Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ವರ್ಣಸ್ವರೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. varṇasvarīyamindriyam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಇಹ ಖಲು ವರ್ಣಶ್ಚ ಸ್ವರಶ್ಚ ಗನ್ಧಶ್ಚ ರಸಶ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ಚಕ್ಷುಶ್ಚ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚ ಘ್ರಾಣಂ ಚ ರಸನಂ ಚ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ಭಕ್ತಿಶ್ಚ ಶೌಚಂ ಚ ಶೀಲಂ ಚಾಚಾರಶ್ಚ ಸ್ಮೃತಿಶ್ಚಾಕೃತಿಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಶ್ಚ ಬಲಂ ಚ ಗ್ಲಾನಿಶ್ಚ ಮೇಧಾ ಚ ಹರ್ಷಶ್ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ತನ್ದ್ರಾ ಚಾರಮ್ಭಶ್ಚ ಗೌರವಂ ಚ ಲಾಘವಂ ಚ ಗುಣಾಶ್ಚಾಹಾರಶ್ಚ ವಿಹಾರಶ್ಚಾಹಾರಪರಿಣಾಮಶ್ಚೋಪಾಯಶ್ಚಾಪಾಯಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಶ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಪೂರ್ವರೂಪಂ ಚ ವೇದನಾಶ್ಚೋಪದ್ರವಾಶ್ಚ ಚ್ಛಾಯಾ ಚ ಪ್ರತಿಚ್ಛಾಯಾ ಚ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಂ ಚ ದೂತಾಧಿಕಾರಶ್ಚ ಪಥಿ ಚೌತ್ಪಾತಿಕಂ ಚಾತುರಕುಲೇ ಭಾವಾವಸ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ ಚ ಭೇಷಜಸಂವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಭೇಷಜವಿಕಾರಯುಕ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಣಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೋಪದೇಶೈರಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಾವಶೇಷಂ ಜಿಜ್ಞಾಸಮಾನೇನ ಭಿಷಜಾ||೩||
View original
इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश्चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च च्छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ತತ್ರ ತು ಖಲ್ವೇಷಾಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಣಾಂ ಕಾನಿಚಿತ್ ಪುರುಷಮನಾಶ್ರಿತಾನಿ, ಕಾನಿಚಿಚ್ಚ ಪುರುಷಸಂಶ್ರಯಾಣಿ| ತತ್ರ ಯಾನಿ ಪುರುಷಮನಾಶ್ರಿತಾನಿ ತಾನ್ಯುಪದೇಶತೋ ಯುಕ್ತಿತಶ್ಚ ಪರೀಕ್ಷೇತ, ಪುರುಷಸಂಶ್ರಯಾಣಿ ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಿತೋ ವಿಕೃತಿತಶ್ಚ||೪||
View original
तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषमनाश्रितानि, कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि| तत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत, पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಜಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಾ ಚ, ಕುಲಪ್ರಸಕ್ತಾ ಚ, ದೇಶಾನುಪಾತಿನೀ ಚ, ಕಾಲಾನುಪಾತಿನೀ ಚ ವಯೋಽನುಪಾತಿನೀ ಚ, ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತಾ ಚೇತಿ| ಜಾತಿಕುಲದೇಶಕಾಲವಯಃಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತಾ ಹಿ ತೇಷಾಂ ತೇಷಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ತೇ ತೇ ಭಾವವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ||೫||
View original
तत्र प्रकृतिर्जातिप्रसक्ता च, कुलप्रसक्ता च, देशानुपातिनी च, कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च, प्रत्यात्मनियता चेति| जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ವಿಕೃತಿಃ ಪುನರ್ಲಕ್ಷಣನಿಮಿತ್ತಾ ಚ, ಲಕ್ಷ್ಯನಿಮಿತ್ತಾ ಚ, ನಿಮಿತ್ತಾನುರೂಪಾ ಚ||೬||
View original
विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च, लक्ष्यनिमित्ता च, निमित्तानुरूपा च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7
ತತ್ರ ಲಕ್ಷಣನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ ಸಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಶರೀರೇ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ ಹೇತುಭೂತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ದೈವಾತ್; ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಹಿ ಕಾನಿಚಿಚ್ಛರೀರೋಪನಿಬದ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಯಾನಿ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ತತ್ರಾಧಿಷ್ಠಾನಮಾಸಾದ್ಯ ತಾಂ ತಾಂ ವಿಕೃತಿಮುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ|೭|
View original
तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात्; लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति, यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7
ಲಕ್ಷ್ಯನಿಮಿತ್ತಾ ತು ಸಾ ಯಸ್ಯಾ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ನಿದಾನೇಷು|೭|
View original
लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (7) · Śloka 7
ನಿಮಿತ್ತಾನುರೂಪಾ ತು ನಿಮಿತ್ತಾರ್ಥಾನುಕಾರಿಣೀ ಯಾ, ತಾಮನಿಮಿತ್ತಾಂ ನಿಮಿತ್ತಮಾಯುಷಃ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಸ್ಯೇಚ್ಛನ್ತಿ ಭಿಷಜೋ ಭೂಯಶ್ಚಾಯುಷಃ ಕ್ಷಯನಿಮಿತ್ತಾಂ ಪ್ರೇತೇಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಾಂ, ಯಾಮಾಯುಷೋಽನ್ತರ್ಗತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಪದಿಶನ್ತಿ ಧೀರಾಃ| ಯಾಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯ ಪುರುಷಸಂಶ್ರಯಾಣಿ ಮುಮೂರ್ಷತಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ಇತ್ಯುದ್ದೇಶಃ| ತಂ ವಿಸ್ತರೇಣಾನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೭||
View original
निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या, तामनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश्चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतेलिङ्गानुरूपां, यामायुषोऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः| यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः| इत्युद्देशः| तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (8) · Śloka 8
ತತ್ರಾದಿತ ಏವ ವರ್ಣಾಧಿಕಾರಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಕೃಷ್ಣಃ, ಶ್ಯಾಮಃ , ಶ್ಯಾಮಾವದಾತಃ, ಅವದಾತಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಾಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಂಶ್ಚಾಪರಾನುಪೇಕ್ಷಮಾಣೋ ವಿದ್ಯಾದನೂಕತೋಽನ್ಯಥಾ ವಾಽಪಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಮಾನಾಂಸ್ತಜ್ಜ್ಞೈಃ||೮||
View original
तत्रादित एव वर्णाधिकारः| तद्यथा- कृष्णः, श्यामः , श्यामावदातः, अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
ನೀಲಶ್ಯಾವತಾಮ್ರಹರಿತಶುಕ್ಲಾಶ್ಚ ವರ್ಣಾಃ ಶರೀರಸ್ಯ ವೈಕಾರಿಕಾ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಂಶ್ಚಾಪರಾನುಪೇಕ್ಷಮಾಣೋ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ವಿಕೃತಾನಭೂತ್ವೋತ್ಪನ್ನಾನ್ | ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿವರ್ಣಾ ಭವನ್ತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಶರೀರಸ್ಯ| ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣಮರ್ಧಶರೀರೇ ವಿಕೃತಿವರ್ಣಮರ್ಧಶರೀರೇ, ದ್ವಾವಪಿ ವರ್ಣೌ ಮರ್ಯಾದಾವಿಭಕ್ತೌ ದೃಷ್ಟ್ವಾ; ಯದ್ಯೇವಂ ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣವಿಭಾಗೇನ, ಯದ್ಯೇವಂ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಿಮವಿಭಾಗೇನ, ಯದ್ಯುತ್ತರಾಧರವಿಭಾಗೇನ, ಯದ್ಯನ್ತರ್ಬಹಿರ್ವಿಭಾಗೇನ, ಆತುರಸ್ಯಾರಿಷ್ಟಮಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್; ಏವಮೇವ ವರ್ಣಭೇದೋ ಮುಖೇಽಪ್ಯನ್ಯತ್ರ ವರ್ತಮಾನೋ ಮರಣಾಯ ಭವತಿ||೯||
View original
नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य| तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे, द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा; यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन, यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन, यद्युत्तराधरविभागेन, यद्यन्तर्बहिर्विभागेन, आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात्; एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
ವರ್ಣಭೇದೇನ ಗ್ಲಾನಿಹರ್ಷರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ನೇಹಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೧೦||
View original
वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
ತಥಾ ಪಿಪ್ಲುವ್ಯಙ್ಗತಿಲಕಾಲಕಪಿಡಕಾನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯಾನನೇ ಜನ್ಮಾತುರಸ್ಯೈವಮೇವಾಪ್ರಶಸ್ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್||೧೧||
View original
तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रशस्तं विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
ನಖನಯನವದನಮೂತ್ರಪುರೀಷಹಸ್ತಪಾದೌಷ್ಠಾದಿಷ್ವಪಿ ಚ ವೈಕಾರಿಕೋಕ್ತಾನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಹೀನಬಲವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಲಕ್ಷಣಮಾಯುಷಃ ಕ್ಷಯಸ್ಯ ಭವತಿ||೧೨||
View original
नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವರ್ಣವೈಕೃತಮಭೂತಪೂರ್ವಂ ಸಹಸೋತ್ಪದ್ಯೇತಾನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಹೀಯಮಾನಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ಶಶ್ವತ್, ತದರಿಷ್ಟಮಿತಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಇತಿ ವರ್ಣಾಧಿಕಾರಃ||೧೩||
View original
यच्चान्यदपि किञ्चिद्वर्णवैकृतमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत्, तदरिष्टमिति विद्यात्| इति वर्णाधिकारः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (14) · Śloka 14
ಸ್ವರಾಧಿಕಾರಸ್ತು- ಹಂಸಕ್ರೌಞ್ಚನೇಮಿದುನ್ದುಭಿಕಲವಿಙ್ಕಕಾಕಕಪೋತಜರ್ಜರಾನುಕಾರಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರಾ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಂಶ್ಚಾಪರಾನುಪೇಕ್ಷಮಾಣೋಽಪಿ ವಿದ್ಯಾದನೂಕತೋಽನ್ಯಥಾ ವಾಽಪಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಮಾನಾಂಸ್ತಜ್ಜ್ಞೈಃ| ಏಡಕಕಲಗ್ರಸ್ತಾವ್ಯಕ್ತಗದ್ಗದಕ್ಷಾಮದೀನಾನುಕೀರ್ಣಾಸ್ತ್ವಾತುರಾಣಾಂ ಸ್ವರಾ ವೈಕಾರಿಕಾ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಂಶ್ಚಾಪರಾನುಪೇಕ್ಷಮಾಣೋಽಪಿ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ವಿಕೃತಾನಭೂತ್ವೋತ್ಪನ್ನಾನ್ | ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಸ್ವರಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೧೪||
View original
स्वराधिकारस्तु- हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः| एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16
ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿವೈಕಾರಿಕಾಣಾಂ ಸ್ವರಾಣಾಮಾಶ್ವಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವರಾನೇಕತ್ವಮೇಕಸ್ಯ ಚಾನೇಕತ್ವಮಪ್ರಶಸ್ತಮ್| ಇತಿ ಸ್ವರಾಧಿಕಾರಃ||೧೫|| ಇತಿ ವರ್ಣಸ್ವರಾಧಿಕಾರೌ ಯಥಾವದುಕ್ತೌ ಮುಮೂರ್ಷತಾಂ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಿತಿ||೧೬||
View original
तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम्| इति स्वराधिकारः||१५|| इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಯಸ್ಯ ವೈಕಾರಿಕೋ ವರ್ಣಃ ಶರೀರ ಉಪಪದ್ಯತೇ| ಅರ್ಧೇ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಕೃತ್ಸ್ನೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಚ ನಾಸ್ತಿ ಸಃ||೧೭|| ನೀಲಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಶ್ಯಾವಂ ತಾಮ್ರಂ ವಾ ಯದಿ ವಾಽರುಣಮ್| ಮುಖಾರ್ಧಮನ್ಯಥಾ ವರ್ಣೋ ಮುಖಾರ್ಧೇಽರಿಷ್ಟಮುಚ್ಯತೇ||೧೮|| ಸ್ನೇಹೋ ಮುಖಾರ್ಧೇ ಸುವ್ಯಕ್ತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಮರ್ಧಮುಖೇ ಭೃಶಮ್| ಗ್ಲಾನಿರರ್ಧೇ ತಥಾ ಹರ್ಷೋ ಮುಖಾರ್ಧೇ ಪ್ರೇತಲಕ್ಷಣಮ್||೧೯|| ತಿಲಕಾಃ ಪಿಪ್ಲವೋ ವ್ಯಙ್ಗಾ ರಾಜಯಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ| ಆತುರಸ್ಯಾಶು ಜಾಯನ್ತೇ ಮುಖೇ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಮುಮುಕ್ಷತಃ||೨೦|| ಪುಷ್ಪಾಣಿ ನಖದನ್ತೇಷು ಪಙ್ಕೋ ವಾ ದನ್ತಸಂಶ್ರಿತಃ| ಚೂರ್ಣಕೋ ವಾಽಪಿ ದನ್ತೇಷು ಲಕ್ಷಣಂ ಮರಣಸ್ಯ ತತ್||೨೧|| ಓಷ್ಠಯೋಃ ಪಾದಯೋಃ ಪಾಣ್ಯೋರಕ್ಷ್ಣೋರ್ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋಃ| ನಖೇಷ್ವಪಿ ಚ ವೈವರ್ಣ್ಯಮೇತತ್ ಕ್ಷೀಣಬಲೇಽನ್ತಕೃತ್||೨೨|| ಯಸ್ಯ ನೀಲಾವುಭಾವೋಷ್ಠೌ ಪಕ್ವಜಾಮ್ಬವಸನ್ನಿಭೌ| ಮುಮೂರ್ಷುರಿತಿ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನರೋ ಧೀರೋ ಗತಾಯುಷಮ್||೨೩|| ಏಕೋ ವಾ ಯದಿ ವಾಽನೇಕೋ ಯಸ್ಯ ವೈಕಾರಿಕಃ ಸ್ವರಃ| ಸಹಸೋತ್ಪದ್ಯತೇ ಜನ್ತೋರ್ಹೀಯಮಾನಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ಸಃ||೨೪|| ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ಯಾದ್ವೈಕೃತಂ ಸ್ವರವರ್ಣಯೋಃ| ಬಲಮಾಂಸವಿಹೀನಸ್ಯ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಮರಣೋದಯಮ್ ||೨೫|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಇತಿ ವರ್ಣಸ್ವರಾವುಕ್ತೌ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಮುಮೂರ್ಷತಾಮ್| ಯಸ್ತೌ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಜಾನಾತಿ ನಾಯುರ್ಜ್ಞಾನೇ ಸ ಮುಹ್ಯತಿ||೨೬||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते| अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः||१७|| नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम्| मुखार्धमन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते||१८|| स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भृशम्| ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम्||१९|| तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः| आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः||२०|| पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः| चूर्णको वाऽपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्||२१|| ओष्ठयोः पादयोः पाण्योरक्ष्णोर्मूत्रपुरीषयोः| नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत्||२२|| यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ| मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम्||२३|| एको वा यदि वाऽनेको यस्य वैकारिकः स्वरः| सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः||२४|| यच्चान्यदपि किञ्चित् स्याद्वैकृतं स्वरवर्णयोः| बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम् ||२५|| तत्र श्लोकः- इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम्| यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಥಾನೇ ವರ್ಣಸ್ವರೀಯಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने वर्णस्वरीयमिन्द्रियं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon