12. dantīdravantīkalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દન્તીદ્રવન્તીકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પારિશેષ્યાત્ દન્તીદ્રવન્તીકલ્પોઽભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દન્ત્યુદુમ્બરપર્ણી સ્યાન્નિકુમ્ભોઽથ મુકૂલકઃ| દ્રવન્તી નામતશ્ચિત્રા ન્યગ્રોધી મૂષિકાહ્વયા||૩|| (તથા મૂષિકપર્ણી ચાપ્યુપચિત્રા ચ શમ્બરી| પ્રત્યક્શ્રેણી સુતશ્રેણી દન્તી ર(ચ)ણ્ડા ચ કીર્તિતા )|

તયોઃ પર્યાયાનાહ- દન્તીત્યાદિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તયોર્મૂલાનિ સઙ્ગૃહ્ય સ્થિરાણિ બહલાનિ ચ| હસ્તિદન્તપ્રકારાણિ શ્યાવતામ્રાણિ બુદ્ધિમાન્||૪||

સ્થિરાણીતિ સારભૂતાનિ| બહલાનીતિ ઘનત્વક્કાનિ| હસ્તિદન્તપ્રકારાણીતિ અન્તપૂર્વોપચિતાનિ| શ્યાવતામ્રાણીતિ યથાક્રમેણ દન્ત્યાઃ શ્યાવાનિ, દ્રવન્ત્યાસ્તામ્રાણિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

પિપ્પલીમધુલિપ્તાનિ સ્વેદયેન્મૃત્કુશાન્તરે| શોષયેદાતપેઽગ્ન્યર્કૌ હતો હ્યેષાં વિકાશિતામ્||૫||

સ્વેદયેન્મૃત્કુશાન્તર ઇતિ પિપ્પલીમધુકકલ્કાભ્યાં પરિલિપ્ય કુશૈઃ પરિવેષ્ટ્ય તતો મૃદાવલિપ્તાનિ સ્વેદયેત્| અગ્નિસ્વેદાતપશોષણફલમાહ- અગ્ન્યર્કૌ હતો હ્યેષાં વિકાશિતામિતિ|- એષાં દન્તીદ્રવન્તીમૂલાનાં વિકાશિતાલક્ષણં ગુણં સ્વેદોપશોષણાભ્યામગ્ન્યર્કૌ હતઃ; તેન નાતિદોષાણિ દન્તીદ્રવન્તીમૂલાનિ સ્યુરિતિ ભાવઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તીક્ષ્ણોષ્ણાન્યાશુકારીણિ વિકાશીનિ ગુરૂણિ ચ| વિલાયયન્તિ દોષૌ દ્વૌ મારુતં કોપયન્તિ ચ||૬||

તીક્ષ્ણોષ્ણાનીત્યાદિના તેષાં ગુણકથનમ્| દોષૌ દ્વાવિતિ પિત્તશ્લેષ્માણૌ||૬||

Adhikarana 6 (7-14) · Śloka 14

દધિતક્રસુરામણ્ડૈઃ પિણ્ડમક્ષસમં તયોઃ| પ્રિયાલકોલબદરપીલુશીધુભિરેવ ચ||૭|| પિબેદ્ગુલ્મોદરી દોષૈરભિખિન્નશ્ચ યો નરઃ| ગોમૃગાજરસૈઃ પાણ્ડુઃ કૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી||૮|| તયોઃ કલ્કે કષાયે ચ દશમૂલરસાયુતે| કક્ષ્યાલજીવિસર્પેષુ દાહે ચ વિપચેદ્ઘૃતમ્||૯|| તૈલં મેહે ચ ગુલ્મે ચ સોદાવર્તે કફાનિલે| ચતુઃસ્નેહં શકૃચ્છુક્રવાતસઙ્ગાનિલાર્તિષુ||૧૦|| રસે દન્ત્યજશૃઙ્ગયોશ્ચ ગુડક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતઃ| લેહઃ સિદ્ધો વિરેકાર્થે દાહસન્તાપમેહનુત્ ||૧૧|| વાતતર્ષે જ્વરે પૈત્તે સ્યાત્ સ એવાજગન્ધયા| દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ પચેદામલકીરસે||૧૨|| ત્રીંસ્તુ તસ્ય કષાયસ્ય ભાગૌ દ્વૌ ફાણિતસ્ય ચ| તપ્તે સર્પિષિ તૈલે વા ભર્જયેત્તત્ર ચાવપેત્||૧૩|| કલ્કં દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચ શ્યામાદીનાં ચ ભાગશઃ| તત્સિદ્ધં પ્રાશયેલ્લેહં સુખં તેન વિરિચ્યતે||૧૪||

દધીત્યાદિના સપ્તભિર્દ્રવ્યૈઃ સપ્તપ્રયોગાનાહ| શીધુશબ્દઃ પ્રિયાલાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ પૃથક્ સમ્બધ્યતે| અભિખિન્ન ઇતિ આક્રાન્તઃ| ગોમૃગાજરસૈરિત્યત્રાપિ ‘પિણ્ડમક્ષસમં તયોઃ’ ઇત્યનુવર્તતે| અત્રાપિ ગવાદિરસૈસ્ત્રિભિસ્ત્રયઃ પ્રયોગા ભવન્તિ| તયોરિત્યાદિના ત્રીન્ સ્નેહયોગાનાહ| અનયોઃ કલ્કકષાયેણ દશમૂલરસતુલ્યભાગેન ઘૃતં પચેદ્વિસર્પાદિષુ, તૈલં તુ પૂર્વવન્મેહાદિષુ, ચતુઃ સ્નેહં તુ શકૃચ્છુક્રવાતસઙ્ગાદિષુ| રસે ઇત્યાદિના એકો લેહઃ| વાતતર્ષે ઇત્યાદિના દ્વિતીયઃ| સ એવાજગન્ધયેત્યનેન પૂર્વોક્તલેહે એવાજશૃઙ્ગીસ્થાનેઽજગન્ધાદાનં વિશિષ્ટં ખ્યાપયતિ| દન્તીત્યાદિના તૃતીયો લેહઃ| ભાગશ ઇતિ પ્રત્યેકભાગગ્રહણેન| એવમેતદન્તૈઃ પ્રયોગૈરાદ્યઃ ષોડશકો ભવેત્||૭-૧૪||

Adhikarana 7 (15-19) · Śloka 19

રસે ચ દશમૂલસ્ય તથા બૈભીતકે રસે| હરીતકીરસે ચૈવ લેહાનેવં પચેત્ પૃથક્ ||૧૫|| તયોર્બિલ્વસમં ચૂર્ણં તદ્રસેનેવ ભાવિતમ્| અસૃષ્ટે વિશિ વાતોત્થે ગુલ્મે ચામ્લયુતં શુભમ્||૧૬|| પાટયિત્વેક્ષુકાણ્ડં વા કલ્કેનાલિપ્ય ચાન્તરા| સ્વેદયિત્વા તતઃ ખાદેત્ સુખં તેન વિરિચ્યતે||૧૭|| મૂલં દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચ સહ મુદ્ગૈર્વિપાચયેત્| લાવવર્તીરકાદ્યૈશ્ચ તે રસાઃ સ્યુર્વિરેચને||૧૮|| તયોર્વાઽપિ કષાયેણ યવાગૂં જાઙ્ગલં રસમ્| માષયૂષં ચ સંસ્કૃત્ય દદ્યાત્તૈશ્ચ વિરિચ્યતે||૧૯||

રસે ચેત્યાદૈ એવમિત્યનેન પૂર્વોક્તલેહત્રયમતિદિશતિ| તયોરિત્યાદિકશ્ચતુર્થઃ; તયોરિતિ દન્તીદ્રવન્તીમૂલયોઃ| અસૃષ્ટે ઇતિ વિબદ્ધે| પાટયિત્વેત્યાદિના પઞ્ચમઃ| કલ્કેનાલિપ્ય ચાન્તરેતિ દન્તીદ્રવન્તીકલ્કેન પાટિતેક્ષુકાણ્ડમધ્યે આલિપ્ય| મૂલં દન્તીત્યાદિનાઽષ્ટૌ કૃતાકૃતરસાનાહ| અત્ર લાવવર્તીરકાદયઃ “લાવો વર્તીરકશ્ચૈવ વાર્તીકઃ સકપિઞ્જલઃ| ચકોરશ્ચોપચક્રશ્ચ કકુભો રક્તચર્મકઃ” (સૂ.અ.૨૭) ઇતિ ગ્રન્થેનાષ્ટાવુક્તાઃ; તેષાં પ્રત્યેકયોગાદષ્ટૌ રસા ભવન્તિ| તયોર્વાઽપીત્યાદિના યવાગૂજાઙ્ગલરસયોગં માષયૂષયોગં ચાહ| એવમેતૈર્દ્રવૈઃ પૂર્વયોગૈશ્ચ મિલિત્વા દ્વિતીયઃ ષોડશકો ભવેત્||૧૫-૧૯||

Adhikarana 8 (20-35) · Śloka 35

તત્કષાયાત્ત્રયો ભાગા દ્વૌ સિતાયાસ્તથૈવ ચ| એકો ગોધૂમચૂર્ણાનાં કાર્યા ચોત્કારિકા શુભા||૨૦|| મોદકો વાઽસ્ય કલ્પેન કાર્યસ્તચ્ચ વિરેચનમ્| તયોશ્ચાપિ કષાયેણ મદ્યાન્યસ્યોપકલ્પયેત્||૨૧|| દન્તીક્વાથેન ચાલોડ્ય દન્તીતૈલેન સાધિતાન્| ગુડલાવણિકાન્ ભક્ષ્યાન્ વિવિધાન્ ભક્ષયેન્નરઃ||૨૨|| દન્તીં દ્રવન્તીં મરિચં યવાનીમુપકુઞ્ચિકામ્| નાગરં હેમદુગ્ધાં ચ ચિત્રકં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્||૨૩|| સપ્તાહં ભાવયેન્મૂત્રે ગવાં પાણિતલં તતઃ| પિબેત્ઘૃતેન જીર્ણે તુ વિરિક્તશ્ચાપિ તર્પણમ્||૨૪|| સર્વરોગહરં મુખ્યં સર્વેષ્વૃતુષુ યૌગિકમ્| ચૂર્ણં તદનપાયિત્વાદ્બાલવૃદ્ધેષુ પૂજિતમ્||૨૫|| દુર્ભક્તાજીર્ણપાર્શ્વાર્તિગુલ્મપ્લીહોદરેષુ ચ| ગણ્ડમાલાસુ વાતે ચ પાણ્ડુરોગે ચ શસ્યતે||૨૬|| પલં ચિત્રકદન્ત્યોશ્ચ હરીતક્યાશ્ચ વિંશતિઃ| ત્રિવૃત્પિપ્પલિકર્ષૌ દ્વૌ ગુડસ્યાષ્ટપલેન તત્||૨૭|| વિનીય મોદકાન્ કુર્યાદ્દશૈકં ભક્ષયેત્તતઃ| ઉષ્ણામ્બુ ચ પિબેચ્ચાનુ દશમે દશમેઽહ્નિ ચ||૨૮|| એતે નિષ્પરિહારાઃ સ્યુઃ સર્વરોગનિબર્હણાઃ| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃકણ્ડૂકોઠાનિલાપહાઃ||૨૯|| દન્તીદ્વિપલનિર્યૂહો દ્રાક્ષાર્ધપ્રસ્થસાધિતઃ | વિરેચનં પિત્તકાસે પાણ્ડુરોગે ચ શસ્યતે||૩૦|| દન્તીકલ્કં સમગુડં શીતવારિયુતં પિબેત્| વિરેચનં મુખ્યતમં કામલાહરમુત્તમમ્||૩૧|| શ્યામાદન્તીરસે ગૌડઃ પિપ્પલીફલચિત્રકૈઃ| લિપ્તેઽરિષ્ટોઽનિલશ્લેષ્મપ્લીહપાણ્ડૂદરાપહઃ||૩૨|| તથા દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચ કષાયે સાજગન્ધયોઃ| ગૌડઃ કાર્યોઽઽજશૃઙ્ગ્યા વા સ વૈ સુખવિરેચનઃ||૩૩|| તચ્ચૂર્ણક્વાથમાષામ્બુકિણ્વતોયસમુદ્ભવા| મદિરા કફગુલ્માલ્પવહ્નિપાર્શ્વકટિગ્રહે||૩૪|| અજગન્ધાકષાયેણ સૌવીરકતુષોદકે| સુરાકમ્પિલ્લકે યોગૌ લોધ્રવચ્ચ તયોઃ સ્મૃતૌ||૩૫||

તત્કષાયાદિત્યાદિના ઉત્કારિકાયોગં મોદકયોગં ચાહ| તત્કષાયાદિતિ દન્તીદ્રવન્તીકષાયાત્| મોદકકરણેઽપિ તત્કષાયાત્ત્રયો ભાગા ઇત્યાદિવિધાનમનુવર્તતે| તયોશ્ચાપિ કષાયેણ મદ્યાનીતિ તૃતીયઃ| દન્તીત્યાદિના ભક્ષ્યયોગશ્ચતુર્થઃ| દન્તીં દ્રવન્તીં મરિચમિત્યાદિકઃ પઞ્ચમઃ| હેમદુગ્ધા સ્વર્ણક્ષીરી| ચૂર્ણિતમિત્યન્તં પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| પલમિત્યાદિકઃ ષષ્ઠઃ| હરીતક્યાશ્ચ વિંશતિરિતિ આકૃતિમાનેન| અયં યોગસ્તન્ત્રાન્તરે “અગસ્ત્યમોદક” ઇતિ ખ્યાતઃ| દન્તીદ્વિપલેત્યાદિકઃ સપ્તમઃ| અત્ર દન્તીદ્વિપલદ્રાક્ષાર્ધપ્રસ્થયોઃ ક્વાથઃ કર્તવ્યઃ| દન્તીકલ્કમિત્યાદિકોઽષ્ટમઃ| શ્યામેત્યાદિકો નવમઃ| ગૌડ ઇતિ ગુડપ્રકૃતિકઃ| લિપ્તે ઇત્યત્ર ‘ઘટે’ ઇતિ શેષઃ| તથા દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચેત્યાદિકો દશમઃ| તથેત્યનેન પૂર્વયોગોક્તપિપ્પલ્યાદિઘટાવલેપ અતિદિશ્યતે| અજશૃઙ્ગ્યા વેત્યાદિક એકાદશઃ| તથા અજશૃઙ્ગ્યા દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચ કષાયે ગૌડોઽરિષ્ટઃ કાર્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તચ્ચૂર્ણેત્યાદિકો દ્વાદશઃ| અત્ર તયોર્દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચૂર્ણક્વાથાભ્યાં તથા માષામ્બુના કિણ્વકરણપૂર્વકં યા સુરા કૃતા તત્સુરોદ્ભવા મદિરા કર્તવ્યેતિ વાક્યાર્થઃ| અજગન્ધેત્યાદિના યોગદ્વયમાહ| તત્રાજગન્ધાકષાયેણ દન્તીદ્રવન્તીભ્યાં સૌવીરકતુષોદકે કર્તવ્યે| સુરેત્યાદિનાઽપરં યોગદ્વયમાહ| લોધ્રવચ્ચ તયોરિતિ યથા લોધ્રકલ્પેષુ “સુરા લોધ્રકષાયેણ” ઇત્યાદિના સુરા પ્રોક્તા, તથા “કમ્પિલ્લકકષાયેણ” (ક.અ.૯) ઇત્યાદિના કમ્પિલ્લકયોગ ઉક્તઃ, તથા તયોરપિ દન્તીદ્રવન્ત્યોર્લોધ્રસ્થાને પ્રક્ષેપાત્ સુરાયોગઃ સૌવીરકતુષોદકવિધાનેનૈવ કર્તવ્યઃ| ઇતિ તૃતીયઃ ષોડશકઃ||૨૦-૩૫||

Adhikarana 9 (36-40) · Śloka 40

તત્ર શ્લોકાઃ- (દધ્યાદિષુ ત્રયઃ પઞ્ચ પ્રિયાલાદ્યૈસ્ત્રયો રસે| સ્નેહેષુ વૈ ત્રયો લેહ્યાઃ ષટ્ ચૂર્ણે ત્વેક એવ ચ||૩૬|| ઇક્ષાવેકસ્તથા મુદ્ગમાંસાનાં ચ રસાસ્ત્રયઃ| યવાગ્વાદૌ ત્રયશ્ચૈવ ઉક્ત ઉત્કારિકાવિધૌ||૩૭|| એકશ્ચ મોદકે મદ્યે ચૈકસ્તત્ક્વાથતૈલકે| ચૂર્ણમેકં પુનશ્ચૈકો મોદકઃ પઞ્ચ ચાસવે||૩૮|| એકઃ સૌવીરકેઽથૈકો યોગઃ સ્યાત્તુ તુષોદકે| એકા સુરૈકઃ કમ્પિલ્લે તથા પઞ્ચ ઘૃતે સ્મૃતાઃ )||૩૯|| દન્તીદ્રવન્તીકલ્પેઽસ્મિન્ પ્રોક્તાઃ ષોડશકાસ્ત્રયઃ| નાનાવિધાનાં યોગાનાં ભક્તિદોષામયાન્પ્રતિ||૪૦||

દન્તીત્યાદ્યધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહો વ્યક્ત એવ| ભક્તિદોષામયાન્ પ્રતિ ઉક્તાનાં નાનાવિધાનાં યોગાનાં ત્રયઃ ષોડશકાઃ પ્રોક્તા ઇતિ યોજના| ભક્તિઃ ઇચ્છા||૩૬-૪૦||

Adhikarana 10 (41-42) · Śloka 42

ત્રિશતં પઞ્ચપઞ્ચાશદ્યોગાનાં વમને સ્મૃતમ્| દ્વે શતે નવકાઃ પઞ્ચ યોગાનાં તુ વિરેચને||૪૧|| ઊર્ધ્વાનુલોમભાગાનામિત્યુક્તાનિ શતાનિ ષટ્| પ્રાધાન્યતઃ સમાશ્રિત્ય દ્રવ્યાણિ દશ પઞ્ચ ચ||૪૨||

સમ્પ્રતિ કલ્પસ્થાનાર્થસઙ્ગ્રહમાહ- ત્રિશતમિત્યાદિના| ત્રિશતં પઞ્ચપઞ્ચાશદિતિ પઞ્ચપઞ્ચાશદ્યોગાધિકં ત્રિશતમ્| પ્રાધાન્યતઃ સમાશ્રિત્યેતિ પ્રાધાન્યેન મદનફલાદીનિ દ્રવન્તીપર્યન્તાનિ પઞ્ચદશદ્રવ્યાણિ યોગવ્યપદેશતયાઽઽશ્રિત્ય||૪૧-૪૨||

Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 44

ભવન્તિ ચાત્ર- યદ્ધિ યેન પ્રધાનેન દ્રવ્યં સમુપસૃજ્યતે| તત્સઞ્જ્ઞકઃ સ યોગો વૈ ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ ||૪૩|| ફલાદીનાં પ્રધાનાનાં ગુણભૂતાઃ સુરાદયઃ| તે હિ તાન્યનુવર્તન્તે મનુજેન્દ્રમિવેતરે||૪૪||

અથાત્ર વમનાદિયોગેષુ દ્રવ્યાન્તરાણાં સુરાદીનામપિ વિદ્યમાનત્વાત્ કથં મદનફલાદ્યાશ્રયવત્ત્વેનૈવામી યોગા વ્યપદિશ્યન્ત ઇત્યાહ- યદ્ધીત્યાદિ| યદ્યપિ મદનાદિભિઃ સુરાદિભિશ્ચ મિલિત્વૈવામી યોગાઃ ક્રિયન્તે, તથાઽપિ ફલાદીનાં પ્રાધાન્યાત્ ફલાદીનાં યોગા એતે ઇતિ વ્યપદેશો ભવતિ, ન સુરાદિયોગા ઇતિ| ગુણભૂતા ઇતિ અપ્રધાનભૂતાઃ | સુરાદીનામપ્રાધાન્ય એવ હેતુમાહ- તે હિ તાન્યનુવર્તન્ત ઇતિ; સુરાદયો હિ મદનાદીનિ વમનવિરેચનપ્રકારકાર્યાનુગુણતયાઽપ્રતીઘાતેન ચાનુવર્તન્તે||૪૩-૪૪||

Adhikarana 12 (45) · Śloka 45

વિરુદ્ધવીર્યમપ્યેષાં પ્રધાનાનામબાધકમ્| અધિકં તુલ્યવીર્યે હિ ક્રિયાસામર્થ્યમિષ્યતે ||૪૫||

નનુ યે તાવદનુગુણા મદનાદીનાં તે ગુણભૂતા ભવન્તુ, વિપરીતા યે દન્ત્યા ઉગ્રતાયા માંસરસાદયઃ, તથા એલાદયો હૃદ્યતયા વમનપ્રતિકૂલા મદનાદીનાં તે કથં ગુણભૂતા ઇત્યાહ- વિરુદ્ધવીર્યમપ્યેષાં પ્રધાનાનામબાધકમિતિ| વિરુદ્ધવીર્યમપીતિ વિરેચનરૂપકાર્યાપ્રબાધકતયા ગુણભૂતમિત્યર્થઃ| યદિ હિ વિરુદ્ધવીર્યં ગુણભૂતં ન સ્યાત્ તદા મદનાદીનાં કાર્યં પ્રતિહન્યાત્; વિરુદ્ધસ્યાપિ ચ કાર્યાપ્રતીઘાતોઽવશ્યમબાધકત્વમેવેતિ ભાવઃ| વિપરીતસ્ય કાર્યાબાધનરૂપં સાહાય્યમભિધાય તુલ્યવીર્યસ્ય કાર્યમાહ- અધિકમિત્યાદિ| તુલ્યવીર્યે સંયુક્તે સતિ ક્રિયાસામર્થ્યમધિકં ભવતીત્યર્થઃ||૪૫||

Adhikarana 13 (46) · Śloka 46

ઇષ્ટવર્ણરસસ્પર્શગન્ધાર્થં પ્રતિ ચામયમ્| અતો વિરુદ્ધવીર્યાણાં પ્રયોગ ઇતિ નિશ્ચિતમ્||૪૬||

અથ તુલ્યવીર્યં તાવત્ ક્રિયાસામર્થ્યાધિક્યકારકં , તેન તત્સંયોગોઽસ્તુ, વિરુદ્ધવીર્યસંયોગાસ્તુ કિમર્થં ક્રિયન્ત ઇત્યાહ- ઇષ્ટેત્યાદિ| ઇષ્ટવર્ણત્વાદિસમ્પત્ત્યર્થમ્; અતો મદનફલાદેર્વિરુદ્ધવીર્યાણાં પ્રયોગસ્તથા વિરુદ્ધામયં ચ પ્રતિ વિરુદ્ધવીર્યાણાં પ્રયોગો વમનવિરેચનહર્તવ્યામયવિશેષે યૌગિક ઇત્યર્થઃ||૪૬||

Adhikarana 14 (47) · Śloka 48

ભૂયશ્ચૈષાં બલાધાનં કાર્યં સ્વરસભાવનૈઃ| સુભાવિતં હ્યલ્પમપિ દ્રવ્યં સ્યાદ્બહુકર્મકૃત્||૪૭|| સ્વરસૈસ્તુલ્યવીર્યૈર્વા તસ્માદ્દ્રવ્યાણિ ભાવયેત્|૪૮|

અથ મદનફલાદીનાં વીર્યોત્કર્ષાદિકે વિધિમાહ- ભૂયશ્ચૈષામિત્યાદિ| તુલ્યવીર્યૈર્વેતિ તુલ્યવીર્યૈઃ સ્વરસૈઃ ક્વાથૈર્વા||૪૭||-

Adhikarana 15 (48) · Śloka 49

અલ્પસ્યાપિ મહાર્થત્વં પ્રભૂતસ્યાલ્પકર્મતામ્||૪૮|| કુર્યાત્ સંયોગવિશ્લેષકાલસંસ્કારયુક્તિભિઃ|૪૯|

તુલ્યાતુલ્યવીર્યસંયોગાદિકાર્યમાહ- અલ્પસ્યાપીત્યાદિ| તત્રાલ્પમાત્રસ્ય સમાનવીર્યસંયોગાન્મહાર્થત્વં ભવતિ, તથા વિરુદ્ધવીર્યસંયોગાત્ પ્રભૂતમાત્રસ્યાપ્યલ્પકર્મતા કર્તવ્યા| ઇયં ચાલ્પકર્મકતા પ્રભૂતભેષજસ્ય દીપ્તિકારણકોષ્ઠવ્યાપ્ત્યાદિપ્રયોજનાત્ ક્રિયતે, તેન ન નિષ્પ્રયોજના| વિશ્લેષાદપ્યલ્પસ્ય મહાર્થત્વં વિરુદ્ધવીર્યવિશ્લેષાદ્બોદ્ધવ્યં; સમાધિકવિશ્લેષાત્તુ પ્રભૂતસ્યાલ્પકર્મતા જ્ઞેયા| એવં સંસ્કારાદપિ સમાનાસમાનગુણાન્મહાર્થત્વમલ્પકર્મતા વા યુક્તા| અલ્પસ્યાપિ મહાર્થત્વં યથા સ્નિગ્ધેઽલ્પમાત્રમપિ શોધનં બહુદોષહરણાય ભવતિ, તદ્વિપર્યયેણ પ્રભૂતસ્યાલ્પકર્મતા ઉદાહરણીયા||૪૮||-

Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50

પ્રદેશમાત્રમેતાવદ્દ્રષ્ટવ્યમિહ ષટ્શતમ્||૪૯|| સ્વબુદ્ધ્યૈવં સહસ્રાણિ કોટીર્વાઽપિ પ્રકલ્પયેત્| બહુદ્રવ્યવિકલ્પત્વાદ્યોગસઙ્ખ્યા ન વિદ્યતે||૫૦||

સમ્પ્રતિ, ઉક્તપ્રયોગષટ્શતબીજેનાનુક્તપ્રયોગકલ્પનં દર્શયન્નાહ- પ્રદેશેત્યાદિ| પ્રદેશ એકદેશઃ| અથ કસ્માન્નિઃશેષેણ નૈવ યોગા અભિધીયન્ત ઇત્યાહ- બહુદ્રવ્યેત્યાદિ| અસઙ્ખ્યત્વાન્નિઃશેષાનભિધાનમિતિ ભાવઃ||૪૯-૫૦||

Adhikarana 17 (51-52) · Śloka 53

તીક્ષ્ણમધ્યમૃદૂનાં તુ તેષાં શૃણુત લક્ષણમ્| સુખં ક્ષિપ્રં મહાવેગમસક્તં યત્ પ્રવર્તતે||૫૧|| નાતિગ્લાનિકરં પાયૌ હૃદયે ન ચ રુક્કરમ્| અન્તરાશયમક્ષિણ્વન્ કૃત્સ્નં દોષં નિરસ્યતિ||૫૨|| વિરેચનં નિરૂહો વા તત્તીક્ષ્ણમિતિ નિર્દિશેત્|૫૩|

અથ વમનવિરેચનાનાં તદુપોદ્ઘાતાચ્ચ નિરૂહાણાં તીક્ષ્ણમધ્યમૃદુતાયા લક્ષણં કારણં ચાહ- તીક્ષ્ણેત્યાદિ| સુખમિતિ દુઃખમકુર્વન્| અસક્તમિતિ અપ્રતિબદ્ધમ્| નાતિગ્લાનિકરં પાયાવિતિ વિરેચનસ્ય નિરૂહસ્ય ચ, હૃદયે ન ચ રુક્કરમિતિ તુ વમનસ્ય લક્ષણં જ્ઞેયમ્| અક્ષિણ્વન્નિતિ અપીડયન્| વિરેચનમિતિ વમનં વિરેચનં ચ; ઉક્તં હિ- ઉભયં હિ શરીરદોષમલવિરેચનાદ્વિરેચનશબ્દં લભતે (ક.અ.૧) ઇતિ||૫૧-૫૨||-

Adhikarana 18 (53-56) · Śloka 56

જલાગ્નિકીટૈરસ્પૃષ્ટં દેશકાલગુણાન્વિતમ્||૫૩|| ઈષન્માત્રાધિકૈર્યુક્તં તુલ્યવીર્યૈઃ સુભાવિતમ્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તીક્ષ્ણત્વં યાતિ ભેષજમ્||૫૪|| કિઞ્ચિદેભિર્ગુણૈર્હીનં પૂર્વોક્તૈર્માત્રયા તથા| સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય વા સમ્યઙ્મધ્યં ભવતિ ભેષજમ્||૫૫|| મન્દવીર્યં વિરૂક્ષસ્ય હીનમાત્રં તુ ભેષજમ્| અતુલ્યવીર્યૈઃ સંયુક્તં મૃદુ સ્યાન્મન્દવેગવત્||૫૬||

જલાગ્નીત્યાદિના તીક્ષ્ણત્વે કારણમાહ| દેશકાલગુણાન્વિતમિતિ અનુગુણદેશકાલપ્રાપ્ત્યોત્કૃષ્ટગુણવત્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્યેતિ સુસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય| કિઞ્ચિદિત્યાદિના મધ્યસ્ય વમનાદેઃ કારણલક્ષણે આહ| એભિર્ગુણૈરિત્યનેન ક્ષિપ્રત્વાદિ જલાગ્નિકીટાસ્પૃષ્ઠત્વાદિ ચ પ્રત્યવમૃષ્યતે| મન્દવીર્યમિત્યાદિના મૃદૂનાં લક્ષણં કારણં ચાહ| મન્દવેગવદિતિ લક્ષણં, શેષં તુ કારણમ્||૫૩-૫૬||

Adhikarana 19 (57) · Śloka 57

અકૃત્સ્નદોષહરણાદશુદ્ધી તે બલીયસામ્| મધ્યાવરબલાનાં તુ પ્રયોજ્યે સિદ્ધિમિચ્છતા||૫૭||

તીક્ષ્ણાદિશુદ્ધિવિષયાવચારણાર્થમાહ- અકૃત્સ્નેત્યાદિ| તે મધ્યાલ્પશુદ્ધી બલીયસાં પુરુષાણાં કૃત્સ્નદોષં યસ્માન્ન નિર્હરતઃ, તસ્માદશુદ્ધી| અકૃત્સ્નદોષહરણાદિતિ હેતુવર્ણનેન યદા બલીયસોઽલ્પદોષતયા કૃત્સ્નદોષહરણકારિકે મધ્યાલ્પશુદ્ધી ભવતઃ, તદા સમ્યક્શુદ્ધી એવ તે ઇતિ સૂચયતિ| મધ્યેત્યાદિ મધ્યબલે મધ્યા, અવરબલે તુ મૃદ્વી શુદ્ધિઃ પ્રયોજ્યેતિ વાક્યાર્થઃ| તત્ર પ્રયોજ્યભાષયા અસમ્યક્શુદ્ધી અપિ બલાપેક્ષયા કર્તવ્યે, મધ્યાવરૌ પ્રતિ તયોઃ સમ્યક્શુદ્ધિકર્તૃત્વં ભવતીતિ દર્શયતિ||૫૭||

Adhikarana 20 (58) · Śloka 58

તીક્ષ્ણો મધ્યો મૃદુર્વ્યાધિઃ સર્વમધ્યાલ્પલક્ષણઃ| તીક્ષ્ણાદીનિ બલાવેક્ષી ભેષજાન્યેષુ યોજયેત્||૫૮||

વ્યાધિતીક્ષ્ણત્વાદિવિભાગેન વિશુદ્ધૌ તીક્ષ્ણત્વાદિવિધાનમાહ- તીક્ષ્ણો મધ્ય ઇત્યાદિ| સર્વમધ્યાલ્પલક્ષણ ઇતિ યથાસઙ્ખ્યં તીક્ષ્ણાદિવ્યાધિલક્ષણં; સર્વલક્ષણઃ તીક્ષ્ણઃ, મધ્યલક્ષણઃ મધ્યઃ, અલ્પલક્ષણઃ મૃદુર્વ્યાધિઃ| બલાવેક્ષીત્યનેન વ્યાધેસ્તીક્ષ્ણત્વે યદિ બલં મહદ્ભવતિ તદૈવ તીક્ષ્ણશોધનં કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ||૫૮||

Adhikarana 21 (59) · Śloka 59

દેયં ત્વનિર્હૃતે પૂર્વં પીતે પશ્ચાત્ પુનઃ પુનઃ| ભેષજં વમનાર્થીયં પ્રાય આપિત્તદર્શનાત્||૫૯||

વમને ક્રિયમાણેઽવસ્થાવિશેષકર્તવ્યમાહ- દેયમિત્યાદિ| એવં પીતે વમને સતિ અનિર્હૃતે દોષે પશ્ચાત્ પુનઃ પુનર્વમનાર્થીયં ભેષજં દેયમ્| આપિત્તદર્શનાદિતિ યાવત્ પિત્તં ન દૃશ્યતે તાવત્ પુનઃ પુનર્વમનં દેયમ્| વમનં હિ પિત્તાન્તતયા સમ્યગ્યુક્તં ભવતિ| ઉક્તં હિ- “પિત્તાન્તમિષ્ટં વમનં વિરેકાદર્ધં” (સિ.અ.૧) ઇતિ||૫૯||

Adhikarana 22 (60) · Śloka 60

બલત્રૈવિધ્યમાલક્ષ્ય દોષાણામાતુરસ્ય ચ| પુનઃ પ્રદદ્યાદ્ભૈષજ્યં સર્વશો વા વિવર્જયેત્||૬૦||

પુનઃ પુનર્ભૈષજ્યપ્રયોગસ્યાપવાદવિષયમુચિતવિષયં ચ દર્શયન્નાહ- બલેત્યાદિ| બલવતિ દોષે પુરુષેઽપિ પુનઃ પ્રયોજ્યં ભૈષજ્યં, હીનબલે દોષે પુરુષે ચ સર્વશો વા ભેષજં શોધનાર્થં વિવર્જયેત્, શોધનં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ| વાશબ્દેન ચ મધ્યમબલે પુરુષે દોષે ચ ન સર્વથા વિવર્જનેનૈકવારપ્રયોગં શોધનસ્ય દર્શયતિ||૬૦||

Adhikarana 23 (61) · Śloka 61

નિર્હૃતે વાઽપિ જીર્ણે વા દોષનિર્હરણે બુધઃ| ભેષજેઽન્યત્પ્રયુઞ્જીત પ્રાર્થયન્સિદ્ધિમુત્તમામ્||૬૧||

નિર્હૃતે ઇત્યાદૌ દોષનિર્હરણે ઇતિ દોષનિર્હરણકપ્રયોજને ભેષજે| નિર્હૃતે ઇતિ દોષમનિર્હૃત્યૈવ નિર્ગતે| જીર્ણે વેતિ યેન વમનમધિકૃત્યૈતદુચ્યતે, તેન વમનસ્ય પાકકાલાપ્રતીક્ષૈવેતિ ‘અપક્વં વમનં’ ઇત્યાદિના વક્તવ્યમ્| જીર્ણસદૃશતા ચ વમનસ્ય ક્ષોભાકર્તૃતયા પાકોન્મુખતયા ચ જ્ઞેયા| અન્યત્ પ્રયુઞ્જીતેતિ વમનાર્થભેષજપાનાનન્તરં તદહરેવ દદ્યાત્||૬૧||

Adhikarana 24 (62) · Śloka 62

અપક્વં વમનં દોષં પચ્યમાનં વિરેચનમ્| નિર્હરેદ્વમનસ્યાતઃ પાકં ન પ્રતિપાલયેત્||૬૨||

વમનપ્રયોગેષ્વયોગપ્રતીકારાર્થં ભેષજાન્તરપ્રયોગે કર્તવ્યે પાકકાલાપ્રતીક્ષણં સોપપત્તિકમાહ- અપક્વમિત્યાદિ||૬૨||

Adhikarana 25 (63) · Śloka 63

પીતે પ્રસ્રંસને દોષાન્ન નિર્હત્ય જરાં ગતે| વમિતે ચૌષધે ધીરઃ પાયયેદૌષધં પુનઃ||૬૩||

વમને આવશ્યકં કર્તવ્યમભિધાય વિરેચનેઽપ્યાહ- પીતે પ્રસ્રંસને ઇત્યાદિ| વમિતે ચૌષધે ઇતિ વિરેચનૌષધમાત્રે વમિતે| પુનરિતિ તદહરેવ||૬૩||

Adhikarana 26 (64-65) · Śloka 65

દીપ્તાગ્નિં બહુદોષં તુ દૃઢસ્નેહગુણં નરમ્| દુઃશુદ્ધં તદહર્ભુક્તં શ્વોભૂતે પાયયેત્ પુનઃ||૬૪|| દુર્બલો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન યો નરઃ| વિરિચ્યતે શનૈર્ભોજ્યૈર્ભૂયસ્તમનુસારયેત્ ||૬૫||

વિરેચનેન સ્તોકદોષહરણે સતિ કર્તવ્યમાહ- દીપ્તાગ્નિમિત્યાદિ| દૃઢસ્નેહગુણમિત્યનેન સ્નેહલક્ષણો ગુણો દેહે યદા દૃઢો નાસ્તિ તદાઽસ્ય ભેષજં ન દાતવ્યં, કિન્તુ સ્નેહ એવ તાવત્ કર્તવ્યઃ; અસમ્યક્સ્નિગ્ધે હિ પુનરપિ ક્રિયમાણં વિરેચનમસમ્યગ્યોગાયૈવ ભવતિ| દુઃશુદ્ધમિતિ અયોગેનાવિશુદ્ધમ્ | શ્વોભૂતે, દિનાન્તરે ભૂતે, કિંવા ‘શ્વો ભૂયઃ’ ઇતિ પાઠઃ| દોષપાકેનેતિ પક્વદોષેઽવિબદ્ધત્વાદ્બહુત્વાચ્ચ શનૈર્વિરિચ્યતે| ભોજ્યૈરિતિ અનુલોમનૈઃ| અત્ર ચ પ્રવૃત્તદોષેઽતિયોગભયાન્ન પુનર્વિરેચનપ્રયોગમનુજાનીતે||૬૪-૬૫||

Adhikarana 27 (66) · Śloka 66

વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ વિશુદ્ધસ્યાપ્રમાણતઃ | ભોજનાન્તરપાનાભ્યાં દોષશેષં શમં નયેત્||૬૬||

વમનવિરેચનાભ્યાં કિઞ્ચિચ્છેષીકૃતદોષપ્રતીકારાર્થમાહ- વમનૈશ્ચેત્યાદિ| અત્ર બહુવચનં વેગબહુત્વાપેક્ષયા| અપ્રમાણત ઇતિ ન નિઃશેષેણ| તત્ર ભોજનં પાચનં યવાગ્વાદિભોજનમ્| અન્તરપાનં કષાયપાનમ્| યે તુ ‘પ્રમાણતઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તે સમ્યક્શુદ્ધાવપિ કોષ્ઠોપલેપકદોષપ્રશમનાર્થં ભોજનાન્તરપાનં વ્યાખ્યાનયન્તિ||૬૬||

Adhikarana 28 (67) · Śloka 67

દુર્બલં શોધિતં પૂર્વમલ્પદોષં ચ માનવમ્| અપરિજ્ઞાતકોષ્ઠં ચ પાયયેતૌષધં મૃદુ||૬૭||

મૃદુશોધનોપપાદનીયમાહ- દુર્બલમિત્યાદિ| શોધિતં પૂર્વમિતિ પૂર્વશોધિતસ્ય દુર્બલતયા મૃદુ ભેષજં દેયં, તીક્ષ્ણેન હિ બલભ્રંશોઽતિયોગશ્ચ સ્યાત્||૬૭||

Adhikarana 29 (68) · Śloka 68

શ્રેયો મૃદ્વસકૃત્પીતમલ્પબાધં નિરત્યયમ્| ન ચાતિતીક્ષ્ણં યત્ ક્ષિપ્રં જનયેત્પ્રાણસંશયમ્||૬૮||

મૃદુભેષજપ્રયોગોપપત્તિમાહ- શ્રેય ઇત્યાદિ| અસકૃત્પીતમિતિ અસકૃત્પીતમલ્પબાધં ભવતીત્યર્થઃ| શ્રેય ઇતિ શ્રેયસ્ત્વં ચાસ્યાતિવ્યાપત્તિકરતીક્ષ્ણાપેક્ષયા જ્ઞેયમ્| ન ચાતિતીક્ષ્ણમિતિ ન ચાતિતીક્ષ્ણં દુર્બલાદીનાં દેયં; યસ્માદતિતીક્ષ્ણં દુર્બલાદીન્ પ્રાપ્ય ક્ષિપ્રં પ્રાણસંશયં જનયેત્||૬૮||

Adhikarana 30 (69) · Śloka 69

દુર્બલોઽપિ મહાદોષો વિરેચ્યો બહુશોઽલ્પશઃ| મૃદુભિર્ભેષજૈર્દોષા હન્યુર્હ્યેનમનિર્હૃતાઃ||૬૯||

દુર્બલે બહુદોષે કર્તવ્યમાહ- દુર્બલોઽપીત્યાદિ| બહુશોઽલ્પશ ઇતિ પુનઃ પુનઃ સ્તોકમાત્રયા| એવમ્ભૂતાનાં મહાદોષનિર્હરણે હેતુમાહ- દોષા હન્યુર્હ્યેનમનિર્હૃતા ઇતિ||૬૯||

Adhikarana 31 (70-72) · Śloka 72

યસ્યોર્ધ્વં કફસંસૃષ્ટં પીતં યાત્યાનુલોમિકમ્| વમિતં કવલૈઃ શુદ્ધં લઙ્ઘિતં પાયયેત્તુ તમ્||૭૦|| વિબદ્ધેઽલ્પે ચિરાદ્દોષે સ્રવત્યુષ્ણં પિબેજ્જલમ્| તેનાધ્માનં તૃષા ચ્છર્દિર્વિબન્ધશ્ચૈવ શામ્યતિ||૭૧|| ભેષજં દોષરુદ્ધં ચેન્નોર્ધ્વં નાધઃ પ્રવર્તતે| સોદ્ગારં સાઙ્ગશૂલં ચ સ્વેદં તત્રાવચારયેત્||૭૨||

યસ્યેત્યાદાવાનુલોમિકં વિરેચનમૌષધમૂર્ધ્વં યાતિ યસ્ય, તં પાયયેત્ ‘વિરેચનમૌષધમ્’ ઇતિ શેષઃ| કવલૈઃ શુદ્ધમિતિ કવલૈઃ શોધિતમુખકણ્ઠમ્| તેનેતિ ઉષ્ણજલેન પીતેન||૭૦-૭૨||

Adhikarana 32 (73) · Śloka 73

સુવિરિક્તે તુ સોદ્ગારમાશ્વેવૌષધમુલ્લિખેત્| અતિપ્રવર્તનં જીર્ણે સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેદ્ભિષક્||૭૩||

અતિયોગશઙ્કાયાં કર્તવ્યમાહ- સુવિરિક્તે ઇત્યાદિ| સુવિરિક્તે ઇતિ સમ્યક્પ્રમાણેન નિર્હૃતે ઇત્યર્થઃ| સોદ્ગારમિતિ ઉદ્ગારેણ પચ્યમાનાવસ્થાઽભિહિતા | એતેન સમ્યગ્વિરેચને ભૂતેઽપિ યદૌષધં તિષ્ઠતિ તત્તદ્દિને એવોલ્લિખેત્| તસ્યાપ્યૌષધૈકદેશસ્યાપચ્યમાનતાયાં વિરેચનાતિયોગઃ સ્યાદિતિ દર્શયતિ||૭૩||

Adhikarana 33 (74) · Śloka 74

કદાચિચ્છ્લેષ્મણા રુદ્ધં તિષ્ઠત્યુરસિ ભેષજમ્| ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ સાયાહ્ને રાત્રૌ વા તત્પ્રવર્તતે||૭૪||

કદાચિદિત્યાદિના વિરેચનસ્યાવિક્રમત્વે હેતુમાહ| અત્ર કર્તવ્યં યદ્યપિ નોક્તં, તથાઽપિ શ્લેષ્મણા નિરોધં ભેષજસ્ય ગૌરવાદિભિરુપલભ્ય રાત્રિપર્યન્તં ભેષજસ્યાયોગપ્રવૃત્તિરુપેક્ષણીયેતિ કર્તવ્યમૂહનીયમ્| પ્રવર્તતે ઇતિ દોષસહિતં ભેષજં પ્રવર્તતે||૭૪||

Adhikarana 34 (75) · Śloka 75

રૂક્ષાનાહારયોર્જીર્ણે વિષ્ટભ્યોર્ધ્વં ગતેઽપિ વા| વાયુના ભેષજે ત્વન્યત્ સસ્નેહલવણં પિબેત્||૭૫||

રૂક્ષેત્યાદાવયોગાજ્જીર્ણે વિષ્ટભ્ય ઊર્ધ્વં ગતે વા ભેષજે અન્યદ્વિરેચનં સસ્નેહલવણં દાતવ્યમ્|૭૫||

Adhikarana 35 (76) · Śloka 76

તૃણ્મોહભ્રમમૂર્ચ્છાયાઃ સ્યુશ્ચેજ્જીર્યતિ ભેષજે| પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતં ચ ભેષજં તત્ર શસ્યતે||૭૬||

તૃણ્મોહેત્યાદિના પિત્તાવૃતભેષજસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ| સ્યુર્જીર્યતીતિ જીર્યતિ ભેષજે તૃડાદયો ભવન્તીત્યર્થઃ||૭૬||

Adhikarana 36 (77) · Śloka 77

લાલાહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભલોમહર્ષાઃ કફાવૃતે| ભેષજં તત્ર તીક્ષ્ણોષ્ણં કટ્વાદિ કફનુદ્ધિતમ્||૭૭||

લાલેત્યાદિના કફાવૃતભેષજસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ||૭૭||

Adhikarana 37 (78) · Śloka 78

સુસ્નિગ્ધં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ લઙ્ઘયેદવિરેચિતમ્| તેનાસ્ય સ્નેહજઃ શ્લેષ્મા સઙ્ગશ્ચૈવોપશામ્યતિ||૭૮||

સુસ્નિગ્ધમિત્યાદૌ અવિરેચિતમિતિ ઈષદ્વિરેચિતમ્| સ્નેહજ ઇતિ સ્નેહપ્રયોગજનિતઃ શ્લેષ્મા| સઙ્ગઃ દોષસઙ્ગઃ| તેન લઙ્ઘનેન દોષપાકાદેવ પ્રબલશ્લેષ્મોપશમો દોષસઙ્ગોપશમશ્ચ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ||૭૮||

Adhikarana 38 (79-80) · Śloka 80

રૂક્ષ-બહ્વનિલ-ક્રૂરકોષ્ઠ-વ્યાયામશાલિનામ્ | દીપ્તાગ્નીનાં ચ ભૈષજ્યમવિરિચ્યૈવ જીર્યતિ||૭૯|| તેભ્યો બસ્તિં પુરા દત્ત્વા પશ્ચાદ્દદ્યાદ્વિરેચનમ્| બસ્તિપ્રવર્તિતં દોષં હરેચ્છીઘ્રં વિરેચનમ્||૮૦||

રૂક્ષાદીનાં વિરેચનપ્રયોગે ક્રમવિશેષં સોપપત્તિકમાહ- રૂક્ષેત્યાદિ| બસ્તિં પુરા દત્ત્વેત્યત્ર બસ્તિશબ્દેન સ્નેહબસ્તિમિચ્છન્તિ, નિરૂહસ્તુ વાતકોપકતયા તથા નિરૂહાનન્તરં વિરેચનસ્ય નિષિદ્ધત્વાદિહ નેષ્યતે; ઉક્તં હિ “નિરૂહદાનાત્ પવનાદ્ભયં સ્યાત્” (સિ.અ.૧) ઇતિ, તથા “નરો વિરિક્તસ્તુ નિરૂહદાનં વિવર્જયેત્ સપ્તદિનાન્યવશ્યમ્| શુદ્ધો નિરૂહેન વિરેચનં તુ” (સિ.અ.૧) ઇતિ; કિન્તુ બસ્તિશબ્દેન નિરૂહઃ સ્નેહબસ્તિશ્ચ ગૃહ્યતે; નિરૂહસ્ય યદ્વાતકર્તૃત્વમુક્તં તદેકસ્યૈવ સ્નેહબસ્તિરહિતસ્યાભ્યાસાત્, ઉત્સર્ગતસ્તુ વાતહન્તૃત્વં “બસ્તિર્વાતહરાણાં” (સૂ.અ.૨૫) ઇત્યનેનૈવોક્તમ્| નિરૂહાનન્તરં વિરેચનનિષેધસ્ત્વૌત્સર્ગિકઃ, તેન વિશેષવિધિના તસ્યાપવાદો યુજ્યત એવ; કિઞ્ચ, ઇહ બસ્ત્યનન્તરં યદ્વિરેચનં વિધીયતે તચ્ચ બસ્તિદાનાદૂર્ધ્વં સપ્તાહાનન્તરમેવ ભવિષ્યતીતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ| પ્રવર્તિતમિતિ પ્રવૃત્ત્યુન્મુખીકૃતમ્||૭૯-૮૦||

Adhikarana 39 (81-82) · Śloka 82

રૂક્ષાશનાઃ કર્મનિત્યા યે નરા દીપ્તપાવકાઃ| તેષાં દોષાઃ ક્ષયં યાન્તિ કર્મવાતાતપાગ્નિભિઃ ||૮૧|| વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણદોષાનપિ સહન્તિ તે| સ્નેહ્યાસ્તે મારુતાદ્રક્ષ્યા નાવ્યાધૌ તાન્ વિશોધયેત્ ||૮૨||

રૂક્ષાશના ઇત્યાદિના સ્નેહ્યા અપિ ન વ્યાધિવ્યતિરેકેણ શોધનીયા ઇત્યાહ| કર્મનિત્યા ઇતિ નિત્યં વ્યાયામાદિકર્મકરાઃ| વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણાન્ દોષાન્ સહન્તીતિ વિરુદ્ધાશનાદયો દોષરૂપા ન તેષાં વિકારં જનયન્તીત્યર્થઃ; વિરુદ્ધાધ્યશનાદયશ્ચ દોષજનકતયા દોષશબ્દેનોચ્યન્તે| નાવ્યાધાવિતિ અવિદ્યમાનસંશોધનૈકસાધ્યે વ્યાધૌ ન તાન્ વિશોધયેદિતિ; અન્યત્રાપ્યુક્તોઽયમર્થઃ “અનીરિતાનાં દોષાણામીરણં ન પ્રશસ્યતે| ઉપર્યુપરિ સક્તાનામશ્મનામિવ તાડનમ્ ” ઇતિ||૮૧-૮૨||

Adhikarana 40 (83-85) · Śloka 85

નાતિસ્નિગ્ધશરીરાય દદ્યાત્ સ્નેહવિરેચનમ્| સ્નેહોત્ક્લિષ્ટશરીરાય રૂક્ષં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૮૩|| એવં જ્ઞાત્વા વિધિં ધીરો દેશકાલપ્રમાણવિત્| વિરેચનં વિરેચ્યેભ્યઃ પ્રયચ્છન્નાપરાધ્યતિ||૮૪|| વિભ્રંશો વિષવદ્યસ્ય સમ્યગ્યોગો યથાઽમૃતમ્| કાલેષ્વવશ્યં પેયં ચ તસ્માદ્યત્નાત્ પ્રયોજયેત્||૮૫||

ઉક્તં વિધિમુપસંહરન્નાહ- એવં જ્ઞાત્વેત્યાદિ| વિરેચ્યેભ્ય ઇતિ વિરેચનાર્હેભ્યઃ| વિભ્રંશ ઇત્યાદૌ યસ્યેતિ સંશોધનસ્ય| નનુ વિષતુલ્યવિભ્રંશમેતચ્છોધનં તત્કિમનેનાચરિતેનેત્યાહ- કાલેષ્વવશ્યં પેયં ચેતિ; સંશોધનસાધ્યવ્યાધાવવશ્યં પેયમ્| તેન, અવસ્થાવિશેષેઽવશ્યકર્તવ્યતયા ન શોધનં પરિહર્તું પાર્યત ઇતિ ભાવઃ||૮૩-૮૫||

Adhikarana 41 (86) · Śloka 86

દ્રવ્યપ્રમાણં તુ યદુક્તમસ્મિન્મધ્યેષુ તત્ કોષ્ઠવયોબલેષુ| તન્મૂલમાલમ્બ્ય ભવેદ્વિકલ્પ્યં તેષાં વિકલ્પ્યોઽભ્યધિકોનભાવઃ||૮૬||

સમ્પ્રતિ યદેતચ્છોધનસ્ય ક્વચિત્ કર્ષાદિમાનમુક્તં ન તત્ સર્વપુરુષવિષયં, કિન્તુ મધ્યેષુ કોષ્ઠવયોબલેષુ તન્માનં જ્ઞેયમિતિ દર્શયન્નાહ- દ્રવ્યેત્યાદિ| તન્મૂલમાલમ્બ્યેતિ ઉક્તપ્રમાણમનુક્તપ્રમાણાનુમાનબીજં કૃત્વા| વિકલ્પાર્થમાહ- તેષાં વિકલ્પ્યોઽભ્યધિકોનભાવ ઇતિ; ભેષજપ્રમાણસ્યાધિકભાવ ઊનભાવશ્ચ વિકલ્પ્ય ઇત્યર્થઃ||૮૬||

Adhikarana 42 (87-97) · Śloka 98

ષડ્ ધ્વંશ્યસ્તુ મરીચિઃ સ્યાત્ ષણ્મરીચ્યસ્તુ સર્ષપઃ| અષ્ટૌ તે સર્ષપા રક્તાસ્તણ્ડુલશ્ચાપિ તદ્દ્વયમ્||૮૭|| ધાન્યમાષો ભવેદેકો ધાન્યમાષદ્વયં યવઃ| અણ્ડિકા તે તુ ચત્વારસ્તાશ્ચતસ્રસ્તુ માષકઃ||૮૮|| હેમશ્ચ ધાન્યકશ્ચોક્તો ભવેચ્છાણસ્તુ તે ત્રયઃ| શાણૌ દ્વૌ દ્રઙ્ક્ષણં વિદ્યાત્ કોલં બદરમેવ ચ||૮૯|| વિદ્યાદ્દ્વૌ દ્રઙ્ક્ષણૌ કર્ષં સુવર્ણં ચાક્ષમેવ ચ| બિડાલપદકં ચૈવ પિચું પાણિતલં તથા||૯૦|| તિન્દુકં ચ વિજાનીયાત્ કવલગ્રહમેવ ચ| દ્વે સુવર્ણે પલાર્ધં સ્યાચ્છુક્તિરષ્ટમિકા તથા||૯૧|| દ્વે પલાર્ધે પલં મુષ્ટિઃ પ્રકુઞ્ચોઽથ ચતુર્થિકા| બિલ્વં ષોડશિકા ચામ્રં દ્વે પલે પ્રસૃતં વિદુઃ||૯૨|| અષ્ટમાનં તુ વિજ્ઞેયં કુડવૌ દ્વૌ તુ માનિકા| પલં ચતુર્ગુણં વિદ્યાદઞ્જલિં કુડવં તથા||૯૩|| ચત્વારઃ કુડવાઃ પ્રસ્થશ્ચતુઃપ્રસ્થમથાઢકમ્| પાત્રં તદેવ વિજ્ઞેયં કંસઃ પ્રસ્થાષ્ટકં તથા||૯૪|| કંસશ્ચતુર્ગુણો દ્રોણશ્ચાર્મણં નલ્વણં ચ તત્| સ એવ કલશઃ ખ્યાતો ઘટમુન્માનમેવ ચ||૯૫|| દ્રોણસ્તુ દ્વિગુણઃ શૂર્પો વિજ્ઞેયઃ કુમ્ભ એવ ચ| ગોણીં શૂર્પદ્વયં વિદ્યાત્ ખારીં ભારં તથૈવ ચ||૯૬|| દ્વાત્રિંશતં વિજાનીયાદ્વાહં શૂર્પાણિ બુદ્ધિમાન્| તુલાં શતપલં વિદ્યાત્ પરિમાણવિશારદઃ||૯૭|| શુષ્કદ્રવ્યેષ્વિદં માનમેવમાદિ પ્રકીર્તિતમ્|૯૮|

પ્રમાણોપોદ્ઘાતાત્ સર્વશાસ્ત્રવ્યવહ્રિયમાણં પ્રમાણં નિરૂપયન્નાહ- ષડ્ ધ્વંશ્ય ઇત્યાદિ| ધ્વંશીં ત્રસરેણુકં વદન્તિ; અન્યે તુ ધ્વંશીં ધૂલિમાહુઃ| અષ્ટૌ તે સર્ષપા રક્તાસ્તણ્ડુલા ઇત્યત્ર રક્તા ઇતિ સર્ષપાણાં વિશેષણમ્| તદ્દ્વયં ધાન્યમાષ ઇતિ તણ્ડુલદ્વયં ધાન્યમાષો ભવેત્| તે તુ ચત્વાર ઇતિ યવચત્વારઃ; અન્યે તુ માષાશ્ચત્વારઃ અણ્ડિકા ઇતિ વદન્તિ| ત્રયો માષકાઃ શાણઃ| અત્ર માને અષ્ટચત્વારિંશન્માષકમાનં પલં ભવતિ, તદેવ દશરક્તિમાનેન ચતુઃષષ્ટિમાષકપલેન તુલ્યં ભવતિ, યતશ્ચતુર્વિંશતિધાન્યમાષૈર્દશરક્તિકાસ્તુલ્યા ભવન્તિ; તતશ્ચ દશરક્તિમાનાશ્ચતુઃષષ્ટિમાષકાશ્ચતુર્વિંશતિધાન્યમાષૈર્ગુણિતાઃ ષટ્ત્રિંશદધિકપઞ્ચદશશતધાન્યમાષા એવ ભવન્તિ; તેન દશરક્તિકચતુઃષષ્ટિધાન્યમાષપલમાનેન સહ દ્વાત્રિંશદ્ધાન્યમાષપ્રમાણાષ્ટચત્વારિંશન્માષકૃતપલમાનસ્ય તુલ્યતા| સુશ્રુતેઽપિ “તત્ર દ્વાદશ ધાન્યમાષાઃ સ્વર્ણમાષકઃ, તે ચ ચતુઃષષ્ટિઃ પલમ્” (સુ. ચિ. અ. ૩૧) ઇતિ વ્યવસ્થાપિતમ્| તેન ચતુઃષષ્ટિમાષકા દ્વાદશધાન્યમાષૈર્ગુણિતાઃ સન્તોઽષ્ટષષ્ટ્યધિકસપ્તશતધાન્યમાષા ભવન્તિ; એવં દૃઢબલોક્તમાનાદર્ધેન સુશ્રુતપલાદિમાનં ભવતિ; એવં સુશ્રુતેઽપિ પઞ્ચરક્તિકમાષો ભવતિ| દૃઢબલમાનં માગધં, સુશ્રુતમાનં કાલિઙ્ગમિતિ બ્રુવતે| જતૂકર્ણે તુ ષડ્ગુઞ્જકો માષક ઉક્તઃ||૮૭-૯૭||-

Adhikarana 43 (98-99) · Śloka 99

દ્વિગુણં તદ્દ્રવેષ્વિષ્ટં તથા સદ્યોદ્ધૃતેષુ ચ||૯૮|| યદ્ધિ માનં તુલા પ્રોક્તા પલં વા તત્ પ્રયોજયેત્| અનુક્તે પરિમાણે તુ તુલ્યં માનં પ્રકીર્તિતમ્||૯૯||

દ્વિગુણં તદ્દ્રવેષ્વિષ્ટમિત્યાદિ| અત્ર યદ્યપિ સામાન્યેનૈવ દ્રવસ્ય દ્વૈગુણ્યમુક્તં, તથાઽપિ તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્ કુડવાદાવેવ દ્રવસ્ય દ્વૈગુણ્યમ્| ઉક્તં હિ “રક્તિકાદિષુ માનેષુ યાવન્ન કુડવો ભવેત્| શુષ્કે દ્રવાર્દ્રયોશ્ચૈવ તુલ્યં માનં પ્રકીર્તિતમ્” ઇતિ| જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં “દ્વિગુણાઃ કુડવાદયો દ્રવાણામ્” ઇતિ| ઇહાપિ સુનિષણ્ણકચાઙ્ગેરીઘૃતે “ત્રિંશત્પલાનિ પ્રસ્થોઽત્ર વિજ્ઞેયો દ્વિપલાધિકઃ” (ચિ.અ.૧૪) ઇતિ વચનેન દ્રવદ્વૈગુણ્યં પારિભાષિકપ્રસ્થે દ્રઢયતાઽઽચાર્યેણ રક્તિકાદૌ દ્વૈગુણ્યપરિભાષાવ્યભિચારઃ સૂચ્યત ઇત્યુપપાદિતમેવ પ્રાક્| આર્દ્રદ્વૈગુણ્યં ચ તસ્યૈવ ભવતિ યસ્ય દ્રવ્યસ્ય શુષ્કસ્ય ચાર્દ્રસ્ય ચોપયોગઃ સમ્ભવતિ, યચ્ચ નિત્યમાર્દ્રમેવોપયુજ્યતે ન તત્ર દ્વૈગુણ્યમ્| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “વાસાકુટજકૂષ્માણ્ડશતપત્રીસહામૃતાઃ| પ્રસારણ્યશ્વગન્ધા ચ શતપુષ્પાસહાચરાઃ|| નિત્યમાર્દ્રાઃ પ્રયોક્તવ્યા ન તેષાં દ્વિગુણં ભવેત્” ઇતિ| અન્યેષાં ચ દ્વૈગુણ્યં કૃત્વા માનસ્ય વારદ્વયગ્રહણં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૯૮-૯૯||

Adhikarana 44 (100) · Śloka 100

દ્રવકાર્યેઽપિ ચાનુક્તે સર્વત્ર સલિલં સ્મૃતમ્| યતશ્ચ પાદનિર્દેશશ્ચતુર્ભાગસ્તતશ્ચ સઃ||૧૦૦||

પરિભાષાન્તરમાહ- દ્રવકાર્યેઽપીત્યાદિ| સ્નેહાદિસાધને દ્રવસમ્પાદ્યે યત્ર દ્રવં નોક્તં તત્ર સલિલં દેયમિત્યર્થઃ| યતશ્ચ પાદનિર્દેશશ્ચતુર્ભાગસ્તતશ્ચ સ ઇતિ અસ્યાર્થો લોકત એવ સિદ્ધઃ, તથાઽપિ સ્પષ્ટાર્થં પુનરભિધીયતે||૧૦૦||

Adhikarana 45 (101) · Śloka 101

જલસ્નેહૌષધાનાં તુ પ્રમાણં યત્ર નેરિતમ્ | તત્ર સ્યાદૌષધાત્ સ્નેહઃ સ્નેહાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્||૧૦૧||

જલસ્નેહૌષધાનામિત્યાદૌ ઔષધાત્ સ્નેહશ્ચતુર્ગુણ ઇતિ કલ્કાત્ સ્નેહશ્ચતુર્ગુણઃ| સ્નેહાત્તોયં ચતુર્ગુણમિતિ તોયશબ્દસ્ય દ્રવોપલક્ષણત્વાદ્દ્રવં ચતુર્ગુણમિત્યર્થઃ| યત્ર તુ વિશિષ્ટં માનં જલાદીનામુક્તં તત્ર તથૈવ કર્તવ્યં, “નિર્દિષ્ટે તત્તદેવ તુ” (સુ.ચિ.અ.૩૧) ઇતિવચનાત્||૧૦૧||

Adhikarana 46 (102-103) · Śloka 103

સ્નેહપાકસ્ત્રિધા જ્ઞેયો મૃદુર્મધ્યઃ ખરસ્તથા| તુલ્યે કલ્કેન નિર્યાસે ભેષજાનાં મૃદુઃ સ્મૃતઃ||૧૦૨|| સંયાવ ઇવ નિર્યાસે મધ્યો દર્વીં વિમુઞ્ચતિ| શીર્યમાણે તુ નિર્યાસે વર્તમાને ખરસ્તથા||૧૦૩||

સ્નેહપાકત્રૈવિધ્યલક્ષણમાહ- સ્નેહપાક ઇત્યાદિ| તુલ્યે કલ્કેન નિર્યાસ ઇતિ પ્રથમપ્રક્ષિપ્તકલ્કતુલ્યતાં ગતે પાકેન નિર્યાસે સતિ| સંયાવ ઇવેતિ અત્ર સંયાવશબ્દેન સમઘૃતગુડગોધૂમકણિકાકૃતપિણ્ડ ઉચ્યતે| શીર્યમાણે ઇત્યાદિ ખરપાકલક્ષણમ્| શીર્યમાણે ઇતિ અવસીદતિ| વર્તમાને અઙ્ગુલિપીડનાદ્વર્તિતાં ગચ્છતિ||૧૦૨-૧૦૩||

Adhikarana 47 (104) · Śloka 104

ખરોઽભ્યઙ્ગે સ્મૃતઃ પાકો, મૃદુર્નસ્તઃક્રિયાસુ ચ| મધ્યપાકં તુ પાનાર્થે બસ્તૌ ચ વિનિયોજયેત્||૧૦૪||

ખરપાકાદિવિષયમાહ- ખર ઇત્યાદિ||૧૦૪||

Adhikarana 48 (105) · Śloka 105

માનં ચ દ્વિવિધં પ્રાહુઃ કાલિઙ્ગં માગધં તથા| કાલિઙ્ગાન્માગધં શ્રેષ્ઠમેવં માનવિદો વિદુઃ||૧૦૫||

કાલિઙ્ગમિત્યાદિકં શ્લોકં કેચિત્ પઠન્તિ, તં ચાનાર્ષં વદન્તિ||૧૦૫||

Adhikarana 49 (106-107) · Śloka 107

તત્ર શ્લોકૌ- કલ્પાર્થઃ શોધનં સઞ્જ્ઞા પૃથગ્ઘેતુઃ પ્રવર્તને| દેશાદીનાં ફલાદીનાં ગુણા યોગશતાનિ ષટ્||૧૦૬|| વિકલ્પહેતુર્નામાનિ તીક્ષ્ણમધ્યાલ્પલક્ષણમ્| વિધિશ્ચાવસ્થિકો માનં સ્નેહપાકશ્ચ દર્શિતઃ||૧૦૭||

કલ્પાર્થ ઇત્યાદિઃ સ્થાનાર્થસઙ્ગ્રહઃ| કલ્પાર્થઃ “કલ્પાર્થં ભેદાર્થં” (ક.અ.૧) ઇત્યાદિનોક્તઃ| શોધનસઞ્જ્ઞા- “ઉભયં વા શરીરમલવિરેચનાત્” (ક.અ.૧) ઇત્યાદિનોક્તા| પૃથગ્ઘેતુઃ પ્રવર્તને ઇતિ “તત્રોષ્ણતીક્ષ્ણવિકાશી” (ક.અ.૧) ઇત્યાદિનોક્તઃ| દેશાદીનાં ગુણાઃ “તત્ર દેશસ્તુ” (ક.અ.૧) ઇત્યાદિનોક્તાઃ| ફલાદીનાં ગુણાઃ મદનફલાદિકલ્પ એવોક્તાઃ| યોગશતાનિ ષડિતિ “ત્રિશતં પઞ્ચપઞ્ચાશત્” ઇત્યાદિનોક્તમ્| વિકલ્પહેતુઃ “ઉપભોગસુખાર્થં” (ક.અ.૧) ઇત્યાદિના પ્રથમાધ્યાયે પ્રોક્તઃ| નામાનિ મદનફલાદીનામેવ, તાનિ ચ પ્રત્યધ્યાયમુક્તાનિ| તીક્ષ્ણમધ્યાલ્પલક્ષણમિતિ “સુખં ક્ષિપ્રં મહાવેગં” (ક.અ.૧૨) ઇત્યાદિનોક્તમ્| વિધિશ્ચાવસ્થિકઃ “દેયં હ્યનિર્ગતે પૂર્વં” (ક.અ.૧૨) ઇત્યાદિનોક્તઃ| શેષં સુગમમ્||૧૦૬-૧૦૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને દન્તીદ્રવન્તીકલ્પો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં સપ્તમં કલ્પસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્|

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને દન્તીદ્રવન્તીકલ્પો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||