પુનઃ શ્યામવર્ણો ભવતિ તસ્યાપિ પૂર્વગૌરવર્ણાદ્વિકૃતિઃ શ્યામવર્ણો ભવન્ રિષ્ટં સ્યાદિત્યાહ- અભૂત્વોત્પન્નાનિતિ; તેન નાયં દોષઃ; અત્ર હિ પૂર્વભૂત એવ વર્ણઃ પુનર્ભવતિ, તેન ન રિષ્ટમ્| મર્યાદાવિભક્તાવિતિ સમસીમાવ્યવસ્થાપિતૌ| પૂર્વપશ્ચિમવિભાગેનેતિ અભિમુખપૃષ્ઠભાગેનેત્યર્થઃ| અન્તર્બહિર્વિભાગેનેતિ અત્રાન્તર્ગતો વર્ણો મુખનાસાકર્ણશ્રોત્રાન્તર્ગતતયા ઉન્નેયઃ| અન્યત્રેતિ અવાન્તરે હસ્તપાદાદૌ||૯||

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

વર્ણભેદેન ગ્લાનિહર્ષરૌક્ષ્યસ્નેહા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૦||

વર્ણભેદેનેતિ યથા વર્ણવિભાગેન રિષ્ટં, તથા ગ્લાન્યાદિવિભાગેનાપીત્યર્થઃ| હર્ષ ઇહોપચયો જ્ઞેયઃ, માનસહર્ષસ્યેહ ચાક્ષુષાધિકારેઽસઙ્ગતત્વાત્||૧૦||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

તથા પિપ્લુવ્યઙ્ગતિલકાલકપિડકાનામન્યતમસ્યાનને જન્માતુરસ્યૈવમેવાપ્રશસ્તં વિદ્યાત્||૧૧||

તથેત્યાદૌ પિપ્લુપ્રભૃતીનામપિ વર્ણવત્ સવ્યદક્ષિણાદિવિભાગેન જન્મ રિષ્ટં ભવતીત્યેવમેવશબ્દેનોચ્યતે||૧૧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

નખનયનવદનમૂત્રપુરીષહસ્તપાદૌષ્ઠાદિષ્વપિ ચ વૈકારિકોક્તાનાં વર્ણાનામન્યતમસ્ય પ્રાદુર્ભાવો હીનબલવર્ણેન્દ્રિયેષુ લક્ષણમાયુષઃ ક્ષયસ્ય ભવતિ||૧૨||

નખેત્યાદૌ બલહાન્યાદ્યભાવે સતિ ન રિષ્ટમ્||૧૨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિદ્વર્ણવૈકૃતમભૂતપૂર્વં સહસોત્પદ્યેતાનિમિત્તમેવ હીયમાનસ્યાતુરસ્ય શશ્વત્, તદરિષ્ટમિતિ વિદ્યાત્| ઇતિ વર્ણાધિકારઃ||૧૩||

યચ્ચેત્યાદિનાઽનુક્તવર્ણરિષ્ટં સઙ્ગૃહ્ણાતિ| અભૂતપૂર્વમિતિ પૂર્વવ્યાકૃતરસાયનવિહિતવર્ણપ્રાદુર્ભાવવ્યુદાસાર્થમ્| સહસોત્પદ્યત ઇત્યનેન રિષ્ટાનાં શીઘ્રસ્વભાવં દર્શયતિ| અનિમિત્તમિતિ પૂર્વોક્તાર્થમેવ| હીયમાનસ્ય શશ્વદિતિ સ્વભાવકથનં, રિષ્ટોત્પત્ત્યા હીયમાનતા શશ્વદવશ્યં ભવતિ||૧૩||

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

સ્વરાધિકારસ્તુ- હંસક્રૌઞ્ચનેમિદુન્દુભિકલવિઙ્કકાકકપોતજર્જરાનુકારાઃ પ્રકૃતિસ્વરા ભવન્તિ; યાંશ્ચાપરાનુપેક્ષમાણોઽપિ વિદ્યાદનૂકતોઽન્યથા વાઽપિ નિર્દિશ્યમાનાંસ્તજ્જ્ઞૈઃ| એડકકલગ્રસ્તાવ્યક્તગદ્ગદક્ષામદીનાનુકીર્ણાસ્ત્વાતુરાણાં સ્વરા વૈકારિકા ભવન્તિ; યાંશ્ચાપરાનુપેક્ષમાણોઽપિ વિદ્યાત્ પ્રાગ્વિકૃતાનભૂત્વોત્પન્નાન્ | ઇતિ પ્રકૃતિવિકૃતિસ્વરા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૪||

ક્રમાગતં સ્વરમાહ- સ્વરેત્યાદિ| જર્જરઃ વાદ્યભાણ્ડવિશેષઃ| યાંશ્ચેત્યાદિ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયમ્| એડકો મેષઃ, કિંવા અરણ્યચ્છાગલઃ; કલઃ સૂક્ષ્મઃ; ગ્રસ્તઃ સર્વથાઽનુચ્ચારઃ; ક્ષામઃ રૂક્ષઃ; દીનઃ દુઃખોચ્ચાર્યમાણસ્વરઃ; અનુકીર્ણ ઉપર્યુપર્યુચ્ચાર્યમાણઃ||૧૪||

Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16

તત્ર પ્રકૃતિવૈકારિકાણાં સ્વરાણામાશ્વભિનિર્વૃત્તિઃ સ્વરાનેકત્વમેકસ્ય ચાનેકત્વમપ્રશસ્તમ્| ઇતિ સ્વરાધિકારઃ||૧૫|| ઇતિ વર્ણસ્વરાધિકારૌ યથાવદુક્તૌ મુમૂર્ષતાં લક્ષણજ્ઞાનાર્થમિતિ||૧૬||

પ્રકૃતેર્વૈકારિકા અન્યથાભૂતા ઇતિ પ્રકૃતિવૈકારિકાઃ| સ્વરાનેકત્વમિતિ કદાચિદેડકસ્વરત્વં, કદાચિત્ કલસ્વરત્વમિત્યાદિ| એકસ્ય ચાનેકત્વમિતિ એકસ્યૈવ સ્વરસ્ય ચાનેકત્વમિવ પ્રતિભાતિ| અનિમિત્તમિતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે||૧૫-૧૬||

Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26

ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્ય વૈકારિકો વર્ણઃ શરીર ઉપપદ્યતે| અર્ધે વા યદિ વા કૃત્સ્ને નિમિત્તં ન ચ નાસ્તિ સઃ||૧૭|| નીલં વા યદિ વા શ્યાવં તામ્રં વા યદિ વાઽરુણમ્| મુખાર્ધમન્યથા વર્ણો મુખાર્ધેઽરિષ્ટમુચ્યતે||૧૮|| સ્નેહો મુખાર્ધે સુવ્યક્તો રૌક્ષ્યમર્ધમુખે ભૃશમ્| ગ્લાનિરર્ધે તથા હર્ષો મુખાર્ધે પ્રેતલક્ષણમ્||૧૯|| તિલકાઃ પિપ્લવો વ્યઙ્ગા રાજયશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ| આતુરસ્યાશુ જાયન્તે મુખે પ્રાણાન્ મુમુક્ષતઃ||૨૦|| પુષ્પાણિ નખદન્તેષુ પઙ્કો વા દન્તસંશ્રિતઃ| ચૂર્ણકો વાઽપિ દન્તેષુ લક્ષણં મરણસ્ય તત્||૨૧|| ઓષ્ઠયોઃ પાદયોઃ પાણ્યોરક્ષ્ણોર્મૂત્રપુરીષયોઃ| નખેષ્વપિ ચ વૈવર્ણ્યમેતત્ ક્ષીણબલેઽન્તકૃત્||૨૨|| યસ્ય નીલાવુભાવોષ્ઠૌ પક્વજામ્બવસન્નિભૌ| મુમૂર્ષુરિતિ તં વિદ્યાન્નરો ધીરો ગતાયુષમ્||૨૩|| એકો વા યદિ વાઽનેકો યસ્ય વૈકારિકઃ સ્વરઃ| સહસોત્પદ્યતે જન્તોર્હીયમાનસ્ય નાસ્તિ સઃ||૨૪|| યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સ્યાદ્વૈકૃતં સ્વરવર્ણયોઃ| બલમાંસવિહીનસ્ય તત્ સર્વં મરણોદયમ્ ||૨૫|| તત્ર શ્લોકઃ- ઇતિ વર્ણસ્વરાવુક્તૌ લક્ષણાર્થં મુમૂર્ષતામ્| યસ્તૌ સમ્યગ્વિજાનાતિ નાયુર્જ્ઞાને સ મુહ્યતિ||૨૬||

અયમેવાર્થો ગદ્યોક્તઃ સ્પષ્ટાર્થં સુખગ્રહણાર્થં ચ શ્લોકેનોચ્યતે- યસ્યેત્યાદિના| તિલકા ઇત્યાદૌ મુખે ઇતિ મુખાર્ધે| ઓષ્ઠાવિતિ દ્વિવચનમુક્ત્વાઽપિ યત્ ‘ઉભૌ’ ઇતિ કરોતિ, તેન સકલૌષ્ઠવ્યાપ્તિં દર્શયતિ| મુમૂર્ષુરિત્યુકત્વાઽપિ યત્ ‘ગતાયુષં’ ઇતિ કરોતિ, તેન રિષ્ટયુક્તો મુમૂર્ષર્ગતાયુરીતિ દર્શયતિ; અજાતરિષ્ટસ્તુ પ્રતિક્રિયાભાવાન્મુમૂર્ષુરગતાયુરપિ ભવતિ| મરણોદયમિતિ મરણકારણમિતિ જ્ઞાનાર્થમ્||૧૭-૨૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને વર્ણસ્વરીયમિન્દ્રિયં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાને વર્ણસ્વરીયમિન્દ્રિયં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||