1. varṇasvarīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વર્ણસ્વરીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ વર્ણશ્ચ સ્વરશ્ચ ગન્ધશ્ચ રસશ્ચ સ્પર્શશ્ચ ચક્ષુશ્ચ શ્રોત્રં ચ ઘ્રાણં ચ રસનં ચ સ્પર્શનં ચ સત્ત્વં ચ ભક્તિશ્ચ શૌચં ચ શીલં ચાચારશ્ચ સ્મૃતિશ્ચાકૃતિશ્ચ પ્રકૃતિશ્ચ વિકૃતિશ્ચ બલં ચ ગ્લાનિશ્ચ મેધા ચ હર્ષશ્ચ રૌક્ષ્યં ચ સ્નેહશ્ચ તન્દ્રા ચારમ્ભશ્ચ ગૌરવં ચ લાઘવં ચ ગુણાશ્ચાહારશ્ચ વિહારશ્ચાહારપરિણામશ્ચોપાયશ્ચાપાયશ્ચ વ્યાધિશ્ચ વ્યાધિપૂર્વરૂપં ચ વેદનાશ્ચોપદ્રવાશ્ચ ચ્છાયા ચ પ્રતિચ્છાયા ચ સ્વપ્નદર્શનં ચ દૂતાધિકારશ્ચ પથિ ચૌત્પાતિકં ચાતુરકુલે ભાવાવસ્થાન્તરાણિ ચ ભેષજસંવૃત્તિશ્ચ ભેષજવિકારયુક્તિશ્ચેતિ પરીક્ષ્યાણિ પ્રત્યક્ષાનુમાનોપદેશૈરાયુષઃ પ્રમાણાવશેષં જિજ્ઞાસમાનેન ભિષજા||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર તુ ખલ્વેષાં પરીક્ષ્યાણાં કાનિચિત્ પુરુષમનાશ્રિતાનિ, કાનિચિચ્ચ પુરુષસંશ્રયાણિ| તત્ર યાનિ પુરુષમનાશ્રિતાનિ તાન્યુપદેશતો યુક્તિતશ્ચ પરીક્ષેત, પુરુષસંશ્રયાણિ પુનઃ પ્રકૃતિતો વિકૃતિતશ્ચ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર પ્રકૃતિર્જાતિપ્રસક્તા ચ, કુલપ્રસક્તા ચ, દેશાનુપાતિની ચ, કાલાનુપાતિની ચ વયોઽનુપાતિની ચ, પ્રત્યાત્મનિયતા ચેતિ| જાતિકુલદેશકાલવયઃપ્રત્યાત્મનિયતા હિ તેષાં તેષાં પુરુષાણાં તે તે ભાવવિશેષા ભવન્તિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

વિકૃતિઃ પુનર્લક્ષણનિમિત્તા ચ, લક્ષ્યનિમિત્તા ચ, નિમિત્તાનુરૂપા ચ||૬||

Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7

તત્ર લક્ષણનિમિત્તા નામ સા યસ્યાઃ શરીરે લક્ષણાન્યેવ હેતુભૂતાનિ ભવન્તિ દૈવાત્; લક્ષણાનિ હિ કાનિચિચ્છરીરોપનિબદ્ધાનિ ભવન્તિ, યાનિ હિ તસ્મિંસ્તસ્મિન્ કાલે તત્રાધિષ્ઠાનમાસાદ્ય તાં તાં વિકૃતિમુત્પાદયન્તિ|૭|

Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7

લક્ષ્યનિમિત્તા તુ સા યસ્યા ઉપલભ્યતે નિમિત્તં યથોક્તં નિદાનેષુ|૭|

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

નિમિત્તાનુરૂપા તુ નિમિત્તાર્થાનુકારિણી યા, તામનિમિત્તાં નિમિત્તમાયુષઃ પ્રમાણજ્ઞાનસ્યેચ્છન્તિ ભિષજો ભૂયશ્ચાયુષઃ ક્ષયનિમિત્તાં પ્રેતેલિઙ્ગાનુરૂપાં, યામાયુષોઽન્તર્ગતસ્ય જ્ઞાનાર્થમુપદિશન્તિ ધીરાઃ| યાં ચાધિકૃત્ય પુરુષસંશ્રયાણિ મુમૂર્ષતાં લક્ષણાન્યુપદેક્ષ્યામઃ| ઇત્યુદ્દેશઃ| તં વિસ્તરેણાનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

તત્રાદિત એવ વર્ણાધિકારઃ| તદ્યથા- કૃષ્ણઃ, શ્યામઃ , શ્યામાવદાતઃ, અવદાતશ્ચેતિ પ્રકૃતિવર્ણાઃ શરીરસ્ય ભવન્તિ; યાંશ્ચાપરાનુપેક્ષમાણો વિદ્યાદનૂકતોઽન્યથા વાઽપિ નિર્દિશ્યમાનાંસ્તજ્જ્ઞૈઃ||૮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

નીલશ્યાવતામ્રહરિતશુક્લાશ્ચ વર્ણાઃ શરીરસ્ય વૈકારિકા ભવન્તિ; યાંશ્ચાપરાનુપેક્ષમાણો વિદ્યાત્ પ્રાગ્વિકૃતાનભૂત્વોત્પન્નાન્ | ઇતિ પ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણા ભવન્ત્યુક્તાઃ શરીરસ્ય| તત્ર પ્રકૃતિવર્ણમર્ધશરીરે વિકૃતિવર્ણમર્ધશરીરે, દ્વાવપિ વર્ણૌ મર્યાદાવિભક્તૌ દૃષ્ટ્વા; યદ્યેવં સવ્યદક્ષિણવિભાગેન, યદ્યેવં પૂર્વપશ્ચિમવિભાગેન, યદ્યુત્તરાધરવિભાગેન, યદ્યન્તર્બહિર્વિભાગેન, આતુરસ્યારિષ્ટમિતિ વિદ્યાત્; એવમેવ વર્ણભેદો મુખેઽપ્યન્યત્ર વર્તમાનો મરણાય ભવતિ||૯||

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

વર્ણભેદેન ગ્લાનિહર્ષરૌક્ષ્યસ્નેહા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૦||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

તથા પિપ્લુવ્યઙ્ગતિલકાલકપિડકાનામન્યતમસ્યાનને જન્માતુરસ્યૈવમેવાપ્રશસ્તં વિદ્યાત્||૧૧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

નખનયનવદનમૂત્રપુરીષહસ્તપાદૌષ્ઠાદિષ્વપિ ચ વૈકારિકોક્તાનાં વર્ણાનામન્યતમસ્ય પ્રાદુર્ભાવો હીનબલવર્ણેન્દ્રિયેષુ લક્ષણમાયુષઃ ક્ષયસ્ય ભવતિ||૧૨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિદ્વર્ણવૈકૃતમભૂતપૂર્વં સહસોત્પદ્યેતાનિમિત્તમેવ હીયમાનસ્યાતુરસ્ય શશ્વત્, તદરિષ્ટમિતિ વિદ્યાત્| ઇતિ વર્ણાધિકારઃ||૧૩||

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

સ્વરાધિકારસ્તુ- હંસક્રૌઞ્ચનેમિદુન્દુભિકલવિઙ્કકાકકપોતજર્જરાનુકારાઃ પ્રકૃતિસ્વરા ભવન્તિ; યાંશ્ચાપરાનુપેક્ષમાણોઽપિ વિદ્યાદનૂકતોઽન્યથા વાઽપિ નિર્દિશ્યમાનાંસ્તજ્જ્ઞૈઃ| એડકકલગ્રસ્તાવ્યક્તગદ્ગદક્ષામદીનાનુકીર્ણાસ્ત્વાતુરાણાં સ્વરા વૈકારિકા ભવન્તિ; યાંશ્ચાપરાનુપેક્ષમાણોઽપિ વિદ્યાત્ પ્રાગ્વિકૃતાનભૂત્વોત્પન્નાન્ | ઇતિ પ્રકૃતિવિકૃતિસ્વરા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૪||

Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16

તત્ર પ્રકૃતિવૈકારિકાણાં સ્વરાણામાશ્વભિનિર્વૃત્તિઃ સ્વરાનેકત્વમેકસ્ય ચાનેકત્વમપ્રશસ્તમ્| ઇતિ સ્વરાધિકારઃ||૧૫|| ઇતિ વર્ણસ્વરાધિકારૌ યથાવદુક્તૌ મુમૂર્ષતાં લક્ષણજ્ઞાનાર્થમિતિ||૧૬||

Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26

ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્ય વૈકારિકો વર્ણઃ શરીર ઉપપદ્યતે| અર્ધે વા યદિ વા કૃત્સ્ને નિમિત્તં ન ચ નાસ્તિ સઃ||૧૭|| નીલં વા યદિ વા શ્યાવં તામ્રં વા યદિ વાઽરુણમ્| મુખાર્ધમન્યથા વર્ણો મુખાર્ધેઽરિષ્ટમુચ્યતે||૧૮|| સ્નેહો મુખાર્ધે સુવ્યક્તો રૌક્ષ્યમર્ધમુખે ભૃશમ્| ગ્લાનિરર્ધે તથા હર્ષો મુખાર્ધે પ્રેતલક્ષણમ્||૧૯|| તિલકાઃ પિપ્લવો વ્યઙ્ગા રાજયશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ| આતુરસ્યાશુ જાયન્તે મુખે પ્રાણાન્ મુમુક્ષતઃ||૨૦|| પુષ્પાણિ નખદન્તેષુ પઙ્કો વા દન્તસંશ્રિતઃ| ચૂર્ણકો વાઽપિ દન્તેષુ લક્ષણં મરણસ્ય તત્||૨૧|| ઓષ્ઠયોઃ પાદયોઃ પાણ્યોરક્ષ્ણોર્મૂત્રપુરીષયોઃ| નખેષ્વપિ ચ વૈવર્ણ્યમેતત્ ક્ષીણબલેઽન્તકૃત્||૨૨|| યસ્ય નીલાવુભાવોષ્ઠૌ પક્વજામ્બવસન્નિભૌ| મુમૂર્ષુરિતિ તં વિદ્યાન્નરો ધીરો ગતાયુષમ્||૨૩|| એકો વા યદિ વાઽનેકો યસ્ય વૈકારિકઃ સ્વરઃ| સહસોત્પદ્યતે જન્તોર્હીયમાનસ્ય નાસ્તિ સઃ||૨૪|| યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સ્યાદ્વૈકૃતં સ્વરવર્ણયોઃ| બલમાંસવિહીનસ્ય તત્ સર્વં મરણોદયમ્ ||૨૫|| તત્ર શ્લોકઃ- ઇતિ વર્ણસ્વરાવુક્તૌ લક્ષણાર્થં મુમૂર્ષતામ્| યસ્તૌ સમ્યગ્વિજાનાતિ નાયુર્જ્ઞાને સ મુહ્યતિ||૨૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને વર્ણસ્વરીયમિન્દ્રિયં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||