1. varṇasvarīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ വര്ണസ്വരീയമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

ശാരീരേ ചികിത്സാധികരണം ശരീരം പ്രതിപാദ്യ ചികിത്സാ വക്തവ്യാ, സാ ച സാധ്യ ഏവ രോഗേ വക്തവ്യാ നാസാധ്യരോഗേ, യദുക്തം- “അര്ഥവിദ്യായശോഹാനിമുപക്രോശമസങ്ഗ്രഹമ്| പ്രാപ്നുയാന്നിയതം വൈദ്യോ യോऽസാധ്യം സമുപാചരേത്” (സൂ.അ.൧൦) ഇതി; ന ച രിഷ്ടപ്രതിപത്തിമന്തരാऽസാധ്യത്വപ്രതിപത്തിരിതി രിഷ്ടപ്രതിപാദകമിന്ദ്രിയസ്ഥാനമേവ ചികിത്സാസ്ഥാനാത് പ്രാഗുച്യതേ | ഇന്ദ്രശബ്ദേന പ്രാണ ഉച്യതേ, തസ്യാന്തഗതസ്യ ലിങ്ഗം രിഷ്ടാഖ്യമിന്ദ്രിയം; യദുക്തം വ്യാകരണേ- “ഇന്ദ്രിയമിന്ദ്രലിങ്ഗം” (പാ.അ.൫.൨.൧൩) ഇത്യാദി; തസ്യേന്ദ്രിയസ്യ സ്ഥാനമിന്ദ്രിയസ്ഥാനമ്| തത്രാപി ചേന്ദ്രിയസ്ഥാനേ വക്തവ്യേ വ്യക്തതമരിഷ്ടാഭിധായകതയാ വര്ണസ്വരീയമിന്ദ്രിയമുച്യതേ, അത്ര ഹി യാനി രിഷ്ടാനി വക്തവ്യാനി താനീതരരിഷ്ടേഭ്യശ്ചക്ഷുരാദിഗ്രാഹ്യതയാ വ്യക്തതമാനി| വര്ണസ്വരാവധികൃത്യ കൃതോ വര്ണസ്വരീയഃ, ഇന്ദ്രിയസ്യ രിഷ്ടരൂപസ്യ പ്രതിപാദകോऽധ്യായ ഇന്ദ്രിയഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഏവമന്യത്രാപി പുഷ്പിതകമിത്യാദ്യപീന്ദ്രിയവിശേഷണം വ്യാഖ്യേയമ്||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ഇഹ ഖലു വര്ണശ്ച സ്വരശ്ച ഗന്ധശ്ച രസശ്ച സ്പര്ശശ്ച ചക്ഷുശ്ച ശ്രോത്രം ച ഘ്രാണം ച രസനം ച സ്പര്ശനം ച സത്ത്വം ച ഭക്തിശ്ച ശൌചം ച ശീലം ചാചാരശ്ച സ്മൃതിശ്ചാകൃതിശ്ച പ്രകൃതിശ്ച വികൃതിശ്ച ബലം ച ഗ്ലാനിശ്ച മേധാ ച ഹര്ഷശ്ച രൌക്ഷ്യം ച സ്നേഹശ്ച തന്ദ്രാ ചാരമ്ഭശ്ച ഗൌരവം ച ലാഘവം ച ഗുണാശ്ചാഹാരശ്ച വിഹാരശ്ചാഹാരപരിണാമശ്ചോപായശ്ചാപായശ്ച വ്യാധിശ്ച വ്യാധിപൂര്വരൂപം ച വേദനാശ്ചോപദ്രവാശ്ച ച്ഛായാ ച പ്രതിച്ഛായാ ച സ്വപ്നദര്ശനം ച ദൂതാധികാരശ്ച പഥി ചൌത്പാതികം ചാതുരകുലേ ഭാവാവസ്ഥാന്തരാണി ച ഭേഷജസംവൃത്തിശ്ച ഭേഷജവികാരയുക്തിശ്ചേതി പരീക്ഷ്യാണി പ്രത്യക്ഷാനുമാനോപദേശൈരായുഷഃ പ്രമാണാവശേഷം ജിജ്ഞാസമാനേന ഭിഷജാ||൩||

ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനപ്രതിപാദ്യം കൃത്സ്നം വിഷയമാഹ- ഇഹേത്യാദി| ഇഹ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ| ഖലുശബ്ദോ വാക്യാലങ്കാരേ| ഇഹ ച യദ്യപീന്ദ്രിയാണ്യേവ വിഷയവര്ണാദിഗ്രാഹകതയാ അഗ്രേ വക്തും യുജ്യന്തേ, തഥാऽപി തേഷാമതീന്ദ്രിയത്വേന തദാശ്രയരിഷ്ടാനാമവ്യക്തത്വം ; തേന, പ്രവ്യക്താനി വര്ണാദീന്യേവ പ്രവ്യക്തരിഷ്ടാധികരണാന്യഗ്രേऽഭിധീയന്തേ| വര്ണാദിഷ്വപി ച യഥാ വ്യക്തത്വം തഥാ പൂര്വനിപാതഃ| മേഘാദിശബ്ദസ്തു യദ്യപി വര്ണാദപി വ്യക്തസ്തഥാऽപി ശബ്ദവിശേഷ ഏവേഹ താല്വാദിസമ്പാദ്യഃ സ്വരശബ്ദാഭിധേയോ രിഷ്ടാധികരണത്വേനാഭിമതഃ, സ ച വര്ണാപേക്ഷയാऽവ്യക്ത ഏവ| ഇഹേത്യാദാവസമാസേന പ്രത്യേകമപി വര്ണാദീനാം രിഷ്ടാധികരണത്വം ദര്ശയതി; സമാസേ ഹി സമുദായസ്യൈവ രിഷ്ടാധികരണകതയാ പരീക്ഷിതവ്യത്വം ശങ്ക്യേത| വര്ണശബ്ദേന ച വര്ണസഹചരിതാശ്ചക്ഷുര്ഗ്രാഹ്യാ രൌക്ഷ്യാദയോऽപി ഗൃഹ്യന്തേ; അത ഏവ വര്ണപ്രസ്താവ ഏവ വക്ഷ്യതി- യത്- “വര്ണഗ്രഹണേന ഗ്ലാനിഹര്ഷരൌക്ഷ്യസ്നേഹാ വ്യാഖ്യാതാഃ” ഇതി| സ്വരാദിഗ്രഹണേന ച സ്വരാദ്യഭാവോऽപി ഗൃഹ്യതേ, തേനാങ്ഗുലിപര്വശബ്ദാഭാവ-ഗന്ധാഭാവാദയോऽപി രിഷ്ടാന്യവരുധ്യന്തേ| സ്പര്ശഗ്രഹണേന ച സ്പര്ശോപലഭ്യകാഠിന്യാദ്യവരോധഃ| സത്ത്വം മനഃ; സത്ത്വവികൃതേരുദാഹരണം യഥാ- “ഔത്സുക്യം ഭജതേ സത്ത്വം ചേതോ ഭീരാവിശത്യപി” (ഇം.അ.൧൨) ഇത്യാദി| ഭക്തിഃ ഇച്ഛാ| ശീലം സഹജം വൃത്തമ്| ആചാരഃ ശാസ്ത്രശിക്ഷാകൃതോ വ്യവഹാരഃ| ഭക്ത്യാദയോ യദ്യപി സത്ത്വവികാരത്വേന സത്ത്വഗ്രഹണേനൈവ ലഭ്യന്തേ; യദുക്തം- “ഭക്തിഃ ശീലം ശൌചം ദ്വേഷഃ സ്മൃതിര്മോഹസ്ത്യാഗോऽമാത്സര്യം ഭയം ക്രോധസ്തന്ദ്രോത്സാഹസ്തൈക്ഷ്ണ്യം മാര്ദവം ഗാമ്ഭീര്യമനവസ്ഥിതത്വമിത്യേവമാദയഃ സത്ത്വവികാരാഃ” (ശാ.അ.൩) ഇതി; തഥാऽപി ഭക്ത്യാദീനാമപി പൃഥഗരിഷ്ടാധികരണത്വേനേഹ പൃഥക്കരണമ്| നിദ്രാദൌര്ബല്യാത്തന്ദ്രേതി തന്ദ്രാശബ്ദേന നിദ്രോച്യതേ; അത്ര ച രിഷ്ടമുക്തം യഥാ- “നിദ്രാ നിത്യാ ഭവതി വാ ന വാ” (ഇം.അ.൧൧) ഇതി| ആരമ്ഭ ഇതി അരിഷ്ടവ്യാധ്യുത്പാദാരമ്ഭഃ ; യദുക്തം- “ശ്വയഥുര്യസ്യ കുക്ഷിസ്ഥോ ഹസ്തപാദം പ്രധാവതി” (ഇം.അ.൯) ഇത്യാദി| ഗൌരവേ രിഷ്ടം യഥാ- “നിഷ്ഠ്യൂതം ച പുരീഷം ച രേതശ്ചാമ്ഭസി മജ്ജതി” (ഇം.അ.൯) ഇത്യാദി| ലാഘവേ രിഷ്ടം- ഗുരൂണാമങ്ഗാനാം ലാഘവം ജ്ഞേയമ്| ഗുണരിഷ്ടം യഥാ- “ഗുണാഃ ശരീരദേശാനാം ശീതോഷ്ണമൃദുദാരുണാഃ| വിപര്യാസേന ലക്ഷ്യന്തേ സ്ഥാനേഷ്വന്യേഷു തദ്വിധാഃ” (ഇം.അ.൧൨) ഇതി| ആഹാരരിഷ്ടം യഥാ- “ആഹാരമുപയുഞ്ജാനോ ഭിഷജാ സൂപകല്പിതമ്” (ഇം.അ.൧൨) ഇത്യാദി| ആഹാരപരിണാമരിഷ്ടം യഥാ- “ദുര്ബലോ ബഹു ഭുങ്ക്തേ യോ പ്രാഗഭുക്ത്വാऽന്നമാതുരഃ| അല്പമൂത്രപുരീഷശ്ച” (ഇം.അ.൭) ഇതി| ഉപായ ഉപഗമനം വ്യാധിമേലക ഇത്യര്ഥഃ; യദുക്തം- “സഹസാ ജ്വരസന്താപസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ബലക്ഷയഃ| വിശ്ലേഷണം ച സന്ധീനാം” (ഇം.അ.൮) ഇതി| വ്യാധ്യപഗമനമപായഃ; യദുക്തം- “യം നരം സഹസാ രോഗോ ദുര്ബലം പരിമുഞ്ചതി” (ഇം.അ.൯) ഇത്യാദി| വ്യാധിശ്ചേതി വ്യാധിരേവ രിഷ്ടം യഥാ- “വാതാഷ്ഠീലാ സുസംവൃത്താ ദാരുണാ ഹൃദി തിഷ്ഠതി” (ഇം.അ.൧൦) ഇതി| ഛായാ ഭൌതികീ പഞ്ചരൂപാ, പ്രതിച്ഛായാ തു ദേഹച്ഛായാ; പ്രതിച്ഛായയാ ച നേത്രകുമാരികാऽപി പ്രതിച്ഛായാരൂപാ ഗൃഹീതവ്യാ| അയം ച ഛായാദിഭേദഃ പന്നരൂപീയേന്ദ്രിയേ ദര്ശയിതവ്യഃ | ആതുരകുലേ ഭാവാവസ്ഥാരിഷ്ടം യഥാ- “അഗ്നിപൂര്ണാനി പാത്രാണി ഭിന്നാനി വിശിഖാനി ച| ഭിഷങ്മുമൂര്ഷതാം വേശ്മ പ്രവിശന്നേവ പശ്യതി” (ഇം.അ.൧൨) ഇത്യാദി| ഭേഷജസംവൃത്തൌ രിഷ്ടം യഥാ- “യമുദ്ദിശ്യാതുരം വൈദ്യഃ സംവര്തയിതുമൌഷധമ്| യതമാനോ ന ശക്നോതി ദുര്ലഭം തസ്യ ജീവിതമ്” (ഇം.അ.൧൨) ഇതി| ഭേഷജസ്യ വികാരേണ സമം യുക്തിര്ഭേഷജവികാരയുക്തിഃ; തത്ര രിഷ്ടം യഥാ- “വിജ്ഞാതം ബഹുശഃ സിദ്ധം വിധിവച്ചാവചാരിതമ്| ന സിധ്യത്യൌഷധം യസ്യ തസ്യ നാസ്തി ചികിത്സിതമ്” (ഇം.അ.൧൨) ഇതി| ശേഷം തു രിഷ്ടോദാഹരണം വ്യക്തമ്| ഇതി സമാപ്തൌ| പ്രത്യക്ഷപൂര്വകത്വാത് സര്വപ്രമാണാനാമിഹാദൌ പ്രത്യക്ഷം കൃതമ്| യദ്യപി വര്ണാദയ ആയുര്ലക്ഷണപ്രതിപാദിതാ ദീര്ഘായുഃപ്രമാണജിജ്ഞാസായാമപി പരീക്ഷ്യന്തേ, തഥാऽപീഹ രിഷ്ടപ്രകരണേ ആയുഃപ്രമാണാവശേഷജ്ഞാനാര്ഥമേവ പരീക്ഷണീയാഃ, അത ഉക്തം- പ്രമാണാവശേഷം ജിജ്ഞാസമാനേനേതി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

തത്ര തു ഖല്വേഷാം പരീക്ഷ്യാണാം കാനിചിത് പുരുഷമനാശ്രിതാനി, കാനിചിച്ച പുരുഷസംശ്രയാണി| തത്ര യാനി പുരുഷമനാശ്രിതാനി താന്യുപദേശതോ യുക്തിതശ്ച പരീക്ഷേത, പുരുഷസംശ്രയാണി പുനഃ പ്രകൃതിതോ വികൃതിതശ്ച||൪||

പുരുഷമനാശ്രിതാനി ദൂതാദ്യാശ്രയാണി രിഷ്ടാനി| യുക്തിതശ്ചേത്യനുമാനത ഇത്യര്ഥഃ, അത്ര യുക്തേരപി രിഷ്ടത്വാവധാരണേ ക്ഷമത്വാത്| പ്രത്യക്ഷം ഹി ദൂതാദീനാം സ്വരൂപമാത്രം ഗൃഹ്ണാതി, രിഷ്ടം തു ദൂതാദീനാമാഗമാദേവ ജ്ഞായതേ| പുരുഷാശ്രയിവര്ണാദിഗതരിഷ്ടഗ്രഹണേ തു പ്രത്യക്ഷമപി തത്തദരിഷ്ടവിശേഷഗ്രഹണേ തത്തദ്വിശേഷേണ വ്യാപ്രിയത ഇതി മത്വാऽത്ര തത്പ്രതിഷിദ്ധമ്| അനുമാനം തു രിഷ്ടത്വേന പ്രതിപാദിതമനിമിത്തത്വാദിധര്മവിചാരേ വ്യാപ്രിയതേ, ഏവം സര്വത്ര| പ്രകൃതിതശ്ചേതി പുരുഷാശ്രയവികൃതിജ്ഞാനഹേതുതയാ പ്രകൃതീ രിഷ്ടജ്ഞാനേ വ്യാപ്രിയതേ, യതഃ പ്രകൃതിജ്ഞാനാധീനം വികൃതിജ്ഞാനം ഭവതി; പ്രകൃതിവികൃതിപരീക്ഷാ ത്വത്രാധികൃതൈഃ പ്രസിദ്ധൈഃ പ്രത്യക്ഷാദിഭിരേവ ജ്ഞേയാ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തത്ര പ്രകൃതിര്ജാതിപ്രസക്താ ച, കുലപ്രസക്താ ച, ദേശാനുപാതിനീ ച, കാലാനുപാതിനീ ച വയോऽനുപാതിനീ ച, പ്രത്യാത്മനിയതാ ചേതി| ജാതികുലദേശകാലവയഃപ്രത്യാത്മനിയതാ ഹി തേഷാം തേഷാം പുരുഷാണാം തേ തേ ഭാവവിശേഷാ ഭവന്തി||൫||

പ്രകൃതിം വിഭജതേ- തത്രേത്യാദി| ജാതിപ്രസക്താ യഥാ- ബ്രാഹ്മണജാതൌ ശൌചം, കുലപ്രസക്താ യഥാ- കിഞ്ചിദേവ കുലം ശുച്യാചാരവദ്ഭവതി, ദേശാനുപാതിനീ യഥാ- അന്തര്വേദിവാസിനഃ ശുചയോ ഭവന്തി, കാലാനുപാതിനീ യഥാ- കൃതയുഗേ ശൌചം, വയോऽനുപാതിനീ യഥാ- ബാല്യേऽശൌചം, പ്രത്യാത്മനിയതാ യഥാ- കശ്ചിദേവ പുരുഷഃ പ്രകൃത്യാ ശുചിര്ഭവതി; ഇത്യാദ്യുദാഹരണീയമ്| കുതഃ പുനര്ജാത്യാദിനിയതാ പ്രകൃതിര്ഭവതീത്യത്ര ഹേതുമാഹ- ജാതികുലേത്യാദി| തേ തേ ഭാവവിശേഷാ ഇതി ശുചിത്വാശൌചാദയഃ ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

വികൃതിഃ പുനര്ലക്ഷണനിമിത്താ ച, ലക്ഷ്യനിമിത്താ ച, നിമിത്താനുരൂപാ ച||൬||

രിഷ്ടാധികാരാധികൃതാം വികൃതിം വിവേചയിതും സര്വാനേവ വികൃതിഭേദാനാഹ- വികൃതിരിത്യാദി||൬||

Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7

തത്ര ലക്ഷണനിമിത്താ നാമ സാ യസ്യാഃ ശരീരേ ലക്ഷണാന്യേവ ഹേതുഭൂതാനി ഭവന്തി ദൈവാത്; ലക്ഷണാനി ഹി കാനിചിച്ഛരീരോപനിബദ്ധാനി ഭവന്തി, യാനി ഹി തസ്മിംസ്തസ്മിന് കാലേ തത്രാധിഷ്ഠാനമാസാദ്യ താം താം വികൃതിമുത്പാദയന്തി|൭|

ഹേതുഭൂതാനീതി ഹേതുസദൃശാനി| തേന ദൈവമേവ നഖരേഖാപദ്മാദിസാമുദ്രികോക്തലക്ഷണയുക്തേ ശരീരേ രാജ്യധനഗമനവധബന്ധനാദിരൂപവികൃതിപ്രാപ്തൌ ഹേതുഃ, ലക്ഷണാനി തു ദൈവനിമിത്താനി ബോധകമാത്രാണി, അത ഏവ ദൈവാദിത്യുക്തം; ദൈവം ച പ്രാക്തനം കര്മോച്യതേ| വികൃതിമുത്പാദയന്തീത്യത്രാപി ദൈവാദിതി യോജനീയം; തേന, ദൈവബലാദേവ ലക്ഷണാനാം രാജ്യധനവധബന്ധനാദിരൂപവികൃതികര്തൃത്വമ്| തസ്മിംസ്തസ്മിന് കാലേ ഇത്യനേന ലക്ഷണസൂചിതാദൃഷ്ടപരിപാകകാലേ നിയതത്വം വികൃതേര്ദര്ശയതി| ലക്ഷണാസൂചിതാശ്ച രാജ്യാദയ ഇഹ പുരുഷസ്യ കദാചിദ്ഭവന്തോऽസ്വാഭാവികാ ഏവേതി കൃത്വാ വികൃതിശബ്ദേനോച്യന്തേ||൭(൧)||

Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7

ലക്ഷ്യനിമിത്താ തു സാ യസ്യാ ഉപലഭ്യതേ നിമിത്തം യഥോക്തം നിദാനേഷു|൭|

യഥോക്തം നിദാനേഷ്വിതി യഥാ- രൂക്ഷാദിസേവയാ വാതാദിപ്രകോപരൂപാ വികൃതിര്നിദാനോക്തേത്യര്ഥഃ||൭(൨)||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

നിമിത്താനുരൂപാ തു നിമിത്താര്ഥാനുകാരിണീ യാ, താമനിമിത്താം നിമിത്തമായുഷഃ പ്രമാണജ്ഞാനസ്യേച്ഛന്തി ഭിഷജോ ഭൂയശ്ചായുഷഃ ക്ഷയനിമിത്താം പ്രേതേലിങ്ഗാനുരൂപാം, യാമായുഷോऽന്തര്ഗതസ്യ ജ്ഞാനാര്ഥമുപദിശന്തി ധീരാഃ| യാം ചാധികൃത്യ പുരുഷസംശ്രയാണി മുമൂര്ഷതാം ലക്ഷണാന്യുപദേക്ഷ്യാമഃ| ഇത്യുദ്ദേശഃ| തം വിസ്തരേണാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൭||

നിമിത്താനുരൂപേതി നിമിത്തസദൃശീ| തദേവ സ്ഫോടയതി- നിമിത്താര്ഥാനുകാരിണീതി|- നിമിത്തസ്യ യോऽര്ഥഃ കാര്യജനനരൂപഃ കാര്യബോധനരൂപോ വാ തമനുകരോതീതി നിമിത്താര്ഥാനുകാരിണീ| രിഷ്ടാഖ്യാ ഹി വികൃതിര്മരണേ തസ്യൈവാവബോധനേ വാ നിമിത്തം ഭവതി| അപരമപി നിമിത്താനുരൂപായാ വികൃതേര്വിശേഷമാഹ- താമിത്യാദി| അനിമിത്താമിതി തദാത്വേऽനുപലഭ്യമാനനിമിത്താം, ന തു പുനഃ സര്വഥൈവാഹേതുകീം, യത ‘ആയുഷഃ ക്ഷയനിമിത്താമ്’ ഇത്യനന്തരമസ്യ വിശേഷണം കഥയിഷ്യതി; രിഷ്ടസ്യ ഹി ന രൌക്ഷ്യാദിനാ ശരീരസമ്ബന്ധാദി നിമിത്തമുപലഭ്യതേ| യദ്വാ, ആയുഃക്ഷയരൂപം യന്നിമിത്തം തദ്വിദ്യമാനമപി നാന്യൈരുപലഭ്യതേ , കിന്തു തദേവ ഹി രിഷ്ടാദുന്നീയതേ; തേന, അവ്യക്തനിമിത്തത്വമിഹാനിമിത്തത്വം ജ്ഞേയമ്| അത്ര ഗതായുഷ്ട്വമേവ സകലപുരുഷസംശ്രിതരിഷ്ടവ്യാപകം കാരണം സാധു| യത്തു വക്ഷ്യതി- “ക്രിയാപഥമതിക്രാന്താഃ കേവലം ദേഹമാശ്രിതാഃ| ചിഹ്നം കുര്വന്തി യദ്ദോഷാസ്തദരിഷ്ടം പ്രചക്ഷതേ” (ഇം.അ.൧൧) ഇതി, തദ്ദൂതാദിഗതരിഷ്ടാവ്യാപകതയാ പുരുഷാശ്രയിരിഷ്ടമാത്രാഭിപ്രായേണ ജ്ഞേയമ്| ആയുഷഃ പ്രമാണജ്ഞാനസ്യേതി ആയുഃശേഷപ്രമാണജ്ഞാനസ്യേത്യര്ഥഃ| ഭൂയ ഇതി അത്യര്ഥമ്| തേനാത്യര്ഥമായുഃക്ഷയനിമിത്താം പ്രത്യാസന്നായുഃക്ഷയജന്യാമിതി യാവത്| യാമിതി ക്ഷീണായുഃകാര്യാമ്| പ്രേതലിങ്ഗാനുരൂപാമിതി പ്രേതസദൃശീം; “മലാ ദന്തേഷു ജായന്തേ പ്രേതാകൃതിരുദീര്യതേ” (ഇം.അ.൧൨) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണാമ്| ഇമാം ഹി വികൃതിമായുഷോऽന്തര്ഗ(ഗ)തസ്യ ജ്ഞാനാര്ഥം വദന്തി| യാ ത്വന്യാ പ്രേതലിങ്ഗാനനുരൂപാ വര്ണാശ്രയാ സാ പ്രത്യാസന്നമരണബോധികാ; തേന സാ നാത്യര്ഥന്നാത്യര്ഥക്ഷീണായുഃകാര്യേത്യര്ഥഃ| ഏവം ‘ഭൂയശ്ച’ ഇത്യാദിനാ ‘ധീരാഃ’ ഇത്യന്തേന നിമിത്താനുരൂപവികൃതിവിശേഷസ്യ കാര്യവിശേഷം മരണലക്ഷണമഭിധായ പുനഃ സാമാന്യേനാനിമിത്തായാ ധര്മാന്തരമാഹ- യാമധികൃത്യേത്യാദി| പുരുഷസംശ്രയാണീതി വിശേഷണേന പുരുഷാനാശ്രിതദൂതാദിരിഷ്ടേ നാവശ്യമനിമിത്തതാऽസ്തീതി ദര്ശയതി| യതോ ദൂതാധികാരാദൌ യാനി രിഷ്ടാനി താനി ദൃശ്യമാനനിമിത്താന്യപ്യാഗമാദേവ രിഷ്ടത്വേനാവധാര്യന്തേ| യഥാ- “മുക്തകേശേऽഥവാ നഗ്നേ രുദത്യപ്രയതേऽഥവാ| ഭിഷഗഭ്യാഗതം ദൃഷ്ട്വാ ദൂതം മരണമാദിശേത്” (ഇം.അ.൧൨) ഇതി| അത്ര ച ഭിഷജോ മുക്തകേശവചനാദ്ദൃശ്യത ഏവ കാരണം, തഥാ ദൂതാഗമനേ ചാതുരസ്യ പ്രേരണാദി കാരണമസ്ത്യേവ, തേനാനിമിത്തത്വമാതുരാശ്രയിരിഷ്ട ഏവ| അന്യേ തു, ഏവമ്ഭൂതവൈദ്യദൂതസമാഗമഃ പരിഹര്തവ്യത്വേന ജ്ഞാതഃ സന് യദാ ദൈവാദ്ഭവതി, തദാ ദൈവനിമിത്തഃ സന് രിഷ്ടം ഭവതി; തേന, സര്വരിഷ്ടവ്യാപികൈവേയമനിമിത്തതാ; ഭൂയശ്ചേത്യാദിഗ്രന്ഥേന തു പ്രേതലിങ്ഗാനുരൂപാം വികൃതിം ഭൂയ ആയുഷോऽന്തര്ഗ(ഗ)തസ്യ ജ്ഞാനാര്ഥമുപദിശന്തി, തഥാ പുരുഷസംശ്രയാണി ഭൂയ ഉപദേക്ഷ്യന്തേ, പുരുഷാനാശ്രയാണി തു സ്വല്പഗ്രന്ഥേനോപദേക്ഷ്യന്തേ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഇത്യുദ്ദേശ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനാര്ഥോദ്ദേശ ഇത്യര്ഥഃ||൭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

തത്രാദിത ഏവ വര്ണാധികാരഃ| തദ്യഥാ- കൃഷ്ണഃ, ശ്യാമഃ , ശ്യാമാവദാതഃ, അവദാതശ്ചേതി പ്രകൃതിവര്ണാഃ ശരീരസ്യ ഭവന്തി; യാംശ്ചാപരാനുപേക്ഷമാണോ വിദ്യാദനൂകതോऽന്യഥാ വാऽപി നിര്ദിശ്യമാനാംസ്തജ്ജ്ഞൈഃ||൮||

പ്രകൃതിജ്ഞാനാന്തരീയകത്വാദ്വികൃതിജ്ഞാനസ്യ പ്രകൃതിവര്ണാനേവ താവദാഹ- കൃഷ്ണ ഇത്യാദി| അവദാതോ ഗൌരഃ| ഇഹ ച പ്രായേണ യേ വര്ണാഃ പ്രകൃത്യാ ഭവന്തി തേ പ്രകൃതിവര്ണാ ഉച്യന്തേ, യേ തു പ്രായേണ വികൃത്യാ ഭവന്തി തേ വികൃതിവര്ണാ ഉച്യന്തേ, ഇതി ജ്ഞേയമ്| തേന പ്രകൃതിവര്ണാ അപി കദാചിദ്വികൃതിവര്ണാ ഭവന്തി, തഥാ വികൃതിവര്ണാ അപി ജന്മപ്രഭൃതിജായമാനതയാ കദാചിത് പ്രകൃതിവര്ണാ ഭവന്തീതി ജ്ഞേയമ്| അനുക്തപ്രകൃതിവര്ണാതിദേശാര്ഥമാഹ- യാംശ്ചേത്യാദി| ഉപേത്യ ഈക്ഷമാണ ഇതി ഉപേക്ഷമാണഃ| അനൂകത ഇതി സാദൃശ്യതഃ; അനേന ച ശ്യാമേത്യാദിവര്ണശബ്ദേന നിര്ദിശ്യമാനാന് വിദ്യാദിതി യോജനാ| തജ്ജ്ഞൈരിതി വര്ണഭേദനാമജ്ഞൈഃ||൮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

നീലശ്യാവതാമ്രഹരിതശുക്ലാശ്ച വര്ണാഃ ശരീരസ്യ വൈകാരികാ ഭവന്തി; യാംശ്ചാപരാനുപേക്ഷമാണോ വിദ്യാത് പ്രാഗ്വികൃതാനഭൂത്വോത്പന്നാന് | ഇതി പ്രകൃതിവികൃതിവര്ണാ ഭവന്ത്യുക്താഃ ശരീരസ്യ| തത്ര പ്രകൃതിവര്ണമര്ധശരീരേ വികൃതിവര്ണമര്ധശരീരേ, ദ്വാവപി വര്ണൌ മര്യാദാവിഭക്തൌ ദൃഷ്ട്വാ; യദ്യേവം സവ്യദക്ഷിണവിഭാഗേന, യദ്യേവം പൂര്വപശ്ചിമവിഭാഗേന, യദ്യുത്തരാധരവിഭാഗേന, യദ്യന്തര്ബഹിര്വിഭാഗേന, ആതുരസ്യാരിഷ്ടമിതി വിദ്യാത്; ഏവമേവ വര്ണഭേദോ മുഖേऽപ്യന്യത്ര വര്തമാനോ മരണായ ഭവതി||൯||

നീലേത്യാദിനാ (വികൃതിജായമാനതയാ ) വികൃതിവര്ണാനാഹ| ഇഹ, ‘അപരാന്’ ഇതി വചനേന വികൃതിവര്ണസങ്കരജാ വര്ണാ ജ്ഞേയാഃ| വികൃതിവര്ണാന്തരമാഹ- പ്രാഗിത്യാദി| പ്രാഗ്വികൃതാനിതി പൂര്വവര്ണാദന്യഥാഭൂതാനിത്യര്ഥഃ| തേനാപി, യേന ശ്യാമേന സതാ രസായനോപയോഗാദ്ഗൌരവര്ണത്വം പ്രാപ്തം, സ ച ത്യക്തരസായനഃ കാലവശാത് പുനഃ ശ്യാമവര്ണോ ഭവതി തസ്യാപി പൂര്വഗൌരവര്ണാദ്വികൃതിഃ ശ്യാമവര്ണോ ഭവന് രിഷ്ടം സ്യാദിത്യാഹ- അഭൂത്വോത്പന്നാനിതി; തേന നായം ദോഷഃ; അത്ര ഹി പൂര്വഭൂത ഏവ വര്ണഃ പുനര്ഭവതി, തേന ന രിഷ്ടമ്| മര്യാദാവിഭക്താവിതി സമസീമാവ്യവസ്ഥാപിതൌ| പൂര്വപശ്ചിമവിഭാഗേനേതി അഭിമുഖപൃഷ്ഠഭാഗേനേത്യര്ഥഃ| അന്തര്ബഹിര്വിഭാഗേനേതി അത്രാന്തര്ഗതോ വര്ണോ മുഖനാസാകര്ണശ്രോത്രാന്തര്ഗതതയാ ഉന്നേയഃ| അന്യത്രേതി അവാന്തരേ ഹസ്തപാദാദൌ||൯||

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

വര്ണഭേദേന ഗ്ലാനിഹര്ഷരൌക്ഷ്യസ്നേഹാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൦||

വര്ണഭേദേനേതി യഥാ വര്ണവിഭാഗേന രിഷ്ടം, തഥാ ഗ്ലാന്യാദിവിഭാഗേനാപീത്യര്ഥഃ| ഹര്ഷ ഇഹോപചയോ ജ്ഞേയഃ, മാനസഹര്ഷസ്യേഹ ചാക്ഷുഷാധികാരേऽസങ്ഗതത്വാത്||൧൦||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

തഥാ പിപ്ലുവ്യങ്ഗതിലകാലകപിഡകാനാമന്യതമസ്യാനനേ ജന്മാതുരസ്യൈവമേവാപ്രശസ്തം വിദ്യാത്||൧൧||

തഥേത്യാദൌ പിപ്ലുപ്രഭൃതീനാമപി വര്ണവത് സവ്യദക്ഷിണാദിവിഭാഗേന ജന്മ രിഷ്ടം ഭവതീത്യേവമേവശബ്ദേനോച്യതേ||൧൧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷഹസ്തപാദൌഷ്ഠാദിഷ്വപി ച വൈകാരികോക്താനാം വര്ണാനാമന്യതമസ്യ പ്രാദുര്ഭാവോ ഹീനബലവര്ണേന്ദ്രിയേഷു ലക്ഷണമായുഷഃ ക്ഷയസ്യ ഭവതി||൧൨||

നഖേത്യാദൌ ബലഹാന്യാദ്യഭാവേ സതി ന രിഷ്ടമ്||൧൨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിദ്വര്ണവൈകൃതമഭൂതപൂര്വം സഹസോത്പദ്യേതാനിമിത്തമേവ ഹീയമാനസ്യാതുരസ്യ ശശ്വത്, തദരിഷ്ടമിതി വിദ്യാത്| ഇതി വര്ണാധികാരഃ||൧൩||

യച്ചേത്യാദിനാऽനുക്തവര്ണരിഷ്ടം സങ്ഗൃഹ്ണാതി| അഭൂതപൂര്വമിതി പൂര്വവ്യാകൃതരസായനവിഹിതവര്ണപ്രാദുര്ഭാവവ്യുദാസാര്ഥമ്| സഹസോത്പദ്യത ഇത്യനേന രിഷ്ടാനാം ശീഘ്രസ്വഭാവം ദര്ശയതി| അനിമിത്തമിതി പൂര്വോക്താര്ഥമേവ| ഹീയമാനസ്യ ശശ്വദിതി സ്വഭാവകഥനം, രിഷ്ടോത്പത്ത്യാ ഹീയമാനതാ ശശ്വദവശ്യം ഭവതി||൧൩||

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

സ്വരാധികാരസ്തു- ഹംസക്രൌഞ്ചനേമിദുന്ദുഭികലവിങ്കകാകകപോതജര്ജരാനുകാരാഃ പ്രകൃതിസ്വരാ ഭവന്തി; യാംശ്ചാപരാനുപേക്ഷമാണോऽപി വിദ്യാദനൂകതോऽന്യഥാ വാऽപി നിര്ദിശ്യമാനാംസ്തജ്ജ്ഞൈഃ| ഏഡകകലഗ്രസ്താവ്യക്തഗദ്ഗദക്ഷാമദീനാനുകീര്ണാസ്ത്വാതുരാണാം സ്വരാ വൈകാരികാ ഭവന്തി; യാംശ്ചാപരാനുപേക്ഷമാണോऽപി വിദ്യാത് പ്രാഗ്വികൃതാനഭൂത്വോത്പന്നാന് | ഇതി പ്രകൃതിവികൃതിസ്വരാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൪||

ക്രമാഗതം സ്വരമാഹ- സ്വരേത്യാദി| ജര്ജരഃ വാദ്യഭാണ്ഡവിശേഷഃ| യാംശ്ചേത്യാദി പൂര്വവദ് വ്യാഖ്യേയമ്| ഏഡകോ മേഷഃ, കിംവാ അരണ്യച്ഛാഗലഃ; കലഃ സൂക്ഷ്മഃ; ഗ്രസ്തഃ സര്വഥാऽനുച്ചാരഃ; ക്ഷാമഃ രൂക്ഷഃ; ദീനഃ ദുഃഖോച്ചാര്യമാണസ്വരഃ; അനുകീര്ണ ഉപര്യുപര്യുച്ചാര്യമാണഃ||൧൪||

Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16

തത്ര പ്രകൃതിവൈകാരികാണാം സ്വരാണാമാശ്വഭിനിര്വൃത്തിഃ സ്വരാനേകത്വമേകസ്യ ചാനേകത്വമപ്രശസ്തമ്| ഇതി സ്വരാധികാരഃ||൧൫|| ഇതി വര്ണസ്വരാധികാരൌ യഥാവദുക്തൌ മുമൂര്ഷതാം ലക്ഷണജ്ഞാനാര്ഥമിതി||൧൬||

പ്രകൃതേര്വൈകാരികാ അന്യഥാഭൂതാ ഇതി പ്രകൃതിവൈകാരികാഃ| സ്വരാനേകത്വമിതി കദാചിദേഡകസ്വരത്വം, കദാചിത് കലസ്വരത്വമിത്യാദി| ഏകസ്യ ചാനേകത്വമിതി ഏകസ്യൈവ സ്വരസ്യ ചാനേകത്വമിവ പ്രതിഭാതി| അനിമിത്തമിതി സര്വത്ര സമ്ബധ്യതേ||൧൫-൧൬||

Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26

ഭവന്തി ചാത്ര- യസ്യ വൈകാരികോ വര്ണഃ ശരീര ഉപപദ്യതേ| അര്ധേ വാ യദി വാ കൃത്സ്നേ നിമിത്തം ന ച നാസ്തി സഃ||൧൭|| നീലം വാ യദി വാ ശ്യാവം താമ്രം വാ യദി വാऽരുണമ്| മുഖാര്ധമന്യഥാ വര്ണോ മുഖാര്ധേऽരിഷ്ടമുച്യതേ||൧൮|| സ്നേഹോ മുഖാര്ധേ സുവ്യക്തോ രൌക്ഷ്യമര്ധമുഖേ ഭൃശമ്| ഗ്ലാനിരര്ധേ തഥാ ഹര്ഷോ മുഖാര്ധേ പ്രേതലക്ഷണമ്||൧൯|| തിലകാഃ പിപ്ലവോ വ്യങ്ഗാ രാജയശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ| ആതുരസ്യാശു ജായന്തേ മുഖേ പ്രാണാന് മുമുക്ഷതഃ||൨൦|| പുഷ്പാണി നഖദന്തേഷു പങ്കോ വാ ദന്തസംശ്രിതഃ| ചൂര്ണകോ വാऽപി ദന്തേഷു ലക്ഷണം മരണസ്യ തത്||൨൧|| ഓഷ്ഠയോഃ പാദയോഃ പാണ്യോരക്ഷ്ണോര്മൂത്രപുരീഷയോഃ| നഖേഷ്വപി ച വൈവര്ണ്യമേതത് ക്ഷീണബലേऽന്തകൃത്||൨൨|| യസ്യ നീലാവുഭാവോഷ്ഠൌ പക്വജാമ്ബവസന്നിഭൌ| മുമൂര്ഷുരിതി തം വിദ്യാന്നരോ ധീരോ ഗതായുഷമ്||൨൩|| ഏകോ വാ യദി വാऽനേകോ യസ്യ വൈകാരികഃ സ്വരഃ| സഹസോത്പദ്യതേ ജന്തോര്ഹീയമാനസ്യ നാസ്തി സഃ||൨൪|| യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിത് സ്യാദ്വൈകൃതം സ്വരവര്ണയോഃ| ബലമാംസവിഹീനസ്യ തത് സര്വം മരണോദയമ് ||൨൫|| തത്ര ശ്ലോകഃ- ഇതി വര്ണസ്വരാവുക്തൌ ലക്ഷണാര്ഥം മുമൂര്ഷതാമ്| യസ്തൌ സമ്യഗ്വിജാനാതി നായുര്ജ്ഞാനേ സ മുഹ്യതി||൨൬||

അയമേവാര്ഥോ ഗദ്യോക്തഃ സ്പഷ്ടാര്ഥം സുഖഗ്രഹണാര്ഥം ച ശ്ലോകേനോച്യതേ- യസ്യേത്യാദിനാ| തിലകാ ഇത്യാദൌ മുഖേ ഇതി മുഖാര്ധേ| ഓഷ്ഠാവിതി ദ്വിവചനമുക്ത്വാऽപി യത് ‘ഉഭൌ’ ഇതി കരോതി, തേന സകലൌഷ്ഠവ്യാപ്തിം ദര്ശയതി| മുമൂര്ഷുരിത്യുകത്വാऽപി യത് ‘ഗതായുഷം’ ഇതി കരോതി, തേന രിഷ്ടയുക്തോ മുമൂര്ഷര്ഗതായുരീതി ദര്ശയതി; അജാതരിഷ്ടസ്തു പ്രതിക്രിയാഭാവാന്മുമൂര്ഷുരഗതായുരപി ഭവതി| മരണോദയമിതി മരണകാരണമിതി ജ്ഞാനാര്ഥമ്||൧൭-൨൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ വര്ണസ്വരീയമിന്ദ്രിയം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമിന്ദ്രിയസ്ഥാനേ വര്ണസ്വരീയമിന്ദ്രിയം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||