Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਰਣਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ, ਸਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯ ਏਵ ਰੋਗੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨਾਸਾਧ੍ਯਰੋਗੇ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਅਰ੍ਥਵਿਦ੍ਯਾਯਸ਼ੋਹਾਨਿਮੁਪਕ੍ਰੋਸ਼ਮਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮ੍| ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਨ੍ਨਿਯਤਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਯੋਸਾਧ੍ਯਂ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੦) ਇਤਿ; ਨ ਚ ਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਨ੍ਤਰਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਚ੍ਯਤੇ | ਇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਗਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਰਿਸ੍ਟਾਖ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਕਰਣੇ- “ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਲਿਙ੍ਗਂ” (ਪਾ.ਅ.੫.੨.੧੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਮਰਿਸ੍ਟਾਭਿਧਾਯਕਤਯਾ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਯਾਨਿ ਰਿਸ੍ਟਾਨਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ ਤਾਨੀਤਰਰਿਸ੍ਟੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤਯਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਮਾਨਿ| ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਵਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੀਯਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਰਿਸ੍ਟਰੂਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕੋਧ੍ਯਾਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ, ਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪੁਸ੍ਪਿਤਕਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਰਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਚਕ੍ਸੁਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਰਸਨਂ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਭਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਚਂ ਚ ਸ਼ੀਲਂ ਚਾਚਾਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮਤਿਸ਼੍ਚਾਕਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਕਤਿਸ਼੍ਚ ਬਲਂ ਚ ਗ੍ਲਾਨਿਸ਼੍ਚ ਮੇਧਾ ਚ ਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਂ ਚ ਲਾਘਵਂ ਚ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚਾਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚੋਪਾਯਸ਼੍ਚਾਪਾਯਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚੋਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਚ੍ਛਾਯਾ ਚ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਦੂਤਾਧਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਪਥਿ ਚੌਤ੍ਪਾਤਿਕਂ ਚਾਤੁਰਕੁਲੇ ਭਾਵਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ ਭੇਸਜਸਂਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਵਿਕਾਰਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੋਪਦੇਸ਼ੈਰਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਵਸ਼ੇਸਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਮਾਨੇਨ ਭਿਸਜਾ||੩||
View original
इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश्चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च च्छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा||३||
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਸਯਮਾਹ- ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ| ਖਲੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਾਕ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ| ਇਹ ਚ ਯਦ੍ਯਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੇਵ ਵਿਸਯਵਰ੍ਣਾਦਿਗ੍ਰਾਹਕਤਯਾ ਅਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਤੇਸਾਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਰਿਸ੍ਟਾਨਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ; ਤੇਨ, ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਵਰ੍ਣਾਦੀਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਰਣਾਨ੍ਯਗ੍ਰੇਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਵਰ੍ਣਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਚ ਯਥਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਨਿਪਾਤਃ| ਮੇਘਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਰ੍ਣਾਦਪਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵੇਹ ਤਾਲ੍ਵਾਦਿਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯਃ ਸ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯੋ ਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਰਣਤ੍ਵੇਨਾਭਿਮਤਃ, ਸ ਚ ਵਰ੍ਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤ ਏਵ| ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਾਵਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਪਿ ਵਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਰਣਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਸਮਾਸੇ ਹਿ ਸਮੁਦਾਯਸ੍ਯੈਵ ਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਰਣਕਤਯਾ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯੇਤ| ਵਰ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਵਰ੍ਣਸਹਚਰਿਤਾਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਅਤ ਏਵ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- ਯਤ੍- “ਵਰ੍ਣਗ੍ਰਹਣੇਨ ਗ੍ਲਾਨਿਹਰ੍ਸਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਨੇਹਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ” ਇਤਿ| ਸ੍ਵਰਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਸ੍ਵਰਾਦ੍ਯਭਾਵੋਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਙ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਭਾਵ-ਗਨ੍ਧਾਭਾਵਾਦਯੋਪਿ ਰਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯਵਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਲਭ੍ਯਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦ੍ਯਵਰੋਧਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ; ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਕਤੇਰੁਦਾਹਰਣਂ ਯਥਾ- “ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚੇਤੋ ਭੀਰਾਵਿਸ਼ਤ੍ਯਪਿ” (ਇਂ.ਅ.੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਕ੍ਤਿਃ ਇਚ੍ਛਾ| ਸ਼ੀਲਂ ਸਹਜਂ ਵਤ੍ਤਮ੍| ਆਚਾਰਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਿਕ੍ਸਾਕਤੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਭਕ੍ਤ੍ਯਾਦਯੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਕਾਰਤ੍ਵੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਭਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ੀਲਂ ਸ਼ੌਚਂ ਦ੍ਵੇਸਃ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਮੋਹਸ੍ਤ੍ਯਾਗੋਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ ਭਯਂ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰੋਤ੍ਸਾਹਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਮਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਿਕਾਰਾਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੩) ਇਤਿ; ਤਥਾਪਿ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪਥਗਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਰਣਤ੍ਵੇਨੇਹ ਪਥਕ੍ਕਰਣਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਤ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰੇਤਿ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਦ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ; ਅਤ੍ਰ ਚ ਰਿਸ੍ਟਮੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾ- “ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਿਤ੍ਯਾ ਭਵਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ” (ਇਂ.ਅ.੧੧) ਇਤਿ| ਆਰਮ੍ਭ ਇਤਿ ਅਰਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਾਰਮ੍ਭਃ ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸਿਸ੍ਥੋ ਹਸ੍ਤਪਾਦਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ” (ਇਂ.ਅ.੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੌਰਵੇ ਰਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ- “ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਂ ਚ ਪੁਰੀਸਂ ਚ ਰੇਤਸ਼੍ਚਾਮ੍ਭਸਿ ਮਜ੍ਜਤਿ” (ਇਂ.ਅ.੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਾਘਵੇ ਰਿਸ੍ਟਂ- ਗੁਰੂਣਾਮਙ੍ਗਾਨਾਂ ਲਾਘਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਗੁਣਰਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ- “ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਦੇਸ਼ਾਨਾਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਮਦੁਦਾਰੁਣਾਃ| ਵਿਪਰ੍ਯਾਸੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਤਦ੍ਵਿਧਾਃ” (ਇਂ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ| ਆਹਾਰਰਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ- “ਆਹਾਰਮੁਪਯੁਞ੍ਜਾਨੋ ਭਿਸਜਾ ਸੂਪਕਲ੍ਪਿਤਮ੍” (ਇਂ.ਅ.੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਰਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ- “ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਬਹੁ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਯੋ ਪ੍ਰਾਗਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਮਾਤੁਰਃ| ਅਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼੍ਚ” (ਇਂ.ਅ.੭) ਇਤਿ| ਉਪਾਯ ਉਪਗਮਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੇਲਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਹਸਾ ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਣਂ ਚ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ” (ਇਂ.ਅ.੮) ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਪਗਮਨਮਪਾਯਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਯਂ ਨਰਂ ਸਹਸਾ ਰੋਗੋ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਪਰਿਮੁਞ੍ਚਤਿ” (ਇਂ.ਅ.੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਵ ਰਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ- “ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾ ਸੁਸਂਵਤ੍ਤਾ ਦਾਰੁਣਾ ਹਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ” (ਇਂ.ਅ.੧੦) ਇਤਿ| ਛਾਯਾ ਭੌਤਿਕੀ ਪਞ੍ਚਰੂਪਾ, ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਤੁ ਦੇਹਚ੍ਛਾਯਾ; ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਯਾ ਚ ਨੇਤ੍ਰਕੁਮਾਰਿਕਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਰੂਪਾ ਗਹੀਤਵ੍ਯਾ| ਅਯਂ ਚ ਛਾਯਾਦਿਭੇਦਃ ਪਨ੍ਨਰੂਪੀਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤਵ੍ਯਃ | ਆਤੁਰਕੁਲੇ ਭਾਵਾਵਸ੍ਥਾਰਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ- “ਅਗ੍ਨਿਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਭਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵਿਸ਼ਿਖਾਨਿ ਚ| ਭਿਸਙ੍ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਂ ਵੇਸ਼੍ਮ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਨੇਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ” (ਇਂ.ਅ.੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੇਸਜਸਂਵਤ੍ਤੌ ਰਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ- “ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਾਤੁਰਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸਂਵਰ੍ਤਯਿਤੁਮੌਸਧਮ੍| ਯਤਮਾਨੋ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍” (ਇਂ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ| ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰੇਣ ਸਮਂ ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਭੇਸਜਵਿਕਾਰਯੁਕ੍ਤਿਃ; ਤਤ੍ਰ ਰਿਸ੍ਟਂ ਯਥਾ- “ਵਿਜ੍ਞਾਤਂ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਧਿਵਚ੍ਚਾਵਚਾਰਿਤਮ੍| ਨ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯੌਸਧਂ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍” (ਇਂ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ| ਸ਼ੇਸਂ ਤੁ ਰਿਸ੍ਟੋਦਾਹਰਣਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍| ਇਤਿ ਸਮਾਪ੍ਤੌ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਮਿਹਾਦੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਕਤਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਰ੍ਣਾਦਯ ਆਯੁਰ੍ਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਜਿਜ੍ਞਾਸਾਯਾਮਪਿ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪੀਹ ਰਿਸ੍ਟਪ੍ਰਕਰਣੇ ਆਯੁਃਪ੍ਰਮਾਣਾਵਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੇਵ ਪਰੀਕ੍ਸਣੀਯਾਃ, ਅਤ ਉਕ੍ਤਂ- ਪ੍ਰਮਾਣਾਵਸ਼ੇਸਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਮਾਨੇਨੇਤਿ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਪੁਰੁਸਮਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ, ਕਾਨਿਚਿਚ੍ਚ ਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣਿ|
ਤਤ੍ਰ ਯਾਨਿ ਪੁਰੁਸਮਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਤੋ ਯੁਕ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ, ਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਤੋ ਵਿਕਤਿਤਸ਼੍ਚ||੪||
View original
तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषमनाश्रितानि, कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि|
तत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत, पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च||४||
ਪੁਰੁਸਮਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਦੂਤਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਰਿਸ੍ਟਾਨਿ| ਯੁਕ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਨੁਮਾਨਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤੇਰਪਿ ਰਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਵਧਾਰਣੇ ਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਹਿ ਦੂਤਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਤ੍ਰਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਰਿਸ੍ਟਂ ਤੁ ਦੂਤਾਦੀਨਾਮਾਗਮਾਦੇਵ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਪੁਰੁਸਾਸ਼੍ਰਯਿਵਰ੍ਣਾਦਿਗਤਰਿਸ੍ਟਗ੍ਰਹਣੇ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਪਿ ਤਤ੍ਤਦਰਿਸ੍ਟਵਿਸ਼ੇਸਗ੍ਰਹਣੇ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾਤ੍ਰ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਅਨੁਮਾਨਂ ਤੁ ਰਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਧਰ੍ਮਵਿਚਾਰੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤੇ, ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਪ੍ਰਕਤਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪੁਰੁਸਾਸ਼੍ਰਯਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਤਯਾ ਪ੍ਰਕਤੀ ਰਿਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਤੇ, ਯਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਾਨਾਧੀਨਂ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ; ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਪਰੀਕ੍ਸਾ ਤ੍ਵਤ੍ਰਾਧਿਕਤੈਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰੇਵ ਜ੍ਞੇਯਾ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਜਾਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਚ, ਕੁਲਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਚ, ਦੇਸ਼ਾਨੁਪਾਤਿਨੀ ਚ, ਕਾਲਾਨੁਪਾਤਿਨੀ ਚ ਵਯੋਨੁਪਾਤਿਨੀ ਚ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਯਤਾ ਚੇਤਿ|
ਜਾਤਿਕੁਲਦੇਸ਼ਕਾਲਵਯਃਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਯਤਾ ਹਿ ਤੇਸਾਂ ਤੇਸਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਤੇ ਤੇ ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੫||
View original
तत्र प्रकृतिर्जातिप्रसक्ता च, कुलप्रसक्ता च, देशानुपातिनी च, कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च, प्रत्यात्मनियता चेति|
जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति||५||
ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਿਭਜਤੇ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਯਥਾ- ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਜਾਤੌ ਸ਼ੌਚਂ, ਕੁਲਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਯਥਾ- ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਕੁਲਂ ਸ਼ੁਚ੍ਯਾਚਾਰਵਦ੍ਭਵਤਿ, ਦੇਸ਼ਾਨੁਪਾਤਿਨੀ ਯਥਾ- ਅਨ੍ਤਰ੍ਵੇਦਿਵਾਸਿਨਃ ਸ਼ੁਚਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਾਲਾਨੁਪਾਤਿਨੀ ਯਥਾ- ਕਤਯੁਗੇ ਸ਼ੌਚਂ, ਵਯੋਨੁਪਾਤਿਨੀ ਯਥਾ- ਬਾਲ੍ਯੇਸ਼ੌਚਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਯਤਾ ਯਥਾ- ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭਵਤਿ; ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਦਾਹਰਣੀਯਮ੍| ਕੁਤਃ ਪੁਨਰ੍ਜਾਤ੍ਯਾਦਿਨਿਯਤਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਜਾਤਿਕੁਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਤੇ ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਤਿ ਸ਼ੁਚਿਤ੍ਵਾਸ਼ੌਚਾਦਯਃ ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਵਿਕਤਿਃ ਪੁਨਰ੍ਲਕ੍ਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਚ, ਲਕ੍ਸ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਚ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪਾ ਚ||੬||
View original
विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च, लक्ष्यनिमित्ता च, निमित्तानुरूपा च||६||
ਰਿਸ੍ਟਾਧਿਕਾਰਾਧਿਕਤਾਂ ਵਿਕਤਿਂ ਵਿਵੇਚਯਿਤੁਂ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਵਿਕਤਿਭੇਦਾਨਾਹ- ਵਿਕਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੬||
Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਨਾਮ ਸਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ ਹੇਤੁਭੂਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਦੈਵਾਤ੍; ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਹਿ ਕਾਨਿਚਿਚ੍ਛਰੀਰੋਪਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਾਨਿ ਹਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਤਤ੍ਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਾਂ ਤਾਂ ਵਿਕਤਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ|੭|
View original
तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात्; लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति, यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति|७|
ਹੇਤੁਭੂਤਾਨੀਤਿ ਹੇਤੁਸਦਸ਼ਾਨਿ| ਤੇਨ ਦੈਵਮੇਵ ਨਖਰੇਖਾਪਦ੍ਮਾਦਿਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਰਾਜ੍ਯਧਨਗਮਨਵਧਬਨ੍ਧਨਾਦਿਰੂਪਵਿਕਤਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਹੇਤੁਃ, ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਤੁ ਦੈਵਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਬੋਧਕਮਾਤ੍ਰਾਣਿ, ਅਤ ਏਵ ਦੈਵਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਦੈਵਂ ਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਂ ਕਰ੍ਮੋਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਕਤਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦੈਵਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਂ; ਤੇਨ, ਦੈਵਬਲਾਦੇਵ ਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ ਰਾਜ੍ਯਧਨਵਧਬਨ੍ਧਨਾਦਿਰੂਪਵਿਕਤਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਲਕ੍ਸਣਸੂਚਿਤਾਦਸ੍ਟਪਰਿਪਾਕਕਾਲੇ ਨਿਯਤਤ੍ਵਂ ਵਿਕਤੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਲਕ੍ਸਣਾਸੂਚਿਤਾਸ਼੍ਚ ਰਾਜ੍ਯਾਦਯ ਇਹ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ਭਵਨ੍ਤੋਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾ ਏਵੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਕਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੭(੧)||
Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7
ਲਕ੍ਸ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਤੁ ਸਾ ਯਸ੍ਯਾ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨੇਸੁ|੭|
View original
लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु|७|
ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨੇਸ੍ਵਿਤਿ ਯਥਾ- ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਸੇਵਯਾ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਰੂਪਾ ਵਿਕਤਿਰ੍ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭(੨)||
Adhikarana 8 (7) · Śloka 7
ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪਾ ਤੁ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਰ੍ਥਾਨੁਕਾਰਿਣੀ ਯਾ, ਤਾਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜੋ ਭੂਯਸ਼੍ਚਾਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਤੇਲਿਙ੍ਗਾਨੁਰੂਪਾਂ, ਯਾਮਾਯੁਸੋਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਃ|
ਯਾਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਦੇਸ਼ਃ|
ਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੭||
View original
निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या, तामनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश्चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतेलिङ्गानुरूपां, यामायुषोऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः|
यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः|
इत्युद्देशः|
तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||७||
ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪੇਤਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸਦਸ਼ੀ| ਤਦੇਵ ਸ੍ਫੋਟਯਤਿ- ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਰ੍ਥਾਨੁਕਾਰਿਣੀਤਿ|- ਨਿਮਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯੋਰ੍ਥਃ ਕਾਰ੍ਯਜਨਨਰੂਪਃ ਕਾਰ੍ਯਬੋਧਨਰੂਪੋ ਵਾ ਤਮਨੁਕਰੋਤੀਤਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਰ੍ਥਾਨੁਕਾਰਿਣੀ| ਰਿਸ੍ਟਾਖ੍ਯਾ ਹਿ ਵਿਕਤਿਰ੍ਮਰਣੇ ਤਸ੍ਯੈਵਾਵਬੋਧਨੇ ਵਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਪਰਮਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪਾਯਾ ਵਿਕਤੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਾਮਿਤਿ ਤਦਾਤ੍ਵੇਨੁਪਲਭ੍ਯਮਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤਾਂ, ਨ ਤੁ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਥੈਵਾਹੇਤੁਕੀਂ, ਯਤ ‘ਆਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਕਥਯਿਸ੍ਯਤਿ; ਰਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਹਿ ਨ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਦ੍ਵਾ, ਆਯੁਃਕ੍ਸਯਰੂਪਂ ਯਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਨਾਨ੍ਯੈਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ , ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਦੇਵ ਹਿ ਰਿਸ੍ਟਾਦੁਨ੍ਨੀਯਤੇ; ਤੇਨ, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਿਹਾਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਗਤਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਮੇਵ ਸਕਲਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤਰਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਪਕਂ ਕਾਰਣਂ ਸਾਧੁ| ਯਤ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਕ੍ਰਿਯਾਪਥਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਕੇਵਲਂ ਦੇਹਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਚਿਹ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਦ੍ਦੋਸਾਸ੍ਤਦਰਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ” (ਇਂ.ਅ.੧੧) ਇਤਿ, ਤਦ੍ਦੂਤਾਦਿਗਤਰਿਸ੍ਟਾਵ੍ਯਾਪਕਤਯਾ ਪੁਰੁਸਾਸ਼੍ਰਯਿਰਿਸ੍ਟਮਾਤ੍ਰਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਆਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਆਯੁਃਸ਼ੇਸਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੂਯ ਇਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਯੁਃਕ੍ਸਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਯੁਃਕ੍ਸਯਜਨ੍ਯਾਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਯਾਮਿਤਿ ਕ੍ਸੀਣਾਯੁਃਕਾਰ੍ਯਾਮ੍| ਪ੍ਰੇਤਲਿਙ੍ਗਾਨੁਰੂਪਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰੇਤਸਦਸ਼ੀਂ; “ਮਲਾ ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੇਤਾਕਤਿਰੁਦੀਰ੍ਯਤੇ” (ਇਂ.ਅ.੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਮ੍| ਇਮਾਂ ਹਿ ਵਿਕਤਿਮਾਯੁਸੋਨ੍ਤਰ੍ਗ(ਗ)ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਯਾ ਤ੍ਵਨ੍ਯਾ ਪ੍ਰੇਤਲਿਙ੍ਗਾਨਨੁਰੂਪਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਯਾ ਸਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਮਰਣਬੋਧਿਕਾ; ਤੇਨ ਸਾ ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਨ੍ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਕ੍ਸੀਣਾਯੁਃਕਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ‘ਭੂਯਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਧੀਰਾਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪਵਿਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਂ ਮਰਣਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਪੁਨਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਨਿਮਿਤ੍ਤਾਯਾ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਯਾਮਧਿਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣੀਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਪੁਰੁਸਾਨਾਸ਼੍ਰਿਤਦੂਤਾਦਿਰਿਸ੍ਟੇ ਨਾਵਸ਼੍ਯਮਨਿਮਿਤ੍ਤਤਾਸ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਤੋ ਦੂਤਾਧਿਕਾਰਾਦੌ ਯਾਨਿ ਰਿਸ੍ਟਾਨਿ ਤਾਨਿ ਦਸ਼੍ਯਮਾਨਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨ੍ਯਪ੍ਯਾਗਮਾਦੇਵ ਰਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨਾਵਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ- “ਮੁਕ੍ਤਕੇਸ਼ੇਥਵਾ ਨਗ੍ਨੇ ਰੁਦਤ੍ਯਪ੍ਰਯਤੇਥਵਾ| ਭਿਸਗਭ੍ਯਾਗਤਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਦੂਤਂ ਮਰਣਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍” (ਇਂ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਭਿਸਜੋ ਮੁਕ੍ਤਕੇਸ਼ਵਚਨਾਦ੍ਦਸ਼੍ਯਤ ਏਵ ਕਾਰਣਂ, ਤਥਾ ਦੂਤਾਗਮਨੇ ਚਾਤੁਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਿ ਕਾਰਣਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਤੇਨਾਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਾਤੁਰਾਸ਼੍ਰਯਿਰਿਸ੍ਟ ਏਵ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਏਵਮ੍ਭੂਤਵੈਦ੍ਯਦੂਤਸਮਾਗਮਃ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞਾਤਃ ਸਨ੍ ਯਦਾ ਦੈਵਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਦੈਵਨਿਮਿਤ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਰਿਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ, ਸਰ੍ਵਰਿਸ੍ਟਵ੍ਯਾਪਿਕੈਵੇਯਮਨਿਮਿਤ੍ਤਤਾ; ਭੂਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਤੁ ਪ੍ਰੇਤਲਿਙ੍ਗਾਨੁਰੂਪਾਂ ਵਿਕਤਿਂ ਭੂਯ ਆਯੁਸੋਨ੍ਤਰ੍ਗ(ਗ)ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਭੂਯ ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਪੁਰੁਸਾਨਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਤੁ ਸ੍ਵਲ੍ਪਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭||
Adhikarana 9 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰਾਦਿਤ ਏਵ ਵਰ੍ਣਾਧਿਕਾਰਃ|
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਸ੍ਣਃ, ਸ਼੍ਯਾਮਃ , ਸ਼੍ਯਾਮਾਵਦਾਤਃ, ਅਵਦਾਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨੁਪੇਕ੍ਸਮਾਣੋ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨੂਕਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਂਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ||੮||
View original
तत्रादित एव वर्णाधिकारः|
तद्यथा- कृष्णः, श्यामः , श्यामावदातः, अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः||८||
ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾਨੇਵ ਤਾਵਦਾਹ- ਕਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਦਾਤੋ ਗੌਰਃ| ਇਹ ਚ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਯੇ ਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾ ਅਪਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਾ ਅਪਿ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿਜਾਯਮਾਨਤਯਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨੁਕ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾਤਿਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਯਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪੇਤ੍ਯ ਈਕ੍ਸਮਾਣ ਇਤਿ ਉਪੇਕ੍ਸਮਾਣਃ| ਅਨੂਕਤ ਇਤਿ ਸਾਦਸ਼੍ਯਤਃ; ਅਨੇਨ ਚ ਸ਼੍ਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰਿਤਿ ਵਰ੍ਣਭੇਦਨਾਮਜ੍ਞੈਃ||੮||
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
ਨੀਲਸ਼੍ਯਾਵਤਾਮ੍ਰਹਰਿਤਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨੁਪੇਕ੍ਸਮਾਣੋ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਤਾਨਭੂਤ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ |
ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ|
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਮਰ੍ਧਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਮਰ੍ਧਸ਼ਰੀਰੇ, ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਵਰ੍ਣੌ ਮਰ੍ਯਾਦਾਵਿਭਕ੍ਤੌ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ; ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਸਵ੍ਯਦਕ੍ਸਿਣਵਿਭਾਗੇਨ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮਵਿਭਾਗੇਨ, ਯਦ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਧਰਵਿਭਾਗੇਨ, ਯਦ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰ੍ਵਿਭਾਗੇਨ, ਆਤੁਰਸ੍ਯਾਰਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਏਵਮੇਵ ਵਰ੍ਣਭੇਦੋ ਮੁਖੇਪ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਮਰਣਾਯ ਭਵਤਿ||੯||
View original
नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् |
इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य|
तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे, द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा; यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन, यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन, यद्युत्तराधरविभागेन, यद्यन्तर्बहिर्विभागेन, आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात्; एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति||९||
ਨੀਲੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ (ਵਿਕਤਿਜਾਯਮਾਨਤਯਾ ) ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਾਨਾਹ| ਇਹ, ‘ਅਪਰਾਨ੍’ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਸਙ੍ਕਰਜਾ ਵਰ੍ਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਤਾਨਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਰ੍ਣਾਦਨ੍ਯਥਾਭੂਤਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨਾਪਿ, ਯੇਨ ਸ਼੍ਯਾਮੇਨ ਸਤਾ ਰਸਾਯਨੋਪਯੋਗਾਦ੍ਗੌਰਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ, ਸ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤਰਸਾਯਨਃ ਕਾਲਵਸ਼ਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣੋ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਗੌਰਵਰ੍ਣਾਦ੍ਵਿਕਤਿਃ ਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣੋ ਭਵਨ੍ ਰਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਭੂਤ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਿਤਿ; ਤੇਨ ਨਾਯਂ ਦੋਸਃ; ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਭੂਤ ਏਵ ਵਰ੍ਣਃ ਪੁਨਰ੍ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਨ ਰਿਸ੍ਟਮ੍| ਮਰ੍ਯਾਦਾਵਿਭਕ੍ਤਾਵਿਤਿ ਸਮਸੀਮਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿਤੌ| ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮਵਿਭਾਗੇਨੇਤਿ ਅਭਿਮੁਖਪਸ੍ਠਭਾਗੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰ੍ਵਿਭਾਗੇਨੇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੋ ਵਰ੍ਣੋ ਮੁਖਨਾਸਾਕਰ੍ਣਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਤਯਾ ਉਨ੍ਨੇਯਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਅਵਾਨ੍ਤਰੇ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦੌ||੯||
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
ਵਰ੍ਣਭੇਦੇਨ ਗ੍ਲਾਨਿਹਰ੍ਸਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਨੇਹਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੦||
View original
वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः||१०||
ਵਰ੍ਣਭੇਦੇਨੇਤਿ ਯਥਾ ਵਰ੍ਣਵਿਭਾਗੇਨ ਰਿਸ੍ਟਂ, ਤਥਾ ਗ੍ਲਾਨ੍ਯਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਰ੍ਸ ਇਹੋਪਚਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਮਾਨਸਹਰ੍ਸਸ੍ਯੇਹ ਚਾਕ੍ਸੁਸਾਧਿਕਾਰੇਸਙ੍ਗਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੦||
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
ਤਥਾ ਪਿਪ੍ਲੁਵ੍ਯਙ੍ਗਤਿਲਕਾਲਕਪਿਡਕਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯਾਨਨੇ ਜਨ੍ਮਾਤੁਰਸ੍ਯੈਵਮੇਵਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੧੧||
View original
तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रशस्तं विद्यात्||११||
ਤਥੇਤ੍ਯਾਦੌ ਪਿਪ੍ਲੁਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਪਿ ਵਰ੍ਣਵਤ੍ ਸਵ੍ਯਦਕ੍ਸਿਣਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਜਨ੍ਮ ਰਿਸ੍ਟਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਮੇਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ||੧੧||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਹਸ੍ਤਪਾਦੌਸ੍ਠਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਚ ਵੈਕਾਰਿਕੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਹੀਨਬਲਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਲਕ੍ਸਣਮਾਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਸ੍ਯ ਭਵਤਿ||੧੨||
View original
नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति||१२||
ਨਖੇਤ੍ਯਾਦੌ ਬਲਹਾਨ੍ਯਾਦ੍ਯਭਾਵੇ ਸਤਿ ਨ ਰਿਸ੍ਟਮ੍||੧੨||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਰ੍ਣਵੈਕਤਮਭੂਤਪੂਰ੍ਵਂ ਸਹਸੋਤ੍ਪਦ੍ਯੇਤਾਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਵ ਹੀਯਮਾਨਸ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍, ਤਦਰਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|
ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਾਧਿਕਾਰਃ||੧੩||
View original
यच्चान्यदपि किञ्चिद्वर्णवैकृतमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत्, तदरिष्टमिति विद्यात्|
इति वर्णाधिकारः||१३||
ਯਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਨੁਕ੍ਤਵਰ੍ਣਰਿਸ੍ਟਂ ਸਙ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਅਭੂਤਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯਾਕਤਰਸਾਯਨਵਿਹਿਤਵਰ੍ਣਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਹਸੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਰਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥਮੇਵ| ਹੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦਿਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਕਥਨਂ, ਰਿਸ੍ਟੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਹੀਯਮਾਨਤਾ ਸ਼ਸ਼੍ਵਦਵਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤਿ||੧੩||
Adhikarana 15 (14) · Śloka 14
ਸ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰਸ੍ਤੁ- ਹਂਸਕ੍ਰੌਞ੍ਚਨੇਮਿਦੁਨ੍ਦੁਭਿਕਲਵਿਙ੍ਕਕਾਕਕਪੋਤਜਰ੍ਜਰਾਨੁਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਵਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨੁਪੇਕ੍ਸਮਾਣੋਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨੂਕਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਂਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ|
ਏਡਕਕਲਗ੍ਰਸ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਗਦ੍ਗਦਕ੍ਸਾਮਦੀਨਾਨੁਕੀਰ੍ਣਾਸ੍ਤ੍ਵਾਤੁਰਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨੁਪੇਕ੍ਸਮਾਣੋਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਤਾਨਭੂਤ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ |
ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਸ੍ਵਰਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੪||
View original
स्वराधिकारस्तु- हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः|
एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् |
इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति||१४||
ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਸ੍ਵਰਮਾਹ- ਸ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਰ੍ਜਰਃ ਵਾਦ੍ਯਭਾਣ੍ਡਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਯਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਏਡਕੋ ਮੇਸਃ, ਕਿਂਵਾ ਅਰਣ੍ਯਚ੍ਛਾਗਲਃ; ਕਲਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ; ਗ੍ਰਸ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਥਾਨੁਚ੍ਚਾਰਃ; ਕ੍ਸਾਮਃ ਰੂਕ੍ਸਃ; ਦੀਨਃ ਦੁਃਖੋਚ੍ਚਾਰ੍ਯਮਾਣਸ੍ਵਰਃ; ਅਨੁਕੀਰ੍ਣ ਉਪਰ੍ਯੁਪਰ੍ਯੁਚ੍ਚਾਰ੍ਯਮਾਣਃ||੧੪||
Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਵੈਕਾਰਿਕਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰਾਣਾਮਾਸ਼੍ਵਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਰਾਨੇਕਤ੍ਵਮੇਕਸ੍ਯ ਚਾਨੇਕਤ੍ਵਮਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮ੍|
ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰਃ||੧੫||
ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰੌ ਯਥਾਵਦੁਕ੍ਤੌ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਂ ਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ||੧੬||
View original
तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम्|
इति स्वराधिकारः||१५||
इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति||१६||
ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਅਨ੍ਯਥਾਭੂਤਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵੈਕਾਰਿਕਾਃ| ਸ੍ਵਰਾਨੇਕਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦੇਡਕਸ੍ਵਰਤ੍ਵਂ, ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਲਸ੍ਵਰਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਸ੍ਯ ਚਾਨੇਕਤ੍ਵਮਿਤਿ ਏਕਸ੍ਯੈਵ ਸ੍ਵਰਸ੍ਯ ਚਾਨੇਕਤ੍ਵਮਿਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੧੫-੧੬||
Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਸ੍ਯ ਵੈਕਾਰਿਕੋ ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼ਰੀਰ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ|
ਅਰ੍ਧੇ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਨ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਃ||੧੭||
ਨੀਲਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਰੁਣਮ੍|
ਮੁਖਾਰ੍ਧਮਨ੍ਯਥਾ ਵਰ੍ਣੋ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇਰਿਸ੍ਟਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੮||
ਸ੍ਨੇਹੋ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮਰ੍ਧਮੁਖੇ ਭਸ਼ਮ੍|
ਗ੍ਲਾਨਿਰਰ੍ਧੇ ਤਥਾ ਹਰ੍ਸੋ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ ਪ੍ਰੇਤਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੯||
ਤਿਲਕਾਃ ਪਿਪ੍ਲਵੋ ਵ੍ਯਙ੍ਗਾ ਰਾਜਯਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ|
ਆਤੁਰਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੁਖੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮੁਮੁਕ੍ਸਤਃ||੨੦||
ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਨਖਦਨ੍ਤੇਸੁ ਪਙ੍ਕੋ ਵਾ ਦਨ੍ਤਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ|
ਚੂਰ੍ਣਕੋ ਵਾਪਿ ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਮਰਣਸ੍ਯ ਤਤ੍||੨੧||
ਓਸ੍ਠਯੋਃ ਪਾਦਯੋਃ ਪਾਣ੍ਯੋਰਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਃ|
ਨਖੇਸ੍ਵਪਿ ਚ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੇਤਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਬਲੇਨ੍ਤਕਤ੍||੨੨||
ਯਸ੍ਯ ਨੀਲਾਵੁਭਾਵੋਸ੍ਠੌ ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਸਨ੍ਨਿਭੌ|
ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਰਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਰੋ ਧੀਰੋ ਗਤਾਯੁਸਮ੍||੨੩||
ਏਕੋ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਨੇਕੋ ਯਸ੍ਯ ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਸ੍ਵਰਃ|
ਸਹਸੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਃ||੨੪||
ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈਕਤਂ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਯੋਃ|
ਬਲਮਾਂਸਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਰਣੋਦਯਮ੍ ||੨੫||
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਵੁਕ੍ਤੌ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਮ੍|
ਯਸ੍ਤੌ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨਾਯੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇ ਸ ਮੁਹ੍ਯਤਿ||੨੬||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते|
अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः||१७||
नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम्|
मुखार्धमन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते||१८||
स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भृशम्|
ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम्||१९||
तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः|
आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः||२०||
पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः|
चूर्णको वाऽपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्||२१||
ओष्ठयोः पादयोः पाण्योरक्ष्णोर्मूत्रपुरीषयोः|
नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत्||२२||
यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ|
मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम्||२३||
एको वा यदि वाऽनेको यस्य वैकारिकः स्वरः|
सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः||२४||
यच्चान्यदपि किञ्चित् स्याद्वैकृतं स्वरवर्णयोः|
बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम् ||२५||
तत्र श्लोकः- इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम्|
यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति||२६||
ਅਯਮੇਵਾਰ੍ਥੋ ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨੋਚ੍ਯਤੇ- ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਤਿਲਕਾ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਮੁਖੇ ਇਤਿ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ| ਓਸ੍ਠਾਵਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਪਿ ਯਤ੍ ‘ਉਭੌ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਸਕਲੌਸ੍ਠਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਰਿਤ੍ਯੁਕਤ੍ਵਾਪਿ ਯਤ੍ ‘ਗਤਾਯੁਸਂ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਰਿਸ੍ਟਯੁਕ੍ਤੋ ਮੁਮੂਰ੍ਸਰ੍ਗਤਾਯੁਰੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਅਜਾਤਰਿਸ੍ਟਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾਭਾਵਾਨ੍ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਰਗਤਾਯੁਰਪਿ ਭਵਤਿ| ਮਰਣੋਦਯਮਿਤਿ ਮਰਣਕਾਰਣਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮ੍||੧੭-੨੬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने वर्णस्वरीयमिन्द्रियं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||