1. varṇasvarīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ வர்ணஸ்வரீயமிந்த்ரியஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

ஶாரீரே சிகித்ஸாதிகரணஂ ஶரீரஂ ப்ரதிபாத்ய சிகித்ஸா வக்தவ்யா, ஸா ச ஸாத்ய ஏவ ரோகே வக்தவ்யா நாஸாத்யரோகே, யதுக்தஂ- “அர்தவித்யாயஶோஹாநிமுபக்ரோஶமஸங்க்ரஹம்| ப்ராப்நுயாந்நியதஂ வைத்யோ யோऽஸாத்யஂ ஸமுபாசரேத்” (ஸூ.அ.௧௦) இதி; ந ச ரிஷ்டப்ரதிபத்திமந்தராऽஸாத்யத்வப்ரதிபத்திரிதி ரிஷ்டப்ரதிபாதகமிந்த்ரியஸ்தாநமேவ சிகித்ஸாஸ்தாநாத் ப்ராகுச்யதே | இந்த்ரஶப்தேந ப்ராண உச்யதே, தஸ்யாந்தகதஸ்ய லிங்கஂ ரிஷ்டாக்யமிந்த்ரியஂ; யதுக்தஂ வ்யாகரணே- “இந்த்ரியமிந்த்ரலிங்கஂ” (பா.அ.௫.௨.௧௩) இத்யாதி; தஸ்யேந்த்ரியஸ்ய ஸ்தாநமிந்த்ரியஸ்தாநம்| தத்ராபி சேந்த்ரியஸ்தாநே வக்தவ்யே வ்யக்ததமரிஷ்டாபிதாயகதயா வர்ணஸ்வரீயமிந்த்ரியமுச்யதே, அத்ர ஹி யாநி ரிஷ்டாநி வக்தவ்யாநி தாநீதரரிஷ்டேப்யஶ்சக்ஷுராதிக்ராஹ்யதயா வ்யக்ததமாநி| வர்ணஸ்வராவதிகத்ய கதோ வர்ணஸ்வரீயஃ, இந்த்ரியஸ்ய ரிஷ்டரூபஸ்ய ப்ரதிபாதகோऽத்யாய இந்த்ரியஃ, தஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| ஏவமந்யத்ராபி புஷ்பிதகமித்யாத்யபீந்த்ரியவிஶேஷணஂ வ்யாக்யேயம்||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

இஹ கலு வர்ணஶ்ச ஸ்வரஶ்ச கந்தஶ்ச ரஸஶ்ச ஸ்பர்ஶஶ்ச சக்ஷுஶ்ச ஶ்ரோத்ரஂ ச க்ராணஂ ச ரஸநஂ ச ஸ்பர்ஶநஂ ச ஸத்த்வஂ ச பக்திஶ்ச ஶௌசஂ ச ஶீலஂ சாசாரஶ்ச ஸ்மதிஶ்சாகதிஶ்ச ப்ரகதிஶ்ச விகதிஶ்ச பலஂ ச க்லாநிஶ்ச மேதா ச ஹர்ஷஶ்ச ரௌக்ஷ்யஂ ச ஸ்நேஹஶ்ச தந்த்ரா சாரம்பஶ்ச கௌரவஂ ச லாகவஂ ச குணாஶ்சாஹாரஶ்ச விஹாரஶ்சாஹாரபரிணாமஶ்சோபாயஶ்சாபாயஶ்ச வ்யாதிஶ்ச வ்யாதிபூர்வரூபஂ ச வேதநாஶ்சோபத்ரவாஶ்ச ச்சாயா ச ப்ரதிச்சாயா ச ஸ்வப்நதர்ஶநஂ ச தூதாதிகாரஶ்ச பதி சௌத்பாதிகஂ சாதுரகுலே பாவாவஸ்தாந்தராணி ச பேஷஜஸஂவத்திஶ்ச பேஷஜவிகாரயுக்திஶ்சேதி பரீக்ஷ்யாணி ப்ரத்யக்ஷாநுமாநோபதேஶைராயுஷஃ ப்ரமாணாவஶேஷஂ ஜிஜ்ஞாஸமாநேந பிஷஜா||௩||

இந்த்ரியஸ்தாநப்ரதிபாத்யஂ கத்ஸ்நஂ விஷயமாஹ- இஹேத்யாதி| இஹ இந்த்ரியஸ்தாநே| கலுஶப்தோ வாக்யாலங்காரே| இஹ ச யத்யபீந்த்ரியாண்யேவ விஷயவர்ணாதிக்ராஹகதயா அக்ரே வக்துஂ யுஜ்யந்தே, ததாऽபி தேஷாமதீந்த்ரியத்வேந ததாஶ்ரயரிஷ்டாநாமவ்யக்தத்வஂ ; தேந, ப்ரவ்யக்தாநி வர்ணாதீந்யேவ ப்ரவ்யக்தரிஷ்டாதிகரணாந்யக்ரேऽபிதீயந்தே| வர்ணாதிஷ்வபி ச யதா வ்யக்தத்வஂ ததா பூர்வநிபாதஃ| மேகாதிஶப்தஸ்து யத்யபி வர்ணாதபி வ்யக்தஸ்ததாऽபி ஶப்தவிஶேஷ ஏவேஹ தால்வாதிஸம்பாத்யஃ ஸ்வரஶப்தாபிதேயோ ரிஷ்டாதிகரணத்வேநாபிமதஃ, ஸ ச வர்ணாபேக்ஷயாऽவ்யக்த ஏவ| இஹேத்யாதாவஸமாஸேந ப்ரத்யேகமபி வர்ணாதீநாஂ ரிஷ்டாதிகரணத்வஂ தர்ஶயதி; ஸமாஸே ஹி ஸமுதாயஸ்யைவ ரிஷ்டாதிகரணகதயா பரீக்ஷிதவ்யத்வஂ ஶங்க்யேத| வர்ணஶப்தேந ச வர்ணஸஹசரிதாஶ்சக்ஷுர்க்ராஹ்யா ரௌக்ஷ்யாதயோऽபி கஹ்யந்தே; அத ஏவ வர்ணப்ரஸ்தாவ ஏவ வக்ஷ்யதி- யத்- “வர்ணக்ரஹணேந க்லாநிஹர்ஷரௌக்ஷ்யஸ்நேஹா வ்யாக்யாதாஃ” இதி| ஸ்வராதிக்ரஹணேந ச ஸ்வராத்யபாவோऽபி கஹ்யதே, தேநாங்குலிபர்வஶப்தாபாவ-கந்தாபாவாதயோऽபி ரிஷ்டாந்யவருத்யந்தே| ஸ்பர்ஶக்ரஹணேந ச ஸ்பர்ஶோபலப்யகாடிந்யாத்யவரோதஃ| ஸத்த்வஂ மநஃ; ஸத்த்வவிகதேருதாஹரணஂ யதா- “ஔத்ஸுக்யஂ பஜதே ஸத்த்வஂ சேதோ பீராவிஶத்யபி” (இஂ.அ.௧௨) இத்யாதி| பக்திஃ இச்சா| ஶீலஂ ஸஹஜஂ வத்தம்| ஆசாரஃ ஶாஸ்த்ரஶிக்ஷாகதோ வ்யவஹாரஃ| பக்த்யாதயோ யத்யபி ஸத்த்வவிகாரத்வேந ஸத்த்வக்ரஹணேநைவ லப்யந்தே; யதுக்தஂ- “பக்திஃ ஶீலஂ ஶௌசஂ த்வேஷஃ ஸ்மதிர்மோஹஸ்த்யாகோऽமாத்ஸர்யஂ பயஂ க்ரோதஸ்தந்த்ரோத்ஸாஹஸ்தைக்ஷ்ண்யஂ மார்தவஂ காம்பீர்யமநவஸ்திதத்வமித்யேவமாதயஃ ஸத்த்வவிகாராஃ” (ஶா.அ.௩) இதி; ததாऽபி பக்த்யாதீநாமபி பதகரிஷ்டாதிகரணத்வேநேஹ பதக்கரணம்| நித்ராதௌர்பல்யாத்தந்த்ரேதி தந்த்ராஶப்தேந நித்ரோச்யதே; அத்ர ச ரிஷ்டமுக்தஂ யதா- “நித்ரா நித்யா பவதி வா ந வா” (இஂ.அ.௧௧) இதி| ஆரம்ப இதி அரிஷ்டவ்யாத்யுத்பாதாரம்பஃ ; யதுக்தஂ- “ஶ்வயதுர்யஸ்ய குக்ஷிஸ்தோ ஹஸ்தபாதஂ ப்ரதாவதி” (இஂ.அ.௯) இத்யாதி| கௌரவே ரிஷ்டஂ யதா- “நிஷ்ட்யூதஂ ச புரீஷஂ ச ரேதஶ்சாம்பஸி மஜ்ஜதி” (இஂ.அ.௯) இத்யாதி| லாகவே ரிஷ்டஂ- குரூணாமங்காநாஂ லாகவஂ ஜ்ஞேயம்| குணரிஷ்டஂ யதா- “குணாஃ ஶரீரதேஶாநாஂ ஶீதோஷ்ணமதுதாருணாஃ| விபர்யாஸேந லக்ஷ்யந்தே ஸ்தாநேஷ்வந்யேஷு தத்விதாஃ” (இஂ.அ.௧௨) இதி| ஆஹாரரிஷ்டஂ யதா- “ஆஹாரமுபயுஞ்ஜாநோ பிஷஜா ஸூபகல்பிதம்” (இஂ.அ.௧௨) இத்யாதி| ஆஹாரபரிணாமரிஷ்டஂ யதா- “துர்பலோ பஹு புங்க்தே யோ ப்ராகபுக்த்வாऽந்நமாதுரஃ| அல்பமூத்ரபுரீஷஶ்ச” (இஂ.அ.௭) இதி| உபாய உபகமநஂ வ்யாதிமேலக இத்யர்தஃ; யதுக்தஂ- “ஸஹஸா ஜ்வரஸந்தாபஸ்தஷ்ணா மூர்ச்சா பலக்ஷயஃ| விஶ்லேஷணஂ ச ஸந்தீநாஂ” (இஂ.அ.௮) இதி| வ்யாத்யபகமநமபாயஃ; யதுக்தஂ- “யஂ நரஂ ஸஹஸா ரோகோ துர்பலஂ பரிமுஞ்சதி” (இஂ.அ.௯) இத்யாதி| வ்யாதிஶ்சேதி வ்யாதிரேவ ரிஷ்டஂ யதா- “வாதாஷ்டீலா ஸுஸஂவத்தா தாருணா ஹதி திஷ்டதி” (இஂ.அ.௧௦) இதி| சாயா பௌதிகீ பஞ்சரூபா, ப்ரதிச்சாயா து தேஹச்சாயா; ப்ரதிச்சாயயா ச நேத்ரகுமாரிகாऽபி ப்ரதிச்சாயாரூபா கஹீதவ்யா| அயஂ ச சாயாதிபேதஃ பந்நரூபீயேந்த்ரியே தர்ஶயிதவ்யஃ | ஆதுரகுலே பாவாவஸ்தாரிஷ்டஂ யதா- “அக்நிபூர்ணாநி பாத்ராணி பிந்நாநி விஶிகாநி ச| பிஷங்முமூர்ஷதாஂ வேஶ்ம ப்ரவிஶந்நேவ பஶ்யதி” (இஂ.அ.௧௨) இத்யாதி| பேஷஜஸஂவத்தௌ ரிஷ்டஂ யதா- “யமுத்திஶ்யாதுரஂ வைத்யஃ ஸஂவர்தயிதுமௌஷதம்| யதமாநோ ந ஶக்நோதி துர்லபஂ தஸ்ய ஜீவிதம்” (இஂ.அ.௧௨) இதி| பேஷஜஸ்ய விகாரேண ஸமஂ யுக்திர்பேஷஜவிகாரயுக்திஃ; தத்ர ரிஷ்டஂ யதா- “விஜ்ஞாதஂ பஹுஶஃ ஸித்தஂ விதிவச்சாவசாரிதம்| ந ஸித்யத்யௌஷதஂ யஸ்ய தஸ்ய நாஸ்தி சிகித்ஸிதம்” (இஂ.அ.௧௨) இதி| ஶேஷஂ து ரிஷ்டோதாஹரணஂ வ்யக்தம்| இதி ஸமாப்தௌ| ப்ரத்யக்ஷபூர்வகத்வாத் ஸர்வப்ரமாணாநாமிஹாதௌ ப்ரத்யக்ஷஂ கதம்| யத்யபி வர்ணாதய ஆயுர்லக்ஷணப்ரதிபாதிதா தீர்காயுஃப்ரமாணஜிஜ்ஞாஸாயாமபி பரீக்ஷ்யந்தே, ததாऽபீஹ ரிஷ்டப்ரகரணே ஆயுஃப்ரமாணாவஶேஷஜ்ஞாநார்தமேவ பரீக்ஷணீயாஃ, அத உக்தஂ- ப்ரமாணாவஶேஷஂ ஜிஜ்ஞாஸமாநேநேதி||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

தத்ர து கல்வேஷாஂ பரீக்ஷ்யாணாஂ காநிசித் புருஷமநாஶ்ரிதாநி, காநிசிச்ச புருஷஸஂஶ்ரயாணி| தத்ர யாநி புருஷமநாஶ்ரிதாநி தாந்யுபதேஶதோ யுக்திதஶ்ச பரீக்ஷேத, புருஷஸஂஶ்ரயாணி புநஃ ப்ரகதிதோ விகதிதஶ்ச||௪||

புருஷமநாஶ்ரிதாநி தூதாத்யாஶ்ரயாணி ரிஷ்டாநி| யுக்திதஶ்சேத்யநுமாநத இத்யர்தஃ, அத்ர யுக்தேரபி ரிஷ்டத்வாவதாரணே க்ஷமத்வாத்| ப்ரத்யக்ஷஂ ஹி தூதாதீநாஂ ஸ்வரூபமாத்ரஂ கஹ்ணாதி, ரிஷ்டஂ து தூதாதீநாமாகமாதேவ ஜ்ஞாயதே| புருஷாஶ்ரயிவர்ணாதிகதரிஷ்டக்ரஹணே து ப்ரத்யக்ஷமபி தத்ததரிஷ்டவிஶேஷக்ரஹணே தத்தத்விஶேஷேண வ்யாப்ரியத இதி மத்வாऽத்ர தத்ப்ரதிஷித்தம்| அநுமாநஂ து ரிஷ்டத்வேந ப்ரதிபாதிதமநிமித்தத்வாதிதர்மவிசாரே வ்யாப்ரியதே, ஏவஂ ஸர்வத்ர| ப்ரகதிதஶ்சேதி புருஷாஶ்ரயவிகதிஜ்ஞாநஹேதுதயா ப்ரகதீ ரிஷ்டஜ்ஞாநே வ்யாப்ரியதே, யதஃ ப்ரகதிஜ்ஞாநாதீநஂ விகதிஜ்ஞாநஂ பவதி; ப்ரகதிவிகதிபரீக்ஷா த்வத்ராதிகதைஃ ப்ரஸித்தைஃ ப்ரத்யக்ஷாதிபிரேவ ஜ்ஞேயா||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

தத்ர ப்ரகதிர்ஜாதிப்ரஸக்தா ச, குலப்ரஸக்தா ச, தேஶாநுபாதிநீ ச, காலாநுபாதிநீ ச வயோऽநுபாதிநீ ச, ப்ரத்யாத்மநியதா சேதி| ஜாதிகுலதேஶகாலவயஃப்ரத்யாத்மநியதா ஹி தேஷாஂ தேஷாஂ புருஷாணாஂ தே தே பாவவிஶேஷா பவந்தி||௫||

ப்ரகதிஂ விபஜதே- தத்ரேத்யாதி| ஜாதிப்ரஸக்தா யதா- ப்ராஹ்மணஜாதௌ ஶௌசஂ, குலப்ரஸக்தா யதா- கிஞ்சிதேவ குலஂ ஶுச்யாசாரவத்பவதி, தேஶாநுபாதிநீ யதா- அந்தர்வேதிவாஸிநஃ ஶுசயோ பவந்தி, காலாநுபாதிநீ யதா- கதயுகே ஶௌசஂ, வயோऽநுபாதிநீ யதா- பால்யேऽஶௌசஂ, ப்ரத்யாத்மநியதா யதா- கஶ்சிதேவ புருஷஃ ப்ரகத்யா ஶுசிர்பவதி; இத்யாத்யுதாஹரணீயம்| குதஃ புநர்ஜாத்யாதிநியதா ப்ரகதிர்பவதீத்யத்ர ஹேதுமாஹ- ஜாதிகுலேத்யாதி| தே தே பாவவிஶேஷா இதி ஶுசித்வாஶௌசாதயஃ ||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

விகதிஃ புநர்லக்ஷணநிமித்தா ச, லக்ஷ்யநிமித்தா ச, நிமித்தாநுரூபா ச||௬||

ரிஷ்டாதிகாராதிகதாஂ விகதிஂ விவேசயிதுஂ ஸர்வாநேவ விகதிபேதாநாஹ- விகதிரித்யாதி||௬||

Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7

தத்ர லக்ஷணநிமித்தா நாம ஸா யஸ்யாஃ ஶரீரே லக்ஷணாந்யேவ ஹேதுபூதாநி பவந்தி தைவாத்; லக்ஷணாநி ஹி காநிசிச்சரீரோபநிபத்தாநி பவந்தி, யாநி ஹி தஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந் காலே தத்ராதிஷ்டாநமாஸாத்ய தாஂ தாஂ விகதிமுத்பாதயந்தி|௭|

ஹேதுபூதாநீதி ஹேதுஸதஶாநி| தேந தைவமேவ நகரேகாபத்மாதிஸாமுத்ரிகோக்தலக்ஷணயுக்தே ஶரீரே ராஜ்யதநகமநவதபந்தநாதிரூபவிகதிப்ராப்தௌ ஹேதுஃ, லக்ஷணாநி து தைவநிமித்தாநி போதகமாத்ராணி, அத ஏவ தைவாதித்யுக்தஂ; தைவஂ ச ப்ராக்தநஂ கர்மோச்யதே| விகதிமுத்பாதயந்தீத்யத்ராபி தைவாதிதி யோஜநீயஂ; தேந, தைவபலாதேவ லக்ஷணாநாஂ ராஜ்யதநவதபந்தநாதிரூபவிகதிகர்தத்வம்| தஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந் காலே இத்யநேந லக்ஷணஸூசிதாதஷ்டபரிபாககாலே நியதத்வஂ விகதேர்தர்ஶயதி| லக்ஷணாஸூசிதாஶ்ச ராஜ்யாதய இஹ புருஷஸ்ய கதாசித்பவந்தோऽஸ்வாபாவிகா ஏவேதி கத்வா விகதிஶப்தேநோச்யந்தே||௭(௧)||

Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7

லக்ஷ்யநிமித்தா து ஸா யஸ்யா உபலப்யதே நிமித்தஂ யதோக்தஂ நிதாநேஷு|௭|

யதோக்தஂ நிதாநேஷ்விதி யதா- ரூக்ஷாதிஸேவயா வாதாதிப்ரகோபரூபா விகதிர்நிதாநோக்தேத்யர்தஃ||௭(௨)||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

நிமித்தாநுரூபா து நிமித்தார்தாநுகாரிணீ யா, தாமநிமித்தாஂ நிமித்தமாயுஷஃ ப்ரமாணஜ்ஞாநஸ்யேச்சந்தி பிஷஜோ பூயஶ்சாயுஷஃ க்ஷயநிமித்தாஂ ப்ரேதேலிங்காநுரூபாஂ, யாமாயுஷோऽந்தர்கதஸ்ய ஜ்ஞாநார்தமுபதிஶந்தி தீராஃ| யாஂ சாதிகத்ய புருஷஸஂஶ்ரயாணி முமூர்ஷதாஂ லக்ஷணாந்யுபதேக்ஷ்யாமஃ| இத்யுத்தேஶஃ| தஂ விஸ்தரேணாநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௭||

நிமித்தாநுரூபேதி நிமித்தஸதஶீ| ததேவ ஸ்போடயதி- நிமித்தார்தாநுகாரிணீதி|- நிமித்தஸ்ய யோऽர்தஃ கார்யஜநநரூபஃ கார்யபோதநரூபோ வா தமநுகரோதீதி நிமித்தார்தாநுகாரிணீ| ரிஷ்டாக்யா ஹி விகதிர்மரணே தஸ்யைவாவபோதநே வா நிமித்தஂ பவதி| அபரமபி நிமித்தாநுரூபாயா விகதேர்விஶேஷமாஹ- தாமித்யாதி| அநிமித்தாமிதி ததாத்வேऽநுபலப்யமாநநிமித்தாஂ, ந து புநஃ ஸர்வதைவாஹேதுகீஂ, யத ‘ஆயுஷஃ க்ஷயநிமித்தாம்’ இத்யநந்தரமஸ்ய விஶேஷணஂ கதயிஷ்யதி; ரிஷ்டஸ்ய ஹி ந ரௌக்ஷ்யாதிநா ஶரீரஸம்பந்தாதி நிமித்தமுபலப்யதே| யத்வா, ஆயுஃக்ஷயரூபஂ யந்நிமித்தஂ தத்வித்யமாநமபி நாந்யைருபலப்யதே , கிந்து ததேவ ஹி ரிஷ்டாதுந்நீயதே; தேந, அவ்யக்தநிமித்தத்வமிஹாநிமித்தத்வஂ ஜ்ஞேயம்| அத்ர கதாயுஷ்ட்வமேவ ஸகலபுருஷஸஂஶ்ரிதரிஷ்டவ்யாபகஂ காரணஂ ஸாது| யத்து வக்ஷ்யதி- “க்ரியாபதமதிக்ராந்தாஃ கேவலஂ தேஹமாஶ்ரிதாஃ| சிஹ்நஂ குர்வந்தி யத்தோஷாஸ்ததரிஷ்டஂ ப்ரசக்ஷதே” (இஂ.அ.௧௧) இதி, தத்தூதாதிகதரிஷ்டாவ்யாபகதயா புருஷாஶ்ரயிரிஷ்டமாத்ராபிப்ராயேண ஜ்ஞேயம்| ஆயுஷஃ ப்ரமாணஜ்ஞாநஸ்யேதி ஆயுஃஶேஷப்ரமாணஜ்ஞாநஸ்யேத்யர்தஃ| பூய இதி அத்யர்தம்| தேநாத்யர்தமாயுஃக்ஷயநிமித்தாஂ ப்ரத்யாஸந்நாயுஃக்ஷயஜந்யாமிதி யாவத்| யாமிதி க்ஷீணாயுஃகார்யாம்| ப்ரேதலிங்காநுரூபாமிதி ப்ரேதஸதஶீஂ; “மலா தந்தேஷு ஜாயந்தே ப்ரேதாகதிருதீர்யதே” (இஂ.அ.௧௨) இத்யாதிக்ரந்தவக்ஷ்யமாணாம்| இமாஂ ஹி விகதிமாயுஷோऽந்தர்க(க)தஸ்ய ஜ்ஞாநார்தஂ வதந்தி| யா த்வந்யா ப்ரேதலிங்காநநுரூபா வர்ணாஶ்ரயா ஸா ப்ரத்யாஸந்நமரணபோதிகா; தேந ஸா நாத்யர்தந்நாத்யர்தக்ஷீணாயுஃகார்யேத்யர்தஃ| ஏவஂ ‘பூயஶ்ச’ இத்யாதிநா ‘தீராஃ’ இத்யந்தேந நிமித்தாநுரூபவிகதிவிஶேஷஸ்ய கார்யவிஶேஷஂ மரணலக்ஷணமபிதாய புநஃ ஸாமாந்யேநாநிமித்தாயா தர்மாந்தரமாஹ- யாமதிகத்யேத்யாதி| புருஷஸஂஶ்ரயாணீதி விஶேஷணேந புருஷாநாஶ்ரிததூதாதிரிஷ்டே நாவஶ்யமநிமித்ததாऽஸ்தீதி தர்ஶயதி| யதோ தூதாதிகாராதௌ யாநி ரிஷ்டாநி தாநி தஶ்யமாநநிமித்தாந்யப்யாகமாதேவ ரிஷ்டத்வேநாவதார்யந்தே| யதா- “முக்தகேஶேऽதவா நக்நே ருதத்யப்ரயதேऽதவா| பிஷகப்யாகதஂ தஷ்ட்வா தூதஂ மரணமாதிஶேத்” (இஂ.அ.௧௨) இதி| அத்ர ச பிஷஜோ முக்தகேஶவசநாத்தஶ்யத ஏவ காரணஂ, ததா தூதாகமநே சாதுரஸ்ய ப்ரேரணாதி காரணமஸ்த்யேவ, தேநாநிமித்தத்வமாதுராஶ்ரயிரிஷ்ட ஏவ| அந்யே து, ஏவம்பூதவைத்யதூதஸமாகமஃ பரிஹர்தவ்யத்வேந ஜ்ஞாதஃ ஸந் யதா தைவாத்பவதி, ததா தைவநிமித்தஃ ஸந் ரிஷ்டஂ பவதி; தேந, ஸர்வரிஷ்டவ்யாபிகைவேயமநிமித்ததா; பூயஶ்சேத்யாதிக்ரந்தேந து ப்ரேதலிங்காநுரூபாஂ விகதிஂ பூய ஆயுஷோऽந்தர்க(க)தஸ்ய ஜ்ஞாநார்தமுபதிஶந்தி, ததா புருஷஸஂஶ்ரயாணி பூய உபதேக்ஷ்யந்தே, புருஷாநாஶ்ரயாணி து ஸ்வல்பக்ரந்தேநோபதேக்ஷ்யந்தே இதி வ்யாக்யாநயந்தி| இத்யுத்தேஶ இந்த்ரியஸ்தாநார்தோத்தேஶ இத்யர்தஃ||௭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

தத்ராதித ஏவ வர்ணாதிகாரஃ| தத்யதா- கஷ்ணஃ, ஶ்யாமஃ , ஶ்யாமாவதாதஃ, அவதாதஶ்சேதி ப்ரகதிவர்ணாஃ ஶரீரஸ்ய பவந்தி; யாஂஶ்சாபராநுபேக்ஷமாணோ வித்யாதநூகதோऽந்யதா வாऽபி நிர்திஶ்யமாநாஂஸ்தஜ்ஜ்ஞைஃ||௮||

ப்ரகதிஜ்ஞாநாந்தரீயகத்வாத்விகதிஜ்ஞாநஸ்ய ப்ரகதிவர்ணாநேவ தாவதாஹ- கஷ்ண இத்யாதி| அவதாதோ கௌரஃ| இஹ ச ப்ராயேண யே வர்ணாஃ ப்ரகத்யா பவந்தி தே ப்ரகதிவர்ணா உச்யந்தே, யே து ப்ராயேண விகத்யா பவந்தி தே விகதிவர்ணா உச்யந்தே, இதி ஜ்ஞேயம்| தேந ப்ரகதிவர்ணா அபி கதாசித்விகதிவர்ணா பவந்தி, ததா விகதிவர்ணா அபி ஜந்மப்ரபதிஜாயமாநதயா கதாசித் ப்ரகதிவர்ணா பவந்தீதி ஜ்ஞேயம்| அநுக்தப்ரகதிவர்ணாதிதேஶார்தமாஹ- யாஂஶ்சேத்யாதி| உபேத்ய ஈக்ஷமாண இதி உபேக்ஷமாணஃ| அநூகத இதி ஸாதஶ்யதஃ; அநேந ச ஶ்யாமேத்யாதிவர்ணஶப்தேந நிர்திஶ்யமாநாந் வித்யாதிதி யோஜநா| தஜ்ஜ்ஞைரிதி வர்ணபேதநாமஜ்ஞைஃ||௮||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

நீலஶ்யாவதாம்ரஹரிதஶுக்லாஶ்ச வர்ணாஃ ஶரீரஸ்ய வைகாரிகா பவந்தி; யாஂஶ்சாபராநுபேக்ஷமாணோ வித்யாத் ப்ராக்விகதாநபூத்வோத்பந்நாந் | இதி ப்ரகதிவிகதிவர்ணா பவந்த்யுக்தாஃ ஶரீரஸ்ய| தத்ர ப்ரகதிவர்ணமர்தஶரீரே விகதிவர்ணமர்தஶரீரே, த்வாவபி வர்ணௌ மர்யாதாவிபக்தௌ தஷ்ட்வா; யத்யேவஂ ஸவ்யதக்ஷிணவிபாகேந, யத்யேவஂ பூர்வபஶ்சிமவிபாகேந, யத்யுத்தராதரவிபாகேந, யத்யந்தர்பஹிர்விபாகேந, ஆதுரஸ்யாரிஷ்டமிதி வித்யாத்; ஏவமேவ வர்ணபேதோ முகேऽப்யந்யத்ர வர்தமாநோ மரணாய பவதி||௯||

நீலேத்யாதிநா (விகதிஜாயமாநதயா ) விகதிவர்ணாநாஹ| இஹ, ‘அபராந்’ இதி வசநேந விகதிவர்ணஸங்கரஜா வர்ணா ஜ்ஞேயாஃ| விகதிவர்ணாந்தரமாஹ- ப்ராகித்யாதி| ப்ராக்விகதாநிதி பூர்வவர்ணாதந்யதாபூதாநித்யர்தஃ| தேநாபி, யேந ஶ்யாமேந ஸதா ரஸாயநோபயோகாத்கௌரவர்ணத்வஂ ப்ராப்தஂ, ஸ ச த்யக்தரஸாயநஃ காலவஶாத் புநஃ ஶ்யாமவர்ணோ பவதி தஸ்யாபி பூர்வகௌரவர்ணாத்விகதிஃ ஶ்யாமவர்ணோ பவந் ரிஷ்டஂ ஸ்யாதித்யாஹ- அபூத்வோத்பந்நாநிதி; தேந நாயஂ தோஷஃ; அத்ர ஹி பூர்வபூத ஏவ வர்ணஃ புநர்பவதி, தேந ந ரிஷ்டம்| மர்யாதாவிபக்தாவிதி ஸமஸீமாவ்யவஸ்தாபிதௌ| பூர்வபஶ்சிமவிபாகேநேதி அபிமுகபஷ்டபாகேநேத்யர்தஃ| அந்தர்பஹிர்விபாகேநேதி அத்ராந்தர்கதோ வர்ணோ முகநாஸாகர்ணஶ்ரோத்ராந்தர்கததயா உந்நேயஃ| அந்யத்ரேதி அவாந்தரே ஹஸ்தபாதாதௌ||௯||

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

வர்ணபேதேந க்லாநிஹர்ஷரௌக்ஷ்யஸ்நேஹா வ்யாக்யாதாஃ||௧௦||

வர்ணபேதேநேதி யதா வர்ணவிபாகேந ரிஷ்டஂ, ததா க்லாந்யாதிவிபாகேநாபீத்யர்தஃ| ஹர்ஷ இஹோபசயோ ஜ்ஞேயஃ, மாநஸஹர்ஷஸ்யேஹ சாக்ஷுஷாதிகாரேऽஸங்கதத்வாத்||௧௦||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ததா பிப்லுவ்யங்கதிலகாலகபிடகாநாமந்யதமஸ்யாநநே ஜந்மாதுரஸ்யைவமேவாப்ரஶஸ்தஂ வித்யாத்||௧௧||

ததேத்யாதௌ பிப்லுப்ரபதீநாமபி வர்ணவத் ஸவ்யதக்ஷிணாதிவிபாகேந ஜந்ம ரிஷ்டஂ பவதீத்யேவமேவஶப்தேநோச்யதே||௧௧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

நகநயநவதநமூத்ரபுரீஷஹஸ்தபாதௌஷ்டாதிஷ்வபி ச வைகாரிகோக்தாநாஂ வர்ணாநாமந்யதமஸ்ய ப்ராதுர்பாவோ ஹீநபலவர்ணேந்த்ரியேஷு லக்ஷணமாயுஷஃ க்ஷயஸ்ய பவதி||௧௨||

நகேத்யாதௌ பலஹாந்யாத்யபாவே ஸதி ந ரிஷ்டம்||௧௨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

யச்சாந்யதபி கிஞ்சித்வர்ணவைகதமபூதபூர்வஂ ஸஹஸோத்பத்யேதாநிமித்தமேவ ஹீயமாநஸ்யாதுரஸ்ய ஶஶ்வத், ததரிஷ்டமிதி வித்யாத்| இதி வர்ணாதிகாரஃ||௧௩||

யச்சேத்யாதிநாऽநுக்தவர்ணரிஷ்டஂ ஸங்கஹ்ணாதி| அபூதபூர்வமிதி பூர்வவ்யாகதரஸாயநவிஹிதவர்ணப்ராதுர்பாவவ்யுதாஸார்தம்| ஸஹஸோத்பத்யத இத்யநேந ரிஷ்டாநாஂ ஶீக்ரஸ்வபாவஂ தர்ஶயதி| அநிமித்தமிதி பூர்வோக்தார்தமேவ| ஹீயமாநஸ்ய ஶஶ்வதிதி ஸ்வபாவகதநஂ, ரிஷ்டோத்பத்த்யா ஹீயமாநதா ஶஶ்வதவஶ்யஂ பவதி||௧௩||

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

ஸ்வராதிகாரஸ்து- ஹஂஸக்ரௌஞ்சநேமிதுந்துபிகலவிங்ககாககபோதஜர்ஜராநுகாராஃ ப்ரகதிஸ்வரா பவந்தி; யாஂஶ்சாபராநுபேக்ஷமாணோऽபி வித்யாதநூகதோऽந்யதா வாऽபி நிர்திஶ்யமாநாஂஸ்தஜ்ஜ்ஞைஃ| ஏடககலக்ரஸ்தாவ்யக்தகத்கதக்ஷாமதீநாநுகீர்ணாஸ்த்வாதுராணாஂ ஸ்வரா வைகாரிகா பவந்தி; யாஂஶ்சாபராநுபேக்ஷமாணோऽபி வித்யாத் ப்ராக்விகதாநபூத்வோத்பந்நாந் | இதி ப்ரகதிவிகதிஸ்வரா வ்யாக்யாதா பவந்தி||௧௪||

க்ரமாகதஂ ஸ்வரமாஹ- ஸ்வரேத்யாதி| ஜர்ஜரஃ வாத்யபாண்டவிஶேஷஃ| யாஂஶ்சேத்யாதி பூர்வவத் வ்யாக்யேயம்| ஏடகோ மேஷஃ, கிஂவா அரண்யச்சாகலஃ; கலஃ ஸூக்ஷ்மஃ; க்ரஸ்தஃ ஸர்வதாऽநுச்சாரஃ; க்ஷாமஃ ரூக்ஷஃ; தீநஃ துஃகோச்சார்யமாணஸ்வரஃ; அநுகீர்ண உபர்யுபர்யுச்சார்யமாணஃ||௧௪||

Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16

தத்ர ப்ரகதிவைகாரிகாணாஂ ஸ்வராணாமாஶ்வபிநிர்வத்திஃ ஸ்வராநேகத்வமேகஸ்ய சாநேகத்வமப்ரஶஸ்தம்| இதி ஸ்வராதிகாரஃ||௧௫|| இதி வர்ணஸ்வராதிகாரௌ யதாவதுக்தௌ முமூர்ஷதாஂ லக்ஷணஜ்ஞாநார்தமிதி||௧௬||

ப்ரகதேர்வைகாரிகா அந்யதாபூதா இதி ப்ரகதிவைகாரிகாஃ| ஸ்வராநேகத்வமிதி கதாசிதேடகஸ்வரத்வஂ, கதாசித் கலஸ்வரத்வமித்யாதி| ஏகஸ்ய சாநேகத்வமிதி ஏகஸ்யைவ ஸ்வரஸ்ய சாநேகத்வமிவ ப்ரதிபாதி| அநிமித்தமிதி ஸர்வத்ர ஸம்பத்யதே||௧௫-௧௬||

Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26

பவந்தி சாத்ர- யஸ்ய வைகாரிகோ வர்ணஃ ஶரீர உபபத்யதே| அர்தே வா யதி வா கத்ஸ்நே நிமித்தஂ ந ச நாஸ்தி ஸஃ||௧௭|| நீலஂ வா யதி வா ஶ்யாவஂ தாம்ரஂ வா யதி வாऽருணம்| முகார்தமந்யதா வர்ணோ முகார்தேऽரிஷ்டமுச்யதே||௧௮|| ஸ்நேஹோ முகார்தே ஸுவ்யக்தோ ரௌக்ஷ்யமர்தமுகே பஶம்| க்லாநிரர்தே ததா ஹர்ஷோ முகார்தே ப்ரேதலக்ஷணம்||௧௯|| திலகாஃ பிப்லவோ வ்யங்கா ராஜயஶ்ச பதக்விதாஃ| ஆதுரஸ்யாஶு ஜாயந்தே முகே ப்ராணாந் முமுக்ஷதஃ||௨௦|| புஷ்பாணி நகதந்தேஷு பங்கோ வா தந்தஸஂஶ்ரிதஃ| சூர்ணகோ வாऽபி தந்தேஷு லக்ஷணஂ மரணஸ்ய தத்||௨௧|| ஓஷ்டயோஃ பாதயோஃ பாண்யோரக்ஷ்ணோர்மூத்ரபுரீஷயோஃ| நகேஷ்வபி ச வைவர்ண்யமேதத் க்ஷீணபலேऽந்தகத்||௨௨|| யஸ்ய நீலாவுபாவோஷ்டௌ பக்வஜாம்பவஸந்நிபௌ| முமூர்ஷுரிதி தஂ வித்யாந்நரோ தீரோ கதாயுஷம்||௨௩|| ஏகோ வா யதி வாऽநேகோ யஸ்ய வைகாரிகஃ ஸ்வரஃ| ஸஹஸோத்பத்யதே ஜந்தோர்ஹீயமாநஸ்ய நாஸ்தி ஸஃ||௨௪|| யச்சாந்யதபி கிஞ்சித் ஸ்யாத்வைகதஂ ஸ்வரவர்ணயோஃ| பலமாஂஸவிஹீநஸ்ய தத் ஸர்வஂ மரணோதயம் ||௨௫|| தத்ர ஶ்லோகஃ- இதி வர்ணஸ்வராவுக்தௌ லக்ஷணார்தஂ முமூர்ஷதாம்| யஸ்தௌ ஸம்யக்விஜாநாதி நாயுர்ஜ்ஞாநே ஸ முஹ்யதி||௨௬||

அயமேவார்தோ கத்யோக்தஃ ஸ்பஷ்டார்தஂ ஸுகக்ரஹணார்தஂ ச ஶ்லோகேநோச்யதே- யஸ்யேத்யாதிநா| திலகா இத்யாதௌ முகே இதி முகார்தே| ஓஷ்டாவிதி த்விவசநமுக்த்வாऽபி யத் ‘உபௌ’ இதி கரோதி, தேந ஸகலௌஷ்டவ்யாப்திஂ தர்ஶயதி| முமூர்ஷுரித்யுகத்வாऽபி யத் ‘கதாயுஷஂ’ இதி கரோதி, தேந ரிஷ்டயுக்தோ முமூர்ஷர்கதாயுரீதி தர்ஶயதி; அஜாதரிஷ்டஸ்து ப்ரதிக்ரியாபாவாந்முமூர்ஷுரகதாயுரபி பவதி| மரணோதயமிதி மரணகாரணமிதி ஜ்ஞாநார்தம்||௧௭-௨௬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே இந்த்ரியஸ்தாநே வர்ணஸ்வரீயமிந்த்ரியஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமிந்த்ரியஸ்தாநே வர்ணஸ்வரீயமிந்த்ரியஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||