Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വര്ണസ്വരീയമിന്ദ്രിയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. varṇasvarīyamindriyam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖലു വര്ണശ്ച സ്വരശ്ച ഗന്ധശ്ച രസശ്ച സ്പര്ശശ്ച ചക്ഷുശ്ച ശ്രോത്രം ച ഘ്രാണം ച രസനം ച സ്പര്ശനം ച സത്ത്വം ച ഭക്തിശ്ച ശൌചം ച ശീലം ചാചാരശ്ച സ്മൃതിശ്ചാകൃതിശ്ച പ്രകൃതിശ്ച വികൃതിശ്ച ബലം ച ഗ്ലാനിശ്ച മേധാ ച ഹര്ഷശ്ച രൌക്ഷ്യം ച സ്നേഹശ്ച തന്ദ്രാ ചാരമ്ഭശ്ച ഗൌരവം ച ലാഘവം ച ഗുണാശ്ചാഹാരശ്ച വിഹാരശ്ചാഹാരപരിണാമശ്ചോപായശ്ചാപായശ്ച വ്യാധിശ്ച വ്യാധിപൂര്വരൂപം ച വേദനാശ്ചോപദ്രവാശ്ച ച്ഛായാ ച പ്രതിച്ഛായാ ച സ്വപ്നദര്ശനം ച ദൂതാധികാരശ്ച പഥി ചൌത്പാതികം ചാതുരകുലേ ഭാവാവസ്ഥാന്തരാണി ച ഭേഷജസംവൃത്തിശ്ച ഭേഷജവികാരയുക്തിശ്ചേതി പരീക്ഷ്യാണി പ്രത്യക്ഷാനുമാനോപദേശൈരായുഷഃ പ്രമാണാവശേഷം ജിജ്ഞാസമാനേന ഭിഷജാ||൩||
View original
इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश्चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च च्छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്ര തു ഖല്വേഷാം പരീക്ഷ്യാണാം കാനിചിത് പുരുഷമനാശ്രിതാനി, കാനിചിച്ച പുരുഷസംശ്രയാണി| തത്ര യാനി പുരുഷമനാശ്രിതാനി താന്യുപദേശതോ യുക്തിതശ്ച പരീക്ഷേത, പുരുഷസംശ്രയാണി പുനഃ പ്രകൃതിതോ വികൃതിതശ്ച||൪||
View original
तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषमनाश्रितानि, कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि| तत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत, पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര പ്രകൃതിര്ജാതിപ്രസക്താ ച, കുലപ്രസക്താ ച, ദേശാനുപാതിനീ ച, കാലാനുപാതിനീ ച വയോऽനുപാതിനീ ച, പ്രത്യാത്മനിയതാ ചേതി| ജാതികുലദേശകാലവയഃപ്രത്യാത്മനിയതാ ഹി തേഷാം തേഷാം പുരുഷാണാം തേ തേ ഭാവവിശേഷാ ഭവന്തി||൫||
View original
तत्र प्रकृतिर्जातिप्रसक्ता च, कुलप्रसक्ता च, देशानुपातिनी च, कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च, प्रत्यात्मनियता चेति| जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
വികൃതിഃ പുനര്ലക്ഷണനിമിത്താ ച, ലക്ഷ്യനിമിത്താ ച, നിമിത്താനുരൂപാ ച||൬||
View original
विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च, लक्ष्यनिमित्ता च, निमित्तानुरूपा च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7
തത്ര ലക്ഷണനിമിത്താ നാമ സാ യസ്യാഃ ശരീരേ ലക്ഷണാന്യേവ ഹേതുഭൂതാനി ഭവന്തി ദൈവാത്; ലക്ഷണാനി ഹി കാനിചിച്ഛരീരോപനിബദ്ധാനി ഭവന്തി, യാനി ഹി തസ്മിംസ്തസ്മിന് കാലേ തത്രാധിഷ്ഠാനമാസാദ്യ താം താം വികൃതിമുത്പാദയന്തി|൭|
View original
तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात्; लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति, यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7
ലക്ഷ്യനിമിത്താ തു സാ യസ്യാ ഉപലഭ്യതേ നിമിത്തം യഥോക്തം നിദാനേഷു|൭|
View original
लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (7) · Śloka 7
നിമിത്താനുരൂപാ തു നിമിത്താര്ഥാനുകാരിണീ യാ, താമനിമിത്താം നിമിത്തമായുഷഃ പ്രമാണജ്ഞാനസ്യേച്ഛന്തി ഭിഷജോ ഭൂയശ്ചായുഷഃ ക്ഷയനിമിത്താം പ്രേതേലിങ്ഗാനുരൂപാം, യാമായുഷോऽന്തര്ഗതസ്യ ജ്ഞാനാര്ഥമുപദിശന്തി ധീരാഃ| യാം ചാധികൃത്യ പുരുഷസംശ്രയാണി മുമൂര്ഷതാം ലക്ഷണാന്യുപദേക്ഷ്യാമഃ| ഇത്യുദ്ദേശഃ| തം വിസ്തരേണാനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൭||
View original
निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या, तामनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश्चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतेलिङ्गानुरूपां, यामायुषोऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः| यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः| इत्युद्देशः| तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (8) · Śloka 8
തത്രാദിത ഏവ വര്ണാധികാരഃ| തദ്യഥാ- കൃഷ്ണഃ, ശ്യാമഃ , ശ്യാമാവദാതഃ, അവദാതശ്ചേതി പ്രകൃതിവര്ണാഃ ശരീരസ്യ ഭവന്തി; യാംശ്ചാപരാനുപേക്ഷമാണോ വിദ്യാദനൂകതോऽന്യഥാ വാऽപി നിര്ദിശ്യമാനാംസ്തജ്ജ്ഞൈഃ||൮||
View original
तत्रादित एव वर्णाधिकारः| तद्यथा- कृष्णः, श्यामः , श्यामावदातः, अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
നീലശ്യാവതാമ്രഹരിതശുക്ലാശ്ച വര്ണാഃ ശരീരസ്യ വൈകാരികാ ഭവന്തി; യാംശ്ചാപരാനുപേക്ഷമാണോ വിദ്യാത് പ്രാഗ്വികൃതാനഭൂത്വോത്പന്നാന് | ഇതി പ്രകൃതിവികൃതിവര്ണാ ഭവന്ത്യുക്താഃ ശരീരസ്യ| തത്ര പ്രകൃതിവര്ണമര്ധശരീരേ വികൃതിവര്ണമര്ധശരീരേ, ദ്വാവപി വര്ണൌ മര്യാദാവിഭക്തൌ ദൃഷ്ട്വാ; യദ്യേവം സവ്യദക്ഷിണവിഭാഗേന, യദ്യേവം പൂര്വപശ്ചിമവിഭാഗേന, യദ്യുത്തരാധരവിഭാഗേന, യദ്യന്തര്ബഹിര്വിഭാഗേന, ആതുരസ്യാരിഷ്ടമിതി വിദ്യാത്; ഏവമേവ വര്ണഭേദോ മുഖേऽപ്യന്യത്ര വര്തമാനോ മരണായ ഭവതി||൯||
View original
नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य| तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे, द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा; यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन, यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन, यद्युत्तराधरविभागेन, यद्यन्तर्बहिर्विभागेन, आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात्; एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
വര്ണഭേദേന ഗ്ലാനിഹര്ഷരൌക്ഷ്യസ്നേഹാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൧൦||
View original
वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
തഥാ പിപ്ലുവ്യങ്ഗതിലകാലകപിഡകാനാമന്യതമസ്യാനനേ ജന്മാതുരസ്യൈവമേവാപ്രശസ്തം വിദ്യാത്||൧൧||
View original
तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रशस्तं विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
നഖനയനവദനമൂത്രപുരീഷഹസ്തപാദൌഷ്ഠാദിഷ്വപി ച വൈകാരികോക്താനാം വര്ണാനാമന്യതമസ്യ പ്രാദുര്ഭാവോ ഹീനബലവര്ണേന്ദ്രിയേഷു ലക്ഷണമായുഷഃ ക്ഷയസ്യ ഭവതി||൧൨||
View original
नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിദ്വര്ണവൈകൃതമഭൂതപൂര്വം സഹസോത്പദ്യേതാനിമിത്തമേവ ഹീയമാനസ്യാതുരസ്യ ശശ്വത്, തദരിഷ്ടമിതി വിദ്യാത്| ഇതി വര്ണാധികാരഃ||൧൩||
View original
यच्चान्यदपि किञ्चिद्वर्णवैकृतमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत्, तदरिष्टमिति विद्यात्| इति वर्णाधिकारः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (14) · Śloka 14
സ്വരാധികാരസ്തു- ഹംസക്രൌഞ്ചനേമിദുന്ദുഭികലവിങ്കകാകകപോതജര്ജരാനുകാരാഃ പ്രകൃതിസ്വരാ ഭവന്തി; യാംശ്ചാപരാനുപേക്ഷമാണോऽപി വിദ്യാദനൂകതോऽന്യഥാ വാऽപി നിര്ദിശ്യമാനാംസ്തജ്ജ്ഞൈഃ| ഏഡകകലഗ്രസ്താവ്യക്തഗദ്ഗദക്ഷാമദീനാനുകീര്ണാസ്ത്വാതുരാണാം സ്വരാ വൈകാരികാ ഭവന്തി; യാംശ്ചാപരാനുപേക്ഷമാണോऽപി വിദ്യാത് പ്രാഗ്വികൃതാനഭൂത്വോത്പന്നാന് | ഇതി പ്രകൃതിവികൃതിസ്വരാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൪||
View original
स्वराधिकारस्तु- हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः| एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16
തത്ര പ്രകൃതിവൈകാരികാണാം സ്വരാണാമാശ്വഭിനിര്വൃത്തിഃ സ്വരാനേകത്വമേകസ്യ ചാനേകത്വമപ്രശസ്തമ്| ഇതി സ്വരാധികാരഃ||൧൫|| ഇതി വര്ണസ്വരാധികാരൌ യഥാവദുക്തൌ മുമൂര്ഷതാം ലക്ഷണജ്ഞാനാര്ഥമിതി||൧൬||
View original
तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम्| इति स्वराधिकारः||१५|| इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26
ഭവന്തി ചാത്ര- യസ്യ വൈകാരികോ വര്ണഃ ശരീര ഉപപദ്യതേ| അര്ധേ വാ യദി വാ കൃത്സ്നേ നിമിത്തം ന ച നാസ്തി സഃ||൧൭|| നീലം വാ യദി വാ ശ്യാവം താമ്രം വാ യദി വാऽരുണമ്| മുഖാര്ധമന്യഥാ വര്ണോ മുഖാര്ധേऽരിഷ്ടമുച്യതേ||൧൮|| സ്നേഹോ മുഖാര്ധേ സുവ്യക്തോ രൌക്ഷ്യമര്ധമുഖേ ഭൃശമ്| ഗ്ലാനിരര്ധേ തഥാ ഹര്ഷോ മുഖാര്ധേ പ്രേതലക്ഷണമ്||൧൯|| തിലകാഃ പിപ്ലവോ വ്യങ്ഗാ രാജയശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ| ആതുരസ്യാശു ജായന്തേ മുഖേ പ്രാണാന് മുമുക്ഷതഃ||൨൦|| പുഷ്പാണി നഖദന്തേഷു പങ്കോ വാ ദന്തസംശ്രിതഃ| ചൂര്ണകോ വാऽപി ദന്തേഷു ലക്ഷണം മരണസ്യ തത്||൨൧|| ഓഷ്ഠയോഃ പാദയോഃ പാണ്യോരക്ഷ്ണോര്മൂത്രപുരീഷയോഃ| നഖേഷ്വപി ച വൈവര്ണ്യമേതത് ക്ഷീണബലേऽന്തകൃത്||൨൨|| യസ്യ നീലാവുഭാവോഷ്ഠൌ പക്വജാമ്ബവസന്നിഭൌ| മുമൂര്ഷുരിതി തം വിദ്യാന്നരോ ധീരോ ഗതായുഷമ്||൨൩|| ഏകോ വാ യദി വാऽനേകോ യസ്യ വൈകാരികഃ സ്വരഃ| സഹസോത്പദ്യതേ ജന്തോര്ഹീയമാനസ്യ നാസ്തി സഃ||൨൪|| യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിത് സ്യാദ്വൈകൃതം സ്വരവര്ണയോഃ| ബലമാംസവിഹീനസ്യ തത് സര്വം മരണോദയമ് ||൨൫|| തത്ര ശ്ലോകഃ- ഇതി വര്ണസ്വരാവുക്തൌ ലക്ഷണാര്ഥം മുമൂര്ഷതാമ്| യസ്തൌ സമ്യഗ്വിജാനാതി നായുര്ജ്ഞാനേ സ മുഹ്യതി||൨൬||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते| अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः||१७|| नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम्| मुखार्धमन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते||१८|| स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भृशम्| ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम्||१९|| तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः| आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः||२०|| पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः| चूर्णको वाऽपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्||२१|| ओष्ठयोः पादयोः पाण्योरक्ष्णोर्मूत्रपुरीषयोः| नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत्||२२|| यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ| मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम्||२३|| एको वा यदि वाऽनेको यस्य वैकारिकः स्वरः| सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः||२४|| यच्चान्यदपि किञ्चित् स्याद्वैकृतं स्वरवर्णयोः| बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम् ||२५|| तत्र श्लोकः- इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम्| यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ഇന്ദ്രിയസ്ഥാനേ വര്ണസ്വരീയമിന്ദ്രിയം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने वर्णस्वरीयमिन्द्रियं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon