1. varṇasvarīyamindriyam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వర్ణస్వరీయమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

శారీరే చికిత్సాధికరణం శరీరం ప్రతిపాద్య చికిత్సా వక్తవ్యా, సా చ సాధ్య ఏవ రోగే వక్తవ్యా నాసాధ్యరోగే, యదుక్తం- “అర్థవిద్యాయశోహానిముపక్రోశమసంగ్రహం| ప్రాప్నుయాన్నియతం వైద్యో యోఽసాధ్యం సముపాచరేత్” (సూ.అ.10) ఇతి; న చ రిష్టప్రతిపత్తిమంతరాఽసాధ్యత్వప్రతిపత్తిరితి రిష్టప్రతిపాదకమింద్రియస్థానమేవ చికిత్సాస్థానాత్ ప్రాగుచ్యతే | ఇంద్రశబ్దేన ప్రాణ ఉచ్యతే, తస్యాంతగతస్య లింగం రిష్టాఖ్యమింద్రియం; యదుక్తం వ్యాకరణే- “ఇంద్రియమింద్రలింగం” (పా.అ.5.2.13) ఇత్యాది; తస్యేంద్రియస్య స్థానమింద్రియస్థానం| తత్రాపి చేంద్రియస్థానే వక్తవ్యే వ్యక్తతమరిష్టాభిధాయకతయా వర్ణస్వరీయమింద్రియముచ్యతే, అత్ర హి యాని రిష్టాని వక్తవ్యాని తానీతరరిష్టేభ్యశ్చక్షురాదిగ్రాహ్యతయా వ్యక్తతమాని| వర్ణస్వరావధికృత్య కృతో వర్ణస్వరీయః, ఇంద్రియస్య రిష్టరూపస్య ప్రతిపాదకోఽధ్యాయ ఇంద్రియః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఏవమన్యత్రాపి పుష్పితకమిత్యాద్యపీంద్రియవిశేషణం వ్యాఖ్యేయం||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ఇహ ఖలు వర్ణశ్చ స్వరశ్చ గంధశ్చ రసశ్చ స్పర్శశ్చ చక్షుశ్చ శ్రోత్రం చ ఘ్రాణం చ రసనం చ స్పర్శనం చ సత్త్వం చ భక్తిశ్చ శౌచం చ శీలం చాచారశ్చ స్మృతిశ్చాకృతిశ్చ ప్రకృతిశ్చ వికృతిశ్చ బలం చ గ్లానిశ్చ మేధా చ హర్షశ్చ రౌక్ష్యం చ స్నేహశ్చ తంద్రా చారంభశ్చ గౌరవం చ లాఘవం చ గుణాశ్చాహారశ్చ విహారశ్చాహారపరిణామశ్చోపాయశ్చాపాయశ్చ వ్యాధిశ్చ వ్యాధిపూర్వరూపం చ వేదనాశ్చోపద్రవాశ్చ చ్ఛాయా చ ప్రతిచ్ఛాయా చ స్వప్నదర్శనం చ దూతాధికారశ్చ పథి చౌత్పాతికం చాతురకులే భావావస్థాంతరాణి చ భేషజసంవృత్తిశ్చ భేషజవికారయుక్తిశ్చేతి పరీక్ష్యాణి ప్రత్యక్షానుమానోపదేశైరాయుషః ప్రమాణావశేషం జిజ్ఞాసమానేన భిషజా||3||

ఇంద్రియస్థానప్రతిపాద్యం కృత్స్నం విషయమాహ- ఇహేత్యాది| ఇహ ఇంద్రియస్థానే| ఖలుశబ్దో వాక్యాలంకారే| ఇహ చ యద్యపీంద్రియాణ్యేవ విషయవర్ణాదిగ్రాహకతయా అగ్రే వక్తుం యుజ్యంతే, తథాఽపి తేషామతీంద్రియత్వేన తదాశ్రయరిష్టానామవ్యక్తత్వం ; తేన, ప్రవ్యక్తాని వర్ణాదీన్యేవ ప్రవ్యక్తరిష్టాధికరణాన్యగ్రేఽభిధీయంతే| వర్ణాదిష్వపి చ యథా వ్యక్తత్వం తథా పూర్వనిపాతః| మేఘాదిశబ్దస్తు యద్యపి వర్ణాదపి వ్యక్తస్తథాఽపి శబ్దవిశేష ఏవేహ తాల్వాదిసంపాద్యః స్వరశబ్దాభిధేయో రిష్టాధికరణత్వేనాభిమతః, స చ వర్ణాపేక్షయాఽవ్యక్త ఏవ| ఇహేత్యాదావసమాసేన ప్రత్యేకమపి వర్ణాదీనాం రిష్టాధికరణత్వం దర్శయతి; సమాసే హి సముదాయస్యైవ రిష్టాధికరణకతయా పరీక్షితవ్యత్వం శంక్యేత| వర్ణశబ్దేన చ వర్ణసహచరితాశ్చక్షుర్గ్రాహ్యా రౌక్ష్యాదయోఽపి గృహ్యంతే; అత ఏవ వర్ణప్రస్తావ ఏవ వక్ష్యతి- యత్- “వర్ణగ్రహణేన గ్లానిహర్షరౌక్ష్యస్నేహా వ్యాఖ్యాతాః” ఇతి| స్వరాదిగ్రహణేన చ స్వరాద్యభావోఽపి గృహ్యతే, తేనాంగులిపర్వశబ్దాభావ-గంధాభావాదయోఽపి రిష్టాన్యవరుధ్యంతే| స్పర్శగ్రహణేన చ స్పర్శోపలభ్యకాఠిన్యాద్యవరోధః| సత్త్వం మనః; సత్త్వవికృతేరుదాహరణం యథా- “ఔత్సుక్యం భజతే సత్త్వం చేతో భీరావిశత్యపి” (ఇం.అ.12) ఇత్యాది| భక్తిః ఇచ్ఛా| శీలం సహజం వృత్తం| ఆచారః శాస్త్రశిక్షాకృతో వ్యవహారః| భక్త్యాదయో యద్యపి సత్త్వవికారత్వేన సత్త్వగ్రహణేనైవ లభ్యంతే; యదుక్తం- “భక్తిః శీలం శౌచం ద్వేషః స్మృతిర్మోహస్త్యాగోఽమాత్సర్యం భయం క్రోధస్తంద్రోత్సాహస్తైక్ష్ణ్యం మార్దవం గాంభీర్యమనవస్థితత్వమిత్యేవమాదయః సత్త్వవికారాః” (శా.అ.3) ఇతి; తథాఽపి భక్త్యాదీనామపి పృథగరిష్టాధికరణత్వేనేహ పృథక్కరణం| నిద్రాదౌర్బల్యాత్తంద్రేతి తంద్రాశబ్దేన నిద్రోచ్యతే; అత్ర చ రిష్టముక్తం యథా- “నిద్రా నిత్యా భవతి వా న వా” (ఇం.అ.11) ఇతి| ఆరంభ ఇతి అరిష్టవ్యాధ్యుత్పాదారంభః ; యదుక్తం- “శ్వయథుర్యస్య కుక్షిస్థో హస్తపాదం ప్రధావతి” (ఇం.అ.9) ఇత్యాది| గౌరవే రిష్టం యథా- “నిష్ఠ్యూతం చ పురీషం చ రేతశ్చాంభసి మజ్జతి” (ఇం.అ.9) ఇత్యాది| లాఘవే రిష్టం- గురూణామంగానాం లాఘవం జ్ఞేయం| గుణరిష్టం యథా- “గుణాః శరీరదేశానాం శీతోష్ణమృదుదారుణాః| విపర్యాసేన లక్ష్యంతే స్థానేష్వన్యేషు తద్విధాః” (ఇం.అ.12) ఇతి| ఆహారరిష్టం యథా- “ఆహారముపయుంజానో భిషజా సూపకల్పితం” (ఇం.అ.12) ఇత్యాది| ఆహారపరిణామరిష్టం యథా- “దుర్బలో బహు భుంక్తే యో ప్రాగభుక్త్వాఽన్నమాతురః| అల్పమూత్రపురీషశ్చ” (ఇం.అ.7) ఇతి| ఉపాయ ఉపగమనం వ్యాధిమేలక ఇత్యర్థః; యదుక్తం- “సహసా జ్వరసంతాపస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా బలక్షయః| విశ్లేషణం చ సంధీనాం” (ఇం.అ.8) ఇతి| వ్యాధ్యపగమనమపాయః; యదుక్తం- “యం నరం సహసా రోగో దుర్బలం పరిముంచతి” (ఇం.అ.9) ఇత్యాది| వ్యాధిశ్చేతి వ్యాధిరేవ రిష్టం యథా- “వాతాష్ఠీలా సుసంవృత్తా దారుణా హృది తిష్ఠతి” (ఇం.అ.10) ఇతి| ఛాయా భౌతికీ పంచరూపా, ప్రతిచ్ఛాయా తు దేహచ్ఛాయా; ప్రతిచ్ఛాయయా చ నేత్రకుమారికాఽపి ప్రతిచ్ఛాయారూపా గృహీతవ్యా| అయం చ ఛాయాదిభేదః పన్నరూపీయేంద్రియే దర్శయితవ్యః | ఆతురకులే భావావస్థారిష్టం యథా- “అగ్నిపూర్ణాని పాత్రాణి భిన్నాని విశిఖాని చ| భిషఙ్ముమూర్షతాం వేశ్మ ప్రవిశన్నేవ పశ్యతి” (ఇం.అ.12) ఇత్యాది| భేషజసంవృత్తౌ రిష్టం యథా- “యముద్దిశ్యాతురం వైద్యః సంవర్తయితుమౌషధం| యతమానో న శక్నోతి దుర్లభం తస్య జీవితం” (ఇం.అ.12) ఇతి| భేషజస్య వికారేణ సమం యుక్తిర్భేషజవికారయుక్తిః; తత్ర రిష్టం యథా- “విజ్ఞాతం బహుశః సిద్ధం విధివచ్చావచారితం| న సిధ్యత్యౌషధం యస్య తస్య నాస్తి చికిత్సితం” (ఇం.అ.12) ఇతి| శేషం తు రిష్టోదాహరణం వ్యక్తం| ఇతి సమాప్తౌ| ప్రత్యక్షపూర్వకత్వాత్ సర్వప్రమాణానామిహాదౌ ప్రత్యక్షం కృతం| యద్యపి వర్ణాదయ ఆయుర్లక్షణప్రతిపాదితా దీర్ఘాయుఃప్రమాణజిజ్ఞాసాయామపి పరీక్ష్యంతే, తథాఽపీహ రిష్టప్రకరణే ఆయుఃప్రమాణావశేషజ్ఞానార్థమేవ పరీక్షణీయాః, అత ఉక్తం- ప్రమాణావశేషం జిజ్ఞాసమానేనేతి||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

తత్ర తు ఖల్వేషాం పరీక్ష్యాణాం కానిచిత్ పురుషమనాశ్రితాని, కానిచిచ్చ పురుషసంశ్రయాణి| తత్ర యాని పురుషమనాశ్రితాని తాన్యుపదేశతో యుక్తితశ్చ పరీక్షేత, పురుషసంశ్రయాణి పునః ప్రకృతితో వికృతితశ్చ||4||

పురుషమనాశ్రితాని దూతాద్యాశ్రయాణి రిష్టాని| యుక్తితశ్చేత్యనుమానత ఇత్యర్థః, అత్ర యుక్తేరపి రిష్టత్వావధారణే క్షమత్వాత్| ప్రత్యక్షం హి దూతాదీనాం స్వరూపమాత్రం గృహ్ణాతి, రిష్టం తు దూతాదీనామాగమాదేవ జ్ఞాయతే| పురుషాశ్రయివర్ణాదిగతరిష్టగ్రహణే తు ప్రత్యక్షమపి తత్తదరిష్టవిశేషగ్రహణే తత్తద్విశేషేణ వ్యాప్రియత ఇతి మత్వాఽత్ర తత్ప్రతిషిద్ధం| అనుమానం తు రిష్టత్వేన ప్రతిపాదితమనిమిత్తత్వాదిధర్మవిచారే వ్యాప్రియతే, ఏవం సర్వత్ర| ప్రకృతితశ్చేతి పురుషాశ్రయవికృతిజ్ఞానహేతుతయా ప్రకృతీ రిష్టజ్ఞానే వ్యాప్రియతే, యతః ప్రకృతిజ్ఞానాధీనం వికృతిజ్ఞానం భవతి; ప్రకృతివికృతిపరీక్షా త్వత్రాధికృతైః ప్రసిద్ధైః ప్రత్యక్షాదిభిరేవ జ్ఞేయా||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తత్ర ప్రకృతిర్జాతిప్రసక్తా చ, కులప్రసక్తా చ, దేశానుపాతినీ చ, కాలానుపాతినీ చ వయోఽనుపాతినీ చ, ప్రత్యాత్మనియతా చేతి| జాతికులదేశకాలవయఃప్రత్యాత్మనియతా హి తేషాం తేషాం పురుషాణాం తే తే భావవిశేషా భవంతి||5||

ప్రకృతిం విభజతే- తత్రేత్యాది| జాతిప్రసక్తా యథా- బ్రాహ్మణజాతౌ శౌచం, కులప్రసక్తా యథా- కించిదేవ కులం శుచ్యాచారవద్భవతి, దేశానుపాతినీ యథా- అంతర్వేదివాసినః శుచయో భవంతి, కాలానుపాతినీ యథా- కృతయుగే శౌచం, వయోఽనుపాతినీ యథా- బాల్యేఽశౌచం, ప్రత్యాత్మనియతా యథా- కశ్చిదేవ పురుషః ప్రకృత్యా శుచిర్భవతి; ఇత్యాద్యుదాహరణీయం| కుతః పునర్జాత్యాదినియతా ప్రకృతిర్భవతీత్యత్ర హేతుమాహ- జాతికులేత్యాది| తే తే భావవిశేషా ఇతి శుచిత్వాశౌచాదయః ||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

వికృతిః పునర్లక్షణనిమిత్తా చ, లక్ష్యనిమిత్తా చ, నిమిత్తానురూపా చ||6||

రిష్టాధికారాధికృతాం వికృతిం వివేచయితుం సర్వానేవ వికృతిభేదానాహ- వికృతిరిత్యాది||6||

Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7

తత్ర లక్షణనిమిత్తా నామ సా యస్యాః శరీరే లక్షణాన్యేవ హేతుభూతాని భవంతి దైవాత్; లక్షణాని హి కానిచిచ్ఛరీరోపనిబద్ధాని భవంతి, యాని హి తస్మింస్తస్మిన్ కాలే తత్రాధిష్ఠానమాసాద్య తాం తాం వికృతిముత్పాదయంతి|7|

హేతుభూతానీతి హేతుసదృశాని| తేన దైవమేవ నఖరేఖాపద్మాదిసాముద్రికోక్తలక్షణయుక్తే శరీరే రాజ్యధనగమనవధబంధనాదిరూపవికృతిప్రాప్తౌ హేతుః, లక్షణాని తు దైవనిమిత్తాని బోధకమాత్రాణి, అత ఏవ దైవాదిత్యుక్తం; దైవం చ ప్రాక్తనం కర్మోచ్యతే| వికృతిముత్పాదయంతీత్యత్రాపి దైవాదితి యోజనీయం; తేన, దైవబలాదేవ లక్షణానాం రాజ్యధనవధబంధనాదిరూపవికృతికర్తృత్వం| తస్మింస్తస్మిన్ కాలే ఇత్యనేన లక్షణసూచితాదృష్టపరిపాకకాలే నియతత్వం వికృతేర్దర్శయతి| లక్షణాసూచితాశ్చ రాజ్యాదయ ఇహ పురుషస్య కదాచిద్భవంతోఽస్వాభావికా ఏవేతి కృత్వా వికృతిశబ్దేనోచ్యంతే||7(1)||

Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7

లక్ష్యనిమిత్తా తు సా యస్యా ఉపలభ్యతే నిమిత్తం యథోక్తం నిదానేషు|7|

యథోక్తం నిదానేష్వితి యథా- రూక్షాదిసేవయా వాతాదిప్రకోపరూపా వికృతిర్నిదానోక్తేత్యర్థః||7(2)||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 7

నిమిత్తానురూపా తు నిమిత్తార్థానుకారిణీ యా, తామనిమిత్తాం నిమిత్తమాయుషః ప్రమాణజ్ఞానస్యేచ్ఛంతి భిషజో భూయశ్చాయుషః క్షయనిమిత్తాం ప్రేతేలింగానురూపాం, యామాయుషోఽంతర్గతస్య జ్ఞానార్థముపదిశంతి ధీరాః| యాం చాధికృత్య పురుషసంశ్రయాణి ముమూర్షతాం లక్షణాన్యుపదేక్ష్యామః| ఇత్యుద్దేశః| తం విస్తరేణానువ్యాఖ్యాస్యామః||7||

నిమిత్తానురూపేతి నిమిత్తసదృశీ| తదేవ స్ఫోటయతి- నిమిత్తార్థానుకారిణీతి|- నిమిత్తస్య యోఽర్థః కార్యజననరూపః కార్యబోధనరూపో వా తమనుకరోతీతి నిమిత్తార్థానుకారిణీ| రిష్టాఖ్యా హి వికృతిర్మరణే తస్యైవావబోధనే వా నిమిత్తం భవతి| అపరమపి నిమిత్తానురూపాయా వికృతేర్విశేషమాహ- తామిత్యాది| అనిమిత్తామితి తదాత్వేఽనుపలభ్యమాననిమిత్తాం, న తు పునః సర్వథైవాహేతుకీం, యత ‘ఆయుషః క్షయనిమిత్తాం’ ఇత్యనంతరమస్య విశేషణం కథయిష్యతి; రిష్టస్య హి న రౌక్ష్యాదినా శరీరసంబంధాది నిమిత్తముపలభ్యతే| యద్వా, ఆయుఃక్షయరూపం యన్నిమిత్తం తద్విద్యమానమపి నాన్యైరుపలభ్యతే , కింతు తదేవ హి రిష్టాదున్నీయతే; తేన, అవ్యక్తనిమిత్తత్వమిహానిమిత్తత్వం జ్ఞేయం| అత్ర గతాయుష్ట్వమేవ సకలపురుషసంశ్రితరిష్టవ్యాపకం కారణం సాధు| యత్తు వక్ష్యతి- “క్రియాపథమతిక్రాంతాః కేవలం దేహమాశ్రితాః| చిహ్నం కుర్వంతి యద్దోషాస్తదరిష్టం ప్రచక్షతే” (ఇం.అ.11) ఇతి, తద్దూతాదిగతరిష్టావ్యాపకతయా పురుషాశ్రయిరిష్టమాత్రాభిప్రాయేణ జ్ఞేయం| ఆయుషః ప్రమాణజ్ఞానస్యేతి ఆయుఃశేషప్రమాణజ్ఞానస్యేత్యర్థః| భూయ ఇతి అత్యర్థం| తేనాత్యర్థమాయుఃక్షయనిమిత్తాం ప్రత్యాసన్నాయుఃక్షయజన్యామితి యావత్| యామితి క్షీణాయుఃకార్యాం| ప్రేతలింగానురూపామితి ప్రేతసదృశీం; “మలా దంతేషు జాయంతే ప్రేతాకృతిరుదీర్యతే” (ఇం.అ.12) ఇత్యాదిగ్రంథవక్ష్యమాణాం| ఇమాం హి వికృతిమాయుషోఽంతర్గ(గ)తస్య జ్ఞానార్థం వదంతి| యా త్వన్యా ప్రేతలింగాననురూపా వర్ణాశ్రయా సా ప్రత్యాసన్నమరణబోధికా; తేన సా నాత్యర్థన్నాత్యర్థక్షీణాయుఃకార్యేత్యర్థః| ఏవం ‘భూయశ్చ’ ఇత్యాదినా ‘ధీరాః’ ఇత్యంతేన నిమిత్తానురూపవికృతివిశేషస్య కార్యవిశేషం మరణలక్షణమభిధాయ పునః సామాన్యేనానిమిత్తాయా ధర్మాంతరమాహ- యామధికృత్యేత్యాది| పురుషసంశ్రయాణీతి విశేషణేన పురుషానాశ్రితదూతాదిరిష్టే నావశ్యమనిమిత్తతాఽస్తీతి దర్శయతి| యతో దూతాధికారాదౌ యాని రిష్టాని తాని దృశ్యమాననిమిత్తాన్యప్యాగమాదేవ రిష్టత్వేనావధార్యంతే| యథా- “ముక్తకేశేఽథవా నగ్నే రుదత్యప్రయతేఽథవా| భిషగభ్యాగతం దృష్ట్వా దూతం మరణమాదిశేత్” (ఇం.అ.12) ఇతి| అత్ర చ భిషజో ముక్తకేశవచనాద్దృశ్యత ఏవ కారణం, తథా దూతాగమనే చాతురస్య ప్రేరణాది కారణమస్త్యేవ, తేనానిమిత్తత్వమాతురాశ్రయిరిష్ట ఏవ| అన్యే తు, ఏవంభూతవైద్యదూతసమాగమః పరిహర్తవ్యత్వేన జ్ఞాతః సన్ యదా దైవాద్భవతి, తదా దైవనిమిత్తః సన్ రిష్టం భవతి; తేన, సర్వరిష్టవ్యాపికైవేయమనిమిత్తతా; భూయశ్చేత్యాదిగ్రంథేన తు ప్రేతలింగానురూపాం వికృతిం భూయ ఆయుషోఽంతర్గ(గ)తస్య జ్ఞానార్థముపదిశంతి, తథా పురుషసంశ్రయాణి భూయ ఉపదేక్ష్యంతే, పురుషానాశ్రయాణి తు స్వల్పగ్రంథేనోపదేక్ష్యంతే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| ఇత్యుద్దేశ ఇంద్రియస్థానార్థోద్దేశ ఇత్యర్థః||7||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

తత్రాదిత ఏవ వర్ణాధికారః| తద్యథా- కృష్ణః, శ్యామః , శ్యామావదాతః, అవదాతశ్చేతి ప్రకృతివర్ణాః శరీరస్య భవంతి; యాంశ్చాపరానుపేక్షమాణో విద్యాదనూకతోఽన్యథా వాఽపి నిర్దిశ్యమానాంస్తజ్జ్ఞైః||8||

ప్రకృతిజ్ఞానాంతరీయకత్వాద్వికృతిజ్ఞానస్య ప్రకృతివర్ణానేవ తావదాహ- కృష్ణ ఇత్యాది| అవదాతో గౌరః| ఇహ చ ప్రాయేణ యే వర్ణాః ప్రకృత్యా భవంతి తే ప్రకృతివర్ణా ఉచ్యంతే, యే తు ప్రాయేణ వికృత్యా భవంతి తే వికృతివర్ణా ఉచ్యంతే, ఇతి జ్ఞేయం| తేన ప్రకృతివర్ణా అపి కదాచిద్వికృతివర్ణా భవంతి, తథా వికృతివర్ణా అపి జన్మప్రభృతిజాయమానతయా కదాచిత్ ప్రకృతివర్ణా భవంతీతి జ్ఞేయం| అనుక్తప్రకృతివర్ణాతిదేశార్థమాహ- యాంశ్చేత్యాది| ఉపేత్య ఈక్షమాణ ఇతి ఉపేక్షమాణః| అనూకత ఇతి సాదృశ్యతః; అనేన చ శ్యామేత్యాదివర్ణశబ్దేన నిర్దిశ్యమానాన్ విద్యాదితి యోజనా| తజ్జ్ఞైరితి వర్ణభేదనామజ్ఞైః||8||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

నీలశ్యావతామ్రహరితశుక్లాశ్చ వర్ణాః శరీరస్య వైకారికా భవంతి; యాంశ్చాపరానుపేక్షమాణో విద్యాత్ ప్రాగ్వికృతానభూత్వోత్పన్నాన్ | ఇతి ప్రకృతివికృతివర్ణా భవంత్యుక్తాః శరీరస్య| తత్ర ప్రకృతివర్ణమర్ధశరీరే వికృతివర్ణమర్ధశరీరే, ద్వావపి వర్ణౌ మర్యాదావిభక్తౌ దృష్ట్వా; యద్యేవం సవ్యదక్షిణవిభాగేన, యద్యేవం పూర్వపశ్చిమవిభాగేన, యద్యుత్తరాధరవిభాగేన, యద్యంతర్బహిర్విభాగేన, ఆతురస్యారిష్టమితి విద్యాత్; ఏవమేవ వర్ణభేదో ముఖేఽప్యన్యత్ర వర్తమానో మరణాయ భవతి||9||

నీలేత్యాదినా (వికృతిజాయమానతయా ) వికృతివర్ణానాహ| ఇహ, ‘అపరాన్’ ఇతి వచనేన వికృతివర్ణసంకరజా వర్ణా జ్ఞేయాః| వికృతివర్ణాంతరమాహ- ప్రాగిత్యాది| ప్రాగ్వికృతానితి పూర్వవర్ణాదన్యథాభూతానిత్యర్థః| తేనాపి, యేన శ్యామేన సతా రసాయనోపయోగాద్గౌరవర్ణత్వం ప్రాప్తం, స చ త్యక్తరసాయనః కాలవశాత్ పునః శ్యామవర్ణో భవతి తస్యాపి పూర్వగౌరవర్ణాద్వికృతిః శ్యామవర్ణో భవన్ రిష్టం స్యాదిత్యాహ- అభూత్వోత్పన్నానితి; తేన నాయం దోషః; అత్ర హి పూర్వభూత ఏవ వర్ణః పునర్భవతి, తేన న రిష్టం| మర్యాదావిభక్తావితి సమసీమావ్యవస్థాపితౌ| పూర్వపశ్చిమవిభాగేనేతి అభిముఖపృష్ఠభాగేనేత్యర్థః| అంతర్బహిర్విభాగేనేతి అత్రాంతర్గతో వర్ణో ముఖనాసాకర్ణశ్రోత్రాంతర్గతతయా ఉన్నేయః| అన్యత్రేతి అవాంతరే హస్తపాదాదౌ||9||

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

వర్ణభేదేన గ్లానిహర్షరౌక్ష్యస్నేహా వ్యాఖ్యాతాః||10||

వర్ణభేదేనేతి యథా వర్ణవిభాగేన రిష్టం, తథా గ్లాన్యాదివిభాగేనాపీత్యర్థః| హర్ష ఇహోపచయో జ్ఞేయః, మానసహర్షస్యేహ చాక్షుషాధికారేఽసంగతత్వాత్||10||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

తథా పిప్లువ్యంగతిలకాలకపిడకానామన్యతమస్యాననే జన్మాతురస్యైవమేవాప్రశస్తం విద్యాత్||11||

తథేత్యాదౌ పిప్లుప్రభృతీనామపి వర్ణవత్ సవ్యదక్షిణాదివిభాగేన జన్మ రిష్టం భవతీత్యేవమేవశబ్దేనోచ్యతే||11||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

నఖనయనవదనమూత్రపురీషహస్తపాదౌష్ఠాదిష్వపి చ వైకారికోక్తానాం వర్ణానామన్యతమస్య ప్రాదుర్భావో హీనబలవర్ణేంద్రియేషు లక్షణమాయుషః క్షయస్య భవతి||12||

నఖేత్యాదౌ బలహాన్యాద్యభావే సతి న రిష్టం||12||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

యచ్చాన్యదపి కించిద్వర్ణవైకృతమభూతపూర్వం సహసోత్పద్యేతానిమిత్తమేవ హీయమానస్యాతురస్య శశ్వత్, తదరిష్టమితి విద్యాత్| ఇతి వర్ణాధికారః||13||

యచ్చేత్యాదినాఽనుక్తవర్ణరిష్టం సంగృహ్ణాతి| అభూతపూర్వమితి పూర్వవ్యాకృతరసాయనవిహితవర్ణప్రాదుర్భావవ్యుదాసార్థం| సహసోత్పద్యత ఇత్యనేన రిష్టానాం శీఘ్రస్వభావం దర్శయతి| అనిమిత్తమితి పూర్వోక్తార్థమేవ| హీయమానస్య శశ్వదితి స్వభావకథనం, రిష్టోత్పత్త్యా హీయమానతా శశ్వదవశ్యం భవతి||13||

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

స్వరాధికారస్తు- హంసక్రౌంచనేమిదుందుభికలవింకకాకకపోతజర్జరానుకారాః ప్రకృతిస్వరా భవంతి; యాంశ్చాపరానుపేక్షమాణోఽపి విద్యాదనూకతోఽన్యథా వాఽపి నిర్దిశ్యమానాంస్తజ్జ్ఞైః| ఏడకకలగ్రస్తావ్యక్తగద్గదక్షామదీనానుకీర్ణాస్త్వాతురాణాం స్వరా వైకారికా భవంతి; యాంశ్చాపరానుపేక్షమాణోఽపి విద్యాత్ ప్రాగ్వికృతానభూత్వోత్పన్నాన్ | ఇతి ప్రకృతివికృతిస్వరా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||14||

క్రమాగతం స్వరమాహ- స్వరేత్యాది| జర్జరః వాద్యభాండవిశేషః| యాంశ్చేత్యాది పూర్వవద్ వ్యాఖ్యేయం| ఏడకో మేషః, కింవా అరణ్యచ్ఛాగలః; కలః సూక్ష్మః; గ్రస్తః సర్వథాఽనుచ్చారః; క్షామః రూక్షః; దీనః దుఃఖోచ్చార్యమాణస్వరః; అనుకీర్ణ ఉపర్యుపర్యుచ్చార్యమాణః||14||

Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16

తత్ర ప్రకృతివైకారికాణాం స్వరాణామాశ్వభినిర్వృత్తిః స్వరానేకత్వమేకస్య చానేకత్వమప్రశస్తం| ఇతి స్వరాధికారః||15|| ఇతి వర్ణస్వరాధికారౌ యథావదుక్తౌ ముమూర్షతాం లక్షణజ్ఞానార్థమితి||16||

ప్రకృతేర్వైకారికా అన్యథాభూతా ఇతి ప్రకృతివైకారికాః| స్వరానేకత్వమితి కదాచిదేడకస్వరత్వం, కదాచిత్ కలస్వరత్వమిత్యాది| ఏకస్య చానేకత్వమితి ఏకస్యైవ స్వరస్య చానేకత్వమివ ప్రతిభాతి| అనిమిత్తమితి సర్వత్ర సంబధ్యతే||15-16||

Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26

భవంతి చాత్ర- యస్య వైకారికో వర్ణః శరీర ఉపపద్యతే| అర్ధే వా యది వా కృత్స్నే నిమిత్తం న చ నాస్తి సః||17|| నీలం వా యది వా శ్యావం తామ్రం వా యది వాఽరుణం| ముఖార్ధమన్యథా వర్ణో ముఖార్ధేఽరిష్టముచ్యతే||18|| స్నేహో ముఖార్ధే సువ్యక్తో రౌక్ష్యమర్ధముఖే భృశం| గ్లానిరర్ధే తథా హర్షో ముఖార్ధే ప్రేతలక్షణం||19|| తిలకాః పిప్లవో వ్యంగా రాజయశ్చ పృథగ్విధాః| ఆతురస్యాశు జాయంతే ముఖే ప్రాణాన్ ముముక్షతః||20|| పుష్పాణి నఖదంతేషు పంకో వా దంతసంశ్రితః| చూర్ణకో వాఽపి దంతేషు లక్షణం మరణస్య తత్||21|| ఓష్ఠయోః పాదయోః పాణ్యోరక్ష్ణోర్మూత్రపురీషయోః| నఖేష్వపి చ వైవర్ణ్యమేతత్ క్షీణబలేఽంతకృత్||22|| యస్య నీలావుభావోష్ఠౌ పక్వజాంబవసన్నిభౌ| ముమూర్షురితి తం విద్యాన్నరో ధీరో గతాయుషం||23|| ఏకో వా యది వాఽనేకో యస్య వైకారికః స్వరః| సహసోత్పద్యతే జంతోర్హీయమానస్య నాస్తి సః||24|| యచ్చాన్యదపి కించిత్ స్యాద్వైకృతం స్వరవర్ణయోః| బలమాంసవిహీనస్య తత్ సర్వం మరణోదయం ||25|| తత్ర శ్లోకః- ఇతి వర్ణస్వరావుక్తౌ లక్షణార్థం ముమూర్షతాం| యస్తౌ సమ్యగ్విజానాతి నాయుర్జ్ఞానే స ముహ్యతి||26||

అయమేవార్థో గద్యోక్తః స్పష్టార్థం సుఖగ్రహణార్థం చ శ్లోకేనోచ్యతే- యస్యేత్యాదినా| తిలకా ఇత్యాదౌ ముఖే ఇతి ముఖార్ధే| ఓష్ఠావితి ద్వివచనముక్త్వాఽపి యత్ ‘ఉభౌ’ ఇతి కరోతి, తేన సకలౌష్ఠవ్యాప్తిం దర్శయతి| ముమూర్షురిత్యుకత్వాఽపి యత్ ‘గతాయుషం’ ఇతి కరోతి, తేన రిష్టయుక్తో ముమూర్షర్గతాయురీతి దర్శయతి; అజాతరిష్టస్తు ప్రతిక్రియాభావాన్ముమూర్షురగతాయురపి భవతి| మరణోదయమితి మరణకారణమితి జ్ఞానార్థం||17-26||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే వర్ణస్వరీయమింద్రియం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామింద్రియస్థానే వర్ణస్వరీయమింద్రియం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||