8. caturaṅgulakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતશ્ચતુરઙ્ગુલકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

શ્યામાત્રિવૃત્કલ્પાનન્તરં મૃદુવિરેચનત્વસામાન્યાચ્ચતુરઙ્ગુલકલ્પોઽભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

આરગ્વધો રાજવૃક્ષઃ શમ્પાકશ્ચતુરઙ્ગુલઃ| પ્રગ્રહઃ કૃતમાલશ્ચ કર્ણિકારોઽવઘાતકઃ||૩||

વ્યવહારાર્થં પર્યાયાનાહ- આરગ્વધ ઇત્યાદિ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

જ્વરહૃદ્રોગવાતાસૃગુદાવર્તાદિરોગિષુ| રાજવૃક્ષોઽધિકં પથ્યો મૃદુર્મધુરશીતલઃ||૪|| બાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે સુકુમારે ચ માનવે| યોજ્યો મૃદ્વનપાયિત્વાદ્વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલઃ||૫||

અધિકં પથ્ય ઇતિ જ્વરાદિષુ વિશેષેણ વિરેચનપ્રયોગે હિતઃ||૪-૫||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

ફલકાલે ફલં તસ્ય ગ્રાહ્યં પરિણતં ચ યત્| તેષં ગુણવતાં ભારં સિકતાસુ નિધાપયેત્||૬|| સપ્તરાત્રાત્ સમુદ્ધૃત્ય શોષયેદાતપે ભિષક્| તતો મજ્જાનમુદ્ધૃત્ય શુચૌ ભાણ્ડે નિધાપયેત્||૭||

ફલકાલે ઇતિ ઉચિતફલકાલે| તેષામિતિ ફલાનામ્| ભારમિતિ ભૂરિદ્રવ્યોપલક્ષણમ્| મજ્જાનમિતિ ફલમજ્જાનમ્||૬-૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

દ્રાક્ષારસયુતં દદ્યાદ્દાહોદાવર્તપીડિતે| ચતુર્વર્ષમુખે બાલે યાવદ્દ્વાદશવાર્ષિકે||૮|| ચતુરઙ્ગુલમજ્જ્ઞસ્તુ પ્રસૃતં વાઽથવાઽઞ્જલિમ્|૯|

દ્રાક્ષેત્યાદિઃ પ્રથમો યોગઃ| ચતુર્વર્ષમુખે બાલે યાવદ્દ્વાદશવાર્ષિકે ઇત્યનેનાસ્ય પ્રયોગસ્ય ચતુર્વર્ષાદર્વાગૂર્ધ્વં ચ દ્વાદશવર્ષાદવશ્યતયા યૌગિકત્વં નિષેધયતિ||૮||-

Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10

સુરામણ્ડેન સંયુક્તમથવા કોલસીધુના||૯|| દધિમણ્ડેન વા યુક્તં રસેનામલકસ્ય વા| કૃત્વા શીતકષાયં તં પિબેત્ સૌવીરકેણ વા||૧૦||

સુરામણ્ડેનેતિ દ્વિતીયઃ| અથવા કોલસીધુનેતિ તૃતીયઃ| કોલકૃતઃ સીધુઃ કોલસીધુઃ| સૌવીરકેણ વેત્યન્તેન યોગત્રયમપરં વ્યક્તમ્||૯-૧૦||

Adhikarana 7 (11) · Śloka 11

ત્રિવૃતો વા કષાયેણ મજ્જ્ઞઃ કલ્કં તથા પિબેત્| તથા બિલ્વકષાયેણ લવણક્ષૌદ્રસંયુતમ્||૧૧||

ત્રિવૃતો વા કષાયેણ મજ્જ્ઞઃ કલ્કં તથા પિબેદિતિ સપ્તમઃ| તથેત્યાદિનાઽષ્ટમઃ| એતત્કલ્કકષાયયોર્દ્વયં જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તમેવ- ‘ત્રિવૃદ્બિલ્વકષાયાભ્યાં સક્ષૌદ્રલવણૌ દ્વૌ’ ઇતિ| તેનાત્ર પાઠાન્તરં ન પ્રમાણમ્| સઙ્ગ્રહે ચ કરિષ્યતિ- ‘કષાયે ચ ત્રિવૃતો બિલ્વકસ્ય ચ’ ઇતિ||૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

કષાયેણાથવા તસ્ય ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં ગુડાન્વિતમ્| સાધયિત્વા શનૈર્લેહં લેહયેન્માત્રયા નરમ્||૧૨||

કષાયેણેત્યાદિકો લેહો નવમઃ||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

ચતુરઙ્ગુલસિદ્ધાદ્વા ક્ષીરાદ્યદુદિયાદ્ઘૃતમ્| મજ્જ્ઞઃ કલ્કેન ધાત્રીણાં રસે તત્સાધિતં પિબેત્||૧૩||

ચતુરઙ્ગુલેત્યાદિના પ્રથમં ઘૃતમ્| મજ્જ્ઞ ઇતિ ચતુરઙ્ગુલમજ્જ્ઞઃ||૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

તદેવ દશમૂલસ્ય કુલત્થાનાં યવસ્ય ચ| કષાયે સાધિતં સર્પિઃ કલ્કૈઃ શ્યામાદિભિઃ પિબેત્||૧૪||

તદેવેત્યાદિના ચ દ્વિતીયં ઘૃતમ્| શ્યામાદિભિરિતિ મદનકલ્પપઠિતૈર્નવભિઃ ‘શ્યામાત્રિવૃદ્દન્તી ... ’ (ક.અ.૧) ઇત્યાદિભિઃ||૧૪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

દન્તીક્વાથેઽઞ્જલિં મજ્જ્ઞાઃ શમ્પાકસ્ય ગુડસ્ય ચ| દત્ત્વા માસાર્ધમાસસ્થમરિષ્ટં પાયયેત ચ||૧૫||

દન્તીત્યાદિનાઽરિષ્ટયોગમાહ| ગુડસ્ય ચાઞ્જલિમિતિ સમ્બન્ધઃ| માસાર્ધમાસસ્થમિતિ સાર્ધમાસસ્થમ્||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

યસ્ય યત્ પાનમન્નં ચ હૃદ્યં સ્વાદ્વથ વા કટુ| લવણં વા ભવેત્તેન યુક્તં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૧૬||

યસ્ય યદિત્યાદિનાઽનુક્તમપરાપરસાધનં વિધત્તે| હૃદ્યેન હિ વિરેચનયોગસ્ય પ્રિયતા સ્યાત્| પાનમન્નં ચેતિ હૃદ્યમિત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે||૧૬||

Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 18

તત્ર શ્લોકાઃ દ્રાક્ષારસે સુરાસીધ્વોર્દધ્નિ ચામલકીરસે| સૌવીરકે કષાયે ચ ત્રિવૃતો બિલ્વકસ્ય ચ||૧૭|| લેહેઽરિષ્ટે ઘૃતે દ્વે ચ યોગા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ| ચતુરઙ્ગુલકલ્પેઽસ્મિન્ સુકુમારાઃ સુખોદયાઃ||૧૮||

દ્રાક્ષેત્યાદિસઙ્ગ્રહો વ્યક્તઃ||૧૭-૧૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને ચતુરઙ્ગુલકલ્પો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને ચતુરઙ્ગુલકલ્પો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||