1. varṇasvarīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವರ್ಣಸ್ವರೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಶಾರೀರೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕರಣಂ ಶರೀರಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಕ್ತವ್ಯಾ, ಸಾ ಚ ಸಾಧ್ಯ ಏವ ರೋಗೇ ವಕ್ತವ್ಯಾ ನಾಸಾಧ್ಯರೋಗೇ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಅರ್ಥವಿದ್ಯಾಯಶೋಹಾನಿಮುಪಕ್ರೋಶಮಸಙ್ಗ್ರಹಮ್| ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾನ್ನಿಯತಂ ವೈದ್ಯೋ ಯೋಽಸಾಧ್ಯಂ ಸಮುಪಾಚರೇತ್” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತಿ; ನ ಚ ರಿಷ್ಟಪ್ರತಿಪತ್ತಿಮನ್ತರಾಽಸಾಧ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಪತ್ತಿರಿತಿ ರಿಷ್ಟಪ್ರತಿಪಾದಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನಾತ್ ಪ್ರಾಗುಚ್ಯತೇ | ಇನ್ದ್ರಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಣ ಉಚ್ಯತೇ, ತಸ್ಯಾನ್ತಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ರಿಷ್ಟಾಖ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ; ಯದುಕ್ತಂ ವ್ಯಾಕರಣೇ- “ಇನ್ದ್ರಿಯಮಿನ್ದ್ರಲಿಙ್ಗಂ” (ಪಾ.ಅ.೫.೨.೧೩) ಇತ್ಯಾದಿ; ತಸ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ವ್ಯಕ್ತತಮರಿಷ್ಟಾಭಿಧಾಯಕತಯಾ ವರ್ಣಸ್ವರೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಮುಚ್ಯತೇ, ಅತ್ರ ಹಿ ಯಾನಿ ರಿಷ್ಟಾನಿ ವಕ್ತವ್ಯಾನಿ ತಾನೀತರರಿಷ್ಟೇಭ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಗ್ರಾಹ್ಯತಯಾ ವ್ಯಕ್ತತಮಾನಿ| ವರ್ಣಸ್ವರಾವಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋ ವರ್ಣಸ್ವರೀಯಃ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ರಿಷ್ಟರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕೋಽಧ್ಯಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪುಷ್ಪಿತಕಮಿತ್ಯಾದ್ಯಪೀನ್ದ್ರಿಯವಿಶೇಷಣಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಇಹ ಖಲು ವರ್ಣಶ್ಚ ಸ್ವರಶ್ಚ ಗನ್ಧಶ್ಚ ರಸಶ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ಚಕ್ಷುಶ್ಚ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚ ಘ್ರಾಣಂ ಚ ರಸನಂ ಚ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ಭಕ್ತಿಶ್ಚ ಶೌಚಂ ಚ ಶೀಲಂ ಚಾಚಾರಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಿಶ್ಚಾಕೃತಿಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಶ್ಚ ಬಲಂ ಚ ಗ್ಲಾನಿಶ್ಚ ಮೇಧಾ ಚ ಹರ್ಷಶ್ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ತನ್ದ್ರಾ ಚಾರಮ್ಭಶ್ಚ ಗೌರವಂ ಚ ಲಾಘವಂ ಚ ಗುಣಾಶ್ಚಾಹಾರಶ್ಚ ವಿಹಾರಶ್ಚಾಹಾರಪರಿಣಾಮಶ್ಚೋಪಾಯಶ್ಚಾಪಾಯಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಪೂರ್ವರೂಪಂ ಚ ವೇದನಾಶ್ಚೋಪದ್ರವಾಶ್ಚ ಚ್ಛಾಯಾ ಚ ಪ್ರತಿಚ್ಛಾಯಾ ಚ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಂ ಚ ದೂತಾಧಿಕಾರಶ್ಚ ಪಥಿ ಚೌತ್ಪಾತಿಕಂ ಚಾತುರಕುಲೇ ಭಾವಾವಸ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಚ ಭೇಷಜಸಂವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಭೇಷಜವಿಕಾರಯುಕ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೋಪದೇಶೈರಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಾವಶೇಷಂ ಜಿಜ್ಞಾಸಮಾನೇನ ಭಿಷಜಾ||೩||

ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ವಿಷಯಮಾಹ- ಇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ| ಖಲುಶಬ್ದೋ ವಾಕ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ| ಇಹ ಚ ಯದ್ಯಪೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯೇವ ವಿಷಯವರ್ಣಾದಿಗ್ರಾಹಕತಯಾ ಅಗ್ರೇ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ತೇಷಾಮತೀನ್ದ್ರಿಯತ್ವೇನ ತದಾಶ್ರಯರಿಷ್ಟಾನಾಮವ್ಯಕ್ತತ್ವಂ ; ತೇನ, ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಾನಿ ವರ್ಣಾದೀನ್ಯೇವ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತರಿಷ್ಟಾಧಿಕರಣಾನ್ಯಗ್ರೇಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ| ವರ್ಣಾದಿಷ್ವಪಿ ಚ ಯಥಾ ವ್ಯಕ್ತತ್ವಂ ತಥಾ ಪೂರ್ವನಿಪಾತಃ| ಮೇಘಾದಿಶಬ್ದಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ವರ್ಣಾದಪಿ ವ್ಯಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪಿ ಶಬ್ದವಿಶೇಷ ಏವೇಹ ತಾಲ್ವಾದಿಸಮ್ಪಾದ್ಯಃ ಸ್ವರಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯೋ ರಿಷ್ಟಾಧಿಕರಣತ್ವೇನಾಭಿಮತಃ, ಸ ಚ ವರ್ಣಾಪೇಕ್ಷಯಾಽವ್ಯಕ್ತ ಏವ| ಇಹೇತ್ಯಾದಾವಸಮಾಸೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಪಿ ವರ್ಣಾದೀನಾಂ ರಿಷ್ಟಾಧಿಕರಣತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಸಮಾಸೇ ಹಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಯೈವ ರಿಷ್ಟಾಧಿಕರಣಕತಯಾ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯತ್ವಂ ಶಙ್ಕ್ಯೇತ| ವರ್ಣಶಬ್ದೇನ ಚ ವರ್ಣಸಹಚರಿತಾಶ್ಚಕ್ಷುರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ; ಅತ ಏವ ವರ್ಣಪ್ರಸ್ತಾವ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- ಯತ್- “ವರ್ಣಗ್ರಹಣೇನ ಗ್ಲಾನಿಹರ್ಷರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ನೇಹಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ” ಇತಿ| ಸ್ವರಾದಿಗ್ರಹಣೇನ ಚ ಸ್ವರಾದ್ಯಭಾವೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತೇನಾಙ್ಗುಲಿಪರ್ವಶಬ್ದಾಭಾವ-ಗನ್ಧಾಭಾವಾದಯೋಽಪಿ ರಿಷ್ಟಾನ್ಯವರುಧ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಹಣೇನ ಚ ಸ್ಪರ್ಶೋಪಲಭ್ಯಕಾಠಿನ್ಯಾದ್ಯವರೋಧಃ| ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ; ಸತ್ತ್ವವಿಕೃತೇರುದಾಹರಣಂ ಯಥಾ- “ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ಭಜತೇ ಸತ್ತ್ವಂ ಚೇತೋ ಭೀರಾವಿಶತ್ಯಪಿ” (ಇಂ.ಅ.೧೨) ಇತ್ಯಾದಿ| ಭಕ್ತಿಃ ಇಚ್ಛಾ| ಶೀಲಂ ಸಹಜಂ ವೃತ್ತಮ್| ಆಚಾರಃ ಶಾಸ್ತ್ರಶಿಕ್ಷಾಕೃತೋ ವ್ಯವಹಾರಃ| ಭಕ್ತ್ಯಾದಯೋ ಯದ್ಯಪಿ ಸತ್ತ್ವವಿಕಾರತ್ವೇನ ಸತ್ತ್ವಗ್ರಹಣೇನೈವ ಲಭ್ಯನ್ತೇ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಭಕ್ತಿಃ ಶೀಲಂ ಶೌಚಂ ದ್ವೇಷಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಮೋಹಸ್ತ್ಯಾಗೋಽಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ಭಯಂ ಕ್ರೋಧಸ್ತನ್ದ್ರೋತ್ಸಾಹಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಂ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಮನವಸ್ಥಿತತ್ವಮಿತ್ಯೇವಮಾದಯಃ ಸತ್ತ್ವವಿಕಾರಾಃ” (ಶಾ.ಅ.೩) ಇತಿ; ತಥಾಽಪಿ ಭಕ್ತ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಪೃಥಗರಿಷ್ಟಾಧಿಕರಣತ್ವೇನೇಹ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮ್| ನಿದ್ರಾದೌರ್ಬಲ್ಯಾತ್ತನ್ದ್ರೇತಿ ತನ್ದ್ರಾಶಬ್ದೇನ ನಿದ್ರೋಚ್ಯತೇ; ಅತ್ರ ಚ ರಿಷ್ಟಮುಕ್ತಂ ಯಥಾ- “ನಿದ್ರಾ ನಿತ್ಯಾ ಭವತಿ ವಾ ನ ವಾ” (ಇಂ.ಅ.೧೧) ಇತಿ| ಆರಮ್ಭ ಇತಿ ಅರಿಷ್ಟವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪಾದಾರಮ್ಭಃ ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಶ್ವಯಥುರ್ಯಸ್ಯ ಕುಕ್ಷಿಸ್ಥೋ ಹಸ್ತಪಾದಂ ಪ್ರಧಾವತಿ” (ಇಂ.ಅ.೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ಗೌರವೇ ರಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ- “ನಿಷ್ಠ್ಯೂತಂ ಚ ಪುರೀಷಂ ಚ ರೇತಶ್ಚಾಮ್ಭಸಿ ಮಜ್ಜತಿ” (ಇಂ.ಅ.೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ಲಾಘವೇ ರಿಷ್ಟಂ- ಗುರೂಣಾಮಙ್ಗಾನಾಂ ಲಾಘವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಗುಣರಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ- “ಗುಣಾಃ ಶರೀರದೇಶಾನಾಂ ಶೀತೋಷ್ಣಮೃದುದಾರುಣಾಃ| ವಿಪರ್ಯಾಸೇನ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಸ್ಥಾನೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ತದ್ವಿಧಾಃ” (ಇಂ.ಅ.೧೨) ಇತಿ| ಆಹಾರರಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ- “ಆಹಾರಮುಪಯುಞ್ಜಾನೋ ಭಿಷಜಾ ಸೂಪಕಲ್ಪಿತಮ್” (ಇಂ.ಅ.೧೨) ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರಪರಿಣಾಮರಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ- “ದುರ್ಬಲೋ ಬಹು ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಯೋ ಪ್ರಾಗಭುಕ್ತ್ವಾಽನ್ನಮಾತುರಃ| ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಪುರೀಷಶ್ಚ” (ಇಂ.ಅ.೭) ಇತಿ| ಉಪಾಯ ಉಪಗಮನಂ ವ್ಯಾಧಿಮೇಲಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಹಸಾ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ವಿಶ್ಲೇಷಣಂ ಚ ಸನ್ಧೀನಾಂ” (ಇಂ.ಅ.೮) ಇತಿ| ವ್ಯಾಧ್ಯಪಗಮನಮಪಾಯಃ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಯಂ ನರಂ ಸಹಸಾ ರೋಗೋ ದುರ್ಬಲಂ ಪರಿಮುಞ್ಚತಿ” (ಇಂ.ಅ.೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧಿಶ್ಚೇತಿ ವ್ಯಾಧಿರೇವ ರಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ- “ವಾತಾಷ್ಠೀಲಾ ಸುಸಂವೃತ್ತಾ ದಾರುಣಾ ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ” (ಇಂ.ಅ.೧೦) ಇತಿ| ಛಾಯಾ ಭೌತಿಕೀ ಪಞ್ಚರೂಪಾ, ಪ್ರತಿಚ್ಛಾಯಾ ತು ದೇಹಚ್ಛಾಯಾ; ಪ್ರತಿಚ್ಛಾಯಯಾ ಚ ನೇತ್ರಕುಮಾರಿಕಾಽಪಿ ಪ್ರತಿಚ್ಛಾಯಾರೂಪಾ ಗೃಹೀತವ್ಯಾ| ಅಯಂ ಚ ಛಾಯಾದಿಭೇದಃ ಪನ್ನರೂಪೀಯೇನ್ದ್ರಿಯೇ ದರ್ಶಯಿತವ್ಯಃ | ಆತುರಕುಲೇ ಭಾವಾವಸ್ಥಾರಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ- “ಅಗ್ನಿಪೂರ್ಣಾನಿ ಪಾತ್ರಾಣಿ ಭಿನ್ನಾನಿ ವಿಶಿಖಾನಿ ಚ| ಭಿಷಙ್ಮುಮೂರ್ಷತಾಂ ವೇಶ್ಮ ಪ್ರವಿಶನ್ನೇವ ಪಶ್ಯತಿ” (ಇಂ.ಅ.೧೨) ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೇಷಜಸಂವೃತ್ತೌ ರಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ- “ಯಮುದ್ದಿಶ್ಯಾತುರಂ ವೈದ್ಯಃ ಸಂವರ್ತಯಿತುಮೌಷಧಮ್| ಯತಮಾನೋ ನ ಶಕ್ನೋತಿ ದುರ್ಲಭಂ ತಸ್ಯ ಜೀವಿತಮ್” (ಇಂ.ಅ.೧೨) ಇತಿ| ಭೇಷಜಸ್ಯ ವಿಕಾರೇಣ ಸಮಂ ಯುಕ್ತಿರ್ಭೇಷಜವಿಕಾರಯುಕ್ತಿಃ; ತತ್ರ ರಿಷ್ಟಂ ಯಥಾ- “ವಿಜ್ಞಾತಂ ಬಹುಶಃ ಸಿದ್ಧಂ ವಿಧಿವಚ್ಚಾವಚಾರಿತಮ್| ನ ಸಿಧ್ಯತ್ಯೌಷಧಂ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್” (ಇಂ.ಅ.೧೨) ಇತಿ| ಶೇಷಂ ತು ರಿಷ್ಟೋದಾಹರಣಂ ವ್ಯಕ್ತಮ್| ಇತಿ ಸಮಾಪ್ತೌ| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಪ್ರಮಾಣಾನಾಮಿಹಾದೌ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಕೃತಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ವರ್ಣಾದಯ ಆಯುರ್ಲಕ್ಷಣಪ್ರತಿಪಾದಿತಾ ದೀರ್ಘಾಯುಃಪ್ರಮಾಣಜಿಜ್ಞಾಸಾಯಾಮಪಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪೀಹ ರಿಷ್ಟಪ್ರಕರಣೇ ಆಯುಃಪ್ರಮಾಣಾವಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮೇವ ಪರೀಕ್ಷಣೀಯಾಃ, ಅತ ಉಕ್ತಂ- ಪ್ರಮಾಣಾವಶೇಷಂ ಜಿಜ್ಞಾಸಮಾನೇನೇತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಾನಿಚಿತ್ ಪುರುಷಮನಾಶ್ರಿತಾನಿ, ಕಾನಿಚಿಚ್ಚ ಪುರುಷಸಂಶ್ರಯಾಣಿ| ತತ್ರ ಯಾನಿ ಪುರುಷಮನಾಶ್ರಿತಾನಿ ತಾನ್ಯುಪದೇಶತೋ ಯುಕ್ತಿತಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷೇತ, ಪುರುಷಸಂಶ್ರಯಾಣಿ ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಿತೋ ವಿಕೃತಿತಶ್ಚ||೪||

ಪುರುಷಮನಾಶ್ರಿತಾನಿ ದೂತಾದ್ಯಾಶ್ರಯಾಣಿ ರಿಷ್ಟಾನಿ| ಯುಕ್ತಿತಶ್ಚೇತ್ಯನುಮಾನತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅತ್ರ ಯುಕ್ತೇರಪಿ ರಿಷ್ಟತ್ವಾವಧಾರಣೇ ಕ್ಷಮತ್ವಾತ್| ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಹಿ ದೂತಾದೀನಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಾತ್ರಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ರಿಷ್ಟಂ ತು ದೂತಾದೀನಾಮಾಗಮಾದೇವ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಪುರುಷಾಶ್ರಯಿವರ್ಣಾದಿಗತರಿಷ್ಟಗ್ರಹಣೇ ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಪಿ ತತ್ತದರಿಷ್ಟವಿಶೇಷಗ್ರಹಣೇ ತತ್ತದ್ವಿಶೇಷೇಣ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತ ಇತಿ ಮತ್ವಾಽತ್ರ ತತ್ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮ್| ಅನುಮಾನಂ ತು ರಿಷ್ಟತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮನಿಮಿತ್ತತ್ವಾದಿಧರ್ಮವಿಚಾರೇ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ, ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ| ಪ್ರಕೃತಿತಶ್ಚೇತಿ ಪುರುಷಾಶ್ರಯವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಹೇತುತಯಾ ಪ್ರಕೃತೀ ರಿಷ್ಟಜ್ಞಾನೇ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ, ಯತಃ ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಾನಾಧೀನಂ ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಪರೀಕ್ಷಾ ತ್ವತ್ರಾಧಿಕೃತೈಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧೈಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಭಿರೇವ ಜ್ಞೇಯಾ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಜಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಾ ಚ, ಕುಲಪ್ರಸಕ್ತಾ ಚ, ದೇಶಾನುಪಾತಿನೀ ಚ, ಕಾಲಾನುಪಾತಿನೀ ಚ ವಯೋಽನುಪಾತಿನೀ ಚ, ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತಾ ಚೇತಿ| ಜಾತಿಕುಲದೇಶಕಾಲವಯಃಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತಾ ಹಿ ತೇಷಾಂ ತೇಷಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ತೇ ತೇ ಭಾವವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ||೫||

ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿಭಜತೇ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಜಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಾ ಯಥಾ- ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತೌ ಶೌಚಂ, ಕುಲಪ್ರಸಕ್ತಾ ಯಥಾ- ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಕುಲಂ ಶುಚ್ಯಾಚಾರವದ್ಭವತಿ, ದೇಶಾನುಪಾತಿನೀ ಯಥಾ- ಅನ್ತರ್ವೇದಿವಾಸಿನಃ ಶುಚಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಕಾಲಾನುಪಾತಿನೀ ಯಥಾ- ಕೃತಯುಗೇ ಶೌಚಂ, ವಯೋಽನುಪಾತಿನೀ ಯಥಾ- ಬಾಲ್ಯೇಽಶೌಚಂ, ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತಾ ಯಥಾ- ಕಶ್ಚಿದೇವ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಶುಚಿರ್ಭವತಿ; ಇತ್ಯಾದ್ಯುದಾಹರಣೀಯಮ್| ಕುತಃ ಪುನರ್ಜಾತ್ಯಾದಿನಿಯತಾ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭವತೀತ್ಯತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ- ಜಾತಿಕುಲೇತ್ಯಾದಿ| ತೇ ತೇ ಭಾವವಿಶೇಷಾ ಇತಿ ಶುಚಿತ್ವಾಶೌಚಾದಯಃ ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ವಿಕೃತಿಃ ಪುನರ್ಲಕ್ಷಣನಿಮಿತ್ತಾ ಚ, ಲಕ್ಷ್ಯನಿಮಿತ್ತಾ ಚ, ನಿಮಿತ್ತಾನುರೂಪಾ ಚ||೬||

ರಿಷ್ಟಾಧಿಕಾರಾಧಿಕೃತಾಂ ವಿಕೃತಿಂ ವಿವೇಚಯಿತುಂ ಸರ್ವಾನೇವ ವಿಕೃತಿಭೇದಾನಾಹ- ವಿಕೃತಿರಿತ್ಯಾದಿ||೬||

Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7

ತತ್ರ ಲಕ್ಷಣನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ ಸಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಶರೀರೇ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ ಹೇತುಭೂತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ದೈವಾತ್; ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಹಿ ಕಾನಿಚಿಚ್ಛರೀರೋಪನಿಬದ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಯಾನಿ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ತತ್ರಾಧಿಷ್ಠಾನಮಾಸಾದ್ಯ ತಾಂ ತಾಂ ವಿಕೃತಿಮುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ|೭|

ಹೇತುಭೂತಾನೀತಿ ಹೇತುಸದೃಶಾನಿ| ತೇನ ದೈವಮೇವ ನಖರೇಖಾಪದ್ಮಾದಿಸಾಮುದ್ರಿಕೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತೇ ಶರೀರೇ ರಾಜ್ಯಧನಗಮನವಧಬನ್ಧನಾದಿರೂಪವಿಕೃತಿಪ್ರಾಪ್ತೌ ಹೇತುಃ, ಲಕ್ಷಣಾನಿ ತು ದೈವನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಬೋಧಕಮಾತ್ರಾಣಿ, ಅತ ಏವ ದೈವಾದಿತ್ಯುಕ್ತಂ; ದೈವಂ ಚ ಪ್ರಾಕ್ತನಂ ಕರ್ಮೋಚ್ಯತೇ| ವಿಕೃತಿಮುತ್ಪಾದಯನ್ತೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ದೈವಾದಿತಿ ಯೋಜನೀಯಂ; ತೇನ, ದೈವಬಲಾದೇವ ಲಕ್ಷಣಾನಾಂ ರಾಜ್ಯಧನವಧಬನ್ಧನಾದಿರೂಪವಿಕೃತಿಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಇತ್ಯನೇನ ಲಕ್ಷಣಸೂಚಿತಾದೃಷ್ಟಪರಿಪಾಕಕಾಲೇ ನಿಯತತ್ವಂ ವಿಕೃತೇರ್ದರ್ಶಯತಿ| ಲಕ್ಷಣಾಸೂಚಿತಾಶ್ಚ ರಾಜ್ಯಾದಯ ಇಹ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕದಾಚಿದ್ಭವನ್ತೋಽಸ್ವಾಭಾವಿಕಾ ಏವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಿಕೃತಿಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ||೭(೧)||

Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7

ಲಕ್ಷ್ಯನಿಮಿತ್ತಾ ತು ಸಾ ಯಸ್ಯಾ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ನಿದಾನೇಷು|೭|

ಯಥೋಕ್ತಂ ನಿದಾನೇಷ್ವಿತಿ ಯಥಾ- ರೂಕ್ಷಾದಿಸೇವಯಾ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪರೂಪಾ ವಿಕೃತಿರ್ನಿದಾನೋಕ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೭(೨)||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

ನಿಮಿತ್ತಾನುರೂಪಾ ತು ನಿಮಿತ್ತಾರ್ಥಾನುಕಾರಿಣೀ ಯಾ, ತಾಮನಿಮಿತ್ತಾಂ ನಿಮಿತ್ತಮಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಸ್ಯೇಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಷಜೋ ಭೂಯಶ್ಚಾಯುಷಃ ಕ್ಷಯನಿಮಿತ್ತಾಂ ಪ್ರೇತೇಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಾಂ, ಯಾಮಾಯುಷೋಽನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದಿಶನ್ತಿ ಧೀರಾಃ| ಯಾಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯ ಪುರುಷಸಂಶ್ರಯಾಣಿ ಮುಮೂರ್ಷತಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಇತ್ಯುದ್ದೇಶಃ| ತಂ ವಿಸ್ತರೇಣಾನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೭||

ನಿಮಿತ್ತಾನುರೂಪೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಸದೃಶೀ| ತದೇವ ಸ್ಫೋಟಯತಿ- ನಿಮಿತ್ತಾರ್ಥಾನುಕಾರಿಣೀತಿ|- ನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ಯೋಽರ್ಥಃ ಕಾರ್ಯಜನನರೂಪಃ ಕಾರ್ಯಬೋಧನರೂಪೋ ವಾ ತಮನುಕರೋತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಾರ್ಥಾನುಕಾರಿಣೀ| ರಿಷ್ಟಾಖ್ಯಾ ಹಿ ವಿಕೃತಿರ್ಮರಣೇ ತಸ್ಯೈವಾವಬೋಧನೇ ವಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಭವತಿ| ಅಪರಮಪಿ ನಿಮಿತ್ತಾನುರೂಪಾಯಾ ವಿಕೃತೇರ್ವಿಶೇಷಮಾಹ- ತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಮಿತ್ತಾಮಿತಿ ತದಾತ್ವೇಽನುಪಲಭ್ಯಮಾನನಿಮಿತ್ತಾಂ, ನ ತು ಪುನಃ ಸರ್ವಥೈವಾಹೇತುಕೀಂ, ಯತ ‘ಆಯುಷಃ ಕ್ಷಯನಿಮಿತ್ತಾಮ್’ ಇತ್ಯನನ್ತರಮಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಂ ಕಥಯಿಷ್ಯತಿ; ರಿಷ್ಟಸ್ಯ ಹಿ ನ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿನಾ ಶರೀರಸಮ್ಬನ್ಧಾದಿ ನಿಮಿತ್ತಮುಪಲಭ್ಯತೇ| ಯದ್ವಾ, ಆಯುಃಕ್ಷಯರೂಪಂ ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ತದ್ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ನಾನ್ಯೈರುಪಲಭ್ಯತೇ , ಕಿನ್ತು ತದೇವ ಹಿ ರಿಷ್ಟಾದುನ್ನೀಯತೇ; ತೇನ, ಅವ್ಯಕ್ತನಿಮಿತ್ತತ್ವಮಿಹಾನಿಮಿತ್ತತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಗತಾಯುಷ್ಟ್ವಮೇವ ಸಕಲಪುರುಷಸಂಶ್ರಿತರಿಷ್ಟವ್ಯಾಪಕಂ ಕಾರಣಂ ಸಾಧು| ಯತ್ತು ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಕ್ರಿಯಾಪಥಮತಿಕ್ರಾನ್ತಾಃ ಕೇವಲಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ಚಿಹ್ನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯದ್ದೋಷಾಸ್ತದರಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ” (ಇಂ.ಅ.೧೧) ಇತಿ, ತದ್ದೂತಾದಿಗತರಿಷ್ಟಾವ್ಯಾಪಕತಯಾ ಪುರುಷಾಶ್ರಯಿರಿಷ್ಟಮಾತ್ರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಆಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತಿ ಆಯುಃಶೇಷಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೂಯ ಇತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಮ್| ತೇನಾತ್ಯರ್ಥಮಾಯುಃಕ್ಷಯನಿಮಿತ್ತಾಂ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಾಯುಃಕ್ಷಯಜನ್ಯಾಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಯಾಮಿತಿ ಕ್ಷೀಣಾಯುಃಕಾರ್ಯಾಮ್| ಪ್ರೇತಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಾಮಿತಿ ಪ್ರೇತಸದೃಶೀಂ; “ಮಲಾ ದನ್ತೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ಪ್ರೇತಾಕೃತಿರುದೀರ್ಯತೇ” (ಇಂ.ಅ.೧೨) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಮ್| ಇಮಾಂ ಹಿ ವಿಕೃತಿಮಾಯುಷೋಽನ್ತರ್ಗ(ಗ)ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ವದನ್ತಿ| ಯಾ ತ್ವನ್ಯಾ ಪ್ರೇತಲಿಙ್ಗಾನನುರೂಪಾ ವರ್ಣಾಶ್ರಯಾ ಸಾ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಮರಣಬೋಧಿಕಾ; ತೇನ ಸಾ ನಾತ್ಯರ್ಥನ್ನಾತ್ಯರ್ಥಕ್ಷೀಣಾಯುಃಕಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ‘ಭೂಯಶ್ಚ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ಧೀರಾಃ’ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಾನುರೂಪವಿಕೃತಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷಂ ಮರಣಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಪುನಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾನಿಮಿತ್ತಾಯಾ ಧರ್ಮಾನ್ತರಮಾಹ- ಯಾಮಧಿಕೃತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪುರುಷಸಂಶ್ರಯಾಣೀತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ ಪುರುಷಾನಾಶ್ರಿತದೂತಾದಿರಿಷ್ಟೇ ನಾವಶ್ಯಮನಿಮಿತ್ತತಾಽಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯತೋ ದೂತಾಧಿಕಾರಾದೌ ಯಾನಿ ರಿಷ್ಟಾನಿ ತಾನಿ ದೃಶ್ಯಮಾನನಿಮಿತ್ತಾನ್ಯಪ್ಯಾಗಮಾದೇವ ರಿಷ್ಟತ್ವೇನಾವಧಾರ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ- “ಮುಕ್ತಕೇಶೇಽಥವಾ ನಗ್ನೇ ರುದತ್ಯಪ್ರಯತೇಽಥವಾ| ಭಿಷಗಭ್ಯಾಗತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೂತಂ ಮರಣಮಾದಿಶೇತ್” (ಇಂ.ಅ.೧೨) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಭಿಷಜೋ ಮುಕ್ತಕೇಶವಚನಾದ್ದೃಶ್ಯತ ಏವ ಕಾರಣಂ, ತಥಾ ದೂತಾಗಮನೇ ಚಾತುರಸ್ಯ ಪ್ರೇರಣಾದಿ ಕಾರಣಮಸ್ತ್ಯೇವ, ತೇನಾನಿಮಿತ್ತತ್ವಮಾತುರಾಶ್ರಯಿರಿಷ್ಟ ಏವ| ಅನ್ಯೇ ತು, ಏವಮ್ಭೂತವೈದ್ಯದೂತಸಮಾಗಮಃ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯತ್ವೇನ ಜ್ಞಾತಃ ಸನ್ ಯದಾ ದೈವಾದ್ಭವತಿ, ತದಾ ದೈವನಿಮಿತ್ತಃ ಸನ್ ರಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ; ತೇನ, ಸರ್ವರಿಷ್ಟವ್ಯಾಪಿಕೈವೇಯಮನಿಮಿತ್ತತಾ; ಭೂಯಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನ ತು ಪ್ರೇತಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಾಂ ವಿಕೃತಿಂ ಭೂಯ ಆಯುಷೋಽನ್ತರ್ಗ(ಗ)ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದಿಶನ್ತಿ, ತಥಾ ಪುರುಷಸಂಶ್ರಯಾಣಿ ಭೂಯ ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ಪುರುಷಾನಾಶ್ರಯಾಣಿ ತು ಸ್ವಲ್ಪಗ್ರನ್ಥೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಇತ್ಯುದ್ದೇಶ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನಾರ್ಥೋದ್ದೇಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

ತತ್ರಾದಿತ ಏವ ವರ್ಣಾಧಿಕಾರಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಕೃಷ್ಣಃ, ಶ್ಯಾಮಃ , ಶ್ಯಾಮಾವದಾತಃ, ಅವದಾತಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಂಶ್ಚಾಪರಾನುಪೇಕ್ಷಮಾಣೋ ವಿದ್ಯಾದನೂಕತೋಽನ್ಯಥಾ ವಾಽಪಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಮಾನಾಂಸ್ತಜ್ಜ್ಞೈಃ||೮||

ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಾನಾನ್ತರೀಯಕತ್ವಾದ್ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾನೇವ ತಾವದಾಹ- ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವದಾತೋ ಗೌರಃ| ಇಹ ಚ ಪ್ರಾಯೇಣ ಯೇ ವರ್ಣಾಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ಯೇ ತು ಪ್ರಾಯೇಣ ವಿಕೃತ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ ವಿಕೃತಿವರ್ಣಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾ ಅಪಿ ಕದಾಚಿದ್ವಿಕೃತಿವರ್ಣಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ವಿಕೃತಿವರ್ಣಾ ಅಪಿ ಜನ್ಮಪ್ರಭೃತಿಜಾಯಮಾನತಯಾ ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನುಕ್ತಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾತಿದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ- ಯಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪೇತ್ಯ ಈಕ್ಷಮಾಣ ಇತಿ ಉಪೇಕ್ಷಮಾಣಃ| ಅನೂಕತ ಇತಿ ಸಾದೃಶ್ಯತಃ; ಅನೇನ ಚ ಶ್ಯಾಮೇತ್ಯಾದಿವರ್ಣಶಬ್ದೇನ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಮಾನಾನ್ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ತಜ್ಜ್ಞೈರಿತಿ ವರ್ಣಭೇದನಾಮಜ್ಞೈಃ||೮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

ನೀಲಶ್ಯಾವತಾಮ್ರಹರಿತಶುಕ್ಲಾಶ್ಚ ವರ್ಣಾಃ ಶರೀರಸ್ಯ ವೈಕಾರಿಕಾ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಂಶ್ಚಾಪರಾನುಪೇಕ್ಷಮಾಣೋ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ವಿಕೃತಾನಭೂತ್ವೋತ್ಪನ್ನಾನ್ | ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿವರ್ಣಾ ಭವನ್ತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಶರೀರಸ್ಯ| ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಮರ್ಧಶರೀರೇ ವಿಕೃತಿವರ್ಣಮರ್ಧಶರೀರೇ, ದ್ವಾವಪಿ ವರ್ಣೌ ಮರ್ಯಾದಾವಿಭಕ್ತೌ ದೃಷ್ಟ್ವಾ; ಯದ್ಯೇವಂ ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣವಿಭಾಗೇನ, ಯದ್ಯೇವಂ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಿಮವಿಭಾಗೇನ, ಯದ್ಯುತ್ತರಾಧರವಿಭಾಗೇನ, ಯದ್ಯನ್ತರ್ಬಹಿರ್ವಿಭಾಗೇನ, ಆತುರಸ್ಯಾರಿಷ್ಟಮಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್; ಏವಮೇವ ವರ್ಣಭೇದೋ ಮುಖೇಽಪ್ಯನ್ಯತ್ರ ವರ್ತಮಾನೋ ಮರಣಾಯ ಭವತಿ||೯||

ನೀಲೇತ್ಯಾದಿನಾ (ವಿಕೃತಿಜಾಯಮಾನತಯಾ ) ವಿಕೃತಿವರ್ಣಾನಾಹ| ಇಹ, ‘ಅಪರಾನ್’ ಇತಿ ವಚನೇನ ವಿಕೃತಿವರ್ಣಸಙ್ಕರಜಾ ವರ್ಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ವಿಕೃತಿವರ್ಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಪ್ರಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗ್ವಿಕೃತಾನಿತಿ ಪೂರ್ವವರ್ಣಾದನ್ಯಥಾಭೂತಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನಾಪಿ, ಯೇನ ಶ್ಯಾಮೇನ ಸತಾ ರಸಾಯನೋಪಯೋಗಾದ್ಗೌರವರ್ಣತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ಸ ಚ ತ್ಯಕ್ತರಸಾಯನಃ ಕಾಲವಶಾತ್ ಪುನಃ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣೋ ಭವತಿ ತಸ್ಯಾಪಿ ಪೂರ್ವಗೌರವರ್ಣಾದ್ವಿಕೃತಿಃ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣೋ ಭವನ್ ರಿಷ್ಟಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಅಭೂತ್ವೋತ್ಪನ್ನಾನಿತಿ; ತೇನ ನಾಯಂ ದೋಷಃ; ಅತ್ರ ಹಿ ಪೂರ್ವಭೂತ ಏವ ವರ್ಣಃ ಪುನರ್ಭವತಿ, ತೇನ ನ ರಿಷ್ಟಮ್| ಮರ್ಯಾದಾವಿಭಕ್ತಾವಿತಿ ಸಮಸೀಮಾವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತೌ| ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಿಮವಿಭಾಗೇನೇತಿ ಅಭಿಮುಖಪೃಷ್ಠಭಾಗೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ತರ್ಬಹಿರ್ವಿಭಾಗೇನೇತಿ ಅತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೋ ವರ್ಣೋ ಮುಖನಾಸಾಕರ್ಣಶ್ರೋತ್ರಾನ್ತರ್ಗತತಯಾ ಉನ್ನೇಯಃ| ಅನ್ಯತ್ರೇತಿ ಅವಾನ್ತರೇ ಹಸ್ತಪಾದಾದೌ||೯||

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

ವರ್ಣಭೇದೇನ ಗ್ಲಾನಿಹರ್ಷರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ನೇಹಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೧೦||

ವರ್ಣಭೇದೇನೇತಿ ಯಥಾ ವರ್ಣವಿಭಾಗೇನ ರಿಷ್ಟಂ, ತಥಾ ಗ್ಲಾನ್ಯಾದಿವಿಭಾಗೇನಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಹರ್ಷ ಇಹೋಪಚಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ಮಾನಸಹರ್ಷಸ್ಯೇಹ ಚಾಕ್ಷುಷಾಧಿಕಾರೇಽಸಙ್ಗತತ್ವಾತ್||೧೦||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ತಥಾ ಪಿಪ್ಲುವ್ಯಙ್ಗತಿಲಕಾಲಕಪಿಡಕಾನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯಾನನೇ ಜನ್ಮಾತುರಸ್ಯೈವಮೇವಾಪ್ರಶಸ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್||೧೧||

ತಥೇತ್ಯಾದೌ ಪಿಪ್ಲುಪ್ರಭೃತೀನಾಮಪಿ ವರ್ಣವತ್ ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಜನ್ಮ ರಿಷ್ಟಂ ಭವತೀತ್ಯೇವಮೇವಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ||೧೧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

ನಖನಯನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷಹಸ್ತಪಾದೌಷ್ಠಾದಿಷ್ವಪಿ ಚ ವೈಕಾರಿಕೋಕ್ತಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಹೀನಬಲವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಲಕ್ಷಣಮಾಯುಷಃ ಕ್ಷಯಸ್ಯ ಭವತಿ||೧೨||

ನಖೇತ್ಯಾದೌ ಬಲಹಾನ್ಯಾದ್ಯಭಾವೇ ಸತಿ ನ ರಿಷ್ಟಮ್||೧೨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವರ್ಣವೈಕೃತಮಭೂತಪೂರ್ವಂ ಸಹಸೋತ್ಪದ್ಯೇತಾನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಹೀಯಮಾನಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ಶಶ್ವತ್, ತದರಿಷ್ಟಮಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಇತಿ ವರ್ಣಾಧಿಕಾರಃ||೧೩||

ಯಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾಽನುಕ್ತವರ್ಣರಿಷ್ಟಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಅಭೂತಪೂರ್ವಮಿತಿ ಪೂರ್ವವ್ಯಾಕೃತರಸಾಯನವಿಹಿತವರ್ಣಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮ್| ಸಹಸೋತ್ಪದ್ಯತ ಇತ್ಯನೇನ ರಿಷ್ಟಾನಾಂ ಶೀಘ್ರಸ್ವಭಾವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾರ್ಥಮೇವ| ಹೀಯಮಾನಸ್ಯ ಶಶ್ವದಿತಿ ಸ್ವಭಾವಕಥನಂ, ರಿಷ್ಟೋತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಹೀಯಮಾನತಾ ಶಶ್ವದವಶ್ಯಂ ಭವತಿ||೧೩||

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

ಸ್ವರಾಧಿಕಾರಸ್ತು- ಹಂಸಕ್ರೌಞ್ಚನೇಮಿದುನ್ದುಭಿಕಲವಿಙ್ಕಕಾಕಕಪೋತಜರ್ಜರಾನುಕಾರಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರಾ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಂಶ್ಚಾಪರಾನುಪೇಕ್ಷಮಾಣೋಽಪಿ ವಿದ್ಯಾದನೂಕತೋಽನ್ಯಥಾ ವಾಽಪಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಮಾನಾಂಸ್ತಜ್ಜ್ಞೈಃ| ಏಡಕಕಲಗ್ರಸ್ತಾವ್ಯಕ್ತಗದ್ಗದಕ್ಷಾಮದೀನಾನುಕೀರ್ಣಾಸ್ತ್ವಾತುರಾಣಾಂ ಸ್ವರಾ ವೈಕಾರಿಕಾ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಂಶ್ಚಾಪರಾನುಪೇಕ್ಷಮಾಣೋಽಪಿ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ವಿಕೃತಾನಭೂತ್ವೋತ್ಪನ್ನಾನ್ | ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಸ್ವರಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೧೪||

ಕ್ರಮಾಗತಂ ಸ್ವರಮಾಹ- ಸ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಜರ್ಜರಃ ವಾದ್ಯಭಾಣ್ಡವಿಶೇಷಃ| ಯಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವವದ್ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಏಡಕೋ ಮೇಷಃ, ಕಿಂವಾ ಅರಣ್ಯಚ್ಛಾಗಲಃ; ಕಲಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ; ಗ್ರಸ್ತಃ ಸರ್ವಥಾಽನುಚ್ಚಾರಃ; ಕ್ಷಾಮಃ ರೂಕ್ಷಃ; ದೀನಃ ದುಃಖೋಚ್ಚಾರ್ಯಮಾಣಸ್ವರಃ; ಅನುಕೀರ್ಣ ಉಪರ್ಯುಪರ್ಯುಚ್ಚಾರ್ಯಮಾಣಃ||೧೪||

Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16

ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿವೈಕಾರಿಕಾಣಾಂ ಸ್ವರಾಣಾಮಾಶ್ವಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವರಾನೇಕತ್ವಮೇಕಸ್ಯ ಚಾನೇಕತ್ವಮಪ್ರಶಸ್ತಮ್| ಇತಿ ಸ್ವರಾಧಿಕಾರಃ||೧೫|| ಇತಿ ವರ್ಣಸ್ವರಾಧಿಕಾರೌ ಯಥಾವದುಕ್ತೌ ಮುಮೂರ್ಷತಾಂ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಿತಿ||೧೬||

ಪ್ರಕೃತೇರ್ವೈಕಾರಿಕಾ ಅನ್ಯಥಾಭೂತಾ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿವೈಕಾರಿಕಾಃ| ಸ್ವರಾನೇಕತ್ವಮಿತಿ ಕದಾಚಿದೇಡಕಸ್ವರತ್ವಂ, ಕದಾಚಿತ್ ಕಲಸ್ವರತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಸ್ಯ ಚಾನೇಕತ್ವಮಿತಿ ಏಕಸ್ಯೈವ ಸ್ವರಸ್ಯ ಚಾನೇಕತ್ವಮಿವ ಪ್ರತಿಭಾತಿ| ಅನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೧೫-೧೬||

Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಯಸ್ಯ ವೈಕಾರಿಕೋ ವರ್ಣಃ ಶರೀರ ಉಪಪದ್ಯತೇ| ಅರ್ಧೇ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಕೃತ್ಸ್ನೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಚ ನಾಸ್ತಿ ಸಃ||೧೭|| ನೀಲಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಶ್ಯಾವಂ ತಾಮ್ರಂ ವಾ ಯದಿ ವಾಽರುಣಮ್| ಮುಖಾರ್ಧಮನ್ಯಥಾ ವರ್ಣೋ ಮುಖಾರ್ಧೇಽರಿಷ್ಟಮುಚ್ಯತೇ||೧೮|| ಸ್ನೇಹೋ ಮುಖಾರ್ಧೇ ಸುವ್ಯಕ್ತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಮರ್ಧಮುಖೇ ಭೃಶಮ್| ಗ್ಲಾನಿರರ್ಧೇ ತಥಾ ಹರ್ಷೋ ಮುಖಾರ್ಧೇ ಪ್ರೇತಲಕ್ಷಣಮ್||೧೯|| ತಿಲಕಾಃ ಪಿಪ್ಲವೋ ವ್ಯಙ್ಗಾ ರಾಜಯಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ| ಆತುರಸ್ಯಾಶು ಜಾಯನ್ತೇ ಮುಖೇ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಮುಮುಕ್ಷತಃ||೨೦|| ಪುಷ್ಪಾಣಿ ನಖದನ್ತೇಷು ಪಙ್ಕೋ ವಾ ದನ್ತಸಂಶ್ರಿತಃ| ಚೂರ್ಣಕೋ ವಾಽಪಿ ದನ್ತೇಷು ಲಕ್ಷಣಂ ಮರಣಸ್ಯ ತತ್||೨೧|| ಓಷ್ಠಯೋಃ ಪಾದಯೋಃ ಪಾಣ್ಯೋರಕ್ಷ್ಣೋರ್ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋಃ| ನಖೇಷ್ವಪಿ ಚ ವೈವರ್ಣ್ಯಮೇತತ್ ಕ್ಷೀಣಬಲೇಽನ್ತಕೃತ್||೨೨|| ಯಸ್ಯ ನೀಲಾವುಭಾವೋಷ್ಠೌ ಪಕ್ವಜಾಮ್ಬವಸನ್ನಿಭೌ| ಮುಮೂರ್ಷುರಿತಿ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನರೋ ಧೀರೋ ಗತಾಯುಷಮ್||೨೩|| ಏಕೋ ವಾ ಯದಿ ವಾಽನೇಕೋ ಯಸ್ಯ ವೈಕಾರಿಕಃ ಸ್ವರಃ| ಸಹಸೋತ್ಪದ್ಯತೇ ಜನ್ತೋರ್ಹೀಯಮಾನಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ಸಃ||೨೪|| ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ಯಾದ್ವೈಕೃತಂ ಸ್ವರವರ್ಣಯೋಃ| ಬಲಮಾಂಸವಿಹೀನಸ್ಯ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಮರಣೋದಯಮ್ ||೨೫|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಇತಿ ವರ್ಣಸ್ವರಾವುಕ್ತೌ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಮುಮೂರ್ಷತಾಮ್| ಯಸ್ತೌ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಜಾನಾತಿ ನಾಯುರ್ಜ್ಞಾನೇ ಸ ಮುಹ್ಯತಿ||೨೬||

ಅಯಮೇವಾರ್ಥೋ ಗದ್ಯೋಕ್ತಃ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಚ ಶ್ಲೋಕೇನೋಚ್ಯತೇ- ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ| ತಿಲಕಾ ಇತ್ಯಾದೌ ಮುಖೇ ಇತಿ ಮುಖಾರ್ಧೇ| ಓಷ್ಠಾವಿತಿ ದ್ವಿವಚನಮುಕ್ತ್ವಾಽಪಿ ಯತ್ ‘ಉಭೌ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಸಕಲೌಷ್ಠವ್ಯಾಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಮುಮೂರ್ಷುರಿತ್ಯುಕತ್ವಾಽಪಿ ಯತ್ ‘ಗತಾಯುಷಂ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ರಿಷ್ಟಯುಕ್ತೋ ಮುಮೂರ್ಷರ್ಗತಾಯುರೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಅಜಾತರಿಷ್ಟಸ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಭಾವಾನ್ಮುಮೂರ್ಷುರಗತಾಯುರಪಿ ಭವತಿ| ಮರಣೋದಯಮಿತಿ ಮರಣಕಾರಣಮಿತಿ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್||೧೭-೨೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ವರ್ಣಸ್ವರೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ವರ್ಣಸ್ವರೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||