Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. varṇasvarīyamindriyam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਇਹ ਖਲੁ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਰਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਚਕ੍ਸੁਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਚ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਰਸਨਂ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਭਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਚਂ ਚ ਸ਼ੀਲਂ ਚਾਚਾਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮਤਿਸ਼੍ਚਾਕਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚ ਵਿਕਤਿਸ਼੍ਚ ਬਲਂ ਚ ਗ੍ਲਾਨਿਸ਼੍ਚ ਮੇਧਾ ਚ ਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਂ ਚ ਲਾਘਵਂ ਚ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚਾਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚਾਹਾਰਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚੋਪਾਯਸ਼੍ਚਾਪਾਯਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚੋਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਚ੍ਛਾਯਾ ਚ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਦੂਤਾਧਿਕਾਰਸ਼੍ਚ ਪਥਿ ਚੌਤ੍ਪਾਤਿਕਂ ਚਾਤੁਰਕੁਲੇ ਭਾਵਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ ਭੇਸਜਸਂਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਵਿਕਾਰਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੋਪਦੇਸ਼ੈਰਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਵਸ਼ੇਸਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਮਾਨੇਨ ਭਿਸਜਾ||੩||
View original
इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश्चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च च्छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਸਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਪੁਰੁਸਮਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ, ਕਾਨਿਚਿਚ੍ਚ ਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਾਨਿ ਪੁਰੁਸਮਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਤੋ ਯੁਕ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ, ਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਤੋ ਵਿਕਤਿਤਸ਼੍ਚ||੪||
View original
तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषमनाश्रितानि, कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि| तत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत, पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਜਾਤਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਚ, ਕੁਲਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾ ਚ, ਦੇਸ਼ਾਨੁਪਾਤਿਨੀ ਚ, ਕਾਲਾਨੁਪਾਤਿਨੀ ਚ ਵਯੋਨੁਪਾਤਿਨੀ ਚ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਯਤਾ ਚੇਤਿ| ਜਾਤਿਕੁਲਦੇਸ਼ਕਾਲਵਯਃਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਯਤਾ ਹਿ ਤੇਸਾਂ ਤੇਸਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਤੇ ਤੇ ਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੫||
View original
तत्र प्रकृतिर्जातिप्रसक्ता च, कुलप्रसक्ता च, देशानुपातिनी च, कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च, प्रत्यात्मनियता चेति| जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਵਿਕਤਿਃ ਪੁਨਰ੍ਲਕ੍ਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਚ, ਲਕ੍ਸ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਚ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪਾ ਚ||੬||
View original
विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च, लक्ष्यनिमित्ता च, निमित्तानुरूपा च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਨਾਮ ਸਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ ਹੇਤੁਭੂਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਦੈਵਾਤ੍; ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਹਿ ਕਾਨਿਚਿਚ੍ਛਰੀਰੋਪਨਿਬਦ੍ਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਾਨਿ ਹਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਤਤ੍ਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਾਂ ਤਾਂ ਵਿਕਤਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ|੭|
View original
तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात्; लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति, यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7
ਲਕ੍ਸ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਤੁ ਸਾ ਯਸ੍ਯਾ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਨਿਦਾਨੇਸੁ|੭|
View original
लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (7) · Śloka 7
ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਰੂਪਾ ਤੁ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਰ੍ਥਾਨੁਕਾਰਿਣੀ ਯਾ, ਤਾਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਯੁਸਃ ਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਭਿਸਜੋ ਭੂਯਸ਼੍ਚਾਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਤੇਲਿਙ੍ਗਾਨੁਰੂਪਾਂ, ਯਾਮਾਯੁਸੋਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਃ| ਯਾਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸਂਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤ੍ਯੁਦ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੭||
View original
निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या, तामनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश्चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतेलिङ्गानुरूपां, यामायुषोऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः| यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः| इत्युद्देशः| तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰਾਦਿਤ ਏਵ ਵਰ੍ਣਾਧਿਕਾਰਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕਸ੍ਣਃ, ਸ਼੍ਯਾਮਃ , ਸ਼੍ਯਾਮਾਵਦਾਤਃ, ਅਵਦਾਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨੁਪੇਕ੍ਸਮਾਣੋ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨੂਕਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਂਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ||੮||
View original
तत्रादित एव वर्णाधिकारः| तद्यथा- कृष्णः, श्यामः , श्यामावदातः, अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
ਨੀਲਸ਼੍ਯਾਵਤਾਮ੍ਰਹਰਿਤਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨੁਪੇਕ੍ਸਮਾਣੋ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਤਾਨਭੂਤ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ | ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਮਰ੍ਧਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣਮਰ੍ਧਸ਼ਰੀਰੇ, ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਵਰ੍ਣੌ ਮਰ੍ਯਾਦਾਵਿਭਕ੍ਤੌ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ; ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਸਵ੍ਯਦਕ੍ਸਿਣਵਿਭਾਗੇਨ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਪੂਰ੍ਵਪਸ਼੍ਚਿਮਵਿਭਾਗੇਨ, ਯਦ੍ਯੁਤ੍ਤਰਾਧਰਵਿਭਾਗੇਨ, ਯਦ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰ੍ਵਿਭਾਗੇਨ, ਆਤੁਰਸ੍ਯਾਰਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਏਵਮੇਵ ਵਰ੍ਣਭੇਦੋ ਮੁਖੇਪ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਮਰਣਾਯ ਭਵਤਿ||੯||
View original
नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य| तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे, द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा; यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन, यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन, यद्युत्तराधरविभागेन, यद्यन्तर्बहिर्विभागेन, आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात्; एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
ਵਰ੍ਣਭੇਦੇਨ ਗ੍ਲਾਨਿਹਰ੍ਸਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਨੇਹਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੦||
View original
वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
ਤਥਾ ਪਿਪ੍ਲੁਵ੍ਯਙ੍ਗਤਿਲਕਾਲਕਪਿਡਕਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯਾਨਨੇ ਜਨ੍ਮਾਤੁਰਸ੍ਯੈਵਮੇਵਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੧੧||
View original
तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रशस्तं विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਹਸ੍ਤਪਾਦੌਸ੍ਠਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਚ ਵੈਕਾਰਿਕੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਹੀਨਬਲਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਲਕ੍ਸਣਮਾਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਸ੍ਯ ਭਵਤਿ||੧੨||
View original
नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਰ੍ਣਵੈਕਤਮਭੂਤਪੂਰ੍ਵਂ ਸਹਸੋਤ੍ਪਦ੍ਯੇਤਾਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਵ ਹੀਯਮਾਨਸ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍, ਤਦਰਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਾਧਿਕਾਰਃ||੧੩||
View original
यच्चान्यदपि किञ्चिद्वर्णवैकृतमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत्, तदरिष्टमिति विद्यात्| इति वर्णाधिकारः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (14) · Śloka 14
ਸ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰਸ੍ਤੁ- ਹਂਸਕ੍ਰੌਞ੍ਚਨੇਮਿਦੁਨ੍ਦੁਭਿਕਲਵਿਙ੍ਕਕਾਕਕਪੋਤਜਰ੍ਜਰਾਨੁਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਵਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨੁਪੇਕ੍ਸਮਾਣੋਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨੂਕਤੋਨ੍ਯਥਾ ਵਾਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਂਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਃ| ਏਡਕਕਲਗ੍ਰਸ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਗਦ੍ਗਦਕ੍ਸਾਮਦੀਨਾਨੁਕੀਰ੍ਣਾਸ੍ਤ੍ਵਾਤੁਰਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰਾ ਵੈਕਾਰਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨੁਪੇਕ੍ਸਮਾਣੋਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਤਾਨਭੂਤ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ | ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਸ੍ਵਰਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੪||
View original
स्वराधिकारस्तु- हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः| एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਵੈਕਾਰਿਕਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰਾਣਾਮਾਸ਼੍ਵਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਰਾਨੇਕਤ੍ਵਮੇਕਸ੍ਯ ਚਾਨੇਕਤ੍ਵਮਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰਃ||੧੫|| ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰੌ ਯਥਾਵਦੁਕ੍ਤੌ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਂ ਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ||੧੬||
View original
तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम्| इति स्वराधिकारः||१५|| इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਸ੍ਯ ਵੈਕਾਰਿਕੋ ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼ਰੀਰ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਰ੍ਧੇ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਨ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਃ||੧੭|| ਨੀਲਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਰੁਣਮ੍| ਮੁਖਾਰ੍ਧਮਨ੍ਯਥਾ ਵਰ੍ਣੋ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇਰਿਸ੍ਟਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੮|| ਸ੍ਨੇਹੋ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮਰ੍ਧਮੁਖੇ ਭਸ਼ਮ੍| ਗ੍ਲਾਨਿਰਰ੍ਧੇ ਤਥਾ ਹਰ੍ਸੋ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ ਪ੍ਰੇਤਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੯|| ਤਿਲਕਾਃ ਪਿਪ੍ਲਵੋ ਵ੍ਯਙ੍ਗਾ ਰਾਜਯਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ| ਆਤੁਰਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮੁਖੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮੁਮੁਕ੍ਸਤਃ||੨੦|| ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਨਖਦਨ੍ਤੇਸੁ ਪਙ੍ਕੋ ਵਾ ਦਨ੍ਤਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਚੂਰ੍ਣਕੋ ਵਾਪਿ ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਮਰਣਸ੍ਯ ਤਤ੍||੨੧|| ਓਸ੍ਠਯੋਃ ਪਾਦਯੋਃ ਪਾਣ੍ਯੋਰਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਃ| ਨਖੇਸ੍ਵਪਿ ਚ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੇਤਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਬਲੇਨ੍ਤਕਤ੍||੨੨|| ਯਸ੍ਯ ਨੀਲਾਵੁਭਾਵੋਸ੍ਠੌ ਪਕ੍ਵਜਾਮ੍ਬਵਸਨ੍ਨਿਭੌ| ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਰਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਰੋ ਧੀਰੋ ਗਤਾਯੁਸਮ੍||੨੩|| ਏਕੋ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਨੇਕੋ ਯਸ੍ਯ ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਸ੍ਵਰਃ| ਸਹਸੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਃ||੨੪|| ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੈਕਤਂ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਯੋਃ| ਬਲਮਾਂਸਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਰਣੋਦਯਮ੍ ||੨੫|| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰਾਵੁਕ੍ਤੌ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤਾਮ੍| ਯਸ੍ਤੌ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਨਾਯੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇ ਸ ਮੁਹ੍ਯਤਿ||੨੬||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते| अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः||१७|| नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम्| मुखार्धमन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते||१८|| स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भृशम्| ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम्||१९|| तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः| आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः||२०|| पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः| चूर्णको वाऽपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्||२१|| ओष्ठयोः पादयोः पाण्योरक्ष्णोर्मूत्रपुरीषयोः| नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत्||२२|| यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ| मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम्||२३|| एको वा यदि वाऽनेको यस्य वैकारिकः स्वरः| सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः||२४|| यच्चान्यदपि किञ्चित् स्याद्वैकृतं स्वरवर्णयोः| बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम् ||२५|| तत्र श्लोकः- इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम्| यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने वर्णस्वरीयमिन्द्रियं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon