Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వర్ణస్వరీయమింద్రియం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
1. varṇasvarīyamindriyam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఇహ ఖలు వర్ణశ్చ స్వరశ్చ గంధశ్చ రసశ్చ స్పర్శశ్చ చక్షుశ్చ శ్రోత్రం చ ఘ్రాణం చ రసనం చ స్పర్శనం చ సత్త్వం చ భక్తిశ్చ శౌచం చ శీలం చాచారశ్చ స్మృతిశ్చాకృతిశ్చ ప్రకృతిశ్చ వికృతిశ్చ బలం చ గ్లానిశ్చ మేధా చ హర్షశ్చ రౌక్ష్యం చ స్నేహశ్చ తంద్రా చారంభశ్చ గౌరవం చ లాఘవం చ గుణాశ్చాహారశ్చ విహారశ్చాహారపరిణామశ్చోపాయశ్చాపాయశ్చ వ్యాధిశ్చ వ్యాధిపూర్వరూపం చ వేదనాశ్చోపద్రవాశ్చ చ్ఛాయా చ ప్రతిచ్ఛాయా చ స్వప్నదర్శనం చ దూతాధికారశ్చ పథి చౌత్పాతికం చాతురకులే భావావస్థాంతరాణి చ భేషజసంవృత్తిశ్చ భేషజవికారయుక్తిశ్చేతి పరీక్ష్యాణి ప్రత్యక్షానుమానోపదేశైరాయుషః ప్రమాణావశేషం జిజ్ఞాసమానేన భిషజా||3||
View original
इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश्चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च च्छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర తు ఖల్వేషాం పరీక్ష్యాణాం కానిచిత్ పురుషమనాశ్రితాని, కానిచిచ్చ పురుషసంశ్రయాణి| తత్ర యాని పురుషమనాశ్రితాని తాన్యుపదేశతో యుక్తితశ్చ పరీక్షేత, పురుషసంశ్రయాణి పునః ప్రకృతితో వికృతితశ్చ||4||
View original
तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषमनाश्रितानि, कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि| तत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत, पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర ప్రకృతిర్జాతిప్రసక్తా చ, కులప్రసక్తా చ, దేశానుపాతినీ చ, కాలానుపాతినీ చ వయోఽనుపాతినీ చ, ప్రత్యాత్మనియతా చేతి| జాతికులదేశకాలవయఃప్రత్యాత్మనియతా హి తేషాం తేషాం పురుషాణాం తే తే భావవిశేషా భవంతి||5||
View original
तत्र प्रकृतिर्जातिप्रसक्ता च, कुलप्रसक्ता च, देशानुपातिनी च, कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च, प्रत्यात्मनियता चेति| जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
వికృతిః పునర్లక్షణనిమిత్తా చ, లక్ష్యనిమిత్తా చ, నిమిత్తానురూపా చ||6||
View original
विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च, लक्ष्यनिमित्ता च, निमित्तानुरूपा च||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7(1)) · Śloka 7
తత్ర లక్షణనిమిత్తా నామ సా యస్యాః శరీరే లక్షణాన్యేవ హేతుభూతాని భవంతి దైవాత్; లక్షణాని హి కానిచిచ్ఛరీరోపనిబద్ధాని భవంతి, యాని హి తస్మింస్తస్మిన్ కాలే తత్రాధిష్ఠానమాసాద్య తాం తాం వికృతిముత్పాదయంతి|7|
View original
तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात्; लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति, यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (7(2)) · Śloka 7
లక్ష్యనిమిత్తా తు సా యస్యా ఉపలభ్యతే నిమిత్తం యథోక్తం నిదానేషు|7|
View original
लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (7) · Śloka 7
నిమిత్తానురూపా తు నిమిత్తార్థానుకారిణీ యా, తామనిమిత్తాం నిమిత్తమాయుషః ప్రమాణజ్ఞానస్యేచ్ఛంతి భిషజో భూయశ్చాయుషః క్షయనిమిత్తాం ప్రేతేలింగానురూపాం, యామాయుషోఽంతర్గతస్య జ్ఞానార్థముపదిశంతి ధీరాః| యాం చాధికృత్య పురుషసంశ్రయాణి ముమూర్షతాం లక్షణాన్యుపదేక్ష్యామః| ఇత్యుద్దేశః| తం విస్తరేణానువ్యాఖ్యాస్యామః||7||
View original
निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या, तामनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश्चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतेलिङ्गानुरूपां, यामायुषोऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः| यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः| इत्युद्देशः| तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (8) · Śloka 8
తత్రాదిత ఏవ వర్ణాధికారః| తద్యథా- కృష్ణః, శ్యామః , శ్యామావదాతః, అవదాతశ్చేతి ప్రకృతివర్ణాః శరీరస్య భవంతి; యాంశ్చాపరానుపేక్షమాణో విద్యాదనూకతోఽన్యథా వాఽపి నిర్దిశ్యమానాంస్తజ్జ్ఞైః||8||
View original
तत्रादित एव वर्णाधिकारः| तद्यथा- कृष्णः, श्यामः , श्यामावदातः, अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (9) · Śloka 9
నీలశ్యావతామ్రహరితశుక్లాశ్చ వర్ణాః శరీరస్య వైకారికా భవంతి; యాంశ్చాపరానుపేక్షమాణో విద్యాత్ ప్రాగ్వికృతానభూత్వోత్పన్నాన్ | ఇతి ప్రకృతివికృతివర్ణా భవంత్యుక్తాః శరీరస్య| తత్ర ప్రకృతివర్ణమర్ధశరీరే వికృతివర్ణమర్ధశరీరే, ద్వావపి వర్ణౌ మర్యాదావిభక్తౌ దృష్ట్వా; యద్యేవం సవ్యదక్షిణవిభాగేన, యద్యేవం పూర్వపశ్చిమవిభాగేన, యద్యుత్తరాధరవిభాగేన, యద్యంతర్బహిర్విభాగేన, ఆతురస్యారిష్టమితి విద్యాత్; ఏవమేవ వర్ణభేదో ముఖేఽప్యన్యత్ర వర్తమానో మరణాయ భవతి||9||
View original
नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य| तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे, द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा; यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन, यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन, यद्युत्तराधरविभागेन, यद्यन्तर्बहिर्विभागेन, आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात्; एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
వర్ణభేదేన గ్లానిహర్షరౌక్ష్యస్నేహా వ్యాఖ్యాతాః||10||
View original
वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
తథా పిప్లువ్యంగతిలకాలకపిడకానామన్యతమస్యాననే జన్మాతురస్యైవమేవాప్రశస్తం విద్యాత్||11||
View original
तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रशस्तं विद्यात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
నఖనయనవదనమూత్రపురీషహస్తపాదౌష్ఠాదిష్వపి చ వైకారికోక్తానాం వర్ణానామన్యతమస్య ప్రాదుర్భావో హీనబలవర్ణేంద్రియేషు లక్షణమాయుషః క్షయస్య భవతి||12||
View original
नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
యచ్చాన్యదపి కించిద్వర్ణవైకృతమభూతపూర్వం సహసోత్పద్యేతానిమిత్తమేవ హీయమానస్యాతురస్య శశ్వత్, తదరిష్టమితి విద్యాత్| ఇతి వర్ణాధికారః||13||
View original
यच्चान्यदपि किञ्चिद्वर्णवैकृतमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत्, तदरिष्टमिति विद्यात्| इति वर्णाधिकारः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (14) · Śloka 14
స్వరాధికారస్తు- హంసక్రౌంచనేమిదుందుభికలవింకకాకకపోతజర్జరానుకారాః ప్రకృతిస్వరా భవంతి; యాంశ్చాపరానుపేక్షమాణోఽపి విద్యాదనూకతోఽన్యథా వాఽపి నిర్దిశ్యమానాంస్తజ్జ్ఞైః| ఏడకకలగ్రస్తావ్యక్తగద్గదక్షామదీనానుకీర్ణాస్త్వాతురాణాం స్వరా వైకారికా భవంతి; యాంశ్చాపరానుపేక్షమాణోఽపి విద్యాత్ ప్రాగ్వికృతానభూత్వోత్పన్నాన్ | ఇతి ప్రకృతివికృతిస్వరా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||14||
View original
स्वराधिकारस्तु- हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः| एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति; यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् | इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (15-16) · Śloka 16
తత్ర ప్రకృతివైకారికాణాం స్వరాణామాశ్వభినిర్వృత్తిః స్వరానేకత్వమేకస్య చానేకత్వమప్రశస్తం| ఇతి స్వరాధికారః||15|| ఇతి వర్ణస్వరాధికారౌ యథావదుక్తౌ ముమూర్షతాం లక్షణజ్ఞానార్థమితి||16||
View original
तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम्| इति स्वराधिकारः||१५|| इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (17-26) · Śloka 26
భవంతి చాత్ర- యస్య వైకారికో వర్ణః శరీర ఉపపద్యతే| అర్ధే వా యది వా కృత్స్నే నిమిత్తం న చ నాస్తి సః||17|| నీలం వా యది వా శ్యావం తామ్రం వా యది వాఽరుణం| ముఖార్ధమన్యథా వర్ణో ముఖార్ధేఽరిష్టముచ్యతే||18|| స్నేహో ముఖార్ధే సువ్యక్తో రౌక్ష్యమర్ధముఖే భృశం| గ్లానిరర్ధే తథా హర్షో ముఖార్ధే ప్రేతలక్షణం||19|| తిలకాః పిప్లవో వ్యంగా రాజయశ్చ పృథగ్విధాః| ఆతురస్యాశు జాయంతే ముఖే ప్రాణాన్ ముముక్షతః||20|| పుష్పాణి నఖదంతేషు పంకో వా దంతసంశ్రితః| చూర్ణకో వాఽపి దంతేషు లక్షణం మరణస్య తత్||21|| ఓష్ఠయోః పాదయోః పాణ్యోరక్ష్ణోర్మూత్రపురీషయోః| నఖేష్వపి చ వైవర్ణ్యమేతత్ క్షీణబలేఽంతకృత్||22|| యస్య నీలావుభావోష్ఠౌ పక్వజాంబవసన్నిభౌ| ముమూర్షురితి తం విద్యాన్నరో ధీరో గతాయుషం||23|| ఏకో వా యది వాఽనేకో యస్య వైకారికః స్వరః| సహసోత్పద్యతే జంతోర్హీయమానస్య నాస్తి సః||24|| యచ్చాన్యదపి కించిత్ స్యాద్వైకృతం స్వరవర్ణయోః| బలమాంసవిహీనస్య తత్ సర్వం మరణోదయం ||25|| తత్ర శ్లోకః- ఇతి వర్ణస్వరావుక్తౌ లక్షణార్థం ముమూర్షతాం| యస్తౌ సమ్యగ్విజానాతి నాయుర్జ్ఞానే స ముహ్యతి||26||
View original
भवन्ति चात्र- यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते| अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः||१७|| नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम्| मुखार्धमन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते||१८|| स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भृशम्| ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम्||१९|| तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः| आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः||२०|| पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः| चूर्णको वाऽपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्||२१|| ओष्ठयोः पादयोः पाण्योरक्ष्णोर्मूत्रपुरीषयोः| नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत्||२२|| यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ| मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम्||२३|| एको वा यदि वाऽनेको यस्य वैकारिकः स्वरः| सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः||२४|| यच्चान्यदपि किञ्चित् स्याद्वैकृतं स्वरवर्णयोः| बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम् ||२५|| तत्र श्लोकः- इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम्| यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే ఇంద్రియస్థానే వర్ణస్వరీయమింద్రియం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने वर्णस्वरीयमिन्द्रियं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon